![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/NUDA\/stelmach\/robakowski_2015_arton584.jpg\")
<\/p>\n <\/p>\n
Kadr z filmu <\/span>Z mojego okna<\/i>, re\u017c. J\u00f3zef Robakowski, 1978-1999 r. <\/span><\/p>\n Z mojego okna<\/i> to jeden z najbardziej znanych film\u00f3w wideo J\u00f3zefa Robakowskiego (ur. 1939). Drugim filmem, o kt\u00f3rym napisz\u0119 w tym tek\u015bcie, b\u0119dzie du\u017co mniej znana praca artysty m\u0142odszego pokolenia, Tobiasza J\u0119draka (ur. 1985), kt\u00f3ra ju\u017c samym swoim tytu\u0142em nawi\u0105zuje do filmu autora Moich videomasochizm\u00f3w<\/i>, nie b\u0119d\u0105c jedynie lu\u017anym odwzorowaniem, a raczej pr\u00f3b\u0105 zainicjowania tw\u00f3rczego dialogu pomi\u0119dzy artystami dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych generacji. Podobie\u0144stwo mi\u0119dzy nimi polega m.in. na tym, \u017ce oba filmy wydaj\u0105 si\u0119 stosunkowo proste formalnie, a sam temat na pierwszy rzut oka niezwykle banalny \u2013 widok z okna prywatnego mieszkania. Jednym s\u0142owem: nuda.<\/p>\n Kr\u0119cony z okna w kuchni na dziewi\u0105tym pi\u0119trze \u0142\u00f3dzkiego wie\u017cowca, w dzielnicy zwyczajowo nazywanej Manhattanem, Z mojego okna<\/i> powstawa\u0142 w latach 1978\u20131999, pocz\u0105tkowo na ta\u015bmie 16 mm, p\u00f3\u017aniej ju\u017c jako praca wideo. Przez niespe\u0142na dwadzie\u015bcia minut mo\u017cemy obserwowa\u0107 na ekranie zwyczajny, wielki plac przed blokiem, gdzie przewa\u017cnie niewiele si\u0119 dzieje: mieszka\u0144cy wracaj\u0105 z pracy albo w\u0142a\u015bnie do niej wychodz\u0105, spaceruj\u0105 z dzieckiem lub psem, raz do roku przechodzi pod oknami poch\u00f3d pierwszomajowy, a w ko\u0144cu plac zmienia si\u0119 w wielki parking, aby ostatecznie sta\u0107 si\u0119 miejscem budowy nowego hotelu. Ze wzgl\u0119du na czas powstania film jest \u015bwietn\u0105 syntez\u0105 przej\u015bcia do kapitalizmu, jak interpretuje w rozmowie z Robakowskim Katarzyna Bielas<\/a>[1]<\/a>. Zmontowanym fragmentom owego typowego widoku z okna towarzyszy od pocz\u0105tku odautorski komentarz, czytany przez samego artyst\u0119. I to przede wszystkim spokojny g\u0142os lektora nadaje charakter widzianym obrazom, chwilami staj\u0105c si\u0119 dramatyczny, a zazwyczaj przyjmuj\u0105c lekko \u017cartobliwy ton.<\/p>\n \u017bart, ironia czy pastisz to cechy charakterystyczne dla tw\u00f3rczo\u015bci Robakowskiego, co zdecydowanie wyr\u00f3\u017cnia go na tle polskich artyst\u00f3w wideo (mo\u017ce zreszt\u0105 nie tylko polskich). Artysta, kt\u00f3remu energii \u017cyciowej mo\u017ce pozazdro\u015bci\u0107 niejeden m\u0142odzieniec, zajmuj\u0105cy si\u0119 przez lata eksperymentami na polu wideo czy wideo performance\u2019u, nadal nie osiada na laurach, nieustannie podejmuj\u0105c pr\u00f3b\u0119 negacji czy redefinicji kategorii \u201esztuka\u201d, wci\u0105\u017c na nowo dokonuj\u0105c samookre\u015blenia i cz\u0119sto stawiaj\u0105c znak zapytania przy s\u0142owie \u201eartysta\u201d. W swoim tek\u015bcie o tw\u00f3rczo\u015bci Robakowskiego w latach 70. XX wieku krytyk \u0141ukasz Ronduda pisze tak: Pod koniec lat siedemdziesi\u0105tych postawa Robakowskiego \u2013 naukowa, od\u017cegnuj\u0105ca si\u0119 od metafizyki i aury tajemnicy otaczaj\u0105cej sztuk\u0119 \u2013 ust\u0119puje miejsca nowej, pragmatycznej tw\u00f3rczo\u015bci. Artysta stopniowo zaczyna nasyca\u0107 swoje prace intymn\u0105 narracj\u0105, subiektywizmem, ciep\u0142em improwizowanej opowie\u015bci, w\u0142asnymi prze\u017cyciami, odczuciami<\/a><\/i>[2]<\/a>. Jednocze\u015bnie, zgodnie z za\u0142o\u017ceniami Warsztatu Formy Filmowej, kt\u00f3ry wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142, Robakowski, zmieniaj\u0105c podej\u015bcie do filmu jako medium i przyjmuj\u0105c perspektyw\u0119 w\u0105tpliwo\u015bci, zanegowa\u0142 tak\u017ce sam realizm jako kategori\u0119 niejako przypisan\u0105 kinematografii od pocz\u0105tku jej istnienia. U\u017cywaj\u0105c w przypadku filmu\/wideo Z mojego okna<\/i> realistycznej formy, jednocze\u015bnie podwa\u017cy\u0142 jej przezroczysto\u015b\u0107, nie pozwalaj\u0105c widzowi na bezproblemow\u0105 identyfikacj\u0119 z ogl\u0105danym obrazem. Przypomn\u0119, \u017ce w polskim kinie g\u0142\u00f3wnego nurtu od po\u0142owy lat 70. najwi\u0119kszym uznaniem cieszy\u0142 si\u0119 nowatorski nurt kina moralnego niepokoju, oparty na realistycznym odwzorowaniu rzeczywisto\u015bci, do czego powr\u00f3c\u0119 w dalszej cz\u0119\u015bci tekstu.<\/p>\n Kadr z filmu Z mojego okna<\/i>, re\u017c. J\u00f3zef Robakowski, 1978-1999 r.