{"id":2632,"date":"2022-01-19T14:01:36","date_gmt":"2022-01-19T13:01:36","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=2632"},"modified":"2025-11-25T16:16:05","modified_gmt":"2025-11-25T15:16:05","slug":"strona-testowa-42","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/","title":{"rendered":"Strona testowa 42"},"content":{"rendered":"<p>Potop:<iframe loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/ninateka.pl\/movies,1\/potop-redivivus--jerzy-hoffman,663#autoplay\" width=\"1280\" height=\"720\" scrolling=\"no\" allowfullscreen=\"allowfullscreen\"><\/iframe><\/p>\n<p>Rewizor:<br \/>\n<iframe loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/ninateka.pl\/movies,1\/rewizor--jerzy-stuhr,3769#autoplay\" allowfullscreen=\"\" width=\"1280\" height=\"\n720\" scrolling=\"no\"><\/iframe><\/p>\n<p>Zwiastun:<br \/>\n<iframe loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/ninateka.pl\/movies,1\/jestesmy-sami-na-swiecie--zwiastun,53950#autoplay\" allowfullscreen=\"\" width=\"1280\" height=\"\n720\" scrolling=\"no\"><\/iframe><\/p>\n<p>Potop:<\/p>\n<p><iframe loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/ninateka.pl\/movies,1\/potop-redivivus--jerzy-hoffman,663#autoplay\" width=\"1280\" height=\"720\" scrolling=\"no\" allowfullscreen=\"allowfullscreen\"><\/iframe><\/p>\n\n<div class=\"wpcf7 no-js\" id=\"wpcf7-f3006-o1\" lang=\"pl-PL\" dir=\"ltr\" data-wpcf7-id=\"3006\">\n<div class=\"screen-reader-response\"><p role=\"status\" aria-live=\"polite\" aria-atomic=\"true\"><\/p> <ul><\/ul><\/div>\n<form action=\"\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2632#wpcf7-f3006-o1\" method=\"post\" class=\"wpcf7-form init\" aria-label=\"Formularz kontaktowy\" enctype=\"multipart\/form-data\" novalidate=\"novalidate\" data-status=\"init\">\n<fieldset class=\"hidden-fields-container\"><input type=\"hidden\" name=\"_wpcf7\" value=\"3006\" \/><input type=\"hidden\" name=\"_wpcf7_version\" value=\"6.1.7\" \/><input type=\"hidden\" name=\"_wpcf7_locale\" value=\"pl_PL\" \/><input type=\"hidden\" name=\"_wpcf7_unit_tag\" value=\"wpcf7-f3006-o1\" \/><input type=\"hidden\" name=\"_wpcf7_container_post\" value=\"0\" \/><input type=\"hidden\" name=\"_wpcf7_posted_data_hash\" value=\"\" \/><input type=\"hidden\" name=\"_wpcf7_recaptcha_response\" value=\"\" \/>\n<\/fieldset>\n<p><label><\/label>\n<\/p>\n<h1>Formularz kontaktowy\n<\/h1>\n<p><label> Imi\u0119 i nazwisko<br \/>\n<span class=\"wpcf7-form-control-wrap\" data-name=\"your-name\"><input size=\"40\" maxlength=\"400\" class=\"wpcf7-form-control wpcf7-text wpcf7-validates-as-required\" aria-required=\"true\" aria-invalid=\"false\" value=\"\" type=\"text\" name=\"your-name\" \/><\/span> <\/label>\n<\/p>\n<p><label> Adres e-mail<br \/>\n<span class=\"wpcf7-form-control-wrap\" data-name=\"your-email\"><input size=\"40\" maxlength=\"400\" class=\"wpcf7-form-control wpcf7-email wpcf7-validates-as-required wpcf7-text wpcf7-validates-as-email\" aria-required=\"true\" aria-invalid=\"false\" value=\"\" type=\"email\" name=\"your-email\" \/><\/span> <\/label>\n<\/p>\n<p><label> Temat<br \/>\n<span class=\"wpcf7-form-control-wrap\" data-name=\"your-subject\"><input size=\"40\" maxlength=\"400\" class=\"wpcf7-form-control wpcf7-text wpcf7-validates-as-required\" aria-required=\"true\" aria-invalid=\"false\" value=\"\" type=\"text\" name=\"your-subject\" \/><\/span> <\/label>\n<\/p>\n<p><label> Wiadomo\u015b\u0107 (opcjonalnie)<br \/>\n<span class=\"wpcf7-form-control-wrap\" data-name=\"your-message\"><textarea cols=\"85\" rows=\"10\" maxlength=\"2000\" class=\"wpcf7-form-control wpcf7-textarea\" aria-invalid=\"false\" name=\"your-message\"><\/textarea><\/span> <\/label>\n<\/p>\n<p><label>Rozmiar pliku do 2 MB<\/label>\n<\/p>\n<p><span class=\"wpcf7-form-control-wrap\" data-name=\"your-file\"><input size=\"40\" class=\"wpcf7-form-control wpcf7-file\" accept=\".pdf,.jpg,.doc,.docx\" aria-invalid=\"false\" type=\"file\" name=\"your-file\" \/><\/span>\n<\/p>\n<p><input class=\"wpcf7-form-control wpcf7-submit has-spinner\" type=\"submit\" value=\"Wy\u015blij\" \/>\n<\/p>\n<p>\n\n<\/p>\n<div class=\"wpcf7-response-output\" aria-hidden=\"true\"><\/div>\n<\/form>\n<\/div>\n\n<p><strong>Stan wojenny a kino. Kolejny rekonesans<\/strong><\/p>\n<p><a class=\"eventable-link\" href=\"https:\/\/add.eventable.com\/events\/62d53511fac9f2062deaf2ef\/62d5351354f8f6012af01824\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-key=\"62d53511fac9f2062deaf2ef\" data-event=\"62d5351354f8f6012af01824\" data-style=\"on\">Add to Calendar<\/a><br \/>\n<script>!function(d,s,id){var js,fjs=d.getElementsByTagName(s)[0];if(!d.getElementById(id)){js=d.createElement(s);js.id=id;js.src='https:\/\/plugins.eventable.com\/eventable.js';fjs.parentNode.insertBefore(js,fjs);}}(document,'script', 'eventable-script');<\/script><\/p>\n<p>Niniejszy tekst to kolejna pr\u00f3ba rozpoznania problematyki stanu wojennego w kinie, w oczekiwaniu na jego monograficzne uj\u0119cie (nad kt\u00f3rym pracuje Joanna Preizner, autorka m.in. tekstu o filmie <em>Stan wewn\u0119trzny<\/em> zamieszczonego w jednym z numer\u00f3w \u201ePleografu\u201d<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-0\" href=\"#post-2632-footnote-0\">[1]<\/a><\/sup><\/sup>). Poprzednie rozpoznania ogranicza\u0142y si\u0119 do analiz tekstowych<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-1\" href=\"#post-2632-footnote-1\">[2]<\/a><\/sup><\/sup>. W tym szkicu chcia\u0142bym poszerzy\u0107 zakres rozwa\u017ca\u0144 o kontekst powstania film\u00f3w (polityczny, spo\u0142eczny, produkcyjny) \u2013 na ile to oczywi\u015bcie mo\u017cliwie w nied\u0142ugim ostatecznie tek\u015bcie. Ponadto chcia\u0142bym doda\u0107 informacj\u0119 (czasem kr\u00f3tk\u0105) o filmach pomini\u0119tych przez poprzednich autor\u00f3w oraz tych, kt\u00f3re powsta\u0142y ju\u017c po napisaniu ich artyku\u0142\u00f3w. Zale\u017cy mi na tym, aby &#8211; trzymaj\u0105c si\u0119 topograficznej metafory \u2013 uszczeg\u00f3\u0142owi\u0107 dotychczasowe mapy mentalne polskiego kina w relacji do jednego z najwa\u017cniejszych wydarze\u0144\/okres\u00f3w we wsp\u00f3\u0142czesnej historii Polski. Koncentrowa\u0107 b\u0119d\u0119 swoj\u0105 uwag\u0119 na filmach fabularnych (robi\u0105c wyj\u0105tki w uzasadnionych wypadkach) \u2013 ogarni\u0119cie tej tematyki na gruncie kina dokumentalnego dalece wykracza\u0142oby poza mo\u017cliwo\u015bci autora, ale i obj\u0119to\u015b\u0107 szkicu. Pocieszam si\u0119 my\u015bl\u0105, \u017ce temat ten zosta\u0142 ju\u017c cz\u0119\u015bciowo opisany w <em>Historii polskiego filmu dokumentalnego 1945 \u2013 2014<\/em><sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-2\" href=\"#post-2632-footnote-2\">[3]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n<p>&lt;iframe src=&#8221;\/\/embed.polskieradio.pl\/stream\/pr-stream3.html&#8221; allowfullscreen=&#8221;&#8221; frameborder=&#8221;0&#8243; height=&#8221;400&#8243; width=&#8221;600&#8243;&gt;&lt;\/iframe&gt;<\/p>\n<p><iframe loading=\"lazy\" id=\"embed_player\" style=\"border-width: 0; backgroung-color: red;\" src=\"https:\/\/radiojazz.airtime.pro\/embed\/player?stream=auto&amp;skin=2\" width=\"600\" height=\"400\"><br \/>\n<\/iframe><\/p>\n<p><iframe loading=\"lazy\" src=\"\/\/embed.polskieradio.pl\/stream\/pr-stream3.html\" width=\"600\" height=\"400\" frameborder=\"0\" allowfullscreen=\"allowfullscreen\"><\/iframe><\/p>\n<div style=\"padding: 56.25% 0 0 0; position: relative;\"><iframe style=\"position: absolute; top: 0; left: 0; width: 100%; height: 100%;\" title=\"Scena - d\u0142u\u017cszy fragment\" src=\"https:\/\/player.vimeo.com\/video\/785964579?h=d46a6e1f6a&amp;badge=0&amp;autopause=0&amp;player_id=0&amp;app_id=58479\" frameborder=\"0\" allowfullscreen=\"allowfullscreen\"><\/iframe><\/div>\n<p><script src=\"https:\/\/player.vimeo.com\/api\/player.js\"><\/script><\/p>\n<p><em>Chocia\u017c formalnie okres stanu wojennego nie by\u0142 zbyt d\u0142ugi, socjologicznie mo\u017cna prawie do ko\u0144ca lat osiemdziesi\u0105tych m\u00f3wi\u0107 o \u201estanie wojennym\u201d, bo zmianie nie uleg\u0142y \u2013 przynajmniej do 1988 roku \u2013 najwa\u017cniejsze uk\u0142ady systemowe<\/em><sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-3\" href=\"#post-2632-footnote-3\">[4]<\/a><\/sup><\/sup>. Zgodnie z cytatem odnosi\u0107 si\u0119 wi\u0119c b\u0119d\u0119 nie tylko do film\u00f3w z akcj\u0105 umieszczon\u0105 w stanie wojennym, ale tak\u017ce p\u00f3\u017aniej &#8211; je\u015bli oczywi\u015bcie wyda mi si\u0119 to zasadne i znajdzie si\u0119 \u0142\u0105cznik z tytu\u0142owym tematem.<\/p>\n<p><strong>Skutki stanu wojennego dla kinematografii lat 80.<\/strong><\/p>\n<p>Jak wiadomo Andrzej Wajda umia\u0142 \u201ew\u0105cha\u0107 czas\u201d (przynajmniej do pewnego momentu). Jednym z dowod\u00f3w na to by\u0142 fakt, i\u017c fina\u0142 <em>Cz\u0142owieka z marmuru<\/em> (1976) rozegra\u0142 si\u0119 przed bram\u0105 Stoczni Gda\u0144skiej. W tym w\u0142a\u015bnie miejscu Agnieszka spotyka Ma\u0107ka Tomczyka. To na Wybrze\u017cu, przy stacji Gdynia Stocznia w grudniu 1970 roku zgin\u0105\u0142 jego ojciec, Mateusz Birkut<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-4\" href=\"#post-2632-footnote-4\">[5]<\/a><\/sup><\/sup>. Nie mia\u0142 wi\u0119c Wajda wi\u0119kszych problem\u00f3w z dopisaniem historii Tomczyka i Birkuta, gdy pod koniec sierpnia 1980 roku pojawia\u0142 si\u0119 w Stoczni. I zn\u00f3w \u2013 opowie\u015b\u0107 o triumfie Solidarno\u015bci zako\u0144czy\u0142 \u201eprofetyczn\u0105\u201d wypowiedzi\u0105 esbeka Badeckiego: <em>Panie Winkel, Panie Winkel! Co pan taki zmartwiony, przecie\u017c to porozumienie nie jest wa\u017cne, \u017cadne normy prawne nie uznaj\u0105 porozumienia zawartego pod przymusem. Ot, kawa\u0142ek papieru<\/em>. Kilka miesi\u0119cy po premierze <em>Cz\u0142owieka z \u017celaza<\/em> s\u0142owa te si\u0119 spe\u0142ni\u0142y.<\/p>\n<p>Zanim sztuka filmowa podj\u0119\u0142a pr\u00f3b\u0119 opowiedzenia o stanie wojennym, skutki jego wprowadzenia odczuwalne by\u0142y w polskim przemy\u015ble filmowym \u2013 i to z dnia na dzie\u0144. Skutki negatywne (cho\u0107 warto\u015bciowanie niekt\u00f3rych zmian mo\u017ce by\u0107 uzale\u017cnione od metodologicznego klucza, kt\u00f3rym badacz je opisuje<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-5\" href=\"#post-2632-footnote-5\">[6]<\/a><\/sup><\/sup>), w pewnych sferach wykraczaj\u0105ce poza dekad\u0119 lat 80 \u2013 ju\u017c w trzeci\u0105 RP.<\/p>\n<p>Zaraz po 13 grudnia na kilka tygodni zamkni\u0119to kina. Zdj\u0119to z ekran\u00f3w i zamkni\u0119to w magazynach filmy, kt\u00f3re mia\u0142y premier\u0119 przed t\u0105 dat\u0105. I to nie tylko tak polemiczne wobec oficjalnej ideologii jak <em>Cz\u0142owiek z marmuru<\/em>, <em>Cz\u0142owiek z \u017celaza<\/em>, <em>Bez znieczulenia<\/em>, <em>Aktorzy prowincjonalni<\/em>, <em>Dreszcze <\/em>czy <em>Barwy ochronne<\/em>, ale r\u00f3wnie\u017c takie klasyki, jak <em>Popi\u00f3\u0142 i diament.<\/em> Cz\u0119\u015b\u0107 film\u00f3w, kt\u00f3rych realizacja przeci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 poza 13 grudnia, doko\u0144czono (bardziej z powod\u00f3w socjalnych ni\u017c ekonomicznych &#8211; g\u0142\u00f3wnie by nie nara\u017ca\u0107 ekip filmowych na brak wynagrodzenia), ale jednocze\u015bnie od\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142k\u0119 (<em>Przes\u0142uchanie<\/em>, <em>Matka Kr\u00f3l\u00f3w<\/em>, <em>Wielki bieg, Wigilia 81, By\u0142 jazz<\/em>; telewizyjne: <em>Wolny strzelec, Kobieta samotna, Kr\u00f3tki dzie\u0144 pracy, Choinka strachu<\/em>). \u0141\u0105cznie spo\u015br\u00f3d 74 film\u00f3w wyprodukowanych przez kinematografi\u0119 w latach 1981 \u2013 1982, a\u017c 16 obraz\u00f3w zosta\u0142o wycofanych lub nie zosta\u0142o dopuszczonych do rozpowszechniania<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-6\" href=\"#post-2632-footnote-6\">[7]<\/a><\/sup><\/sup>. Najbardziej spektakularnym przypadkiem by\u0142o, jak wiadomo, wstrzymanie rozpowszechniania filmu <em>Przes\u0142uchanie <\/em>Ryszarda Bugajskiego. \u201ePostuluj\u0119 \u2013 m\u00f3wi\u0142 na kolaudacji szef organizacji partyjnej przy PRF \u201eZespo\u0142y Filmowe\u201d Mieczys\u0142aw Wa\u015bkowski \u2013 o bardzo dok\u0142adne przeanalizowanie, zbadanie, kto jest odpowiedzialny za skierowanie tego scenariusza do realizacji. Bowiem jest to m\u00f3j pierwszy zarzut: ten film po prostu nie powinien by\u0107 za nasze pieni\u0105dze zrobiony\u201d<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-7\" href=\"#post-2632-footnote-7\">[8]<\/a><\/sup><\/sup>. Ten pierwszy zarzut w\u0142a\u015bciwie wystarcza\u0142, by nie podawa\u0107 kolejnych.<\/p>\n<p>Stan wojenny zawiesi\u0142 tak\u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 demokratycznie wybranych w 1981 roku szef\u00f3w zespo\u0142\u00f3w filmowych (na zaufanie \u015brodowiska zas\u0142u\u017cyli wtedy: Ernest Bryll, Jerzy Hoffman, Jerzy Kawalerowicz, Janusz Morgenstern, Andrzej Wajda, Krzysztof Zanussi, Wojciech Jerzy Has oraz Grzegorz Kr\u00f3likiewicz; zespo\u0142\u00f3w zostali wtedy pozbawieni tw\u00f3rcy jednoznacznie kojarzeni z w\u0142adz\u0105: Czes\u0142aw Petelski, Ryszard Filipski i Bohdan Por\u0119ba). Po wprowadzeniu stanu wojennego (i po publicznym poparciu re\u017cimu) Petelski odzyska\u0142 \u201eIluzjon\u201d, a Por\u0119ba \u201eProfil\u201d.<\/p>\n<p>Stan wojenny wyra\u017anie zantagonizowa\u0142 \u015brodowisko filmowe. No\u017cyce polityczne skrajnie si\u0119 rozwar\u0142y. O ile jeszcze w okresie przed 13 grudnia 1981 zwa\u015bnione politycznie strony podejmowa\u0142y wsp\u00f3\u0142prac\u0119 (np. przy opracowywaniu projekt\u00f3w reformy kinematografii), to po wprowadzeniu stanu wojennego podzia\u0142 na \u201enaszych\u201d i \u201ezdrajc\u00f3w\u201d by\u0142 ju\u017c bardzo czytelny. Podziemne pisma publikowa\u0142y listy kolaborant\u00f3w, zar\u00f3wno w\u015br\u00f3d filmowc\u00f3w, jak i w\u015br\u00f3d aktor\u00f3w<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-8\" href=\"#post-2632-footnote-8\">[9]<\/a><\/sup><\/sup>. Wielu z tych ostatnich rezygnowa\u0142o z grania w filmach zespo\u0142\u00f3w \u201eIluzjon\u201d i \u201eProfil\u201d. Z kolei lojalno\u015b\u0107 tw\u00f3rc\u00f3w partyjnych dawa\u0142a im przewag\u0119 produkcyjn\u0105 \u2013 otrzymywali grube miliony na swoje produkcje (np. Por\u0119ba na <em>Katastrof\u0119 w Gibraltarze <\/em>o W\u0142adys\u0142awie Sikorskim<em>,<\/em> a Petelski na <em>Kamienne tablice<\/em>), opr\u00f3cz tego mogli si\u0119ga\u0107 po tematy i materia\u0142y niedost\u0119pne dla innych<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-9\" href=\"#post-2632-footnote-9\">[10]<\/a><\/sup><\/sup> Warto doda\u0107, i\u017c \u00f3wczesne poparcie dzia\u0142a\u0144 w\u0142adz oznacza\u0142o dla tych re\u017cyser\u00f3w w\u0142a\u015bciwie bezterminowy ostracyzm \u015brodowiskowy, bo tacy tw\u00f3rcy jak Petelski, Wa\u015bkowski, Wionczek, Filipski czy Por\u0119ba na d\u0142ugie lata strac\u0105 prawo obywatelstwa w polskiej kulturze (Filipski wr\u00f3ci po latach jako aktor, a Por\u0119ba b\u0119dzie mia\u0142 swoje w\u0105skie, ale wierne grono akolit\u00f3w). Warto na marginesie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce \u00f3w d\u0142ugotrwa\u0142y \u201ebojkot pami\u0119ci\u201d nie dotyczy\u0142 aktor\u00f3w \u0142ami\u0105cych \u00f3wczesny \u015brodowiskowy zakaz, a by\u0142y w\u015br\u00f3d nich tak znane nazwiska jak Janusz K\u0142osi\u0144ski, Witold Pyrkosz, Leon Niemczyk, Gustaw Lutkiewicz, Ewa Szykulska, Janusz Zakrze\u0144ski, Edmund Fetting, Wirgiliusz Gry\u0144, Emil Karewicz i wielu innych. Dzi\u015b \u2013 inaczej ni\u017c wspomniani re\u017cyserzy &#8211; uwa\u017cani s\u0105 nadal za znacz\u0105ce postaci polskiej kultury. Dodajmy, \u017ce pr\u00f3ba przekroczenia politycznej linii demarkacyjnej przez re\u017cyser\u00f3w odbierana by\u0142a ch\u0142odno (dobrym przyk\u0142adem jest Krzysztof Kie\u015blowski i jego <em>Bez ko\u0144ca<\/em>, do czego jeszcze wr\u00f3c\u0119).