![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/P221-1000x1000.jpg\")
\n<\/span><\/p>\n
Popi\u00f3\u0142 i diament<\/em>, 1958 r.,<\/span> re\u017c. Andrzej Wajda, autor plakatu: Wojciech Fangor, \u017ar\u00f3d\u0142o: Gapla FINA<\/span><\/span><\/p>\n Kunsztowne uwik\u0142anie piosenki w sens i wymow\u0119 konkretnej sceny, a zarazem ca\u0142ego filmu, najlepiej prze\u015bledzi\u0107 na przyk\u0142adzie Popio\u0142u i diamentu<\/i>. Cech\u0105 dzie\u0142a Wajdy jest nasycenie znaczeniami poszczeg\u00f3lnych element\u00f3w scenerii, gry \u015bwiate\u0142 i cieni, gest\u00f3w aktor\u00f3w, skojarze\u0144 monta\u017cowych \u2013 do tego stopnia, \u017ce kadr zdaje si\u0119 przemawia\u0107 ka\u017cdym swoim zakamarkiem, przypominaj\u0105c niepokoj\u0105c\u0105 wizj\u0119 senn\u0105, a zarazem nie zatracaj\u0105c \u0142\u0105czno\u015bci ze sfer\u0105 realn\u0105. W tak skonstruowanej diegezie piosenka wykonana podczas uroczystego wieczoru z okazji zako\u0144czenia wojny tak\u017ce nie mo\u017ce by\u0107 jedynie ornamentacj\u0105. Cho\u0107 ostateczny kszta\u0142t sceny z p\u0142on\u0105cymi kieliszkami zosta\u0142 wypracowany w ci\u0105gu dw\u00f3ch intensywnych dni, podczas kt\u00f3rych Wajda i reszta ekipy, ze Zbigniewem Cybulskim na czele, rozwijali pomys\u0142 Janusza Morgensterna<\/a>[1]<\/a>, ma ona \u017ar\u00f3d\u0142o w powie\u015bci Jerzego Andrzejewskiego. Tam r\u00f3wnie\u017c piosenkarka Hanka Lewicka na scence hotelu Monopol \u015bpiewa\u0142a pie\u015b\u0144 \u017co\u0142niersk\u0105 \u2013 Rozszumia\u0142y si\u0119 wierzby p\u0142acz\u0105ce<\/i> \u2013 wzbudzaj\u0105c poruszenie w\u015br\u00f3d s\u0142uchaj\u0105cych, mimo \u017ce pozostali wykonawcy podrwiwali skrycie z jej talentu i predyspozycji.<\/p>\n W filmie utw\u00f3r \u015bpiewany przez Lewick\u0105 (Gra\u017cyna Staniszewska) staje si\u0119 wprowadzeniem, t\u0142em d\u017awi\u0119kowym i w ko\u0144cu domkni\u0119ciem szczeg\u00f3lnej rozmowy pomi\u0119dzy Andrzejem Kosseckim (Adam Pawlikowski) a Ma\u0107kiem Che\u0142mickim (Zbigniew Cybulski). Najpierw siedz\u0105c przy naro\u017cnym stoliku i przep\u0119dzaj\u0105c ponure my\u015bli, staraj\u0105 si\u0119 dojrze\u0107 Krystyn\u0119 (Ewa Krzy\u017cewska) zza g\u0142upich plec\u00f3w<\/i> konferansjera Kotowicza (Artur M\u0142odnicki). Ten po chwili wychodzi na scen\u0119, by zapowiedzie\u0107 wiecz\u00f3r artystyczny w wykonaniu niezr\u00f3wnanej i wspania\u0142ej Hanki Lewickiej<\/i>. Jego kaboty\u0144ska gestykulacja i przesadnie sceniczna wymowa pozwalaj\u0105 spodziewa\u0107 si\u0119 najgorszej cha\u0142tury. Tymczasem w \u015bwietle reflektor\u00f3w staje efektowna blondynka w sukni bez rami\u0105czek i niskim g\u0142osem S\u0142awy Przybylskiej \u015bpiewa pierwsz\u0105 strof\u0119 Czerwonych mak\u00f3w na Monte Cassino<\/i>. Obaj m\u0119\u017cczy\u017ani tkwi\u0105 w bezruchu przy swoim stoliku, jednak po pi\u0105tym wersie Maciek zrywa si\u0119 gwa\u0142townie, zas\u0142uchany podchodzi do d\u0142ugiej lady, na kt\u00f3rej kelner zostawi\u0142 tac\u0119 z alkoholem, i rozpoczyna sw\u00f3j performance, przywo\u0142uj\u0105cy wspomnienie konspiracyjnych przyja\u017ani. Bezpo\u015brednim katalizatorem jego dzia\u0142a\u0144 jest zapach spirytusu, pobudzaj\u0105cy zmys\u0142 najsilniej powi\u0105zany z pami\u0119ci\u0105. Pierwszym impulsem pozostaje jednak w\u0142a\u015bnie piosenka, a zw\u0142aszcza s\u0142owa podkre\u015blaj\u0105ce \u017co\u0142niersk\u0105 powinno\u015b\u0107: Musicie, musicie, musicie \/ Za kark wzi\u0105\u0107 i str\u0105ci\u0107 go z g\u00f3r<\/i><\/a>[2]<\/a>. Wydaje si\u0119, \u017ce powinny one utwierdza\u0107 Ma\u0107ka w decyzji o potrzebie czynu i doko\u0144czeniu spartaczonej roboty<\/i>, czyli powt\u00f3rzeniu zamachu na sekretarza PPR Szczuk\u0119. Tymczasem wprawiaj\u0105 go one w nostalgiczny nastr\u00f3j, zapowiadaj\u0105cy p\u00f3\u017aniejszy odruch buntu. Jak uj\u0105\u0142 to Marek Hendrykowski: Dla