<\/span><\/p>\n Interpretacja tw\u00f3rczo\u015bci Robakowskiego cz\u0119sto nastr\u0119cza problem\u00f3w, tak\u017ce dlatego, \u017ce autor w \u015bwiadomy spos\u00f3b od\u017cegnuje si\u0119 od skojarze\u0144 z kinem i chwytami stosowanymi w kinematografii. Mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce robi to celowo, obna\u017caj\u0105c mechanizmy, jakimi od lat pos\u0142uguje si\u0119 kino g\u0142\u00f3wnego nurtu. Skojarzenie to, w przypadku filmu Z mojego okna<\/i>, przywo\u0142uje w swoim tek\u015bcie Patrycja Grzonka, kt\u00f3ra pisze: Ten film<\/i> (…) jest persyfla\u017cem voyeurystycznego stylu s\u0142ynnych hollywoodzkich film\u00f3w, jak \u201eOkno na podw\u00f3rze\u201d Alfreda Hitchcocka, z bohaterem przykutym do w\u00f3zka inwalidzkiego i jego paranoiczn\u0105 wizj\u0105 \u015bwiata, niepodzielan\u0105 jednak przez narratora \u201eZ mojego okna\u201d. Robakowski opowiada bowiem z perspektywy <\/i>fl\u00e2neura, kt\u00f3ry obserwuje, ale nie os\u0105dza<\/a><\/i>[3]<\/a>.<\/p>\n Chcia\u0142abym tu nawi\u0105za\u0107 do tego, co si\u0119 dzia\u0142o w polskim kinie w latach 70. XX wieku, poniewa\u017c rozwa\u017cany w tym kontek\u015bcie film Robakowskiego zyskuje mo\u017cliwo\u015b\u0107 dodatkowego odczytania, zwi\u0105zanego z programow\u0105 postaw\u0105 artysty. Przypomn\u0119, \u017ce widok z okna na PRL-owskim osiedlu to tak\u017ce jeden z obiekt\u00f3w zainteresowania Filipa Mosza, g\u0142\u00f3wnego bohatera g\u0142o\u015bnego filmu Krzysztofa Kie\u015blowskiego Amator<\/i> (1979); w rol\u0119 plebejusza, jednego z najbardziej wyrazistych bohater\u00f3w kina moralnego niepokoju, wcieli\u0142 si\u0119 Jerzy Stuhr. Sam film stanowi jedno z najwa\u017cniejszych dzie\u0142 kina moralnego niepokoju, kt\u00f3re tworzy\u0142o wtedy klimat polskiej kultury, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 realistyczn\u0105 konwencj\u0105 s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 do opisu \u201erzeczywisto\u015bci nieopisanej\u201d.<\/p>\n Kie\u015blowski, pocz\u0105tkowo tw\u00f3rca dokument\u00f3w, w chwili kr\u0119cenia Amatora<\/i> by\u0142 na rozstaju dr\u00f3g, pomi\u0119dzy filmem dokumentalnym a kinem fabularnym, co \u2013 jak wiemy z jego dalszej kariery \u2013 zako\u0144czy\u0142o si\u0119 definitywnym zej\u015bciem ze \u015bcie\u017cki dokumentalnej. Przyjmuj\u0105c rol\u0119 fabularzysty, Kie\u015blowski w naturalny spos\u00f3b sta\u0142 si\u0119, przynajmniej w pierwszej fazie tw\u00f3rczo\u015bci, re\u017cyserem realist\u0105. Mosz, przeobra\u017caj\u0105c si\u0119 z robotnika w fabryce w robotnika sztuki, szuka\u0142 temat\u00f3w wok\u00f3\u0142 siebie, filmowa\u0142 wi\u0119c tak\u017ce z okna swojego mieszkania remont chodnika czy podw\u00f3rkowe gry i zabawy. Sfilmowa\u0142 te\u017c niejako przy okazji wygl\u0105daj\u0105c\u0105 z okna matk\u0119 swojego kolegi Piotra Krawczyka, co nieoczekiwanie nada\u0142o rang\u0119 jego amatorskiej pracy, poniewa\u017c ze wzgl\u0119du na jej przedwczesn\u0105 \u015bmier\u0107 by\u0142y to ostatnie obrazy, na jakich kobieta zosta\u0142a uwieczniona.<\/p>\n Jednak nawet Kie\u015blowski, snuj\u0105c swoj\u0105 opowie\u015b\u0107 w kluczu realistycznym i si\u0119gaj\u0105c tym samym po rzemios\u0142o, kt\u00f3re de facto<\/i> zna\u0142 od lat, nie by\u0142 w stu procentach wierny wybranej przez siebie konwencji: do\u015b\u0107 nieoczekiwanie w pierwszej scenie filmu widzimy na ekranie, jak jastrz\u0105b rozszarpuje kur\u0119, co za chwil\u0119 okazuje si\u0119 przedporodowym, symbolicznym snem \u017cony Mosza \u2013 Irki (w tej roli Ma\u0142gorzata Z\u0105bkowska). I chocia\u017c scena ta nie ma kontynuacji w filmie, to jednak umieszczenie jej na samym pocz\u0105tku wydaje si\u0119 znacz\u0105ce i maj\u0105ce wp\u0142yw na jego dalszy odbi\u00f3r.<\/p>\n Z kolei w ostatniej, najs\u0142ynniejszej by\u0107 mo\u017ce scenie filmu w wyniku przebytej drogi tw\u00f3rczej i w przeb\u0142ysku samo\u015bwiadomo\u015bci Mosz kieruje kamer\u0119 na siebie i tym razem zaczyna snu\u0107 opowie\u015b\u0107 o sobie samym, powracaj\u0105c w my\u015blach do wydarze\u0144 sprzed roku: Obudzi\u0142a si\u0119 o czwartej rano. Jad\u0142em chleb. To by\u0142o rok… rok temu. Bardzo musia\u0142o j\u0105 bole\u0107, ca\u0142a by\u0142a mokra. Nios\u0142em j\u0105 prawie ca\u0142\u0105 drog\u0119, ci\u0119\u017cko nam by\u0142o i\u015b\u0107. W szpitalu ju\u017c j\u0105 zostawi\u0142em. Kto\u015b krzycza\u0142, bo… rodzi\u0142o si\u0119 dziecko i bardzo si\u0119 ba\u0142a. Potem chodzi\u0142em jeszcze pod szpitalem d\u0142ugo, a\u017c otworzy\u0142a okno i rozmawiali\u015bmy, ale tylko chwilk\u0119. Rano kupi\u0142em w\u00f3dk\u0119, poszed\u0142em do pracy<\/i>. Kr\u00f3tkie, urywane zdania. Prosty j\u0119zyk. Tak rozpoczyna si\u0119 filmowa autobiografia artysty, kt\u00f3rej re\u017cyser ju\u017c nie dopowiada, stawiaj\u0105c na otwarte zako\u0144czenie i daj\u0105c widzom mo\u017cliwo\u015b\u0107 samodzielnego opowiedzenia sobie historii m\u0142odego filmowca<\/a>[4]<\/a>.