<\/p>\n<p>Po 13 grudnia 1981 roku zawieszono dzia\u0142alno\u015b\u0107 Stowarzyszenia Filmowc\u00f3w Polskich, kt\u00f3re od 1977 roku (a szczeg\u00f3lnie po Sierpniu) sta\u0142o si\u0119 silnym podmiotem reprezentuj\u0105cym tw\u00f3rc\u00f3w filmowych. Na jego czele sta\u0142 Andrzej Wajda, w okresie pierwszej Solidarno\u015bci najpowa\u017cniejszy przeciwnik w\u0142adz, funkcjonuj\u0105cy na prawach instytucji (co zrozumia\u0142e wobec rozmiar\u00f3w jego artystycznego \u2013 Z\u0142ota Palma dla <em>Cz\u0142owieka z \u017celaza<\/em> \u2013 ale i komercyjnego sukcesu). Dzia\u0142alno\u015b\u0107 SFP zawieszona by\u0142a a\u017c do 1983 roku (jego kierownictwo \u2013 na znak protestu &#8211; nie chcia\u0142o zrezygnowa\u0107 ze swoich funkcji); dopiero, gdy brak spo\u0142ecznej reprezentacji zacz\u0105\u0142 doskwiera\u0107 filmowcom dosz\u0142o do zmiany w\u0142adz Stowarzyszenia. Rezygnacja z pryncypialnej postawy SFP na rzecz kompromisu z w\u0142adz\u0105 jest dobrym przyk\u0142adem na stopniow\u0105 ewolucj\u0119 stosunku tw\u00f3rc\u00f3w filmowych do re\u017cimu. Z czasem osoby silnie protestuj\u0105ce przeciw restrykcjom stawa\u0142y si\u0119 nieliczn\u0105 (ale w drugim obiegu wp\u0142ywow\u0105) grup\u0105, a znaczna cz\u0119\u015b\u0107 filmowc\u00f3w \u0142agodzi\u0142a \u2013 z powod\u00f3w pragmatycznych \u2013 w\u0142asne nastawienie<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-10\" href=\"#post-2632-footnote-10\">[11]<\/a><\/sup><\/sup>. Inni z kolei, po kr\u00f3tkotrwa\u0142ym prote\u015bcie, wpadali w apati\u0119. Je\u015bli jednym z najbardziej dojmuj\u0105cych skutk\u00f3w stanu wojennego by\u0142o doprowadzenie do atrofii, z\u0142amanie obywatelskiego zaanga\u017cowania i ducha protestu \u2013 to losy \u015brodowiska filmowego (i perypetie z odwieszeniem i ponown\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 Stowarzyszenia Filmowc\u00f3w Polskich) s\u0105 tych tendencji dobrym przyk\u0142adem.<\/p>\n<p>Uczciwie trzeba napisa\u0107, \u017ce bezpo\u015brednie restrykcje niemal w og\u00f3le nie dotkn\u0119\u0142y filmowc\u00f3w (przynajmniej tych z pionu tw\u00f3rczego i \u201epierwszej linii\u201d). Internowano Kazimierza Kutza oraz znanego krytyka Andrzeja Wernera, w tamtym czasie kierownika literackiego zespo\u0142u \u201eRondo\u201d<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-11\" href=\"#post-2632-footnote-11\">[12]<\/a><\/sup><\/sup>. Form\u0105 reakcji na opresyjny system by\u0142a emigracja \u2013 sta\u0142a lub czasowa. T\u0119 pierwsz\u0105 wybrali m.in. Agnieszka Holland, Ryszard Bugajski, Lech Majewski. T\u0119 drug\u0105 \u2013 pomimo mniejszego lub wi\u0119kszego zaanga\u017cowania w sprawy rodzimej kinematografii \u2013 w praktyce realizowali Andrzej Wajda, Krzysztof Zanussi (obaj po jednym filmie zrealizowanym w Polsce w tym okresie) czy Wojciech Marczewski. Tropi\u0105c restrykcje dodajmy, \u017ce odwo\u0142ano w roku 1982 i 1983 Festiwal Polskich Film\u00f3w Fabularnych w Gda\u0144sku (pokazy festiwalowe odbywa\u0142y si\u0119 w budynku NOT, o kilkaset metr\u00f3w od bram Stoczni Gda\u0144skiej, co wzmacnia\u0142o odwag\u0119 i symboliczn\u0105 si\u0142\u0119 filmowc\u00f3w). Tadeusz Lubelski przekonywa\u0142, i\u017c gdyby dosz\u0142o do festiwalu w 1982 roku, to by\u0142by on zwie\u0144czeniem \u201egenialnego sezonu\u201d<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-12\" href=\"#post-2632-footnote-12\">[13]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n<p>Wprowadzenie stanu wojennego spowodowa\u0142o tak\u017ce zmiany w sferze odbioru. Na lata 80. przypada okres konstytuowania si\u0119 nowej sytuacji komunikacyjnej w polskim kinie i nowego profilu widza. Bardzo pozytywnie nastawiona do \u201ekina spo\u0142ecznego protestu\u201d\/\u201dkina moralnego niepokoju\u201d krytyka filmowa podkre\u015bla\u0142a popularno\u015b\u0107 tego nurtu w\u015br\u00f3d publiczno\u015bci. I cho\u0107 \u00f3wczesny <em>box office<\/em> jedynie cz\u0119\u015bciowo t\u0119 tez\u0119 potwierdza, to nie da si\u0119 ju\u017c zaprzeczy\u0107, \u017ce og\u0142oszona we wrze\u015bniu przez Wajd\u0119 na Forum SFP (podczas festiwalu w Gda\u0144sku) strategia \u201em\u00f3wienia prawdy\u201d (de facto \u2013 tworzenia film\u00f3w politycznych) przynios\u0142a spektakularne efekty. Przyk\u0142adem tego cho\u0107by kilkumilionowa widownia nie tylko na <em>Cz\u0142owieku z \u017celaza<\/em> (w ci\u0105gu 4,5 miesi\u0105ca!), ale tak\u017ce na tak &#8211; wydawa\u0142oby si\u0119 &#8211; nieatrakcyjnym z punktu widzenia widowiska filmowego obrazie dokumentalnym jak <em>Robotnicy 80<\/em>. Ta wyrobiona publiczno\u015b\u0107 w du\u017cym stopniu odsun\u0119\u0142a si\u0119 w okresie stanu wojennego (i p\u00f3\u017aniej) od ambitnego kina, a jej miejsce \u201e[p]\u00f3\u017an\u0105 wiosn\u0105 1982 roku opustosza\u0142e kina wype\u0142ni\u0142a ha\u0142a\u015bliwa m\u0142odzie\u017c pragn\u0105ca do woli przypatrywa\u0107 si\u0119 walkom kung-fu. Ta cz\u0119\u015b\u0107 widowni zadomowi\u0142a si\u0119 w kinach, decyduj\u0105c odt\u0105d o ich pejza\u017cu\u201d<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-13\" href=\"#post-2632-footnote-13\">[14]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n<p>Wszystko to po\u0142\u0105czone by\u0142o z tematyczn\u0105 modyfikacj\u0105 repertuaru kin \u2013 zar\u00f3wno w odniesieniu do film\u00f3w polskich, jak r\u00f3wnie\u017c obcych. Je\u015bli chodzi o te ostatnie, to najwi\u0119ksze sukcesy <em>box-office&#8217;<\/em>owe \u015bwi\u0119ci\u0142o kino sztuk walki oraz tzw. Kino Nowej Przygody. Ale r\u00f3wnie istotne by\u0142y zmiany w rodzimym repertuarze. Ze zrozumia\u0142ych powod\u00f3w tw\u00f3rcy mogli korzysta\u0107 ze znacznie zmniejszonego wachlarza tematycznego. Nie mo\u017cna by\u0142o <em>de facto<\/em> realizowa\u0107 filmu krytycznego wobec rzeczywisto\u015bci spo\u0142eczno-politycznej filmu czy najnowszej historii.<\/p>\n<p>W zwi\u0105zku z tym ambitnie nastawieni tw\u00f3rcy (realizuj\u0105cy formu\u0142\u0119 modernistycznego kina autorskiego) musieli albo zamilkn\u0105\u0107 (jak np. Wojciech Marczewski), albo stroni\u0107 przed podejmowaniem tematyki spo\u0142eczno-politycznej. Do \u0142ask (jak na prze\u0142omie lat 60. i 70.) wraca \u201ebezpieczna\u201d problematyka uniwersalna: psychologiczna, egzystencjalna i metafizyczna. Swoje \u201epi\u0119\u0107 minut\u201d (nie przyt\u0142oczonych dora\u017an\u0105 tematyk\u0105) mieli ci tw\u00f3rcy, kt\u00f3rzy ju\u017c wcze\u015bniej odnajdywali si\u0119 najmocniej w podobnej problematyce, np. piewcy szeroko poj\u0119tej prowincji: Andrzej Bara\u0144ski, Andrzej Kondratiuki, Witold Leszczy\u0144ski. W stron\u0119 moralitetu &#8211; \u201eg\u0142\u0119boko zamiast szeroko\u201d &#8211; poszed\u0142 Kie\u015blowski z jego <em>opus magnum,<\/em> <em>Dekalogiem<\/em>. Ponownie nawi\u0105zano do popularnego na prze\u0142omie lat 60 \u2013 70 \u201ekina tradycji kultury\u201d: wr\u00f3ci\u0142 Has, Kawalerowicz zrealizowa\u0142 <em>Austeri\u0119<\/em>. Nisz\u0119 ze swoim socjologizuj\u0105cym <em>sf <\/em>odnalaz\u0142 Piotr Szulkin. Nie da si\u0119 jednak uciec przed refleksj\u0105, \u017ce zar\u00f3wno szukanie \u201eszlachetnego plebeja\u201d (Bara\u0144ski, Kondratiuk), \u201epojednanie z natur\u0105\u201d (Leszczy\u0144ski) czy si\u0119ganie do dawnych kultur (Has, Kawalerowicz) by\u0142o form\u0105 ucieczki od dora\u017ano\u015bci. Bowiem <strong>eskapizm<\/strong>, jest \u2013 w moim mniemaniu \u2013 jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych cech kina stanu wojennego (zar\u00f3wno w odniesieniu do \u015brodowiska filmowc\u00f3w, jak i fabu\u0142). Dominowa\u0142y bezpieczne gatunki &#8211; kino obyczajowe (z rzadka wybijaj\u0105ce si\u0119 ponad przeci\u0119tno\u015b\u0107), w tym komedie; tak\u017ce kino kostiumowe i kino dla dzieci. Pojawi\u0142y si\u0119 te\u017c pr\u00f3by polskiego Kina Nowej Przygody oraz pierwsze odpowiedniki ameryka\u0144skich film\u00f3w sensacyjnych. Dodatkow\u0105 form\u0105 neutralizacji powa\u017cnego kina by\u0142 wysyp film\u00f3w erotycznych i erotyzuj\u0105cych<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-14\" href=\"#post-2632-footnote-14\">[15]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n<p>Eskapizm w kinie by\u0142 odbiciem realnych tendencji w \u017cyciu spo\u0142ecznym lat 80. Polacy uciekali na prowincj\u0119, w przyrodnicze ost\u0119py, zw\u0142aszcza w Bieszczady czy Tatry; pojawi\u0142 si\u0119 dobrze zorganizowany ruch ekologiczny; w\u0119drowanie \u201ena szlaku przyg\u00f3d \u015bladem\u201d by\u0142o tak\u017ce domen\u0105 masowego harcerstwa. Po\u0142\u0105czenie religii i natury zaowocowa\u0142o dynamicznym rozwojem ruchu pielgrzymkowego i \u2013 w jakiej\u015b mierze \u2013 ruchu oazowego. Inn\u0105 form\u0105 eskapizmu &#8211; bardziej zaanga\u017cowan\u0105 spo\u0142ecznie, ale jednocze\u015bnie antysystemow\u0105 \u2013 by\u0142 tzw. trzeci obieg kultury, czyli m\u0142odzie\u017cowe subkultury muzyczne (z festiwalem w Jarocinie, jako najwa\u017cniejsz\u0105 imprez\u0105 \u015brodowiskow\u0105). W\u015br\u00f3d tych subkultur \u2013 niezale\u017cnie od wi\u0119kszej sympatii dla opozycji &#8211; ujawnia\u0142y si\u0119 silne tendencje anarchistyczne, walczono \u201ez Babilonem\u201d, a wi\u0119c z pa\u0144stwem jako takim, polityk\u0105, bez wzgl\u0119du na jej ideowy kolor<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-15\" href=\"#post-2632-footnote-15\">[16]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n<p>Skromnie &#8211; ale zawsze &#8211; strategi\u0119 \u201em\u00f3wienia prawdy\u201d o Polsce mo\u017cna by\u0142o kontynuowa\u0107 jedynie dzi\u0119ki zmianom technologicznym i rewolucji video &#8211; mog\u0142y powsta\u0107 tak wa\u017cne podziemne wytw\u00f3rnie jak np. Video Studio Gda\u0144sk i tak istotne (dokumentalne) obrazy jak <em>Kandydat<\/em> (reporta\u017c z wybor\u00f3w przewodnicz\u0105cego Solidarno\u015bci jesieni\u0105 1981 roku), <em>Ksi\u0105dz Jerzy, <\/em>relacje z pielgrzymek papie\u017ca i wiele innych (dzi\u015b to nieocenione \u017ar\u00f3d\u0142o historyczne, czasem zaskakuj\u0105co komiczne, jak w materia\u0142ach VSG rejestruj\u0105cych spotkania podziemnej Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d, na kt\u00f3rych czo\u0142owi opozycjoni\u015bci wyst\u0119puj\u0105 w perukach oraz sztucznych w\u0105sach i brodach). Gwa\u0142towna rewolucja VHS umo\u017cliwia\u0142a tak\u017ce rozpowszechnianie na kasetach wideo zakazanych film\u00f3w, cz\u0119sto pokazywanych nie tylko na prywatnych pokazach w domach, ale tak\u017ce w salach parafialnych. Ale by\u0142a tak\u017ce druga strona ofensywy VHS \u2013 zalew obcych (g\u0142\u00f3wnie ameryka\u0144skich) film\u00f3w klasy B i C, co wsp\u00f3\u0142gra\u0142o ze wspomnian\u0105 zmian\u0105 profilu widza coraz cz\u0119\u015bciej zainteresowanego rozrywk\u0105, kosztem ambitniejszego repertuaru.<\/p>\n<p>Wspomnia\u0142em ju\u017c o Ko\u015bciele katolickim \u2013 spe\u0142nia\u0142 wtedy rol\u0119 \u201enarodowej Arki Noego\u201d. Ten szacunek dla ko\u015bcio\u0142a hierarchicznego \u2013 cz\u0119sto ze strony tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3rzy wcze\u015bniej nie wykazywali szczeg\u00f3lnego do\u0144 przywi\u0105zania &#8211; przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 tak\u017ce na jego ekranowe obrazy. Zwracali na to uwag\u0119 partyjni decydenci wskazuj\u0105c na wysoki stopie\u0144 klerykalizacji filmu polskiego tu\u017c przed wprowadzeniem stanu wojennego (w takich filmach jak <em>Ry\u015b<\/em>, <em>Karabiny<\/em> czy <em>Przypadek<\/em>). Tendencja ta, cho\u0107 w\u0142adze b\u0119d\u0105 pr\u00f3bowa\u0142y j\u0105 powstrzyma\u0107, nie zniknie ca\u0142kowicie w kolejnych latach, czego przyk\u0142adem m.in. pozytywne postaci ksi\u0119\u017cy z takich film\u00f3w jak <em>Wigilia 81<\/em>, <em>Kobieta z prowincji<\/em>, <em>Przewodnik<\/em> (dokumentalny d\u0142ugi metra\u017c o Piotrze Skrzyneckim i Piwnicy pod Baranami) czy kolejne filmy o papieskich pielgrzymkach.<\/p>\n<p><strong>Obraz stanu wojennego w kinie lat 80.<\/strong><\/p>\n<p>Truizmem jest stwierdzenie, \u017ce film jest \u017ar\u00f3d\u0142em historycznym czasu, w kt\u00f3rym go wyprodukowano. W zwi\u0105zku z tym, po pierwsze, powinno si\u0119 go bada\u0107 w kontek\u015bcie jego powstania (jako tekst kultury), po drugie &#8211; czym dalej od prototypowego wydarzenia czy zjawiska, tym wi\u0119cej pojawia si\u0119 filtr\u00f3w interpretacyjnych konceptualizuj\u0105cych przesz\u0142o\u015b\u0107 (w zakresie wiedzy o faktach, ich oceny i wykorzystanej poetyki)<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-16\" href=\"#post-2632-footnote-16\">[17]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n<p>Pomimo szoku kino szybko zareagowa\u0142o na wprowadzenie stanu wojennego. Najpierw objawi\u0142o si\u0119 to w sferze szeroko poj\u0119tej kultury filmowej \u2013 chodzi o efekt <strong>paraboliczno\u015bci\/<\/strong> <strong>alegoryczno\u015bci<\/strong>; czyli takiego czytania tekst\u00f3w kultury (w tym film\u00f3w), jak w przypadku owego s\u0142ynnego zdj\u0119cia autorstwa Chrisa Niedenthala z transporterem opancerzonym i afiszem do filmu <em>Czas apokalipsy. <\/em>Tak by\u0142o te\u017c w odbiorze wspomnianego <em>Przes\u0142uchania. <\/em>\u201ePrzede wszystkim powiedzmy sobie \u2013 m\u00f3wi\u0142 na kolaudacji Czes\u0142aw Petelski &#8211; \u017ce to nie jest film historyczny. Jest to film wsp\u00f3\u0142czesny (\u2026) Tu [w filmie] nie ma \u017cadnych racji. Tu jest tylko i wy\u0142\u0105cznie nienawi\u015b\u0107. Nie do tego co by\u0142o \u2013 do tego, co jest\u201d<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-17\" href=\"#post-2632-footnote-17\">[18]<\/a><\/sup><\/sup>. Z obawy o ow\u0105 analogi\u0119 (i\u017c fundamenty PRL skonstruowane zosta\u0142y na tej samej opresji i przemocy co \u201eporz\u0105dek\u201d stanu wojennego) nie dopuszczono na ekrany, o czym wspomina\u0142em, szeregu film\u00f3w o tematyce stalinowskiej<em>. <\/em>Rzecz ciekawa, z ekran\u00f3w zdj\u0119to, jak wspomina\u0142em, <em>Popi\u00f3\u0142 i diament <\/em>(chyba bardziej by dokuczy\u0107 Wajdzie, ni\u017c dopatruj\u0105c si\u0119 analogii tematycznej). Trzeba przy okazji zauwa\u017cy\u0107, jak 13 grudnia wp\u0142yn\u0105\u0142 na reinterpretacj\u0119 tego obrazu: arcydzie\u0142o Wajdy spotka\u0142o si\u0119 z gremialn\u0105 krytyk\u0105 opozycyjnie nastawionych