przygodnych s\u0142uchaczy estradowego wyst\u0119pu w Monopolu ta piosenka to tylko refleks minionych lat, obiekt tandetnych resentyment\u00f3w, echo cudzych do\u015bwiadcze\u0144, zamienionych na stanowi\u0105cy posp\u00f3ln\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 stereotyp narodowej historii. W biegunowo r\u00f3\u017cnej od tamtych sytuacji Ma\u0107ka tekst ten zdaje si\u0119 porusza\u0107 najg\u0142\u0119bsze struny jego aktualnego dramatu<\/i><\/a>[3]<\/a>. Piosenka alienuje go wi\u0119c, a zarazem porusza. Iskr\u0105 zapaln\u0105 mo\u017ce by\u0107 przy tym wers najmocniej zaakcentowany w wykonaniu Przybylskiej: Tam wr\u00f3g tw\u00f3j si\u0119 kryje jak szczur<\/i>. W skondensowanej formie objawiona zostaje w nim tragiczna ironia sytuacji, w jakiej los postawi\u0142 Ma\u0107ka i jemu podobnych uczestnik\u00f3w konspiracji. Wr\u00f3g kryj\u0105cy si\u0119 jak szczur<\/i> jest oczywisty, jednoznaczny i plugawy.<\/p>\n Tymczasem \u201ewr\u00f3g\u201d, z kt\u00f3rym ma si\u0119 zmierzy\u0107 protagonista, nie tylko nie ukrywa si\u0119, ale te\u017c w og\u00f3le nie wzbudza negatywnych emocji. Przeciwnie, to w\u0142a\u015bnie Maciek zmuszony jest kluczy\u0107, maskowa\u0107 si\u0119 i ukrywa\u0107. Przed kolejn\u0105 pr\u00f3b\u0105 zamachu b\u0119dzie czeka\u0142 na Szczuk\u0119 pod schodami. Przejmuj\u0105ce rozpoznanie w\u0142asnego tragicznego losu zapisanego w jednym, czytanym na przek\u00f3r literalnej wymowie wersie piosenki obaj konspiratorzy prze\u017cywaj\u0105 zastygli w pozach przypominaj\u0105cych dramatyczny bezruch zes\u0142a\u0144c\u00f3w z p\u0142\u00f3cien Jacka Malczewskiego, nawi\u0105zuj\u0105cych do Anhellego<\/i> Juliusza S\u0142owackiego. W tym kontek\u015bcie nag\u0142y ruch i szama\u0144skie dzia\u0142anie Ma\u0107ka mo\u017cna odczyta\u0107 jako pr\u00f3b\u0119 odczynienia uroku rzuconego przez piosenk\u0119. Przerywa je Andrzej wymownym My \u017cyjemy<\/i>, w kt\u00f3rym d\u017awi\u0119czy echo zupe\u0142nie innej, podtrzymuj\u0105cej ducha pie\u015bni patriotycznej. Gdy konspiratorzy podejmuj\u0105 rozmow\u0119, w nieco mniej napi\u0119tym tonie na drugim planie powraca wokal Lewickiej. Cod\u0105 sceny jest od\u015bpiewane przez ni\u0105 dwukrotnie, niezwykle powoli zako\u0144czenie drugiej strofy:<\/p>\n Przejd\u0105 lata i wieki przemin\u0105,<\/i><\/p>\n Pozostan\u0105 \u015blady dawnych dni<\/i><\/p>\n I wszystkie maki na Monte Cassino<\/i><\/p>\n Czerwie\u0144sze b\u0119d\u0105, bo z polskiej wzrosn\u0105 krwi<\/i>.<\/p>\n Mo\u017cna widzie\u0107 w tym po prostu poetyckie domkni\u0119cie niezwyk\u0142ej sceny, jednak je\u015bli pod\u0105\u017ca\u0107 tropem interpretuj\u0105cym dzia\u0142ania Ma\u0107ka jako szama\u0144skie czy rytualne, s\u0142owa te \u2013 tak silnie wyeksponowane \u2013 mog\u0105 zosta\u0107 odczytane jako przepowiednia skierowana do wtajemniczonych. Zastosowana w nich metafora, b\u0119d\u0105ca znanym toposem pie\u015bni \u017co\u0142nierskiej<\/a>[4]<\/a>, jest przecie\u017c czytelnym odwo\u0142aniem do odwiecznego cyklu \u015bmierci i odrodzenia, przy czym symbolika kwiat\u00f3w polnych odsy\u0142a zw\u0142aszcza do obrz\u0119d\u00f3w zwi\u0105zanych ze staro\u017cytnymi misteriami eleuzyjskimi, czcz\u0105cymi ofiar\u0119 Persefony i rozpacz oraz p\u00f3\u017aniejsz\u0105 rado\u015b\u0107 Demeter. Do tej samej metaforyki nawi\u0105zuje pami\u0119tny cytat z Za kulisami (Tyrteja)<\/i> Cypriana Kamila Norwida, kt\u00f3ry Krystyna i Maciek odnajd\u0105 p\u00f3\u017aniej w zrujnowanym ko\u015bciele. Mo\u017cna zatem uzna\u0107 \u2013 pomimo tragicznej wymowy filmu \u2013 \u017ce obrz\u0119d Ma\u0107ka, cho\u0107 przerwany, przyni\u00f3s\u0142 skutek. Nowa przepowiednia, potwierdzona p\u00f3\u017aniej przez przemawiaj\u0105cego z przesz\u0142o\u015bci poet\u0119, g\u0142osi, \u017ce nie uniknie on \u015bmierci, ale nie b\u0119dzie ona daremna i przyniesie owoce w przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n