<\/p>\n Kadr z filmu Amator<\/em>, re\u017c. Krzysztof Kie\u015blowski, 1979 r.<\/span><\/p>\n Podobne tropy autobiograficzny i realistyczny (a tak\u017ce na pierwszy rzut oka amatorski) powracaj\u0105 w dziele Robakowskiego, kt\u00f3re powstawa\u0142o mniej wi\u0119cej w tym samym czasie, pe\u0142ni\u0105 tu jednak zupe\u0142nie inn\u0105 funkcj\u0119. Nazywam si\u0119 J\u00f3zef Robakowski. Mieszkam w du\u017cym wie\u017cowcu przy ulicy Mickiewicza 19 na dziewi\u0105tym pi\u0119trze. Nasz budynek ma a\u017c 20 pi\u0119ter. Jest wspania\u0142y. Po\u0142o\u017cony w samym centrum \u0141odzi<\/i>. Takimi s\u0142owami rozpoczyna si\u0119 film Z mojego okna<\/i>. Narracja ta, niezwykle literacka, przypomina dziennik albo kronik\u0119. Ujawniaj\u0105c swoje nazwisko (r\u00f3wnie\u017c g\u0142os lektora nale\u017cy do Robakowskiego), artysta narzuca nam kronikarsk\u0105, osobist\u0105 form\u0119 wypowiedzi. Je\u015bli jednak przypatrzymy si\u0119 filmowi nieco bardziej wnikliwie, oka\u017ce si\u0119, \u017ce Robakowski gra tutaj kategori\u0105 autora, ale skoro ju\u017c m\u00f3wimy tu o dzienniku, to b\u0119dzie to raczej dzie\u0142o w stylu Dziennik\u00f3w<\/i> Witolda Gombrowicza, takich, o kt\u00f3rych od pocz\u0105tku by\u0142o wiadomo, \u017ce b\u0119d\u0105 przeznaczone dla szerszego odbiorcy, poniewa\u017c s\u0105 efektem \u015bwiadomej artystycznej kreacji, a nie jedynie publikacj\u0105 intymnych zapisk\u00f3w. Postaw\u0119 t\u0119 zdradza tak\u017ce komentarz, ewidentnie dograny ju\u017c p\u00f3\u017aniej w stosunku do przedstawianych zdarze\u0144. <\/p>\n W rozmowie z Katarzyn\u0105 Bielas Robakowski ujawni\u0142, jak narodzi\u0142 si\u0119 pomys\u0142 na ten film:<\/p>\n [Bielas]: W tym mieszkaniu powsta\u0142 pana \u015bwietny 20-minutowy film \u201eZ mojego okna\u201d, kr\u0119cony z okna w kuchni w latach 1978\u20131999. Wida\u0107 plac, chodz\u0105 zwykli ludzie, s\u0105siedzi, czasem pochody pierwszomajowe, plac zamienia si\u0119 w parking, a\u017c w ko\u0144cu powstaje hotel i zas\u0142ania widok. Do tego zabawny komentarz, \u015bwietna synteza przej\u015bcia do kapitalizmu.<\/i><\/b><\/p>\n [Robakowski]: Od momentu kiedy si\u0119 pojawi\u0142em w mieszkaniu, co jaki\u015b czas \u0142apa\u0142em kamer\u0119 i filmowa\u0142em to, co jest za oknem w kuchni, czyli plac, co si\u0119 tam dzieje. Mam od groma materia\u0142u, do 1984 roku kr\u0119ci\u0142em na ta\u015bmie, potem jako wideo. Przed laty pokazywa\u0142em to jako performance, wy\u015bwietla\u0142em i sam komentowa\u0142em, \u017ce tu idzie pan Jab\u0142o\u0144ski, a to pan Michalski. Ludzi to bawi\u0142o, to by\u0142 spektakl, teatr. Niekt\u00f3rym osobom da\u0142em nazwiska koleg\u00f3w, innym wrog\u00f3w, np. Michalski to partyjniak od polityki ze szko\u0142y filmowej, straszny ciul, w filmie jest tym, kt\u00f3ry w stanie wojennym zamieni\u0142 nasz plac w parking. Wszystko zrobione zosta\u0142o metod\u0105 amatorsk\u0105, trz\u0119sie si\u0119, jest porysowane, to nie jest efekt zamierzony, po prostu nie by\u0142o narz\u0119dzi, obr\u00f3bki. Ale uwiarygodni\u0142o ekranow\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, komentarz przet\u0142umaczono na 10 j\u0119zyk\u00f3w<\/a><\/i>[5]<\/a>.<\/i><\/p>\n Okazuje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce komentarz ten jest wynikiem trwa\u0142ego zapisu pewnej improwizacji (w tym miejscu mo\u017cna zapyta\u0107: czy to tak\u017ce rodzaj wideo-performance\u2019u?), a pojawiaj\u0105ce si\u0119 w komentarzach nazwiska s\u0105 fikcyjne. Mo\u017cemy wi\u0119c w nazwiskach typu \u017byto, Wa\u017cny (elektryk!), Pty\u015b, \u015awie\u017cy, Drewno, Kapusta, Miodowy czy Zamorska (oczywi\u015bcie z s\u0105siedniego wie\u017cowca) doszukiwa\u0107 si\u0119 znacze\u0144 symbolicznych, cho\u0107 mo\u017ce przede wszystkim \u017cartobliwych, komediowych. Narrator lubi bowiem myli\u0107 tropy, m\u00f3wi np.: Ten m\u0142ody cz\u0142owiek przechodz\u0105cy teraz przez ekran mnie w\u0142a\u015bciwie zupe\u0142nie nie interesuje<\/i>. Czasami w komentarzach bezpo\u015brednio odbija si\u0119 PRL-owska codzienno\u015b\u0107, np. kiedy narrator m\u00f3wi, \u017ce na ekranie pojawia si\u0119 \u201epan Z.