ludzi kultury. S\u0142awomir Mro\u017cek widz\u0105c na ulicach po raz kolejny m\u0142odych uciekaj\u0105cych przez \u017co\u0142nierzami (w kontek\u015bcie czego s\u0142ynne \u201eCz\u0142owieku, po co\u015b ucieka\u0142\u201d stawa\u0142o si\u0119 nagle aktualne) zadawa\u0142 pytanie o wiarygodno\u015b\u0107 historyczn\u0105 filmu z 1958 roku. Ocena wypad\u0142a negatywnie<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-18\" href=\"#post-2632-footnote-18\">[19]<\/a><\/sup><\/sup>. Zmieniona sytuacja komunikacyjna w okresie pierwszej Solidarno\u015bci (nie bez wp\u0142ywu Wajdowskiego postulatu \u201em\u00f3wienia prawdy\u201d) spowodowa\u0142a, \u017ce nie mo\u017cna by\u0142o wr\u00f3ci\u0107 do wcze\u015bniejszych legitymizacji i na cenzurowanym by\u0142y obrazy, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0142y historyczne p\u00f3\u0142prawdy \u2013 wa\u017cniejsza sta\u0142a si\u0119 w tym okresie ich historyczna wiarygodno\u015b\u0107, ni\u017c artystyczne wyrafinowanie<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-19\" href=\"#post-2632-footnote-19\">[20]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n<p>To w\u0142a\u015bnie popularna w pa\u0144stwie autorytarnym strategia komunikacyjna (mowy ezopowej) sprawi\u0142a, \u017ce za jeden z pierwszych film\u00f3w o stanie wojennym, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 na polskich ekranach cz\u0119\u015b\u0107 widowni odbiera\u0142a <em>Prognoz\u0119 pogody<\/em> (1982) Antoniego Krauzego, o ucieczce staruszk\u00f3w z domu opieki spo\u0142ecznej przed domnieman\u0105 ich eksterminacja i milicyjn\u0105 ob\u0142aw\u0105. Podobnie by\u0142o w przypadku wprowadzonego na ekrany polskie filmu <em>Danton<\/em> Andrzeja Wajdy. W postaciach Robespierre&#8217;a i Dantona dopatrywa\u0142a si\u0119 publiczno\u015b\u0107 obrazu kostycznego Jaruzelskiego i jowialnego Wa\u0142\u0119sy<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-20\" href=\"#post-2632-footnote-20\">[21]<\/a><\/sup><\/sup>. Nie bacz\u0105c zreszt\u0105 na to, \u017ce paraboliczne odczytanie filmu nios\u0142o za sob\u0105 niebezpiecze\u0144stwo przeniesienia na polsk\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 pesymistycznych znacze\u0144 obrazu Wajdy \u2013 i\u017c rewolucja (Solidarno\u015bci te\u017c?) po\u017cera w\u0142asne dzieci.<\/p>\n<p>Na zasadzie paraboli odbierane by\u0142y \u2013 bardziej ju\u017c zgodnie z intencjami tw\u00f3rc\u00f3w \u2013 fantastyczne dystopie Piotra Szulkina (<em>Wojna \u015bwiat\u00f3w \u2013 nast\u0119pne stulecie<\/em>, <em>O-bi O-ba<\/em>. <em>Koniec cywilizacji<\/em>, <em>Ga, Ga. Chwa\u0142a bohaterom<\/em>) oraz komedie Juliusza Machulskiego (<em>Seksmisja <\/em>i <em>Kingsajz<\/em>). Szulkin malowa\u0142 mroczny \u015bwiat przysz\u0142ych (?) spo\u0142ecze\u0144stw poddanych orwellowskiej kontroli. W przypadku Machulskiego to \u201epuszczanie oka\u201d, szczeg\u00f3lnie w odniesieniu do <em>Seksmisji<\/em>, by\u0142o bezpieczne \u2013 bowiem sama dystopiczna sceneria (autorytarnego pa\u0144stwa pod ziemi\u0105, czy aluzje w dialogach) zepchni\u0119ta zosta\u0142a w t\u0142o przez wojn\u0119 p\u0142ci, podlan\u0105 erotycznym sosem.<\/p>\n<p>Dziwnym mo\u017ce si\u0119 wyda\u0107, \u017ce zrealizowany w 1982 w Wielkiej Brytanii film Jerzego Skolimowskiego <em>Fucha<\/em> \u2013 kt\u00f3ry ze wzgl\u0119du na czasem i w\u0105tki akcji wprost odnosi si\u0119 (bo m\u00f3g\u0142) do stanu wojennego &#8211; potraktuj\u0119 tak\u017ce, jako opowie\u015b\u0107 paraboliczn\u0105. To film o grupie polskich migrant\u00f3w zarobkowych, kt\u00f3rzy przyje\u017cd\u017caj\u0105 do Londynu, aby wyremontowa\u0107 dom. Tylko jeden z nich, Nowak (Jeremy Irons), zna angielski. Gdy brytyjskie media informuj\u0105 o wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce zaniepokojony, \u017ce jego koledzy mog\u0105 chcie\u0107 wr\u00f3ci\u0107 do pozostawionych w kraju rodzin, ukrywa prawd\u0119. Czytany w kluczu realistycznym film ten opowiada o chomiczej, konsumerystycznej mentalno\u015bci ekonomicznego migranta, kt\u00f3ry oszuka swego rodaka, byle tylko zarobi\u0107; patrz\u0105c szerzej \u2013 co udowadnia\u0142 Konrad Klejsa \u2013 jest to namys\u0142 nad problemem emigracji (wykorzenienia), tak wa\u017cny w biografii Skolimowskiego, ch\u0119tnie si\u0119gaj\u0105cego po \u201epakt autobiograficzny\u201d<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-21\" href=\"#post-2632-footnote-21\">[22]<\/a><\/sup><\/sup>. W takim sensie film m\u00f3g\u0142 antycypowa\u0107 przysz\u0142y status miliona polskich emigrant\u00f3w politycznych wypchni\u0119tych z Polskie w stanie wojennym. Ale o tym jeszcze realizator wiedzie\u0107 nie m\u00f3g\u0142. Je\u015bli wi\u0119c chcemy interpretowa\u0107 ten film w kluczu politycznym (wychodz\u0105c poza banaln\u0105 identyfikacj\u0119 fabularn\u0105), to musimy przyj\u0105\u0107 \u2013 jak robi to Klejsa \u2013 \u017ce jest to alegoria. <em>Bohater \u201eFuchy\u201d symbolizuje niew\u0105tpliwie aparat w\u0142adzy<\/em><sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-22\" href=\"#post-2632-footnote-22\">[23]<\/a><\/sup><\/sup> &#8211; z wszystkimi jej prerogatywami (decydowania, informowania, \u017cywienia itp.). Symbolizuje wi\u0119c w\u0142adz\u0119 komunistyczn\u0105, ale sprzed Sierpnia 1980 roku, kt\u00f3ra utrzymywa\u0142a robotnika w propagandowym k\u0142amstwie i podleg\u0142o\u015bci \u2013 tak jak Nowak swoich nieokrzesanych i interesownych (nie nale\u017c\u0105 do Solidarno\u015bci) rodak\u00f3w.<\/p>\n<p>Cho\u0107 mo\u017ce si\u0119 to wyda\u0107 zaskakuj\u0105ce, to niemal r\u00f3wnie szybko, jak Skolimowski na wydarzenia stanu wojennego zareagowa\u0142a produkcja filmowa w Polsce. I nie chodzi oczywi\u015bcie o oficjalne media i takie peryferia kinematografii, jak Polska Kronika Filmowa (pod wzgl\u0119dem kontroli zawsze uzale\u017cniona od propagandowego wydzia\u0142u KC PZPR) czy wojskowa wytw\u00f3rnia Czo\u0142\u00f3wka, kt\u00f3ra produkowa\u0142a toporne agitki<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-23\" href=\"#post-2632-footnote-23\">[24]<\/a><\/sup><\/sup>. Ot\u00f3\u017c w okresie szczeg\u00f3lnego <em>interregnum<\/em> &#8211; braku szefa kinematografii (gdy pe\u0142ni\u0105cym obowi\u0105zki by\u0142 Jerzy Passendorfer) \u2013 jeszcze na pocz\u0105tku 1982 roku skierowano do produkcji \u015bredniometra\u017cowy film Leszka Wosiewicza <em>Wigilia 81 <\/em>(premier\u0119 mia\u0142 dopiero w 1988 roku). To by\u0142 jeden z pierwszych fabularnych film\u00f3w powsta\u0142ego na wiosn\u0119 1981 roku Studia im. Karola Irzykowskiego, co ciekawe, w tym okresie funkcjonuj\u0105cego poza strukturami kinematografii, podleg\u0142ego bezpo\u015brednio Ministerstwu Kultury i Sztuki. Ta organizacyjna specyfika pomog\u0142a pewnie w szybkiej realizacji obrazu. Z dzisiejszej perspektywy <em>Wigilia 81<\/em> jest jednym z najciekawszych film\u00f3w o stanie wojennym, a w\u0142a\u015bciwie o nastroju dominuj\u0105cym kr\u00f3tko \u201epo szoku\u201d. To opowie\u015b\u0107 o trzech kobietach przygotowuj\u0105cych si\u0119 do Wigilii, niepewnych co do losu swojego wnuczka, syna i m\u0119\u017ca (nie wiemy, co sta\u0142o si\u0119 z m\u0119\u017cczyzn\u0105 po wprowadzeniu stanu wojennego). Film zapisuje wi\u0119c aur\u0119 spo\u0142ecznej niepewno\u015bci. Ale jednocze\u015bnie nie ma w tym obrazie defetyzmu i pesymizmu \u2013 jest wyra\u017ana \u015bwiadomo\u015b\u0107 ci\u0105g\u0142o\u015bci polskiej historii w jej d\u0105\u017ceniu do wybicia si\u0119 na niepodleg\u0142o\u015b\u0107 (przywo\u0142ane w zdj\u0119ciach i wspomnieniach polskie do\u015bwiadczenia, pocz\u0105wszy od Powstania Warszawskiego), poczucie wsp\u00f3lnoty represjonowanego narodu (\u015bwieczki w oknach) i g\u0142\u0119boka wiara \u2013 bo oparta na religijnym fundamencie, tak wa\u017cnym dla Sierpnia i tego co p\u00f3\u017aniej; i przekonanie, \u017ce przysz\u0142o\u015b\u0107 wynagrodzi cierpienie i ofiara nie p\u00f3jdzie na marne (wa\u017cna rola ksi\u0119dza grana przez Kazimierza Orzechowskiego).<\/p>\n<p>Drugim, obok <em>Wigilii 81<\/em>, filmem, kt\u00f3ry stosunkowo kr\u00f3tko po wprowadzeniu stanu wojennego (prze\u0142om 1982\/83) i bez niedom\u00f3wie\u0144 komentowa\u0142 fakt wprowadzenia stanu wojennego by\u0142 (oczywi\u015bcie tak\u017ce zapuszkowany) <em>Stan wewn\u0119trzny<\/em> Krzysztofa Tch\u00f3rzewskiego. To by\u0142 pierwszy (ale nie ostatni) film za\u015bwiadczaj\u0105cy o sile formacyjnego do\u015bwiadczenia, jakim by\u0142 <em>Cz\u0142owiek z \u017celaza<\/em>. Jeszcze w kilku filmach o stanie wojennym obraz Wajdy b\u0119dzie punktem odniesienia \u2013 jako potwierdzenie, \u017ce nie tylko polityka, ale te\u017c kultura kszta\u0142towa\u0142a etos Solidarno\u015bci. Umiejscowienie akcji w Gda\u0144sku (w przestrzeniach wa\u017cnych tyle\u017c dla sierpniowego strajku, co filmu Wajdy) i obsadzenie w kilku g\u0142\u00f3wnych rolach aktor\u00f3w z tamtego obrazu (zw\u0142aszcza Krystyny Jandy i Mariana Opani), wykorzystanie w\u0105tk\u00f3w muzycznych czy plakat\u00f3w do tego filmu &#8211; to wyra\u017any intertekstualny ho\u0142d dla filmu Wajdy (co by\u0142o tak\u017ce stosowne z powod\u00f3w produkcyjnych \u2013 film powstawa\u0142 w Zespole X). Jak pisa\u0142a Joanna Preizner <em>Stan wewn\u0119trzny<\/em> \u201e[s]kupia si\u0119 (&#8230;) na tej szczeg\u00f3lnej atmosferze ko\u0144ca \u015bwiata, nastroju beznadziei ogarniaj\u0105cym bohater\u00f3w, ich bezsilno\u015bci, zagubieniu i po prostu strachu\u201d<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-24\" href=\"#post-2632-footnote-24\">[25]<\/a><\/sup><\/sup> &#8211; czyli tych uczuciach (tu ju\u017c odtworzonych z rocznym op\u00f3\u017anieniem), kt\u00f3re odczuwano tu\u017c po 13 grudnia. Ale jednocze\u015bnie \u2013 podobnie jak w przypadku <em>Wigilii 81<\/em> \u2013 jest w tym filmie przes\u0142anie o wierno\u015bci sobie i zbiorowym warto\u015bciom; dlatego bohaterka filmu wraca do Polski, \u201ejest pewna, \u017ce tu w\u0142a\u015bnie powinna teraz by\u0107. Tu \u2013 z tymi lud\u017ami, na kt\u00f3rych jej zale\u017cy i kt\u00f3rym zale\u017cy na niej. Tu \u2013 w tym kraju, za kt\u00f3ry czuje si\u0119 odpowiedzialna\u201d<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-25\" href=\"#post-2632-footnote-25\">[26]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n<p>Ale min\u0119\u0142o kilkana\u015bcie miesi\u0119cy i nastroje spo\u0142eczne uleg\u0142y wyra\u017anej zmianie. Po zniesieniu stanu wojennego 22 lipca 1983 roku w oficjalnej propagandzie m\u00f3wiono o post\u0119pach narodowego porozumienia<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-26\" href=\"#post-2632-footnote-26\">[27]<\/a><\/sup><\/sup>, ale w odniesieniu do opisu psychospo\u0142ecznego nale\u017ca\u0142oby napisa\u0107 raczej o narastaj\u0105cej apatii<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-27\" href=\"#post-2632-footnote-27\">[28]<\/a><\/sup><\/sup>. Poczucie beznadziei dopad\u0142o tak\u017ce niekt\u00f3rych tw\u00f3rc\u00f3w ze \u015brodowiska filmowc\u00f3w, w tym tak wa\u017cnych do niedawna dla ruchu spo\u0142ecznego protestu, jak Krzysztof Kie\u015blowski. Tw\u00f3rca, kt\u00f3ry po 13 grudnia chcia\u0142 zrealizowa\u0107 dokument o s\u0105dach stanu wojennego<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-28\" href=\"#post-2632-footnote-28\">[29]<\/a><\/sup><\/sup>, zdecydowa\u0142 si\u0119 nakr\u0119ci\u0107 fabu\u0142\u0119 pod pierwotnym, gorzko ironicznym tytu\u0142em <em>Szcz\u0119\u015bliwy koniec<\/em>, kt\u00f3ra w na ekrany wesz\u0142a jako <em>Bez ko\u0144ca<\/em>. Film by\u0142 ju\u017c wielokrotnie analizowany<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-29\" href=\"#post-2632-footnote-29\">[30]<\/a><\/sup><\/sup>, wi\u0119c tylko tytu\u0142em przypomnienia dodajmy, \u017ce jego oryginalno\u015b\u0107 \u2013 w tamtej sytuacji politycznej \u2013 polega\u0142a na za\u0142o\u017conym symetryzmie ideowym (niezale\u017cnie od tego, z jakich wyp\u0142ywa\u0142 \u017ar\u00f3de\u0142). Na wprowadzeniu stanu wojennego przegrali wszyscy, ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo, bowiem \u201ewszyscy spu\u015bcili g\u0142owy\u201d. Po \u015bmierci mecenasa Zyro &#8211; kt\u00f3ry mia\u0142 broni\u0107 Darka, robotnika kieruj\u0105cego strajkiem w stanie wojennym \u2013 przejmuj\u0105cy spraw\u0119 stary mecenas Labrador m\u00f3wi o zmar\u0142ym: \u201eOn nie grzeba\u0142by si\u0119 w dowodach, nie dotyka\u0142by polityki. On by si\u0119 odwo\u0142a\u0142 do sumie\u0144, mo\u017ce nawet do serc\u201d &#8211; i trudno si\u0119 oprze\u0107 wra\u017ceniu, \u017ce m\u00f3wi tyle\u017c o Zyro, co o samym Kie\u015blowskim i jego strategii<em>.<\/em> <em>Bez ko\u0144ca<\/em> sta\u0142 si\u0119 alegorycznym zapisem utraconych nadziei i szans na narodowe porozumienie, kt\u00f3re rozbudzi\u0142a \u2013 zdaniem re\u017cysera &#8211; \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d. Alegorycznym, bowiem fakt obsadzenia w roli zmar\u0142ego mecenasa Jerzego Radziwi\u0142owicza nie pozostawia\u0142 w\u0105tpliwo\u015bci w odbiorze, \u017ce w\u0142a\u015bnie umar\u0142a \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d. \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d, kt\u00f3rej najwi\u0119ksz\u0105 warto\u015bci\u0105 \u2013 wed\u0142ug re\u017cysera \u2013 by\u0142o to, \u017ce szuka\u0142a porozumienia ponad politycznymi podzia\u0142ami w trosce o wsp\u00f3lne dobro. To wysokie usytuowanie Kie\u015blowskiego, ponad dora\u017anym konfliktem politycznym (podobnie, jak wcze\u015bniejsze jego filmy o dzia\u0142aczach partyjnych i partii oraz koncyliacyjne gesty w stron\u0119 ekipy Jaruzelskiego), budzi\u0142y niech\u0119\u0107 opozycyjnie nastawionej grupy filmowc\u00f3w i krytyk\u00f3w. Tak\u017ce partyjni recenzenci nie byli zadowolenia z filmu, kt\u00f3ry przypomina\u0142 o podziemnej \u201eSolidarno\u015bci\u201d i cz\u0142onk\u00f3w jej \u015brodowiska czyni\u0142 bohaterami opowie\u015bci<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-30\" href=\"#post-2632-footnote-30\">[31]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n<p>O ile w swoim filmie Kie\u015blowski \u015bwiadomie stara\u0142 si\u0119 o symetryzm, o tyle <em>Weryfikacja<\/em> Gronowskiego wydaje si\u0119 ilustracj\u0105 zasady \u201elepsze p\u00f3\u0142 prawdy, ni\u017c jej brak\u201d. Zrealizowana w 1986 roku w Studiu im. Irzykowskiego, by\u0142a pierwszym polskim filmem dopuszczonym na ekrany, kt\u00f3rego pozytywnymi bohaterami byli ludzie wyra\u017caj\u0105cy otwarty sprzeciw wobec wprowadzeniu stanu wojennego. A zw\u0142aszcza jeden z nich \u2013 dziennikarz Marek Labus, sportretowany w typie h\u0142askowskim (kradnie ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0119, kt\u00f3r\u0105 przemierza Polsk\u0119, walczy z bandziorami, jest lodo\u0142amaczem niewie\u015bcich serc). Ale w pewnym aspekcie film dobrze wsp\u00f3\u0142brzmia\u0142 ze swoimi czasami \u2013 oto jedn\u0105 z destynacji w\u0119druj\u0105cego po Polsce dziennikarza jest gospodarstwo rolne prowadzone przez inteligent\u00f3w, kt\u00f3rzy w ten spos\u00f3b uciekli na \u0142ono natury przed opresyjn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 stanu wojennego. <em>Weryfikacja<\/em> to te\u017c pierwsza pr\u00f3ba powi\u0105zania powa\u017cnej tematyki z gatunkowym <em>genre&#8217;m<\/em> (w tym wypadku sensacyjnym).