\u201d, dostarczyciel nielegalnego mi\u0119sa dla mieszka\u0144c\u00f3w bloku. Albo kiedy m\u00f3wi, \u017ce pojawi\u0142y si\u0119 patrole oraz milicyjne akcje. Gdzie\u015b w g\u0142\u0119bi miasta s\u0142ycha\u0107 co chwil\u0119 przera\u017aliwe syreny i ostrzegawcze sygna\u0142y p\u0119dz\u0105cych milicyjnych samochod\u00f3w<\/i>.<\/p>\n Mamy wi\u0119c do czynienia ze stylem na\u015bladuj\u0105cym ma\u0142y realizm, prywatn\u0105, chronologiczn\u0105 perspektyw\u0119, kt\u00f3ra jednocze\u015bnie nieustannie jest podwa\u017cana, podaje w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 w\u0142asn\u0105 wiarygodno\u015b\u0107. Negacja nast\u0119puje m.in. dzi\u0119ki u\u017cytym tu \u015bwiadomie \u015brodkom formalnym, np. korzystaniu z literackiej tradycji prowadzenia kronikarskiej narracji (podawanie konkretnych dat poszczeg\u00f3lnych zdarze\u0144), formy, kt\u00f3ra co prawda mo\u017ce, ale jednak nie musi by\u0107 autobiograficzna. Kategoria autora, jak wiemy od czasu publikacji s\u0142ynnego tekstu Rolanda Barthes\u2019a, pozostaje zaledwie jedn\u0105 z opcji odbiorczych dla tego, kt\u00f3ry ten tekst odczytuje; nie stoi ju\u017c na szczycie hierarchii przekazu generowanego przez tekst. Najwyra\u017aniej tym tropem pod\u0105\u017ca te\u017c Robakowski, nieustannie mieszaj\u0105c funkcje autora i narratora i nie pozwalaj\u0105c im na ca\u0142kowit\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107.<\/p>\n Kadr z filmu Z mojego okna<\/i>, re\u017c. J\u00f3zef Robakowski, 1978-1999 r.<\/span><\/p>\n Z kolei Bo\u017cena Czubak tak pisze o tym filmie Robakowskiego: \u201e<\/i>Z mojego okna\u201d (1978\u20131999), b\u0119d\u0105cy po\u0142\u0105czeniem dokumentu i fikcji, rzeczywisto\u015bci faktycznej i medialnej, obiektywizacji zapisu z jego autorsk\u0105 interpretacj\u0105. Realizowany najpierw kamer\u0105 16 mm, a od po\u0142owy lat osiemdziesi\u0105tych w technice wideo, film jest rejestracj\u0105 tego, co dzia\u0142o si\u0119 na placu widocznym z tytu\u0142owego okna.<\/i> (…) D\u017awi\u0119k dodany w 1999 roku jest ju\u017c projekcj\u0105 autorskiego \u201eja\u201d na zarejestrowan\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, w komentarzach do poszczeg\u00f3lnych scen artysta cz\u0119sto wymy\u015bla rzeczywistym postaciom fikcyjne to\u017csamo\u015bci. <\/i>(…) Polityczno\u015b\u0107 jest wymiarem rejestrowanej rzeczywisto\u015bci, odpowiedzi\u0105 artysty jest jego osobista narracja, formu\u0142owany z perspektywy czasu prywatny scenariusz postrzegania tej rzeczywisto\u015bci. Nie mniej wa\u017cna jest perspektywa przestrzenna, wpisany w struktur\u0119 filmu dystans dziel\u0105cy filmuj\u0105cego od rejestrowanej rzeczywisto\u015bci, widzianej z g\u00f3ry, pod k\u0105tem, z oddalenia, z mieszkania, pracowni. Punkt widzenia, usytuowania w prywatnej przestrzeni wyznacza relacje wobec tego, co na zewn\u0105trz, niechcianej historii odciskaj\u0105cej \u015blady na szarej codzienno\u015bci u\u017cytkownik\u00f3w placu. Mo\u017cna si\u0119 spiera\u0107, na<\/i> ile strategia prywatno\u015bci, alternatywy, jest gestem politycznym, ale nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce proponuje odmienny od oficjalnych scenariuszy spos\u00f3b komunikacji<\/a><\/i>[6]<\/a>.<\/p>\n Skomentowa\u0142abym ten cytat w jeszcze inny spos\u00f3b: prywatne staje si\u0119 tu polityczne (jak napisa\u0142a w swoim s\u0142ynnym feministycznym eseju pod koniec lat 60. XX wieku Carol Hanisch), tutaj w tym rozumieniu, \u017ce \u015bwiadome przyj\u0119cie prywatnej, skrajnie subiektywnej perspektywy oznacza w tym przypadku tak\u017ce odmow\u0119 udzia\u0142u w p\u0142yn\u0105cej oficjalnymi kana\u0142ami narracji (ta\u015bma 16 mm czy p\u00f3\u017aniej film wideo staj\u0105 si\u0119 tu substytutami wolno\u015bci, narz\u0119dziami do zbudowania alternatywnego wobec oficjalnych tre\u015bci medialnych przekazu). Artysta komentuje wydarzenia spo\u0142eczne (dzia\u0142ania milicji czy poch\u00f3d pierwszomajowy), ale jedynie w takim zakresie, jaki go interesuje. Chocia\u017c perspektywa Robakowskiego pozostaje perspektyw\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 (prywatn\u0105), to nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce jednak jest skierowana na zewn\u0105trz.<\/p>\n Truizmem jest stwierdzenie, \u017ce dialog mi\u0119dzy kolejnymi pokoleniami artyst\u00f3w jest jednym ze sposob\u00f3w tworzenia sztuki \u2013 przyjrzyjmy si\u0119 jednak bli\u017cej tej korespondencji w jednym konkretnym przypadku. Trudno w og\u00f3le m\u00f3wi\u0107 o wsp\u00f3\u0142czesnej sztuce wideo w Polsce bez odwo\u0142ania do pionierskiej tw\u00f3rczo\u015bci J\u00f3zefa Robakowskiego i szerzej: tw\u00f3rc\u00f3w Warsztatu Formy Filmowej. Ich eksperymenty i namys\u0142 nad natur\u0105 medium wyznaczy\u0142y drogi rozwoju kolejnym pokoleniom tw\u00f3rc\u00f3w.<\/p>\n Kadr z filmu Czarny kwadrat na bia\u0142ym tle mieszka w widoku z mojego okna<\/em>, re\u017c. Tobiasz J\u0119drak, 2017 r.<\/span><\/p>\n Film Tobiasza J\u0119draka nosi tytu\u0142 Czarny kwadrat na bia\u0142ym tle mieszka w widoku z mojego okna<\/i> i ju\u017c w tym miejscu w oczywisty spos\u00f3b odnosi nas do filmu Robakowskiego. Tytu\u0142 ten mo\u017cna tak\u017ce do pewnego stopnia potraktowa\u0107 tautologicznie, poniewa\u017c zostaje wypowiedziany jako pierwsze zdanie w filmie, jednocze\u015bnie komentuj\u0105c to, co ukazuje si\u0119 na ekranie: Czarny kwadrat na bia\u0142ym tle mieszka w widoku z mojego okna. Tak si\u0119 fantastycznie sk\u0142ada. M\u00f3j prywatny czarny kwadrat jest tu, naprzeciw, wystarczy podej\u015b\u0107 do okna albo wyj\u015b\u0107 na balkon. Widok, kt\u00f3ry zawiera wiele, zawiera r\u00f3wnie\u017c czarny kwadrat i s\u0142usznie mu towarzysz\u0105ce bia\u0142e t\u0142o. Widok i kwadrat, dwie wa\u017cne sprawy. To o nich b\u0119dzie tu mowa. <\/i>(…) Kto\u015b mo\u017ce spyta\u0107: c\u00f3\u017c to za sprawa? Jaki\u015b kwadrat, zwyk\u0142a rzecz. Widok te\u017c przeci\u0119tny, o co tyle ha\u0142asu? Rzecz w tym, \u017ce ja uwa\u017cam inaczej. W najbli\u017cszym otoczeniu mam wszystko, czego mi trzeba, a to wa\u017cne. Nie potrzebuj\u0119 nic wi\u0119cej ni\u017c to, co tu, pod r\u0119k\u0105, czy tam, za oknem. Tak naprawd\u0119, bardziej ni\u017c mieszkanie wynajmuj\u0119 sam widok<\/i>.<\/p>\n Podobnie jak u Robakowskiego odautorski komentarz (tak\u017ce w podobny, spokojny spos\u00f3b czytany spoza kadru przez samego autora) nadaje widzianemu przez nas obrazowi sens. J\u0119drak wydaje si\u0119 bardziej radykalny w podej\u015bciu do formy, u\u017cy\u0142abym tu jeszcze innego, mo\u017ce mocniejszego okre\u015blenia, powiedzia\u0142abym, \u017ce jest bardziej puryta\u0144ski. Tak naprawd\u0119 bardziej ni\u017c mieszkanie wynajmuj\u0119 sam widok<\/i> \u2013 zdanie to zdradza nam, \u017ce J\u0119drak w swojej pracy si\u0119ga po strategi\u0119 Robakowskiego, czyli gra z poj\u0119ciem autora, a konkretnie z przywo\u0142anymi ju\u017c wcze\u015bniej kategoriami realizmu oraz autobiografizmu. Zaw\u0119\u017cony do widoku z okna kadr i odautorski komentarz z offu to kolejne tropy, kt\u00f3re prowadz\u0105 nas w stron\u0119 korespondencji z filmem Robakowskiego.<\/p>\n Czarny kwadrat na bia\u0142ym tle mieszka w widoku z mojego okna<\/i> ma zbli\u017con\u0105 struktur\u0119 do filmu Robakowskiego, trwa nieco ponad 20 minut; uwag\u0119 zwraca tu prawie ca\u0142kowity brak bohater\u00f3w. Jedynym dost\u0119pnym podmiotem staje si\u0119 sam autor filmu i narracja, jak\u0105 prowadzi spoza kadru. Tak\u017ce tutaj mamy do czynienia z widokiem z okna, z prywatnego mieszkania (co wydaje si\u0119 istotne w przypadku narracji autobiograficznej lub, jak w tym przypadku, paraautobiograficznej). Po raz kolejny odwo\u0142am si\u0119 do Barthes\u2019a, jednak tym razem do jego fotograficznej koncepcji studium<\/i> i punctum<\/i>. Odnosi si\u0119 ona co prawda do fotografii, nie do filmu, ale w tym wypadku odwo\u0142anie to wydaje si\u0119 uzasadnione: film J\u0119draka w du\u017cym stopniu sk\u0142ada si\u0119 z animacji poklatkowej, czyli ruchomej fotografii. Ciasny, zaw\u0119\u017cony, prawie statyczny kadr tak\u017ce przywo\u0142uje skojarzenia z fotografi\u0105, a konkretnie: z fotografi\u0105 miasta, poczt\u00f3wk\u0105, wedut\u0105 miejsk\u0105<\/a>[7]<\/a>. Mo\u017cemy powiedzie\u0107, \u017ce punctum<\/i> w tym przypadku, w nieruchomym zazwyczaj kadrze stanowi czarny kwadrat na bia\u0142ym tle: wyeksponowany w filmie nie tylko dzi\u0119ki swojej formie<\/a>[8]<\/a>, lecz przede wszystkim dzi\u0119ki odautorskiemu komentarzowi narratora. Wydaje si\u0119 bowiem, \u017ce minimalistyczny film J\u0119draka, cho\u0107 kieruje nasz\u0105 uwag\u0119 w stron\u0119 czynno\u015bci patrzenia i bliskiego kinu voyeuryzmu, wiele zawdzi\u0119cza literaturze, i to przede wszystkim komentarz czytany spoza kadru, razem z tytu\u0142em filmu, nadaje znaczenie widzianemu obrazowi czy mo\u017ce wr\u0119cz powo\u0142uje go do \u017cycia. Obrazowi towarzyszy tak\u017ce subtelny podk\u0142ad d\u017awi\u0119kowy, co po raz kolejny odsuwa nas od realizmu.