<\/p>\n<p>Problem\u00f3w z wej\u015bciem na ekran nie mia\u0142y propagandowe filmy Romana Wionczka: <em>Godno\u015b\u0107 <\/em>(1984) i szczeg\u00f3lnie nas interesuj\u0105cy <em>Czas <\/em>nadzie<em>i <\/em>(1986)<strong><em><sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-31\" href=\"#post-2632-footnote-31\">[32]<\/a><\/sup><\/sup> <\/em><\/strong>. Akcja tego pierwszego dzieje si\u0119 kilka tygodni przed stanem wojennym i na przyk\u0142adzie bezpartyjnego, ale oddanego socjalizmowi robotnika &#8211; kt\u00f3ry nawo\u0142uje do dobrej roboty i sprzeciwia si\u0119 permanentnemu strajkowaniu \u2013 ilustruje oficjalnie obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 ide\u0119 o ekstremizowaniu si\u0119 \u201eSolidarno\u015bci\u201d i jej odpowiedzialno\u015bci za gospodarcz\u0105 zapa\u015b\u0107. Tytu\u0142 drugiego filmu wskazuje, \u017ce wprowadzenie stanu wojennego nie by\u0142o \u201eczasem apokalipsy\u201d, przeciwnie &#8211; zaprowadzi\u0142o porz\u0105dek. A konkretnie porz\u0105dek ten zaprowadzili wojskowi komisarze \u2013 sympatyczni, pe\u0142ni empatii i rozs\u0105dku. Niezale\u017cnie bowiem od pamfletowego, a nawet paszkwilanckiego charakteru filmu, wa\u017cny on by\u0142 (mo\u017ce nawet wa\u017cniejszy) z innego powodu &#8211; spe\u0142nia\u0142 funkcj\u0119 legitymizacyjn\u0105 dla aktualnej w\u0142adzy. Wskazywa\u0142 bowiem, \u017ce kryzys lat 80\/81 nie wzi\u0105\u0142 si\u0119 znik\u0105d, ale by\u0142 efektem b\u0142\u0119d\u00f3w pope\u0142nionych tak\u017ce przez poprzedni\u0105 ekip\u0119 partyjn\u0105 i re\u017cimowe zwi\u0105zki zawodowe. A dodatkowo odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do uniwersalnego etosu \u017co\u0142nierza, jako obro\u0144cy ojczyzny (zgodnie ze strategi\u0105 legitymizacyjn\u0105 w\u0142adzy Wojciech Jaruzelskiego). W propagandowym kluczu utrzymany by\u0142 tak\u017ce film Wa\u015bkowskiego <em>Epizod Berlin West <\/em>(1986), kt\u00f3ry \u2013 w okresie \u201ekolejnej krucjaty przeciw Polsce\u201d<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-32\" href=\"#post-2632-footnote-32\">[33]<\/a><\/sup><\/sup> &#8211; atakowa\u0142 zachodnioniemieckie spo\u0142ecze\u0144stwo, jego hedonizm, prowadz\u0105cy niechybnie do katastrofy. Uciekaj\u0105cy z Polski po 13 grudnia pisarz (z powod\u00f3w osobistych, do kt\u00f3rych dorabia\u0142 opozycyjn\u0105 ideologi\u0119), nie mo\u017ce w tej rzeczywisto\u015bci odnie\u015b\u0107 sukcesu: ani zawodowego, ani osobistego. <em>Ultimatum<\/em> Janusza Kidawy jest pamfletem na opozycj\u0119, za jej \u2013 domnieman\u0105 \u2013 hipokryzj\u0119 i cynizm. Motywy okupacji obcej ambasady \u2013 o\u015b akcji &#8211; okazuj\u0105 si\u0119 bezwstydnie materialne, cho\u0107 oficjalnie terrory\u015bci \u017c\u0105daj\u0105 zniesienia stanu wojennego odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do narodowowyzwole\u0144czej retoryki.<\/p>\n<p>W kontrze do tych propagandowych obraz\u00f3w dodajmy, \u017ce dzi\u0119ki wspomnianej wcze\u015bniej rewolucji VHS widzowie w Polsce mogli zapozna\u0107 si\u0119 z filmem <em>Zabi\u0107 ksi\u0119dza<\/em> (1987) w re\u017cyserii Agnieszki Holland. To obraz pr\u00f3buj\u0105cy po\u0142\u0105czy\u0107 temperament i filozofi\u0119 tw\u00f3rcz\u0105 Holland z \u00f3wczesnym wyobra\u017ceniem zachodniego producenta o politycznie zaanga\u017cowanym widowisku filmowym. Jest wi\u0119c w tym obrazie \u2013 kt\u00f3rego kanw\u0105 by\u0142a opowie\u015b\u0107 o zamordowaniu ksi\u0119dza Popie\u0142uszko \u2013 patos martyrologicznego melodramatu: z przejaskrawion\u0105, blisk\u0105 propagandowemu kiczowi inscenizacj\u0105 okrucie\u0144stwa (apokaliptyczne sceny dziej\u0105ce si\u0119 na ulicach w noc wprowadzenia stanu wojennego), <em>protest songiem<\/em> Joan Baez oraz powierzchown\u0105 szlachetno\u015bci\u0105 bohater\u00f3w opozycji (w tym \u015bwietlistego ksi\u0119dza Arka <em>alias<\/em> Jerzego granego przez Christophera Lamberta). Z drugiej strony \u2013 jest w filmie charakterystyczne dla Holland psychologizowanie zachowa\u0144 etycznych (jak we wcze\u015bniejszych <em>Aktorach prowincjonalnych<\/em>, czy w <em>Gor\u0105czce<\/em>, zrealizowanej w okresie Solidarno\u015bci &#8211; prowokacyjnej paraboli historycznej przeciwko rewolucji jako takiej); st\u0105d ciekawsz\u0105 postaci\u0105 jest esbek grany przez Eda Harrisa, kt\u00f3rego \u201ekusi dobro\u201d (cho\u0107 nie do ko\u0144ca wiadomo dlaczego \u2013 chyba \u017ce dodamy nieoczywist\u0105 fascynacj\u0119 fizyczno\u015bci\u0105 kap\u0142ana), ale mu nie ulega i zabija ksi\u0119dza. Przy czym obie poetyki nie tworz\u0105 jednolitej, stylistycznej ca\u0142o\u015bci. Inna sprawa, \u017ce w dekadzie stanu wojennego takie wyra\u017ane solidaryzowanie si\u0119 z martyrologi\u0105 Polski przez kino zachodnie musia\u0142o przynosi\u0107 polskim widzom odbiorcz\u0105 satysfakcj\u0119 (c\u00f3\u017c z tego, \u017ce pozaestetyczn\u0105).<\/p>\n<p><strong>Pokolenie stanu wojennego?<\/strong><\/p>\n<p>Kategoria \u201epokolenia stanu wojennego\u201d pojawi\u0142a si\u0119 w publicystyczno-popularnonaukowej ksi\u0105\u017cce Piotra Wasilewskiego<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-33\" href=\"#post-2632-footnote-33\">[34]<\/a><\/sup><\/sup>, tak\u017ce w kompendium Tadeusza Lubelskiego znale\u017a\u0107 mo\u017cna kr\u00f3tki podrozdzia\u0142 pod dok\u0142adnie takim tytu\u0142em<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-34\" href=\"#post-2632-footnote-34\">[35]<\/a><\/sup><\/sup>. W tym drugim przypadku autor opisuje zaledwie kilka film\u00f3w, konstatuj\u0105c jednocze\u015bnie, \u017ce ekranowa ewokacja tego pokolenia by\u0142a tyle\u017c gwa\u0142towna, co kr\u00f3tkotrwa\u0142a. Wi\u0119cej miejsca po\u015bwi\u0119ca opisywanemu zjawisku Wasilewski, wskazuj\u0105c na pewne cechy, dzi\u0119ki kt\u00f3rej mo\u017cna wyodr\u0119bni\u0107 specyficzn\u0105 grup\u0119 tw\u00f3rc\u00f3w. Jednocze\u015bnie zastrze\u017cmy \u2013 przedstawiciele domniemanego pokolenia stanu wojennego to po\u015brednio tak\u017ce jego ofiary: braku mo\u017cliwo\u015bci pe\u0142nej artystycznej samorealizacji. To tw\u00f3rcy urodzeni w latach 50. XX wieku, kt\u00f3rych debiuty powinny by\u0142y wypa\u015b\u0107 generalnie na pocz\u0105tek lat 80. Wasilewski zalicza do nich takie osoby jak Piotr i Magdalena \u0141azarkiewiczowie, Maciej Dejczer, Jacek Skalski, Waldemar Krzystek, Robert Gli\u0144ski, Krzysztof Tch\u00f3rzewski, Krzysztof Krauze, Waldemar Dziki, Miros\u0142aw Bork i wielu mniej dzi\u015b znanych re\u017cyser\u00f3w (g\u0142\u00f3wnie dokumentalist\u00f3w) oraz dw\u00f3ch nieco starszych koleg\u00f3w: Leszka Wosiewicza i Wies\u0142awa Saniewskiego. Prze\u017cyciem pokoleniowym \u2013 nieco p\u00f3\u017anym &#8211; mia\u0142by dla nich by\u0107 karnawa\u0142 Solidarno\u015bci i szok stanu wojennego. Co wa\u017cne \u2013 niekt\u00f3rzy z nich byli absolwentami powo\u0142anego w 1978 roku przez Radiokomitet (za prezesury Macieja Szczepa\u0144skiego) Wydzia\u0142u Radia i Telewizji Uniwersytetu \u015al\u0105skiego w Katowicach<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-35\" href=\"#post-2632-footnote-35\">[36]<\/a><\/sup><\/sup>. W za\u0142o\u017ceniu mieli wi\u0119c by\u0107 janczarami komunistycznej (telewizyjnej) propagandy, ale nikt z nich do tego si\u0119 nie kwapi\u0142. Wi\u0119cej \u2013 przy\u0142\u0105czyli si\u0119 do oficjalnego bojkotu telewizji w okresie stanu wojennego (co mia\u0142o ten praktyczny skutek dla ich karier, \u017ce odbiera\u0142o mo\u017cliwo\u015b\u0107 terminowania w medium, kt\u00f3re pozwoli\u0142o wcze\u015bniej \u0107wiczy\u0107 warsztat ich starszym kolegom np. w ramach tzw. godziny telewizyjnej). Realizowali wi\u0119c kr\u00f3tkie metra\u017ce w WFD i WFO, cho\u0107 oczywi\u015bcie marzyli o d\u0142ugich. Tym, kt\u00f3rym si\u0119 to uda\u0142o w stanie wojennym (Wosiewicz<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-36\" href=\"#post-2632-footnote-36\">[37]<\/a><\/sup><\/sup>, Tch\u00f3rzewski czy Gli\u0144ski<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-37\" href=\"#post-2632-footnote-37\">[38]<\/a><\/sup><\/sup>), zapuszkowano filmy. Naturalnym sprzymierze\u0144cem tych filmowc\u00f3w by\u0142o (przeznaczone do promocji m\u0142odych \u2013 cho\u0107 ta m\u0142odo\u015b\u0107 by\u0142a w wielu przypadkach umowna) wspomniane Studio im. Irzykowskiego.<\/p>\n<p>Rzeczowy namys\u0142 nad wspomnian\u0105 kategori\u0105 pokolenia stanu wojennego zmusza do sceptycyzmu. Jej istnienie musia\u0142oby potwierdza\u0107 kilka zaledwie zbli\u017conych tematycznie film\u00f3w z pocz\u0105tku (<em>Wigilia 81<\/em>, <em>Stan wewn\u0119trzny<\/em>) i ko\u0144ca lat 80; a samych film\u00f3w dokumentalnych nie mo\u017cna uczyni\u0107 materia\u0142em analitycznym, bo by\u0142o to bardziej kino zast\u0119pcze (tw\u00f3rcy marzyli o fabu\u0142ach). O \u201epokoleniu stanu wojennego\u201d mo\u017cna by wi\u0119c m\u00f3wi\u0107 bardziej w kategoriach socjologicznych, ni\u017c kulturowych. Trzeba by przyj\u0105\u0107 negatywne kryterium autorskiego zaniechania z powodu cenzuralnych obostrze\u0144 (odrzucenia projektu i\/lub braku mo\u017cliwo\u015bci podj\u0119cia tematu) \u2013 to za\u015b nie tworzy wolumenu film\u00f3w, ale wskazuje jedynie na status filmowc\u00f3w, jako ofiar konkretnej sytuacji politycznej.<\/p>\n<p>Niezale\u017cnie od tych metodologicznych w\u0105tpliwo\u015bci, pod koniec dekady pojawi\u0142o si\u0119 kilka obraz\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142y sprawia\u0107 wra\u017cenie, \u017ce kategoria \u201epokolenie stanu wojennego\u201d jest zasadna. By\u0142y to cztery filmy z 1989 roku: <em>Chce mi si\u0119 wy\u0107<\/em> Jacka Skalskiego i <em>Ostatni prom<\/em> Waldemara Krzystka (wprost odnosz\u0105ce si\u0119 do 13 grudnia 1981 roku) oraz <em>300 mil do nieba<\/em> Macieja Dejczera i <em>Ostatni dzwonek<\/em> Magdaleny \u0141azarkiewicz (odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do stanu wojennego w spos\u00f3b po\u015bredni). Dodajmy do tego <em>Przekl\u0119t\u0105 Ameryk\u0119<\/em> Tch\u00f3rzewskiego (1991, na ekranach w 1993) oraz film starszego kolegi (z generacji \u201emoralnego niepokoju\u201d) Janusz Kijowskiego <em>Stan strachu <\/em>(1989)<em>.<\/em><\/p>\n<p>Tym, co \u0142\u0105czy wymienione filmy jest \u2013 po pierwsze &#8211; spo\u0142eczna i demograficzna identyfikacja bohater\u00f3w: dominuje m\u0142odzie\u017c (pewnie tak\u017ce z powod\u00f3w dramaturgicznych \u2013 ciekawszy materia\u0142 dla kina) oraz m\u0142oda inteligencja (nie ma natomiast filmu o bohaterach plebejskich). Dodajmy \u017ce &#8211; w kontrze do wcze\u015bniejszych technokratycznych wzor\u00f3w osobowych lat 70. (in\u017cynierowie, socjalistyczni mened\u017cerowie) \u2013 to przedstawiciele inteligencji humanistycznej wiod\u0105 prym, a w\u015br\u00f3d nich g\u0142\u00f3wnie nauczyciele historii i j\u0119zyka polskiego. To oni bowiem sprawowali w latach 80. rz\u0105d dusz nad opozycyjnie nastawion\u0105 m\u0142odzie\u017c\u0105. I tak: w <em>Ostatnim promie<\/em> bohaterem jest nauczyciel polskiego (a wa\u017cnymi wsp\u00f3\u0142bohaterami \u2013 jego uczniowie liceali\u015bci), w <em>300 milach do nieba<\/em> ojciec bohater\u00f3w to zwolniony nauczyciel historii (uczy\u0142 \u201eprawdziwej historii\u201d), a m\u0142odzi protagoni\u015bci s\u0105 intelektualnie i erudycyjnie rozwini\u0119ci ponad sw\u00f3j wiek (starszy wsp\u00f3\u0142pracuje z uniwersytetem). W <em>Ostatnim dzwonku<\/em> zn\u00f3w mamy nauczycieli (w tym polonistk\u0119) i licealist\u00f3w (maturzyst\u00f3w), w <em>Chce mi si\u0119 wy\u0107<\/em> \u2013 wyrzuconego za strajki by\u0142ego studenta, a w <em>Stanie strachu<\/em> \u2013 m\u0142odego aktora. Warto uwypukli\u0107, jak silnie obecna jest na ekranie szko\u0142a, jako przestrze\u0144 socjalizacji (ale te\u017c psychomachii) najm\u0142odszej generacji<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-38\" href=\"#post-2632-footnote-38\">[39]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n<p>Kolejna rzecz, kt\u00f3ra w sferze tematycznej \u0142\u0105czy te filmy, to odmieniane przez wszystkie przypadki s\u0142owo <strong>\u201eemigracja\u201d<\/strong> i jego znaczeniowe pochodne (\u201eucieczka\u201d, \u201ewyjazd\u201d). Uciekaj\u0105 lub uciekli bohaterowie (nie wszyscy) <em>Ostatniego promu<\/em>, <em>300 mil do nieba<\/em>, <em>Przekl\u0119tej Ameryki<\/em>, chc\u0105 (przynajmniej pocz\u0105tkowo) uciec bohaterowie film\u00f3w <em>Chce mi si\u0119 wy\u0107<\/em> (nie zd\u0105\u017cy\u0142) i <em>Stan strachu<\/em> (zrezygnowa\u0142, cho\u0107 zabiega\u0142 o paszport). Ale i w <em>Ostatnim dzwonku<\/em> wybrzmiewa song Kaczmarskiego i Gintrowskiego <em>A my nie chcemy ucieka\u0107 st\u0105d<\/em> (jako deklaracja, \u017ce warto wzi\u0105\u0107 odpowiedzialno\u015b\u0107 za \u201eten kraj\u201d).<\/p>\n<p>Trzy obrazy &#8211; Skalskiego, Dejczera i Kijowskiego \u2013 przenika ton defetystyczny, nieledwie katastroficzny: stan wojenny z\u0142ama\u0142 w ludziach ducha. Bohater <em>Chce mi si\u0119 wy\u0107<\/em> mo\u017ce ju\u017c tylko uciec w kompulsywny seks ze starsz\u0105 od siebie o ponad dekad\u0119 kobiet\u0105; rodzice ch\u0142opc\u00f3w z filmu Dejczera wykrzykuj\u0105 do telefonu, aby ci nigdy nie wracali do Polski; aktor z filmu Kijowskiego zostaje wpl\u0105tany w kafkowsk\u0105 intryg\u0119 i jedyne co ma, to conradowskie poczucie przyzwoito\u015bci (jak To\u015bka z <em>Przes\u0142uchania<\/em>). Rzecz ciekawa, muzyk\u0119 do filmu Kijowskiego skomponowa\u0142 Grzegorz Ciechowski, lider Republiki, czo\u0142owego zespo\u0142u mrocznej nowej fali, kt\u00f3ra zago\u015bci\u0142a na scenach w \u201estraconej dekadzie\u201d. W finale <em>Stanu strachu<\/em> (adekwatny tytu\u0142 dla towarzysz\u0105cej bohaterom emocji, ale i stawki, o kt\u00f3r\u0105 trzeba gra\u0107 \u2013 o prze\u0142amanie strachu) s\u0142ycha\u0107 s\u0142owa: <em>S\u0105 na pewno takie strony \/ W kt\u00f3rych trzeba by nam by\u0107 \/Stoj\u0105 mury po to, by je zburzy\u0107 \/ I po to, \u017ceby \u017cy\u0107 \/ Na ziemi obiecanej \/ Lecz nikt z nas tam nie stanie \/ Ani ja, ani ty<\/em>. A w puencie tekstu pojawia si\u0119: <em>Nie umiemy st\u0105d odej\u015b\u0107 \/ Ani tu by\u0107<\/em> &#8211; zapis egzystencjalnego zagubienia cz\u0142owieka. I nie jest to zagubienie rejestrowane <em>in statu nascendi<\/em> (jak w <em>Wigilii<\/em> czy <em>Stanie wewn\u0119trznym<\/em>), ale na koniec dekady \u2013 jest wi\u0119c to ju\u017c komentarz historyczny (historiozoficzny) autora filmu, m\u00f3wi\u0105cy o zmarnowanej dekadzie. Film Kijowskiego jest najdalej posuni\u0119t\u0105 z wszystkich obraz\u00f3w diagnoz\u0105 chaosu warto\u015bci, kt\u00f3rych przyczyn\u0105 by\u0142o wprowadzenie stanu wojennego.