<\/p>\n U\u017cywam w odniesieniu do tego filmu s\u0142\u00f3w takich jak \u201eminimalizm\u201d czy \u201eradykalizm\u201d, nale\u017cy jednak w tym miejscu dok\u0142adniej przyjrze\u0107 si\u0119 strukturze tego dzie\u0142a, wyrafinowanej, samo\u015bwiadomej swojej formy. Przede wszystkim brak tu bohater\u00f3w, z wyj\u0105tkiem postaci tzw. drugiego (czy mo\u017ce nawet trzeciego) planu; poza samym narratorem nie mamy do czynienia z pe\u0142noprawnymi osobami. Tekst zdradza co prawda ich obecno\u015b\u0107 (pojawiaj\u0105 si\u0119 np. s\u0105siadka czy kobieta z administracji), ale narrator nie dokonuje ich upodmiotowienia, pozostaj\u0105 one zaledwie funkcj\u0105 wobec samej narracji oraz g\u0142\u00f3wnego tu obiektu, czyli czarnego kwadratu na bia\u0142ym tle. Obraz u J\u0119draka jest z jednej strony prostszy ni\u017c u Robakowskiego (poza pogod\u0105 w zasadzie niewiele si\u0119 zmienia, je\u015bli chodzi o \u015bwiat przedstawiony), a z drugiej strony autor dokonuje rozmaitych operacji na \u201ewidoku z okna\u201d, kt\u00f3re nie pozwalaj\u0105 w prosty spos\u00f3b odczytywa\u0107 go w kategoriach realizmu.<\/p>\n Przyjrzyjmy si\u0119 wi\u0119c bli\u017cej kilku zastosowanym tu chwytom. Widoczne na ekranie zdj\u0119cia s\u0105 raz czarno-bia\u0142e, raz kolorowe, czasami obraz drga, chwilami zmienia si\u0119 wielko\u015b\u0107 planu filmowego. Pojawia si\u0119 animacja poklatkowa, nieruchoma fotografia ulega o\u017cywieniu. Autor dokonuje te\u017c zap\u0119tlenia obrazu, chocia\u017c w tym samym czasie towarzysz\u0105cy mu komentarz zachowuje chronologi\u0119 opowie\u015bci<\/a>[9]<\/a>. W jednej z mikroopowie\u015bci, jakie w sumie sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na odautorski komentarz w filmie, tej o w\u0142amaniu na balkon s\u0105siadki, pojawia si\u0119 znany nam ju\u017c widok z okna w postaci fotografii, jednak widocznej na ekranie w czasie kr\u00f3tszym ni\u017c sekunda, wi\u0119c w zasadzie sama kwestia jej widzialno\u015bci (dost\u0119pno\u015bci dla widza) zostaje tu postawiona pod znakiem zapytania. Je\u015bli jednak ju\u017c uda nam si\u0119 \u00f3w ukradziony z balkonu s\u0105siadki<\/i> widok zobaczy\u0107, to si\u0119 oka\u017ce, \u017ce faktycznie, w por\u00f3wnaniu do znanego nam ju\u017c z pocz\u0105tkowej cz\u0119\u015bci filmu krajobrazu dokona\u0142o si\u0119 tutaj niewielkie, ale znacz\u0105ce (dla autora, a tym samym i dla nas) przesuni\u0119cie perspektywy.<\/p>\n Czarny kwadrat na bia\u0142ym tle mieszka w widoku z mojego okna<\/em>, re\u017c. Tobiasz J\u0119drak, 2017 r., W swoim najbardziej radykalnym ge\u015bcie J\u0119drak dokonuje odwr\u00f3cenia obrazu, ale nie poprzez na przyk\u0142ad przestawienie kamery do g\u00f3ry nogami, a poprzez du\u017co bardziej skomplikowan\u0105 czynno\u015b\u0107, jak\u0105 z pewno\u015bci\u0105 by\u0142o wybudowanie w mieszkaniu camery obscury<\/a><\/i>[10]<\/a>. Jako widzowie musimy uwierzy\u0107 narratorowi na s\u0142owo, nie zdradza nam bowiem technicznych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w tej operacji, prymat pozostawiaj\u0105c nie obrazowi, jak mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107, a snutej zza kadru opowie\u015bci. Co wi\u0119cej, w swoim stylu pozostaje jej radykalnie wierny, poniewa\u017c nigdy nie pokazuje nam dw\u00f3ch widok\u00f3w (chocia\u017cby dla ich por\u00f3wnania), skazuj\u0105c nas na zaufanie do swojej subiektywnej narracji (kolejny gest stawiaj\u0105cy znak zapytania wobec tego, co widoczne na ekranie). Przypomnijmy, \u017ce camera obscura<\/i> to jedna z zabawek optycznych tworz\u0105cych prehistori\u0119 kina, powracamy wi\u0119c tym samym do pocz\u0105tk\u00f3w funkcjonowania samego medium. Camera obscura<\/i> staje si\u0119 w tym przypadku tak\u017ce narz\u0119dziem, kt\u00f3re \u2013 inaczej ni\u017c w filmie Robakowskiego \u2013 odwraca wektor oka kamery: z zewn\u0105trz kieruje go ponownie do \u015brodka, do wn\u0119trza mieszkania; zewn\u0119trze staje si\u0119 tym samym nieistotne dla dalszej opowie\u015bci. W pewnym sensie powracamy do jaskini plato\u0144skiej: do interpretacji ruchomego obrazu na \u015bcianie. Pod\u0105\u017caj\u0105c tym tropem, J\u0119drak po raz kolejny pozostaje wierny my\u015bli Robakowskiego, ponownie poddaj\u0105c analizie film jako nieprzezroczyste medium, narz\u0119dzie do tworzenia \u201eobrazoopowie\u015bci\u201d.<\/p>\n Umieszczenie czarnego kwadratu na bia\u0142ym tle w centrum kadru, a co za tym idzie tak\u017ce w centrum opowiadanej historii, przywo\u0142uje strategi\u0119 Robakowskiego na jeszcze innym poziomie: to pod\u0105\u017canie drog\u0105 w\u0105tpliwo\u015bci, stawiania znak\u00f3w zapytania dotycz\u0105cych filmu jako medium rejestruj\u0105cego rzeczywisto\u015b\u0107.<\/p>\n Mo\u017cna symbolik\u0119 czarnego kwadratu na bia\u0142ym tle odczyta\u0107 w jeszcze jeden spos\u00f3b \u2013 jako symbol bezpo\u015brednio odnosz\u0105cy si\u0119 do dziedziny sztuki. Pytania o istnienie kwadratu i jego kondycj\u0119, wszystkie wahania i w\u0105tpliwo\u015bci odczytane spoza kadru g\u0142osem artysty b\u0119d\u0105 tym samym pytaniami o sztuk\u0119 i w\u0105tpliwo\u015bci zwi\u0105zane z uprawianiem tej dyscypliny.