<\/p>\n<p>Nawi\u0105zuj\u0105c jeszcze do Republiki \u2013 sta\u0142a si\u0119 ona duchowym patronem nie tylko filmu Kijowskiego, ale tak\u017ce <em>Chce mi si\u0119 wy\u0107 <\/em>(cho\u0107 oczywi\u015bcie muzyk\u0119 do tego obrazu pisa\u0142 Lech Janerka). Bo gdy s\u0142yszymy z ust bohater\u00f3w o kolegach, kt\u00f3rzy wyjechali z kraju, kt\u00f3rzy uciekli, gdzie\u015b si\u0119 pochowali (w scenach, w kt\u00f3rych nawi\u0105zuje si\u0119 do <em>Popio\u0142u i diamentu)<\/em>, to czy nie przypomina si\u0119 nieoficjalny hymn stanowojennego eskapizmu, czyli piosenka <em>Bia\u0142a flaga<\/em>? <em>Gdzie oni s\u0105? Ci wszyscy moi przyjaciele \/ Zabrak\u0142o ich \/ Cho\u0107 zawsze by\u0142o ich niewielu \/ Schowali si\u0119 \/ Po r\u00f3\u017cnych mrocznych instytucjach \/ Po\u017car\u0142a ich \/ Galopuj\u0105ca prostytucja \/ Gdzie s\u0105 moi przyjaciele \/ Bojownicy z tamtych lat \/ Zawsze by\u0142o ich niewielu \/ Teraz jestem sam<\/em>.<\/p>\n<p>Ireneusz Krzemi\u0144ski, opisuj\u0105c psychospo\u0142eczne konsekwencje wprowadzenia stanu wojennego (z kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 rezonowa\u0107 b\u0119dzie na kolejn\u0105 dekad\u0119) wskazywa\u0142 na takie zjawiska, jak: odnowienie si\u0119 \u201edwu-rzeczywisto\u015bci\u201d (wbrew pr\u00f3bom budowania wsp\u00f3lnoty narodowej); brak obywatelskiego zaanga\u017cowania; ucieczka od polityki (\u201ekt\u00f3ra na kr\u00f3tko sta\u0142a si\u0119 dope\u0142nieniem doros\u0142ego, dojrza\u0142ego, pe\u0142nego \u017cycia osoby \u2013 obywatela\u201d<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-39\" href=\"#post-2632-footnote-39\">[40]<\/a><\/sup><\/sup>) i skojarzenie jej z domen\u0105 fizycznej przemocy; wycofanie Polak\u00f3w z \u017cycia publicznego, a nawet opozycja wobec sfery publicznej (prymarne to co prywatne); egoistyczny indywidualizm i pragmatyzm (w tym porzucenie my\u015bli, \u017ce obok praw, cz\u0142owiek ma te\u017c spo\u0142eczne obowi\u0105zki). A opr\u00f3cz tego \u2013 pojawienie si\u0119 fali emigracji (w tym gospodarczej)<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-40\" href=\"#post-2632-footnote-40\">[41]<\/a><\/sup><\/sup>. W opisywanych powy\u017cej filmach z dekady lat 80 da si\u0119 znale\u017a\u0107 wszystkie z tych cech (czasem w ich nagromadzeniu).<\/p>\n<p>Inny ton \u2013 niejako wbrew fabularnym perypetiom \u2013 bardziej ofensywny, wychylony w przysz\u0142o\u015b\u0107, optymistyczny wybrzmiewa w filmach <em>Ostatni prom<\/em> i <em>Ostatni dzwonek<\/em>. Ten pierwszy (z akcj\u0105 z 12 na 13 grudnia 1981 roku) jest, owszem, rekonstrukcj\u0105 stanu degradacji wi\u0119zi spo\u0142ecznej (i obywatelskiej) ko\u0144ca pierwszej Solidarno\u015bci; owszem, wi\u0119kszo\u015b\u0107 pasa\u017cer\u00f3w promu chce uciec na Zach\u00f3d (w swej determinacji wskakuj\u0105 nawet do lodowatej wody). Ale g\u0142\u00f3wny bohater i jego uczniowie ju\u017c nie. Gdy bohater wraca z rejsu wszyscy uczniowie (nie wierz\u0105cy \u017ce zobacz\u0105 jeszcze swojego nauczyciela) cz\u0119stuj\u0105 go \u201efa\u0142k\u0105\u201d i promienistym u\u015bmiechem. Film si\u0119 ko\u0144czy, a widz ma nadziej\u0119, \u017ce sko\u0144czy si\u0119 tak\u017ce ten \u201eczas o\u0142owiany\u201d (okre\u015blenie Joanny Preizner). W\u0142a\u015bciwie ma nie tyle nadziej\u0119, co pewno\u015b\u0107, bo w momencie premiery filmu (w grudniu 1989 roku) komunizm \u2013 zdaniem Joanny Szczepkowskiej \u2013 od p\u00f3\u0142 roku ju\u017c nie istnia\u0142.<\/p>\n<p>Akcja <em>Ostatniego dzwonka<\/em> dzieje si\u0119 w 1988 roku i nale\u017ca\u0142oby ten film w opisie relacji \u201estan wojenny &#8211; kino\u201d pewnie pomin\u0105\u0107 (chyba \u017ce odwo\u0142amy si\u0119 do alibi \u201epokolenia stanu wojennego\u201d). Ale jeden zabieg zas\u0142uguje na przypomnienie: to cz\u0119\u015b\u0107 spektaklu teatralnego prezentowanego w fabule (jak wiadomo akcja toczy si\u0119 wok\u00f3\u0142 przygotowania tego\u017c przez licealist\u00f3w) \u2013 przeszczepu z Piwnicy pod Baranami \u2013 w kt\u00f3rym w oryginalny spos\u00f3b aktorzy wy\u015bpiewuj\u0105 tekst dekretu o stanie wojennym. Jest on umieszczony pomi\u0119dzy innymi kluczowymi dla tworzenia si\u0119 \u201edemokracji ludowej\u201d aktami (referendum 1946 roku, referendum z 1987) oraz dramatycznymi momentami historii PRL (1970, 1980). Skonfrontowany z nimi staje si\u0119 potwierdzeniem sta\u0142o\u015bci, niezmienno\u015bci opresyjnego systemu \u2013 od jego pocz\u0105tku, a\u017c do ko\u0144ca.<\/p>\n<p>\u0141\u0105czniki pomi\u0119dzy wszystkimi wymienionymi w tym podrozdziale filmami da si\u0119 dostrzec nie tylko na poziomie fabularnym, ale tak\u017ce formalnym. To cz\u0119\u015bciowo odmienna \u2013 od wcze\u015bniejszych obraz\u00f3w &#8211; poetyka opowiadania o przesz\u0142o\u015bci, rezygnacja w jakim\u015b zakresie z kanonu modernistycznego kina na rzecz kina hybrydycznego, zar\u00f3wno je\u015bli chodzi o jego aspekt gatunkowy, jak i typ kultury (pomi\u0119dzy kultur\u0105 wysok\u0105 a popularn\u0105); to zapowied\u017a postmodernistycznego modelu kina. Co musia\u0142o wynika\u0107 zar\u00f3wno ze (wzgl\u0119dnej) m\u0142odo\u015bci realizator\u00f3w, jak r\u00f3wnie\u017c \u015bwiadomo\u015bci prze\u0142omu audiowizualnego w kulturze, a tym sam tak\u017ce odmiennego zdefiniowania powinno\u015bci wobec widza. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 opisywanych w tym fragmencie film\u00f3w flirtuje z kinem gatunkowym. Tw\u00f3rcy wyra\u017anie stawiaj\u0105 na poszerzenie zakresu odbiorczego \u2013 co oczywi\u015bcie nie pozostaje bez wp\u0142ywu na wizj\u0119 stanu wojennego, czy szerzej \u2013 najnowszej historii (czasem fikcyjne rozwi\u0105zania gatunkowe bior\u0105 g\u00f3r\u0119 nad faktami). <em>Ostatni prom<\/em> to \u2013 karko\u0142omna \u2013 pr\u00f3ba po\u0142\u0105czenia panoramy spo\u0142ecznej (prom, jako Polska AD 1981) z thrillerem szpiegowskim. To dwa filmy obok siebie; o ile w kwestii wizerunku Polak\u00f3w film niesie wiele ciekawych obserwacji, o tyle jako thriller wypada nieporadnie. Ale te\u017c usensacyjnia Solidarno\u015b\u0107, jako ruch bez ma\u0142a szpiegowski, kt\u00f3ry mia\u0142 kadry cz\u0142onk\u00f3w potrafi\u0105cych uderzy\u0107 \u201ez karata\u201d i obezw\u0142adni\u0107 esbeka (Solidarno\u015b\u0107 Walcz\u0105ca powstanie dopiero p\u00f3\u0142 roku p\u00f3\u017aniej). Do tego, \u017ce szpiegiem-\u201dsolidaruchem\u201d mo\u017ce by\u0107 posta\u0107 odtwarzana przez Krzysztofa Kolbergera widz m\u00f3g\u0142 si\u0119 ju\u017c przyzwyczai\u0107 \u2013 skoro aktor m\u00f3g\u0142 te\u017c by\u0107 polskim Indian\u0105 Jonesem w <em>Kl\u0105twie Doliny W\u0119\u017cy<\/em>? Dodajmy, \u017ce Waldemar Krzystek \u2013 jako jedyny z opisywanego aktualnie zestawu tw\u00f3rc\u00f3w \u2013 pozostanie wierny gatunkowej koncepcji film\u00f3w historycznych, realizuj\u0105c p\u00f3\u017aniej dwa obrazy, kt\u00f3re w kontek\u015bcie stanu wojennego nas zainteresuj\u0105: <em>Zwolnieni z \u017cycia<\/em> oraz <em>80 milion\u00f3w<\/em>.<\/p>\n<p><em>300 mil do nieba<\/em>, a wi\u0119c opowie\u015b\u0107 o prototypowych braciach Zieli\u0144skich, mia\u0142a w sobie wystarczaj\u0105cy potencja\u0142 sensacji, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142o tylko podrasowa\u0107 i nie zmarnowa\u0107 (wzbogacaj\u0105c o elementy kina drogi i przygodowego). <em>Ostatni dzwonek<\/em> to nie tylko opowie\u015b\u0107 <em>coming-of-age<\/em>, ale tak\u017ce \u2013 na poziomie ontologicznym \u2013 hybryda medialna, \u0142\u0105cz\u0105ca kina, teatr i video. Nawet w <em>Stanie strachu<\/em> mamy elementy szpiegowskiego thrillera \u2013 bohater ukrywa tajemnicz\u0105 teczk\u0119 i za jej spraw\u0105 zostaje wrzucony w wir niezrozumia\u0142ych, sensacyjnych wydarze\u0144. Melodramat rodzinny z elementami krymina\u0142u to z kolei przypadek filmu <em>Przekl\u0119ta Ameryka<\/em> (filmu wyj\u0105tkowo nieudanego w pr\u00f3bie po\u0142\u0105czenia politycznej tre\u015bci z popkulturow\u0105 ram\u0105).<\/p>\n<p><strong>Rozczarowanie na pocz\u0105tku III RP<\/strong><\/p>\n<p>Wydawa\u0142o si\u0119 czym\u015b naturalnym, \u017ce po 1989 roku historyczne bia\u0142e plamy \u2013 w tym te, dotycz\u0105ce stanu wojennego \u2013 zostan\u0105 szybko wype\u0142nione tre\u015bci\u0105. Rzeczywi\u015bcie, polskie kino zacz\u0119\u0142o nadrabia\u0107 tematyczne zaleg\u0142o\u015bci. Ale ocena efektu tej aktywno\u015bci jest niejednoznaczna. Po pierwsze, w zmienionych warunkach komercjalizuj\u0105cej si\u0119 w okresie strukturalnego kryzysu kinematografii brak by\u0142o odpowiednich pieni\u0119dzy na realizacj\u0119 film\u00f3w historycznych; po drugie: wi\u0119kszo\u015b\u0107 powstaj\u0105cych obraz\u00f3w nie spe\u0142ni\u0142a pok\u0142adanych w nich artystycznych nadziei; po trzecie: publiczno\u015b\u0107 odwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 wtedy od kina historycznego; po czwarte: spo\u0142eczn\u0105 akceptacj\u0119 zacz\u0119\u0142y zdobywa\u0107 filmy relatywizuj\u0105ce opresyjno\u015b\u0107 stanu wojennego.<\/p>\n<p>Wszystko te czynniki wp\u0142yn\u0119\u0142y na fakt, i\u017c w pierwszej po\u0142owie lat 90. powsta\u0142a zaledwie jedna d\u0142ugometra\u017cowa fabu\u0142a o stanie wojennym, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna nazwa\u0107 antykomunistyczn\u0105 \u2013 chodzi oczywi\u015bcie o film <em>\u015amier\u0107 jak kromka chleba <\/em>Kutza Kazimierza (1994)<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-41\" href=\"#post-2632-footnote-41\">[42]<\/a><\/sup><\/sup>. Z drugiej strony \u2013 ch\u0119tnie ogl\u0105dane by\u0142y obrazy prezentuj\u0105ce stan wojenny w groteskowej i\/lub ironicznej optyce. To z kolei przyk\u0142ad film\u00f3w <em>Rozmowy kontrolowane <\/em>Sylwestra Ch\u0119ci\u0144skiego (1991), <em>Cz\u0142owiek z&#8230; <\/em>Konrada Szo\u0142ajskiego (1993) oraz <em>Psy<\/em> Pasikowskiego (1992) z ich pobocznym, ale wa\u017cnym w\u0105tkiem esbeckiej to\u017csamo\u015bci bohater\u00f3w. Dzi\u015b do\u015b\u0107 powszechnie uznaje si\u0119, \u017ce popularno\u015b\u0107 tych obraz\u00f3w, to \u2013 po pierwsze &#8211; efekt szybkiej dewaluacji etosu Solidarno\u015bci po 1989 roku poprzez \u201ewojn\u0119 na g\u00f3rze\u201d oraz obserwacj\u0119 gwa\u0142townego \u201ekrzepni\u0119cia nowej nomenklatury\u201d wyros\u0142ej z opozycji, w okresie, w kt\u00f3rym transformacja sprowadzi\u0142a wiele grup spo\u0142ecznych na margines<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-42\" href=\"#post-2632-footnote-42\">[43]<\/a><\/sup><\/sup>. Jak pisa\u0142 w recenzji <em>Rozm\u00f3w kontrolowanych<\/em> Wojciech Grabowski: \u201eTo smutne, ale dla mojego pokolenia nie da si\u0119 ju\u017c uratowa\u0107 nieskazitelnego wizerunku podziemnej Solidarno\u015bci. Pr\u00f3by o\u015bmieszenia wielkiej, narodowej legendy podejmowane przez przyw\u00f3dc\u00f3w stanu wojennego okaza\u0142y si\u0119 nieskuteczne w przeciwie\u0144stwie do p\u00f3\u017aniejszej dzia\u0142alno\u015bci niekt\u00f3rych jej bohater\u00f3w. Owi konspiracyjni dzia\u0142acze \u2013 dzi\u015b aktywni politycy \u2013 potwierdzili tez\u0119, \u017ce \u017c\u0105dza w\u0142adzy, potrzeba zemsty, fanatyzm to potencjalne cechy wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci zbiorowo\u015bci ludzkiej&#8230;\u201d<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-43\" href=\"#post-2632-footnote-43\">[44]<\/a><\/sup><\/sup>. To spowodowa\u0142o, \u017ce ogl\u0105daj\u0105c karykatury nt. Solidarno\u015bci publiczno\u015b\u0107 mia\u0142a odczuwa\u0107 specyficzne <em>Schadenfreude<\/em> (pisz\u0119 w aspekcie niedokonanym, bo brak jest socjologicznych bada\u0144 odbioru tych film\u00f3w).<\/p>\n<p>Zar\u00f3wno <em>Rozmowy kontrolowane<\/em>, jak i <em>Cz\u0142owiek z&#8230; <\/em>(kolejne nawi\u0105zanie, a w\u0142a\u015bciwie nawet parodia <em>Cz\u0142owieka z \u017celaza<\/em> i <em>Cz\u0142owieka z marmuru<\/em>) przystawiaj\u0105c karykaturalny (czy w przypadku filmu Szo\u0142ajskiego nawet szyderczy) pryzmat strukturom podziemnej Solidarno\u015bci i walcz\u0105cej z nimi esbecji, zr\u00f3wnuj\u0105 w groteskowym ta\u0144cu (jak w kr\u00f3tkometra\u017cowej <em>Ironice<\/em> Szulkina) obie skrajnie oddalone do niedawna strony politycznego konfliktu, karnawalizuj\u0105 to, co wydawa\u0142o si\u0119 do aksjologicznie uporz\u0105dkowane. Je\u015bli wi\u0119c krzywe zwierciad\u0142o komedii pocz\u0105tku lat 90. by\u0142o form\u0105 odreagowania hipokryzji postsolidarno\u015bciowych elit, to jednocze\u015bnie przyczynia\u0142o si\u0119 do zapa\u015bci semantycznej i aksjologicznej, kt\u00f3ra nie u\u0142atwia\u0142a budowania moralnych fundament\u00f3w nowej Rzeczpospolitej (w 1982 roku niewielu mia\u0142o w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce wrogiem narodu numer jeden jest genera\u0142 Jaruzelski, z latami ten stosunek si\u0119 zmieni\u0142). O ile filmy Ch\u0119ci\u0144skiego i Szo\u0142ajskiego w komediowym tyglu wy\u015bmiewa\u0142y, o tyle <em>Psy<\/em> (na mocy konwencji gatunkowej filmu policyjnego) traktowa\u0142y swoich bohater\u00f3w serio (st\u0105d szczeg\u00f3lny p\u00f3\u017aniej status spo\u0142eczny aktor\u00f3w tego filmu, g\u0142\u00f3wnie Bogus\u0142awa Lindy). Widz uto\u017csamia\u0142 si\u0119 z tymi bohaterami, odsuwanymi na \u201e\u015bmietnik historii\u201d (kolejne nawi\u0105zanie do Wajdy &#8211; tym razem ponownie do <em>Popio\u0142u i diamentu<\/em> &#8211; stanowi\u0142o ju\u017c, zdaniem pisz\u0105cego te s\u0142owa, symboliczn\u0105 uzurpacj\u0119). Widz nie przejmowa\u0142 si\u0119 tym, \u017ce \u201ejedyny sprawiedliwy w tej Sodomie\u201d to esbek, kt\u00f3ry w okresie karnawa\u0142u Solidarno\u015bci zastrzeli\u0142 swojego koleg\u0119 \u201esolidarucha\u201d (w s\u0142usznej sprawie \u2013 bo ten oszala\u0142 gro\u017c\u0105c \u015bmierci\u0105 swojej \u017conie i dziecku, je\u015bli nie zostan\u0105 spe\u0142nione jego polityczne \u017c\u0105dania), a w okresie stanu wojennego w\u017ceni\u0142 si\u0119 w rodzin\u0119 wiceministra spraw wewn\u0119trznych. Silni m\u0119\u017cczy\u017ani z SB (jak major Gross) mieli by\u0107 polskimi odpowiednikami <em>vigilante cops<\/em> z film\u00f3w policyjnych pocz\u0105tk\u00f3w lat 70. (kt\u00f3re <em>nota bene<\/em> Pasikowski uwielbia na r\u00f3wni z <em>Popio\u0142em i diamentem<\/em>).<\/p>\n<p>Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce je\u015bli jeszcze w opisywanych filmach z ko\u0144ca lat 80 esbek by\u0142 pokazywany jako okrutny i moralnie \u015bliski, o tyle w <em>Psach<\/em> by\u0142 ju\u017c \u201ebohaterem kina akcji\u201d, a w filmach Ch\u0119ci\u0144skiego i Szo\u0142ajskiego \u2013 <em>persona comica<\/em>, ostatecznie niegro\u017ana<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-44\" href=\"#post-2632-footnote-44\">[45]<\/a><\/sup><\/sup>. Jedynym wyj\u0105tkiem od tej regu\u0142y jest \u2013 dzi\u015b ju\u017c nieco zapomniany \u2013 film Waldemara Krzystka <em>Zwolnieni z \u017cycia <\/em>(1992), w kt\u00f3rym twarz esbecji pozostaje okrutna.