<\/p>\n Film J\u00f3zefa Robakowskiego sta\u0142 si\u0119 dla Tobiasza J\u0119draka okazj\u0105 do nawi\u0105zania artystycznego, mi\u0119dzypokoleniowego dialogu. W obu tych realizacjach pokusa potraktowania ich jako banalnego realizmu mo\u017ce by\u0107 spora w przypadku niewyrobionego widza, przyzwyczajonego przede wszystkim do konwencji kina g\u0142\u00f3wnego nurtu. Oba filmy wymagaj\u0105 jednak nie tylko skupienia i uwa\u017cno\u015bci, pewnego rygoru w odbiorze (tak jak rygor towarzyszy\u0142 ich realizacji), ale te\u017c przede wszystkim dobrej znajomo\u015bci konwencji j\u0119zyka filmu. Nie umiem my\u015ble\u0107 o kwadracie w oderwaniu od widoku, a my\u015bl\u0105c o widoku, prawie zawsze my\u015bl\u0119 o kwadracie. Tak ju\u017c mam<\/i> \u2013 m\u00f3wi w swoim filmie J\u0119drak. Pewnie ju\u017c za chwil\u0119 m\u00f3j pi\u0119kny widok z okna obejmie zaledwie fragment hotelowej \u015bciany z napisem \u201eKoniec<\/i> filmu\u201d<\/i> \u2013 m\u00f3wi w zako\u0144czeniu swojej pracy Robakowski. Na szcz\u0119\u015bcie obaj zechcieli si\u0119 z nami podzieli\u0107 swoimi widokami z okien, sk\u0105din\u0105d znacznie bogatszymi w znaczenia ni\u017c banalny widok z mojej zwyk\u0142ej osiedlowej kuchni.<\/p>\n \n <\/a>[1] K. Bielas, Prof. J\u00f3zef Robakowski: Ksi\u0105dz tak si\u0119 w\u015bciek\u0142, \u017ce da\u0142 nam po pysku. Uwa\u017cam, \u017ce to by\u0142 performance<\/i>, http:\/\/wyborcza.pl\/duzyformat\/7,127290,24439306,prof-jozef-robakowski-ksiadz-tak-sie-wsciekl-ze-dal-nam-po.html (data dost\u0119pu: 8.07.2019). Swoj\u0105 drog\u0105, tytu\u0142 wywiadu sugeruje, \u017ce autorem performance\u2019u w dzieci\u0144stwie Robakowskiego by\u0142 ksi\u0105dz, podczas gdy chodzi o wcze\u015bniejsze zachowanie samego Robakowskiego. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[2] \u0141. Ronduda, J\u00f3zef Robakowski i Warsztat Formy Filmowej w latach siedemdziesi\u0105tych<\/i>, [w:] J\u00f3zef Robakowski. Moje w\u0142asne kino<\/i>, Warszawa 2012, s. 93. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[3] P. Grzonka, Kino Osobiste<\/i>, [w:] J\u00f3zef Robakowski. Obrazy energetyczne. Zapisy bio-mechaniczne 1970\u20132005<\/i>, red. P. Krajewski, V. Kutlubasis-Krajewska, Wroc\u0142aw (brak daty), s. 22. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[4] \u017bycie niejako samo dopisa\u0142o komentarz do tej historii, poniewa\u017c filmowcem, i to bynajmniej nie amatorem, zosta\u0142 tak\u017ce w p\u00f3\u017aniejszych latach aktor Jerzy Stuhr. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[5] K. Bielas, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[6] B. Czubak, Kino w\u0142asne<\/i>, [w:] J\u00f3zef Robakowski. Moje w\u0142asne kino<\/i>, dz. cyt., s. 110\u2013112. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[7] Tradycja przedstawiania krajobrazu miejskiego (inaczej: weduta) ma w historii malarstwa wielowiekow\u0105 tradycj\u0119. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[8] Skojarzenia z tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Kazimierza Malewicza s\u0105 tu oczywi\u015bcie jak najbardziej wskazane i okazuj\u0105 si\u0119 kolejnym tropem prowadz\u0105cym do inspiruj\u0105cego si\u0119 w swojej tw\u00f3rczo\u015bci konstruktywizmem i abstrakcj\u0105 geometryczn\u0105 Robakowskiego. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[9] Patrycja Grzonka, w przywo\u0142anym ju\u017c tek\u015bcie na temat tw\u00f3rczo\u015bci Robakowskiego, pisze o charakterystycznej dla jego tw\u00f3rczo\u015bci usamodzielnionej roli narratora, cz\u0119sto komentuj\u0105cego wydarzenia w spos\u00f3b asynchroniczny. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[10] Jako ciekawostk\u0119 mo\u017cna przywo\u0142a\u0107 fakt, \u017ce malarze miejskich krajobraz\u00f3w, czyli weduty\u015bci, pos\u0142ugiwali si\u0119 camer\u0105 obscur\u0105<\/i>, aby namalowa\u0107 perspektyw\u0119 na swoich obrazach. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n Co wida\u0107 z okien neoawangardy? Z mojego okna<\/i> (1978\u20131999) J\u00f3zefa Robakowskiego i <\/b>Czarny kwadrat na bia\u0142ym tle mieszka w widoku z mojego okna<\/i><\/b> (2017) Tobiasza J\u0119draka<\/b><\/p>\n Autorka por\u00f3wnuje dwa filmy artyst\u00f3w r\u00f3\u017cnych generacji. Z mojego okna<\/i> to jeden z najbardziej znanych film\u00f3w wideo J\u00f3zefa Robakowskiego. Z kolei mniej znana praca artysty m\u0142odszego pokolenia Tobiasza J\u0119draka ju\u017c samym swoim tytu\u0142em nawi\u0105zuje do filmu autora Moich videomasochizm\u00f3w<\/i>. Podobie\u0144stwo mi\u0119dzy nimi polega m.in. na tym, \u017ce oba dzie\u0142a wydaj\u0105 si\u0119 stosunkowo proste formalnie, a sam temat na pierwszy rzut oka niezwykle banalny: to widok z okna prywatnego mieszkania. Autorka wpisuje film Robakowskiego w dodatkowy kontekst, jakim jest kino moralnego niepokoju, tworz\u0105ce g\u0142\u00f3wny nurt polskiego kina w latach 70. XX wieku, wraz z przypisan\u0105 mu kategori\u0105 realizmu. \u015aledzi tak\u017ce autorskie strategie w obu filmach.