<\/p>\n<p>Jak bardzo publiczno\u015b\u0107 zniech\u0119ci\u0142a si\u0119 do martyrologii \u015bwiadczy fakt, i\u017c jeden z nielicznych film\u00f3w wprost odnosz\u0105cych si\u0119 do rzeczywistych wydarze\u0144 z okresu stanu wojennego bez ironii i z doz\u0105 szlachetnego patosu \u2013 <em>\u015amierci jak kromka chleba<\/em> Kutza \u2013 publiczno\u015b\u0107 ca\u0142kowicie zignorowa\u0142a. A mia\u0142 to by\u0107 ekranowy pomnik tragedii w kopalni Wujek, pomnik dos\u0142owny, bowiem z tak\u0105 intencj\u0105 Spo\u0142eczny Komitet Realizacji Filmu Fabularnego o Tragedii w Kopalni \u201eWujek\u201d rozpocz\u0105\u0142 zbi\u00f3rk\u0119 pieni\u0119\u017cn\u0105 (generalnie z mizernym skutkiem). Kutz do\u0142o\u017cy\u0142 tym filmem kolejny \u2013 jak pisa\u0142a Ewelina Nurczy\u0144ska-Fidelska \u2013 paciorek do swojego \u015bl\u0105skiego r\u00f3\u017ca\u0144ca<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-45\" href=\"#post-2632-footnote-45\">[46]<\/a><\/sup><\/sup>, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do dylogii z prze\u0142omu lat 60. i 70. i prezentuj\u0105c zbiorowego bohatera, kt\u00f3ry walczy tyle\u017c o ojczyzn\u0119, co o ojcowizn\u0119. I godno\u015b\u0107 robotnika. W aspekcie stylistycznym Kutz \u201ewybra\u0142 poetyk\u0119 niemal dokumentaln\u0105, rejestruj\u0105c\u0105 przebieg wydarze\u0144 w ich zwyczajno\u015bci i pewnej monotonii, a\u017c do momentu, gdy w tragicznym finale ton narracji staje si\u0119 niemal elegijny\u201d<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-46\" href=\"#post-2632-footnote-46\">[47]<\/a><\/sup><\/sup>. Elegijno\u015b\u0107 wzmacnia silne poczucie obecno\u015bci sacrum, a w\u0142a\u015bciwie chrze\u015bcija\u0144skiego <em>sanctum<\/em> (dzi\u0119ki prezentacji katolickiego rytua\u0142u), co sprawia, \u017ce ofiar\u0119 robotnik\u00f3w mo\u017cna odczytywa\u0107 jako zbawcz\u0105 (dla narodowej przysz\u0142o\u015bci). Przy czym, jak przekonywali Alina Madej i Jakub Zajdel, przyczyny braku atrakcyjno\u015bci tematu filmu Kutza le\u017ca\u0142y nie tylko po stronie sfrustrowanego i zniech\u0119conego spo\u0142ecze\u0144stwa, ale tak\u017ce po stronie postsolidarno\u015bciowych elit, jako pochodna okr\u0105g\u0142osto\u0142owego porozumienia. Si\u0142\u0105 rzeczy nowo powstaj\u0105ca elita zmuszona by\u0142a zalegalizowa\u0107 partner\u00f3w z obozu postkomunistycznego \u2013 tak\u017ce w sferze polityki pami\u0119ci (a w\u0142a\u015bciwie spo\u0142ecznej amnezji)<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-47\" href=\"#post-2632-footnote-47\">[48]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n<p>A potem by\u0142a posucha. Ju\u017c nie tylko dla film\u00f3w o stanie wojennym, ale dla kina historycznego w og\u00f3le (je\u015bli nie liczy\u0107 \u201efilmowych lektur szkolnych\u201d). Dopiero po mniej wi\u0119cej dekadzie kino o tematyce historycznej zacz\u0119\u0142o si\u0119 odradza\u0107. By\u0142 to przede wszystkim efekt pojawienia si\u0119 wi\u0119kszych pieni\u0119dzy w polskiej kinematografii (Polski Instytut Sztuki Filmowej zacz\u0105\u0142 funkcjonowa\u0107 w 2005 roku), przemian politycznych (w\u0142adz\u0119 obj\u0119\u0142a partia zainteresowania realizacj\u0105 polityki historycznej <em>expressis verbis<\/em>), a tak\u017ce spo\u0142eczno-kulturalnych \u2013 czyli zainteresowania przesz\u0142o\u015bci\u0105 w spo\u0142ecze\u0144stwie, kt\u00f3re osi\u0105gn\u0119\u0142o ju\u017c jako taki standard materialny. Wa\u017cne by\u0142o te\u017c jednostkowe zainteresowanie Andrzeja Wajdy, ponownie \u201ecz\u0142owieka-instytucji\u201d. I nie chodzi tylko o jego prze\u0142omowy (pod wzgl\u0119dem box office&#8217;u) <em>Katy\u0144<\/em>, ale o wcze\u015bniejsz\u0105 inicjatyw\u0119 zrealizowania nowelowego filmu rocznicowego <em>Solidarno\u015b\u0107, solidarno\u015b\u0107 <\/em>(2005). Cz\u0119\u015b\u0107 nowel w ten lub inny spos\u00f3b odnosi si\u0119 do okresu stanu wojennego i w tym kr\u00f3tkich formach antycypuje p\u00f3\u017aniejsze optyki ideowego uj\u0119cia tematu.<\/p>\n<p>I tak, kr\u00f3tki metra\u017c Krzysztofa Zanussiego pt. <em>Czo\u0142gi<\/em> by\u0142 charakterystyczny dla tego odczytania przesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3rej apogeum b\u0119dzie film <em>Popie\u0142uszko. Wolno\u015b\u0107 jest w nas<\/em>. To stan wojenny widziany z perspektywy Polaka-katolika. Zanussi odwo\u0142a\u0142 si\u0119 do w\u0142asnej biografii, gdy kr\u0119c\u0105c w 1980 film o Janie Pawle II <em>Z dalekiego kraju<\/em> inscenizowa\u0142 scen\u0119 z czo\u0142gami radzieckimi wyzwalaj\u0105cymi w 1945 roku Krak\u00f3w. Fikcyjne zgrupowanie czo\u0142g\u00f3w w grudniu 1980 roku zaniepokoi\u0142o ameryka\u0144sk\u0105 administracj\u0119, kt\u00f3ra s\u0105dzi\u0142a, \u017ce to sowiecka inwazja w celu st\u0142umienia Solidarno\u015bci. Ko\u0144cowa scena filmu to papieska msza i podnios\u0142a muzyka \u2013 tak, by wiadomo by\u0142o, komu Polacy prymarnie zawdzi\u0119czaj\u0105 wolno\u015b\u0107: Bogu i Papie\u017cowi.<\/p>\n<p>Ten martyrologiczno-religijny (w wymiarze estetycznym) i antykomunistyczny (w wymiarze historiozoficznym) motyw rozwinie w d\u0142ugi metra\u017c (i serial) Rafa\u0142 Wieczy\u0144ski w filmie o ksi\u0119dzu Popie\u0142uszce (2009). Podzia\u0142y spo\u0142eczne s\u0105 w tym filmie manichejsko proste: \u201emy\u201d (katolicy, nar\u00f3d, Polacy, bojkotuj\u0105cy w\u0142adz\u0119) i \u201eoni\u201d (atei\u015bci, wyalienowana elita, obywatele sowieccy, stosuj\u0105cy terror). A zgodnie z kluczem martyrologicznym okrucie\u0144stwa i przemoc stanu wojennego s\u0105 odpowiednio inscenizacyjnie podrasowane. Obje\u017cd\u017caj\u0105cy miasto noc\u0105 13 grudnia ksi\u0105dz Jerzy widzi na ulicach przemoc siepaczy komunistycznej junty \u2013 nie jest to wprawdzie ten poziom nagromadzenia okrucie\u0144stwa, co w poprzednim filmie o ksi\u0119dzu Popie\u0142uszko, ale tylko co do ilo\u015bci, a nie co do zasady. W\u0142adza to cyniczny i bezwzgl\u0119dny oprawca. Patos (ikonograficzny, operatorski i muzyczny) charakteryzuje te\u017c inscenizacj\u0119 scen wiec\u00f3w, strajk\u00f3w i mszy.<\/p>\n<p>Powsta\u0142y dwa lata p\u00f3\u017aniej film Krzystka <em>80 milion\u00f3w<\/em> nie jest wprawdzie panegirykiem (to kolejna autorska realizacja sensacyjnego filmu, tym razem przewrotnego <em>heist film<\/em> z elementami komedii), ale pasuje do oficjalnej, cho\u0107 tym razem tyrtejskiej wizji historii Solidarno\u015bci. Zasadnicza akcja tego filmu zaczyna si\u0119 na miesi\u0105c przed 13 grudnia i na dacie tej, generalnie, ko\u0144czy (nie licz\u0105c epilogu w postaci rekonstrukcji wroc\u0142awskich manifestacji z 31 sierpnia 1982 roku). \u201eNasi ch\u0142opcy z Solidarno\u015bci\u201d s\u0105 w tym filmie twardzielami (cho\u0107 nie wszyscy na takich wygl\u0105daj\u0105), legendarnymi ju\u017c kozakami (jak Frasyniuk w jego szar\u017cy tramwajem na w\u00f3z milicyjny). A przedstawiciele milicji okazuj\u0105 si\u0119 generalnie \u2013 cytuj\u0105c film &#8211; \u201et\u0142ukami kamiennymi\u201d. Istotne jest to, \u017ce w tej \u201ekozackiej\u201d opowie\u015bci kluczowe miejsce odgrywa tradycja walk o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 (posta\u0107 \u201eKmicica\u201d, dawnego \u017co\u0142nierza Kedywu, wzorowana na prawdziwej) oraz niekwestionowany autorytet Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Z podziwem widz patrzy na odwag\u0119 i spryt zar\u00f3wno arcybiskupa (pierwowzorem by\u0142 Henryk Gulbinowicz &#8211; jeszcze przed oskar\u017ceniami o pedofili\u0119 i kontaktami z SB) oraz jego sekretarz. Znowu Ko\u015bci\u00f3\u0142 staje si\u0119 tutaj Ark\u0105 opozycji.<\/p>\n<p><strong>Odg\u0142osy stanu wojennego w \u201ekinie lustracyjnego niepokoju\u201d<\/strong><\/p>\n<p>W sk\u0142adance <em>Solidarno\u015b\u0107, solidarno\u015b\u0107<\/em> pojawia si\u0119 tak\u017ce nowela Jacka Bromskiego pt. <em>I wie Pan co?, <\/em>kt\u00f3ra jest namiastk\u0105 powstaj\u0105cych kilka lat p\u00f3\u017aniej film\u00f3w dotykaj\u0105cych problemu lustracji. Oto dawny opozycjonista, dzi\u015b niedosz\u0142y biznesmen, prosi\u0107 musi o kredyt prezesa banku, dawniej prokuratora stanu wojennego, kt\u00f3ry skaza\u0142 go na 7 lat wi\u0119zienia. Grana przez Gajosa posta\u0107 to klasyczny uw\u0142aszczony nomenklaturowiec, kt\u00f3ry wygodnie umo\u015bci\u0142 si\u0119 w III RP. I jak wielu jemu podobnych \u2013 pozwala sobie wobec dawnego \u201esolidarucha\u201d na pouczenia i nauki moralne. W ostatnim zdaniu tego kr\u00f3tkiego filmu dawny opozycjonista m\u00f3wi do \u017cony: \u201eTy wiesz, \u017ce ja si\u0119 go ci\u0105gle boj\u0119\u201d &#8211; co mo\u017ce by\u0107 opisem nie tylko stanu emocjonalnego bohatera, ale tak\u017ce konserwatywnej opcji ideowej.<\/p>\n<p>Po tym kr\u00f3tkim metra\u017cu Bromskiego pojawi\u0142a si\u0119 poka\u017ana grupa obraz\u00f3w na temat wsp\u00f3\u0142pracy z SB, co by\u0142o konsekwencj\u0105 publicznej debaty nt. obowi\u0105zku sk\u0142adania o\u015bwiadcze\u0144 lustracyjnych oraz upublicznienia tzw. listy Wildsteina w 2005 roku. Micha\u0142 Oleszczyk nazwa\u0142 t\u0119 grup\u0119 film\u00f3w zgrabn\u0105 kategori\u0105 \u201ekino lustracyjnego niepokoju\u201d<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-48\" href=\"#post-2632-footnote-48\">[49]<\/a><\/sup><\/sup>. Ich akcja dzieje si\u0119 w zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, a osi\u0105 dramaturgii jest ujawnianie dawnej wsp\u00f3\u0142pracy bohater\u00f3w z SB. Jej tera\u017aniejsze odkrycie przynosi w tych filmach &#8211; zamiast wyzwolenia &#8211; traum\u0119 najbli\u017cszych (zamiast \u201eprawda was wyzwoli\u201d \u2013 \u201eprawda was zniewoli\u201d). Tak jest w <em>Rysie<\/em>, <em>Teczkach<\/em>, po\u015brednio w <em>Enenie. <\/em>W <em>\u201eKrecie\u201d<\/em> dawny przyw\u00f3dca strajku na kopalni w grudniu 1981 roku (w kt\u00f3rym zgin\u0119li g\u00f3rnicy \u2013 wyra\u017ane nawi\u0105zanie do \u201eWujka\u201d), ojciec Paw\u0142a, g\u0142\u00f3wnego bohatera filmu &#8211; zostaje oskar\u017cony o wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z esbecj\u0105. Okazuje si\u0119, \u017ce rzeczywi\u015bcie donosi\u0142; ale po to, by ratowa\u0107 ci\u0119\u017cko chor\u0105 \u017con\u0119; dzi\u015b szanta\u017cowany jest przez esbeka, kt\u00f3ry za grube pieni\u0105dze mo\u017ce potwierdzi\u0107 jego niewinno\u015b\u0107. Ostatecznie esbek zostanie zabity przez Paw\u0142a \u2013 i teraz ten ostatni nosi\u0107 b\u0119dzie w sobie mroczn\u0105 i nie daj\u0105c\u0105 spokoju sumienia tajemnic\u0119. Tak oto, przekonuje autor, grzechy PRL \u017cyj\u0105 po\u015bmiertnie i s\u0105 dziedziczone, naznaczaj\u0105c kolejne pokolenia. A wszystko przez esbeckie teczki; kt\u00f3re jednak w finale zostaj\u0105 spalone. To autorski postulat, aby pozby\u0107 si\u0119 z przestrzeni publicznej tych akt, nawet je\u015bli s\u0105 \u015bwiadectwem s\u0142abo\u015bci naszych bliskich; ci ostatni czynili to zwykle zmuszeni przez system ofiary<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-49\" href=\"#post-2632-footnote-49\">[50]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n<p>W <em>Korowodzie<\/em> jeden z bohater\u00f3w \u2013 z\u0142apany w stanie wojennym z \u201ebibu\u0142\u0105\u201d i szanta\u017cowany &#8211; zosta\u0142 tajnym wsp\u00f3\u0142pracownikiem SB. Z udzia\u0142em s\u0142u\u017cb pozbywa si\u0119 rywala do r\u0119ki ukochanej kobiety (jego aktualnej \u017cony), rzucaj\u0105c na niego fa\u0142szywe oskar\u017cenia o wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z SB; a gdy to nie pomaga (kobieta nie chce odej\u015b\u0107 od rywala) \u2013 dorabia mu \u201eg\u0119b\u0119\u201d homoseksualisty. W filmie tym Jerzy Stuhr odnosi si\u0119 lustracyjnego paradoksu: oto rektor wy\u017cszej uczelni z korzeniami partyjnymi \u2013 grany przez samego Stuhra &#8211; z ironi\u0105 komentuje w rozmowie z ofiar\u0105 rzeczonych donos\u00f3w, \u017ce problemy maj\u0105 tylko ci, co nie nale\u017celi do partii; bo IPN cz\u0142onkami nomenklatury si\u0119 nie zajmuje.<\/p>\n<p>Podobn\u0105 argumentacj\u0119 powt\u00f3rzy by\u0142y esbek w filmie <em>Uwik\u0142anie <\/em>Jacka Bromskiego (2011).<\/p>\n<p><em>Esbek: W IPN-ie jest tylko to, co my chcemy \u017ceby tam by\u0142o.<\/em><\/p>\n<p><em>Prokurator Szacka: Pan lekcewa\u017cy IPN?<\/em><\/p>\n<p><em>Esbek: Ja? Bro\u0144 Bo\u017ce, ale oni maj\u0105 inne kompetencje. Nie zajmuj\u0105 si\u0119 nami, tylko tymi, kt\u00f3rzy z nami wsp\u00f3\u0142pracowali. Tak jest wygodniej dla wszystkich. <\/em><\/p>\n<p>Dialog jest nadto czytelny: w sporze lustracyjnym dawne ofiary stanu wojennego \u201ezn\u0119caj\u0105 si\u0119\u201d na donosicielach (te\u017c na sw\u00f3j spos\u00f3b ofiarach), a esbecy \u015bpi\u0105 spokojnie.<\/p>\n<p>W filmie Bromskiego (kryminale na podstawie powie\u015bci Zbigniewa Mi\u0142oszewskiego pod tym samym tytu\u0142em) autor zdaje si\u0119 sugerowa\u0107 \u2013 odmiennie od wcze\u015bniejszych obraz\u00f3w \u2013 b\u0142\u0119dy, jakie przynios\u0142o \u017cyciu publicznemu zaniechanie lustracji. I tutaj znowu mamy do czynienia z zakochanym esbekiem (cz\u0119sta \u2013 chyba zbyt \u2013 figura w polskim kinie<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-50\" href=\"#post-2632-footnote-50\">[51]<\/a><\/sup><\/sup>), kt\u00f3ry morduje w 1987 roku (r\u0119kami zatrudnionych do tego procederu rzezimieszk\u00f3w) konkurenta i \u017ceni si\u0119 z jego dawn\u0105 narzeczon\u0105. W <em>Uwik\u0142aniu<\/em> zaprezentowano &#8211; zgodnie z postkomunistyczn\u0105 wizja tera\u017aniejszo\u015bci &#8211; esbecki, biznesowo-przest\u0119pczy uk\u0142ad (mocno rozro\u015bni\u0119ty w III RP), jako ten, kt\u00f3ry ma przemo\u017cny wp\u0142yw na wsp\u00f3\u0142czesne dzia\u0142ania prokuratury, policji, polityk\u00f3w. Ale film \u2013 je\u015bli jego analiz\u0119 podnie\u015b\u0107 na poziom metatekstowy \u2013 w ocenie zaniechania lustracji nie jest jednoznaczny. Wszystko przez jego zako\u0144czenie: policjant Smolar (wsp\u00f3\u0142pracownik prokurator Szackiej) przebrany w \u201ebohatera ostatniej akcji\u201d rodem z kina lat 80., strzela z dachu ze snajperki do \u201eoberesbeka\u201d i jego zausznika, a nast\u0119pnie melduje wykonanie zadania (komu? Tajnemu \u201episowskiemu\u201d komando? A mo\u017ce jest w tym odprysk innego meldunku z wykonania zadania z\u0142o\u017conego przez znanego polityka swemu bratu?); nast\u0119pnie p\u0119dzi motocyklem po autostradzie \u2013 pewnie by sta\u0107 si\u0119 samozwa\u0144czym str\u00f3\u017cem lustracyjnego prawa. Ten niejednoznaczny fina\u0142 oparty na grze intertekstualnej i podw\u00f3jnym kodowaniu przekazu pozornie zaspokaja pragnienia widowni (zw\u0142aszcza tej o konserwatywnej wra\u017cliwo\u015bci), faktycznie za\u015b \u2013 dokonuje klasycznej kompensacji, zamiast niepokoju zako\u0144czenia przynosz\u0105c pozorn\u0105 satysfakcj\u0119.<\/p>\n<p>\u015amiech z nadmiernej podejrzliwo\u015bci, martyrologii i \u201ebohaterszczyzny\u201d (jak si\u0119 m\u00f3wi\u0142o w okresie Polskiej Szko\u0142y Filmowej) mia\u0142 wzbudza\u0107 kolejny film Jerzego Stuhra <em>Obywatel <\/em>(2014). Bohater przypomina wsp\u00f3\u0142czesnego Piszczyka, cho\u0107 w przeciwie\u0144stwie do pierwowzoru \u2013 mimo \u017ce tak\u017ce nieco gamoniowaty i naiwny \u2013 jest jednocze\u015bnie sympatyczny, a co najwa\u017cniejsze &#8211; posiada wewn\u0119trzn\u0105, etyczn\u0105 busol\u0119, bowiem nie paniczny strach przed kompromitacj\u0105 (i kompulsywna ch\u0119\u0107 przynale\u017cenia do spo\u0142ecznej grupy) kieruje jego \u017cyciem (jak Piszczyka\/Kobiel\u0119), ale dystans do polskiego bzika narodowego. Widzimy wi\u0119c go jako ofiar\u0119 nie tylko przypadkowego internowania, ale tak\u017ce nadmiernej podejrzliwo\u015bci koleg\u00f3w z \u201einterny\u201d (bior\u0105cych go za szpicla), a wcze\u015bniej \u2013 tu\u017c przed stanem wojennym \u2013 jako \u015bwiadka karykaturalnie pokazanej \u201ebohaterskiej\u201d walki dzia\u0142aczy Solidarno\u015bci.