<\/p>\n What can we see from the neo-avant-garde windows? From my window<\/i> (1978\u20131999) by J\u00f3zef Robakowski and Black square on a white background lives in the view from my window<\/i> (2017) by Tobiasz J\u0119drak<\/b><\/p>\n \n In her text Anna Taszycka compares the films of artists from two different generations. From my window<\/i> is one of the most widely known films by J\u00f3zef Robakowski, while the less known work of the younger artist, Tobiasz J\u0119drak, already in its title relates to the film of the author of My videomasochisms<\/i>. The similarity between them consists for example in the fact that they both seem relatively simple in formal terms and their topic at first glance seems incredibly trite: a view from the window of a private flat. The author places the film by Robakowski in additional context of the cinema of moral anxiety which constituted the main trend of the Polish cinema in 1970s with its category of realism. She also follows author\u2019s strategies in both films pointing to similarities as well as differences between them.<\/p>\n S\u0142owa kluczowe:<\/b> J\u00f3zef Robakowski, Tobiasz J\u0119drak, sztuka wideo, performance, strategie autorskie, camera obscura<\/i>, Z mojego okna<\/i><\/p>\n Anna Taszycka <\/b>\u2013 filmoznawczyni, doktor nauk humanistycznych. Adiunkt w Krakowskiej Akademii im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Jako wyk\u0142adowczyni ma na swoim koncie wsp\u00f3\u0142prac\u0119 m.in. z Instytutem Sztuk Audiowizualnych oraz Wydzia\u0142em Polonistyki Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, Gender Studies w Instytucie Bada\u0144 Literackich Polskiej Akademii Nauk, Instytutem Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Gender Studies ISNS Uniwersytetu Warszawskiego oraz krakowsk\u0105 Akademi\u0105 Sztuk Pi\u0119knych. Koordynatorka projektu Akademia Polskiego Filmu w Krakowie i Tychach. Wsp\u00f3\u0142autorka hase\u0142 w Encyklopedii kina<\/i> i Encyklopedii gender<\/i>. Autorka tekst\u00f3w w tomach (Nie)widzialne kobiety kina<\/i> (2018) oraz Nowa kinofilia: przestrzenie i afekty<\/i> (2018).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Kadr z filmu Z mojego okna, re\u017c. J\u00f3zef Robakowski, 1978-1999 r. Z mojego okna to jeden z najbardziej znanych film\u00f3w wideo J\u00f3zefa Robakowskiego (ur. 1939). Drugim filmem, o kt\u00f3rym napisz\u0119 w tym tek\u015bcie, b\u0119dzie du\u017co mniej znana praca artysty m\u0142odszego pokolenia, Tobiasza J\u0119draka (ur. 1985), kt\u00f3ra ju\u017c samym swoim tytu\u0142em nawi\u0105zuje do filmu autora Moich videomasochizm\u00f3w,… Czytaj wi\u0119cej »Co wida\u0107 z okien neoawangardy? „Z mojego okna” (1978\u20131999) J\u00f3zefa Robakowskiego i „Czarny kwadrat na bia\u0142ym tle mieszka w widoku z mojego okna” (2017) Tobiasza J\u0119draka<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":692,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[511],"tags":[512,513,969,527,109,548,514,515,516,517],"ppma_author":[115],"class_list":["post-268","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-2-2019","tag-camera-obscura","tag-jozef-robakowski","tag-marazm","tag-nuda","tag-performance","tag-powolnosc","tag-strategie-autorskie","tag-sztuka-wideo","tag-tobiasz-jedrak","tag-z-mojego-okna"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/NUDA\/stelmach\/kiwl01.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/NUDA\/stelmach\/amatorul-lui-kieslowski-la-radio-targu-mures-800x500_c.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/NUDA\/stelmach\/kiwl02.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/NUDA\/stelmach\/tobiasz-jedrak-czarny-kwadrat-galeria-milosc-torun-2017-06-13-530x353.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/NUDA\/stelmach\/19959319_679755585549979_1661511976574433533_n.jpg\")
<\/p>\n
\ndokumentacja wystawy w Galerii MI\u0141O\u015a\u0106, fot. Tytus Szabelski<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/NUDA\/stelmach\/Tobiasz-internet-01-453x640.jpg\")
<\/p>\n
<\/p>\n
\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n