<\/p>\n<p>W ko\u0144cowych partiach filmu Wajdy <em>Wa\u0142\u0119sa. Cz\u0142owiek z nadziei<\/em> (2013) jeden z esbek\u00f3w m\u00f3wi: \u201eA jednak si\u0119 urwa\u0142\u201d &#8211; \u201eSpokojnie, jeszcze go dopadniemy\u201d &#8211; ripostuje drugi. Jak wiadomo Wajda zrealizowa\u0142 film z powod\u00f3w dora\u017anych \u2013 chcia\u0142 broni\u0107 Wa\u0142\u0119s\u0119 przed zarzutami wsp\u00f3\u0142pracy z SB. Zdanie wypowiedziane przez esbek\u00f3w sugerowa\u0142oby ich zemst\u0119 na dawnym wsp\u00f3\u0142pracowniku (czego si\u0119 w filmie nie ukrywa, ale modeluje i neutralizuje). W partiach stanu wojennego \u2013 zw\u0142aszcza momentu internowania i pobytu w Ar\u0142amowie \u2013 Wa\u0142\u0119sa jest odwa\u017cny, ideowo niez\u0142omny i krystalicznie czysty (a przynajmniej cz\u0119\u015b\u0107 historyk\u00f3w ma co do tego w\u0105tpliwo\u015bci<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-51\" href=\"#post-2632-footnote-51\">[52]<\/a><\/sup><\/sup>). Jedyna rysa na wizerunku (ale jak\u017ce ludzka) to tusza, kt\u00f3rej nabawi\u0142 si\u0119 w Ar\u0142amowie b\u0119d\u0105c \u201ego\u015bciem rz\u0105du\u201d.<\/p>\n<p><strong><em>Autsajder <\/em>i <em>\u017beby nie by\u0142o \u015blad\u00f3w<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce opisywane powy\u017cej filmy epoki PISF-owskiej w wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w nie tematyzuj\u0105 stanu wojennego, jest on zazwyczaj elementem szerszej (czasowo i fabularnie) opowie\u015bci. I cho\u0107 nawet takie poboczne potraktowanie determinuje wyobra\u017cenie historyczne o \u201estraconej dekadzie\u201d, to jednak tw\u00f3rcy nie koncentrowali si\u0119 wy\u0142\u0105cznie (i nawet nie priorytetowo) na tym czasie. Mo\u017cna wi\u0119c zaryzykowa\u0107 stwierdzenie, \u017ce w\u0142a\u015bciwie stanu wojennego, jako tematu na odr\u0119bny dramat nie by\u0142o w filmie fabularnym prawie przez pi\u0119tna\u015bcie lat! Ostatnim by\u0142aby <em>\u015amier\u0107, jak kromka chleba Kutza<\/em> (chyba \u017ce do\u0142\u0105czymy do tej listy film <em>Popie\u0142uszko<\/em>). Oczywi\u015bcie, odr\u0119bnych bada\u0144 wymaga, dlaczego tak si\u0119 sta\u0142o, cho\u0107 hipotez mo\u017ce by\u0107 kilka: mo\u017cna odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do zjawiska rosn\u0105cej spo\u0142ecznej amnezji, ale r\u00f3wnie\u017c \u2013 zmiany oceny sprawc\u00f3w stanu wojennego (efekt wspomnianej wcze\u015bniej strategii okr\u0105g\u0142osto\u0142owej). Mo\u017cna doda\u0107 konflikt w sferze polityki historycznej zwa\u015bnionych partii<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-52\" href=\"#post-2632-footnote-52\">[53]<\/a><\/sup><\/sup>. Po katastrofie smole\u0144skiej ten antagonizm jeszcze si\u0119 nasili\u0142. Si\u0119gni\u0119cie po temat stanu wojennego by\u0142o wi\u0119c ryzykowne. Wymaga\u0142oby opowiedzenia si\u0119 po jednej ze stron ideologiczno-politycznego konfliktu. Pr\u00f3ba symbolicznego ocieplania wizerunku genera\u0142\u00f3w by\u0142aby zadaniem ryzykownym; z kolei wyra\u017ane pot\u0119pienie wpycha\u0142o tw\u00f3rc\u0119 w tory narracji konserwatywnej.<\/p>\n<p>Nie podejmowano wi\u0119c tej tematyki. Zrobi\u0142 to dopiero Adam Sikora w swoim \u2013 w du\u017cym stopniu autobiograficznym, kameralnym i stroni\u0105cym przed deklaracjami politycznymi &#8211; <em>Autsajderze<\/em> (2018). Zamierzeniem Sikory by\u0142o pokazanie \u201eprzypadkowego bohatera\u201d uwik\u0142anego w kafkowsk\u0105 sytuacj\u0119 (jak w <em>Przes\u0142uchaniu<\/em> czy <em>Stanie strachu<\/em> \u2013 z tak\u0105 sam\u0105 conradowsk\u0105 wierno\u015bci\u0105 sobie), kt\u00f3rego do\u015bwiadczenia bynajmniej nie kieruj\u0105 w stron\u0119 dzia\u0142alno\u015bci politycznej, nie zmniejszaj\u0105 sceptycyzmu wobec \u015bwiata, a jedynie zmuszaj\u0105 do wydoro\u015blenia. Bo dla Sikory najwa\u017cniejsze by\u0142o pokazanie reali\u00f3w opresji stanu wojennego, \u0142\u0105cznie z pr\u00f3b\u0105 stworzenia w narracji haptycznego ekwiwalentu prze\u017cywanej przez bohatera przemocy (widzimy sceny bicia czy zn\u0119cania si\u0119 nad bohaterem z perspektywy kamery). Ale film (chyba nie tylko z powod\u00f3w artystycznych) generalnie przeszed\u0142 bez echa.<\/p>\n<p>W ko\u0144cu jednak polskie kino doczeka\u0142o si\u0119 filmu o stanie wojennym, kt\u00f3ry odbi\u0142 si\u0119 szerokim echem. Chodzi oczywi\u015bcie o obraz <em>\u017beby nie by\u0142o \u015blad\u00f3w <\/em>Jana P. Matuszy\u0144skiego. Honorowa\u0142 on trzeci\u0105 najwa\u017cniejsz\u0105 w sferze oficjalnej pami\u0119ci \u2013 obok zbiorowej w kopalni \u201eWujek\u201d i Popie\u0142uszki \u2013 ofiar\u0119 stanu wojennego: Grzegorza Przemyka<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-53\" href=\"#post-2632-footnote-53\">[54]<\/a><\/sup><\/sup>. Film nie sta\u0142 si\u0119 ofiar\u0105 plemiennego sporu, spotka\u0142 si\u0119 z \u017cyczliwym przyj\u0119ciem z r\u00f3\u017cnych stron ideowego konfliktu \u2013 a to z powodu genezy projektu oraz nieoczywisto\u015bci fabularnej i znaczeniowej. Pierwowz\u00f3r literacki pod tym samym tytu\u0142em by\u0142 autorstwa Cezarego \u0141azarewicza (wsp\u00f3\u0142pracownika \u201eGazety Wyborczej\u201d, ksi\u0105\u017ck\u0119 wyr\u00f3\u017cniono nagrod\u0105 NIKE). Jednocze\u015bnie istotne jest, i\u017c publikacja \u0141azarewicza mog\u0142a powsta\u0107 w oparciu o \u2013 tak inkryminowane wcze\u015bniej przez lewicowo-liberalne \u015brodowisko \u2013 akta IPN, kt\u00f3re pozwoli\u0142y zrekonstruowa\u0107 precyzyjnie kulisy zbrodni i jej tuszowania. Sama za\u015b opowie\u015b\u0107 nie wpada w ideowe\/ideologiczne koleiny. Z jednej bowiem strony mamy do czynienia z bohaterem z panteonu narodowego, kt\u00f3rego w ostatni\u0105 drog\u0119 prowadzi ks. Popie\u0142uszko, doradca i pocieszyciel matki ofiary, Barbary Sadowskiej, bohaterki silnie zwi\u0105zan\u0105 w tym czasie z Ko\u015bcio\u0142em. A jednocze\u015bnie tej ostatniej daleko jest do stereotypu cierpi\u0105cej Matki-Polki: to cz\u0142onkini artystycznej bohemy, \u017cyj\u0105ca w zwi\u0105zku niesakramentalnym z dwadzie\u015bcia lat m\u0142odszym od niej koleg\u0105 swojego syna. Koleg\u0105, kt\u00f3rego op\u00f3r pr\u00f3buje z\u0142ama\u0107 jego ojciec, dawny oficer Ludowego Wojska Polskiego (lotnik), a w momencie akcji \u2013 prywaciarz. Mamy te\u017c niejednoznacznego prokuratora generalnego (Franciszka Ruska), sprzeciwiaj\u0105cego si\u0119 ukr\u0119ceniu \u0142ba sprawie (nawet je\u015bli z powod\u00f3w koniunkturalnych). Mamy te\u017c dzia\u0142ania ksi\u0119dza Jerzego, zach\u0119caj\u0105cego do nag\u0142o\u015bnienia zbrodni. A to od tego w\u0142a\u015bnie nag\u0142o\u015bnienia (pogrzebowego pochodu, cho\u0107 milcz\u0105cego, to niezwykle t\u0142umnego) zaczyna si\u0119 prawdziwa gehenna Sadowskiej, kolegi Przemyka i oskar\u017conych sanitariuszy, na kt\u00f3rych genera\u0142 Piszczak zagnie parol (bo sprawy nie da si\u0119 ju\u017c wyciszy\u0107). I tylko jego portret \u2013 w kolejnej wcieleniowej roli Wi\u0119ckiewicza \u2013 jest czarny jak smo\u0142a (kto\u015b z\u0142o\u015bliwy m\u00f3g\u0142by powiedzie\u0107: \u201eju\u017c mo\u017cna, genera\u0142a Kiszczaka nie ma w\u015br\u00f3d \u017cywych\u201d). Takie filmy jak Matuszy\u0144skiego nazwa\u0107 mo\u017cna komentarzem do narodowego kanonu &#8211; nie neguj\u0105cym jego aksjologicznych za\u0142o\u017ce\u0144 (\u201ekto wr\u00f3g, a kto przyjaciel\u201d), ale czyni\u0105cym wydarzenia z\u0142o\u017conymi, niejednoznacznymi, a bohater\u00f3w lud\u017ami realnymi &#8211; \u201ez krwi, ko\u015bci i s\u0142abo\u015bci\u201d.<\/p>\n<p><strong>W stron\u0119 kontrhistorii<\/strong><\/p>\n<p>We wspomnianej sk\u0142adance <em>Solidarno\u015b\u0107, solidarno\u015b\u0107<\/em> z 2005 roku inicjuj\u0105cej, jak wspomina\u0142em, nawr\u00f3t polskiego kina do wsp\u00f3\u0142czesnej tematyki \u201eSierpnia i po\u201d, jest jeszcze jedna nowela, kt\u00f3ra proponuje odmienne spojrzenie na okres stanu wojennego. To ko\u0144cz\u0105cy zestaw film Ma\u0142gorzaty Szumowskiej pt. <em>Ojciec<\/em>. Narratorka tego obrazu (<em>porte parole<\/em> re\u017cyserki) wspomina swoje dzieci\u0144stwo. Z jej perspektywy stan wojenny (i p\u00f3\u017aniejsze lata tej dekady) to szcz\u0119\u015bliwy czas \u2013 zwolniony z pracy ojciec m\u00f3g\u0142 swoj\u0105 uwag\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0107 dziecku, zapewniaj\u0105c mu emocjonalne bezpiecze\u0144stwo. Przyj\u0119ta przez Szumowsk\u0105 perspektywa prze\u0142amuje dominuj\u0105c\u0105 narracj\u0119 o stanie wojennym, jako kluczowego do\u015bwiadczenia dla zbiorowej to\u017csamo\u015bci o do\u015b\u0107 jednoznacznej aksjologii. Indywidualna pami\u0119\u0107 narratorki (kontrpami\u0119\u0107) tworzy odmienn\u0105 \u2013 z punktu widzenia warto\u015bciowania \u2013 interpretacj\u0119 wydarzenia\/okresu.<\/p>\n<p>Cho\u0107 pojawiaj\u0105ce si\u0119 p\u00f3\u017aniej d\u0142ugometra\u017cowe obrazy nie by\u0142y ju\u017c tak radykalne w swojej metodologicznej odmienno\u015bci \u2013 przeciwstawienia si\u0119 pami\u0119ci oficjalnej &#8211; to elementy aksjologicznej i metodologicznej prowokacji s\u0105 w nich obecne. Najmniej dotyczy to filmu <em>Wszystko co kocham<\/em> Jacka Borcucha (2009), w kt\u00f3rym akcja dzieje si\u0119 w miesi\u0105cach poprzedzaj\u0105cych wprowadzenie stanu wojennego i tu\u017c po. Borcuch &#8211; cho\u0107 nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce w filmie tym Solidarno\u015b\u0107 jest dobra, a stan wojenny z\u0142y &#8211; podmienia figury narodowowyzwole\u0144czego dramatu: ojciec bohatera, \u017co\u0142nierz nominalnie pilnuj\u0105cy praw stanu wojennego, okazuje si\u0119 cz\u0142owiekiem honoru, a ojciec jego dziewczyny, \u201esolidaruch\u201d \u2013 ucieka za granic\u0119. Co wa\u017cne \u2013 ta opowie\u015b\u0107 wybrzmiewa uniwersalnym przekazem p\u0142yn\u0105cym z gatunkowej jego specyfiki \u2013 filmu <em>coming-of-age<\/em>, gdzie najwa\u017cniejsza jest m\u0142odzie\u0144cza mi\u0142o\u015b\u0107 i bezkompromisowo\u015b\u0107, najlepiej jeszcze wyra\u017caj\u0105ca si\u0119 w d\u017awi\u0119kach buntowniczej muzyki, tu punk rockowej (co stoi, jak ju\u017c wspomina\u0142em, w pewnej sprzeczno\u015bci z faktami, sugeruj\u0105c, \u017ce punk rock gremialnie popiera\u0142 Solidarno\u015b\u0107). Ale ostatecznie w takim filmie liczy si\u0119 zainteresowanie m\u0142odego widza uniwersaln\u0105 opowie\u015bci\u0105 o m\u0142odo\u015bci i mi\u0142o\u015bci (co si\u0119 te\u017c sta\u0142o, bowiem film podoba\u0142 si\u0119 m\u0142odzie\u017cy).<\/p>\n<p>Mocno prowokacyjnym wobec oficjalnie czczonej pami\u0119ci jest <em>Dom z\u0142y <\/em>Smarzowskiego (2009). Zasadnicza akcja dzieje si\u0119, jak wiadomo, w Bieszczadach zim\u0105 1982 roku (nied\u0142ugo po wprowadzeniu stanu wojennego) i dotyczy wizji lokalnej zbrodni, kt\u00f3rej mia\u0142 &#8211; jakoby &#8211; dopu\u015bci\u0107 si\u0119 oskar\u017cony \u015arodo\u0144. Ca\u0142y \u015bwiat AD 1982 jest w tym filmie spotwornia\u0142y. Ale, jak wiadomo, akcja cofa si\u0119 retrospekcjami do 1978 roku. I to rozpi\u0119cie filmu pomi\u0119dzy dwoma planami czasowymi jest istotne. \u201e1978\u201d i \u201e1982\u201d to nie s\u0105 daty przypadkowe i tuzinkowe. Ich wyb\u00f3r nie pozostaje bez konsekwencji dla wizji \u015bwiata zawartej w filmie. W roku 1978 wybrano Karola Wojty\u0142\u0119 na papie\u017ca. Wielu historyk\u00f3w i socjolog\u00f3w uwa\u017ca, \u017ce by\u0142 to pocz\u0105tek zmian mentalno\u015bci Polak\u00f3w \u2013 <em>in plus<\/em>. Rodacy poczuli si\u0119 wyr\u00f3\u017cnieni, poczuli dum\u0119 z w\u0142asnego kraju i jego historii, na powr\u00f3t zacz\u0119li te\u017c czu\u0107 si\u0119 jedno\u015bci\u0105. Czas ten wielu ze \u015bwiadk\u00f3w Sierpnia chcia\u0142oby pami\u0119ta\u0107 jako okres zmiany psychospo\u0142ecznej, wzrostu postaw obywatelskich, moralnej odnowy spo\u0142ecze\u0144stwa. I nawet wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku nie mog\u0142o ca\u0142kiem przekre\u015bli\u0107 tej zmiany. Czy w obrazie Smarzowskiego wida\u0107 jak\u0105kolwiek ewolucj\u0119? Czy istnieje r\u00f3\u017cnica pomi\u0119dzy zachowaniem i systemem warto\u015bci bohater\u00f3w w roku 1978 i 1982? Nie ma \u017cadnej; w obu momentach historii to samo: kradzie\u017ce, przemoc, brudny seks i w\u00f3da. Uderza w filmie gorzka scena, w kt\u00f3rej sparszywiali mieszka\u0144cy wsi wyganiaj\u0105 ze sklepu porucznika Mroza, a wszystko to z has\u0142em \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d na ustach (ale na pewno nie w sercach). Mo\u017ce w okresie lat 1978-1982 \u2013 m\u00f3wi Smarzowski &#8211; dzia\u0142y si\u0119 gdzie\u015b w Polsce zdarzenia, od kt\u00f3rych ludzie stawali si\u0119 lepsi. Ale w \u015bwiecie <em>Domu z\u0142ego<\/em> po tych zjawiskach nie ma ani \u015bladu. Ten dom (Polska Ludowa) by\u0142 naprawd\u0119 z\u0142y \u2013 i trzeba by\u0142o mie\u0107 pecha, by si\u0119 w nim urodzi\u0107.<\/p>\n<p>Ale trzeba te\u017c doda\u0107, \u017ce film Smarzowskiego jako jeden z bardzo nielicznych stawia pytanie o zachowanie tych bohater\u00f3w klasy robotniczej i ch\u0142opstwa, kt\u00f3ra do Solidarno\u015bci nie nale\u017ca\u0142a i ma\u0142o j\u0105 ona obchodzi\u0142a. Takiego zwiadu na polsk\u0105 prowincj\u0119 AD 1982 \u2013 1983 (bardziej realistycznego ni\u017c hiperbole autora <em>Drog\u00f3wki<\/em>) polskie kino nie przeprowadzi\u0142o. Mo\u017ce aktualne zainteresowanie ludowymi historiami Polski to zmieni?<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-54\" href=\"#post-2632-footnote-54\">[55]<\/a><\/sup><\/sup><\/p>\n<p>Ostatnie dwa-trzy lata przynios\u0142y w polskiej kinematografii zainteresowanie dekad\u0105 lat 80 \u2013 ale w odmiennej metodologicznej optyce patrzenia na \u201edekad\u0119 stanu wojenny\u201d. To opowie\u015bci z gatunku historii niekonwencjonalnych, a nawet kontrhistorii<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-55\" href=\"#post-2632-footnote-55\">[56]<\/a><\/sup><\/sup>. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich proponuje nostalgiczn\u0105 podr\u00f3\u017c do czasu dzieci\u0144stwa, jak film <em>Zupa nic<\/em> D\u0119bskiej (2021), w kt\u00f3rym fakt, \u017ce jedna z bohaterek (matka) jest dzia\u0142aczk\u0105 \u201eSolidarno\u015bci\u201d nie ma w\u0142a\u015bciwie \u017cadnego wp\u0142ywu na prymarne, emocjonalno-materialne dylematy rodziny. Wycieczk\u0105 <em>glamour<\/em> w lata 80. s\u0105 tak\u017ce filmy <em>C\u00f3rki dancingu<\/em> Agnieszki Smoczy\u0144skiej (2015) oraz <em>Najmro <\/em>Mateusza Rakowicza (2021) \u2013 po(d)kolorowane wersje szarej w rzeczywisto\u015bci tej dekady, kampowa ods\u0142ona \u00f3wczesnej kultury materialnej i obyczaj\u00f3w. Kontrhistoryczn\u0105 narracj\u0119 \u2013 w kluczu gender \u2013 przynosi z kolei film <em>Hiacynt <\/em>Piotra Domalewskiego (2021). Tutaj esbecja tak\u017ce jest okrutna \u2013 tym razem jednak z powodu odmienno\u015b\u0107 orientacji p\u0142ciowej bohater\u00f3w (\u015blad tych zdarze\u0144 pojawia si\u0119 w dialogach z filmu <em>Korow\u00f3d<\/em>). Wymienione powy\u017cej filmy mog\u0105 wskazywa\u0107, \u017ce \u2013 wraz z wchodzeniem do polskiego kina nowego pokolenia tw\u00f3rc\u00f3w \u2013 spojrzenie na stan wojenny i lata 80. mo\u017ce przynie\u015b\u0107 jeszcze wiele, nieoczywistych (wy\u0142amuj\u0105cych si\u0119 z klucza narodowego) spojrze\u0144 na nieodleg\u0142\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n<p>Dodajmy na koniec jeszcze dystopijny serial <em>1983 <\/em>(re\u017cyseria zbiorowa, 2018). W tej alternatywnej wizji przesz\u0142o\u015bci stan wojenny nadal trwa. A ko\u015bci\u00f3\u0142 hierarchiczny okazuje si\u0119 tu stabilizatorem totalitarnego systemu. Je\u015bli odniesiemy to do realnych wydarze\u0144 z przesz\u0142o\u015bci lat 80., to takie rozwi\u0105zanie mo\u017ce si\u0119 jawi\u0107 albo jako przewrotne (dla jednych), albo niesprawiedliwe (dla innych) &#8211; bowiem w dekadzie stanu wojennego, jak wspomina\u0142em, Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 albo po stronie opozycji, albo by\u0142 traktowany \u2013 i siebie traktowa\u0142 &#8211; jako trzeci\u0105 si\u0142\u0119, po\u015brednika mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 a podziemiem (symptomatyczne wizerunki prymasa Polski w filmach <em>Zabi\u0107 ksi\u0119dza<\/em> czy<em> Popie\u0142uszko<\/em>).<\/p>\n<p>Dystopie, jak wiadomo, czyta si\u0119 parabolicznie, jako zapis wsp\u00f3\u0142czesnych dylemat\u00f3w. Rzecz charakterystyczna \u2013 w tak silnie skonfliktowanej ideowo wsp\u00f3\u0142czesnej Polsce wr\u00f3ci\u0142a w sferze spo\u0142ecznej komunikacji zasada paraboliczno\u015bci. W zale\u017cno\u015bci od opcji ideowej widzowie i krytycy dorabiaj\u0105 do ekranowej opowie\u015bci dodatkowe znaczenia \u2013 czasem na wyrost, a czasem \u015bwiadomie wykorzystuj\u0105c mow\u0119 ezopow\u0105 tw\u00f3rc\u00f3w (wzmacnian\u0105 <em>expressis verbis<\/em> w wywiadach). Mo\u017cna to powiedzie\u0107 cho\u0107by o przyj\u0119ciu filmu <em>\u017beby nie by\u0142o \u015blad\u00f3w<\/em>: czasem eksponowano finaln\u0105 przemow\u0119 Sadowskiej, krytykuj\u0105c\u0105 w\u0142adz\u0119 za podporz\u0105dkowanie sobie wymiaru sprawiedliwo\u015bci; czasem za\u015b dostrzegano antypatyczn\u0105 posta\u0107 Kiszczaka i makiawelicznego Jaruzelskiego oraz napis ko\u0144cz\u0105cy film o braku odpowiedzialno\u015bci sprawc\u00f3w zbrodni i jej tuszowaniu (dodajmy, \u017ce parabolicznie odczytywane s\u0105 tak\u017ce inne, nie po\u015bwi\u0119cone stanowi wojennemu wsp\u00f3\u0142czesne filmy historyczne<sup><sup><a id=\"post-2632-footnote-ref-56\" href=\"#post-2632-footnote-56\">[57]<\/a><\/sup><\/sup>). Jak wida\u0107 w sferze komunikacyjnej \u2013 co jest ponownie pochodn\u0105 radykalnego podzia\u0142u \u201emy-oni\u201d &#8211; wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 wraca do wzorc\u00f3w stanu wojennego. Oby tylko nie wr\u00f3ci\u0142a do niego samego.<\/p>\n<ol>\n<li id=\"post-2632-footnote-0\">J. Preizner, <em>Awaria samosteru. Stan wewn\u0119trzny Krzysztofa Tch\u00f3rzewskiego<\/em>, &#8222;Pleograf. Kwartalnik Akademii Polskiego Filmu&#8221;, nr 3\/2017, <a href=\"https:\/\/akademiapolskiegofilmu.pl\/pl\/historia-polskiego-filmu\/artykuly\/w-druku-awaria-samosteru-stan-wewnetrzny-krzysztofa-tchorzewskiego\/613\">https:\/\/akademiapolskiegofilmu.pl\/pl\/historia-polskiego-filmu\/artykuly\/w-druku-awaria-samosteru-stan-wewnetrzny-krzysztofa-tchorzewskiego\/613<\/a> [dost\u0119p: 10 grudnia 2021 r.]. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-0\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-1\">E. Nurczy\u0144ska-Fidelska, <em>Mi\u0119dzy elegi\u0105 a komedi\u0105. Obrazy stanu wojennego w kinie polskim<\/em>, [w:] <em>Kino polskie: reinterpretacje. Historia \u2013 ideologia \u2013 polityka<\/em>, red. K. Klejsa i E. Nurczy\u0144ska-Fidelska, Rabid, Krak\u00f3w 2008, s. 237 \u2013 251; M. Guzek, <em>Obraz stanu wojennego w polskim filmie fabularnym (rekonesans)<\/em>, [w:] <em>Ludzie, idee, wojny: studia z dziej\u00f3w Europy \u015arodkowowschodniej: ksi\u0119ga pami\u0105tkowa z okazji 70. rocznicy urodzin prof. W\u0142odzimierza Jastrz\u0119bskiego<\/em>, red. T. Kawski i J. Maciejewski, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2009, s. 272 \u2013 286. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-1\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-2\"><em> Historia polskiego filmu dokumentalnego (1945 \u2013 2014)<\/em>, pod. Red. M. Hendrykowskiej, Pozna\u0144 2015. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-2\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-3\">I. Krzemi\u0144ski, <em>\u201eMniejsze z\u0142o\u201d, czy zamordowanie polskich nadziei? Spo\u0142eczne skutki wprowadzenia stanu wojennego<\/em>, [w:] <em>Wok\u00f3\u0142 \u201emniejszego z\u0142a\u201d. Materia\u0142y pokonferencyjne<\/em>, pod red. P. Piotrowskiego, Wroc\u0142aw 2010, s. 59. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-3\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-4\">I cho\u0107 na ekrany ta wiadomo\u015b\u0107 trafi\u0142a dopiero wraz z <em>Cz\u0142owiekiem z \u017celaza<\/em>, to miejsce \u015bmierci Birkuta znane by\u0142o ju\u017c w 1976 roku (jak wiadomo scena szukania grobu przez Agnieszk\u0119 nie wesz\u0142a do <em>Cz\u0142owieka z marmuru<\/em>). <a href=\"#post-2632-footnote-ref-4\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-5\">Lata 80. to bowiem czas popularno\u015bci VHS, z kt\u00f3r\u0105 zwi\u0105zana by\u0142a wi\u0119ksza dost\u0119pno\u015b\u0107 film\u00f3w; to tak\u017ce okres, w kt\u00f3rym zaciera si\u0119 sztywne do niedawna rozr\u00f3\u017cnienie na kultur\u0119 wysok\u0105 i nisk\u0105. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-5\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-6\">E. Zaji\u010dek, <em>Poza ekranem. Polska kinematografia w latach 1896 \u2013 2005<\/em>, Stowarzyszenie Filmowc\u00f3w Polskich, Warszawa 2009, s. 282-283 <a href=\"#post-2632-footnote-ref-6\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-7\">R. Bugajski, <em>Jak powsta\u0142o \u201ePrzes\u0142uchanie\u201d<\/em>, \u015awiat Ksi\u0105\u017cki, Warszawa 2010, s. 145. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-7\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-8\">Np. <em>Aktualna lista kolaborant\u00f3w \u015brodowiska sceny i filmu<\/em>, \u201eKOS\u201d 1982, nr 8\/9, s. 22. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-8\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-9\">Petelski w swojej egzotycznej wyprawie do Indii m\u00f3g\u0142 poruszy\u0107 temat rozlicze\u0144 stalinowskich (oczywi\u015bcie w kluczu pot\u0119pienia \u201eb\u0142\u0119d\u00f3w i wypacze\u0144\u201d) i pokaza\u0107 materia\u0142 kronikalny z pa\u017adziernika 1956 roku na W\u0119grzech nt. wojsk sowieckich wkraczaj\u0105cych do Polski (tak je zreszt\u0105 montuj\u0105c z postaci\u0105 Gomu\u0142ki z Placu Defilad w 1956 roku, \u017ceby z frazy monta\u017cowej wynika\u0142o ostrze\u017cenie, czym mog\u0142aby si\u0119 zako\u0144czy\u0107 interwencja wojsk sowieckich, gdyby nie genera\u0142 Jaruzelski). <a href=\"#post-2632-footnote-ref-9\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-10\">Gdy pod koniec lat Wojciech Marczewski z festiwalowej sceny kierowa\u0142 do swoich koleg\u00f3w znane pytanie: <em>Koledzy, czy naprawd\u0119 musieli\u015bcie zrobi\u0107 te wszystkie filmy?<\/em>, by\u0142 w sytuacji uprzywilejowanej, bowiem utrzymywa\u0142 si\u0119 z wyk\u0142ad\u00f3w na uczelniach zachodnich; nie ka\u017cdy z tw\u00f3rc\u00f3w rodzimego kina mia\u0142 tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-10\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-11\">Osadzony by\u0142 tak\u017ce w wi\u0119zieniu \u2013 wtedy 22 letni \u2013 Adam Sikora, kt\u00f3ry na kanwie swojego do\u015bwiadczenia zrealizuje w 2018 roku film <em>Autsajder<\/em>. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-11\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-12\">Je\u015bli za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce na festiwalu zaprezentowano by takie filmy, jak <em>Przypadek<\/em>, <em>Kr\u00f3tki dzie\u0144 pracy<\/em>, <em>Kobieta samotna<\/em>, <em>Matka Kr\u00f3l\u00f3w<\/em>, <em>Danton<\/em>, <em>Austeria<\/em>, <em>Dolina Issy<\/em>, <em>Konopielka<\/em>, <em>Nieciekawa historia<\/em>, <em>Prognoza pogody<\/em>, <em>Przes\u0142uchanie<\/em>, <em>Wielki bieg<\/em>, <em>Niech ci\u0119 odleci mara<\/em>, <em>Limuzyna Daimler-Benz<\/em> \u2013 T. Lubelski, <em>Historia kina polskiego 1895 &#8211; 2014<\/em>, Videograf, Krak\u00f3w 2015, s. 495. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-12\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-13\">Ibidem, s. 496. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-13\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-14\">Aby u\u015bwiadomi\u0107 sobie skal\u0119 zmian tematycznych w polskim kinie wystarczy po\u015bwi\u0119ci\u0107 d\u0142u\u017csz\u0105 chwil\u0119 na analiz\u0119 danych zamieszczonych w bazie filmpolski.pl. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-14\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-15\">Zob. teksty r\u00f3\u017cnych autor\u00f3w pomieszczone w tomie <em>Spontaniczna kultura m\u0142odzie\u017cowa. Wybrane zjawiska<\/em>, red. J. Wertenstein-\u017bu\u0142awski i M. P\u0119czak, Wiedza o kulturze, Wroc\u0142aw 1991. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-15\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-16\">Zob. K. Kornacki, P. Kurpiewski, <em>Kino jako nauczyciel. Klasyfikacja dzia\u0142a\u0144 autorskich wsp\u00f3\u0142czesnego polskiego kina historycznego (propozycje)<\/em>, [w:] <em>Historia wizualna w dzia\u0142aniu. Studia i szkice z bada\u0144 nad filmem historycznym<\/em>, red. D. Skotarczak, J. Szczutkowska, P. Kurpiewski, Uniwersytet Adama Mickiewicza, Pozna\u0144 2020, s. 59 \u2013 83. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-16\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-17\">R. Bugajski, op. cit., s. 147 <a href=\"#post-2632-footnote-ref-17\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-18\">S. Mro\u017cek, <em>Popi\u00f3\u0142? Diament?<\/em>, \u201eKultura\u201d [paryska] 1983, nr 1-2, s. 39 \u2013 41. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-18\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-19\">Zob. A. Werner, <em>Polskie, arcypolskie&#8230;<\/em>, Polonia Book Fund, Londyn 1987, s. 36 \u2013 50. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-19\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-20\">Zob. wspomnienie Janiny Garyckiej w ksi\u0105\u017cce W. Beresia i K. Burnetko, <em>Andrzej Wajda. Podejrzany<\/em>, Agora, Warszawa 2013, s. 150. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-20\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-21\">Podobnie b\u0119dzie z filmem <em>Najlepsz\u0105 zemst\u0105 jest sukces<\/em> (1984), w kt\u00f3rym deklaratywnie przywo\u0142any problem stanu wojennego b\u0119dzie punktem wyj\u015bcia do rozwa\u017ca\u0144 nad emigracj\u0105. Zob. K. Klejsa, <em>Obcy we mnie, obcy w\u015br\u00f3d nas. Do\u015bwiadczenie emigracyjne w brytyjskich filmach Jerzego Skolimowskiego (&#8222;Fucha&#8221; i &#8222;Najlepsz\u0105 zemst\u0105 jest sukces&#8221;)<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2006, nr 53, s. 142 \u2013 157. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-21\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-22\">Ibidem, s. 154. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-22\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-23\">O symptomatycznych tytu\u0142ach: <em>Stan wojenny i zadania wojska<\/em>, <em>Gdy wa\u017c\u0105 si\u0119 losy narodu<\/em> czy <em>Warszawski Okr\u0119g Wojskowy<\/em> <a href=\"#post-2632-footnote-ref-23\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-24\">J. Preizner, op. cit. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-24\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-25\">Ibidem. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-25\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-26\">Czego efektem by\u0142o m.in. powstanie Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-26\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-27\">I. Krzemi\u0144ski, op. cit., s. 51 \u2013 67. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-27\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-28\">Jak pisa\u0142a biografka Kie\u015blowskiego w wersji romantycznej obecno\u015b\u0107 kamery na procesach s\u0105dowych powodowa\u0142a, i\u017c s\u0119dziowie nie orzekali kar (K. Surmiak-Doma\u0144ska. <em>Kie\u015blowski. Zbli\u017cenie<\/em>, Agora, Warszawa 2018, s. 391). <em>Moim zdaniem <\/em>\u2013 wspomina\u0142 z kolei Ewa Gety\u0144ska &#8211;<em> Krzysiek by\u0142 wpuszczany na z g\u00f3ry wyznaczone procesy o znaczeniu relatywnie marginalnym, gdzie i tak zak\u0142adano wyrok \u0142agodny lub uniewinniaj\u0105cy \u2013 <\/em>ibidem, s. 392. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-28\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-29\">By wspomnie\u0107 pozycje wymienione w przypisie 2 oraz: M. Haltof, <em>Requiem dla Solidarno\u015bci. O \u015bmierci i pami\u0119ci w &#8222;Bez ko\u0144ca&#8221; Krzysztofa Kie\u015blowskiego<\/em>, [w:] <em>Kino polskie wobec umierania i \u015bmierci<\/em>, red. P. Zwierzchowski i D. Mazur, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2005, s. 165 \u2013 174; W. Otto, <em>Detale, drobiazgi, okruchy&#8230; O \u201eBez ko\u0144ca\u201d Krzysztofa Kie\u015blowskiego<\/em>, \u201eImages\u201d 2008 r. , Vol. VI, nr 11-12, s. 163-172; M. Przylipiak, <em>Filmy fabularne Krzysztofa Kie\u015blowskiego w zwierciadle polskiej krytyki filmowej<\/em>, [w:] <em>Kino Krzysztofa Kie\u015blowskiego<\/em>, red. T. Lubelski, Universitas, Krak\u00f3w 1997, s. 226 \u2013 235. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-29\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-30\">Miros\u0142aw Przylipiak pisa\u0142<em>&#8230;Bez ko\u0144ca trafi\u0142 w samo centrum konfliktu politycznego. Zosta\u0142 bardzo ostro zaatakowany przez gazety partyjne i publicyst\u00f3w uto\u017csamiaj\u0105cych si\u0119 z \u201egrudniowym rozwi\u0105zaniem\u201d. Zarzucono mu pesymistyczny, epatuj\u0105cy beznadziejno\u015bci\u0105 obraz Polski, nie przylegaj\u0105cy do obrazu prawdziwego, oraz to, \u017ce proponuje Polakom pope\u0142nienie samob\u00f3jstwa. Uznawano, \u017ce \u201enie s\u0142u\u017cy sprawie porozumienia narodowego\u201d (cho\u0107 niekt\u00f3rzy sugerowali, \u017ce fakt dopuszczenia go na ekrany jest \u015bwiadectwem, \u017ce to porozumienie zachodzi). Krytycy opozycyjni atakowali w pismach podziemnych re\u017cysera za to, \u017ce wchodzi w uk\u0142ady z w\u0142adz\u0105, \u201ekolaboruje\u201d, oraz zachowuje si\u0119 niemoralnie siedz\u0105c okrakiem na barykadzie, zacieraj\u0105c klarowne podzia\u0142y, troch\u0119 zdradzaj\u0105c, troch\u0119 sprzeniewierzaj\u0105c si\u0119 uczciwo\u015bci. Zarzucali mu r\u00f3wnie\u017c nask\u00f3rkowe, a wi\u0119c nieprawdziwe przedstawienie stanu wojennego, oraz fa\u0142szowanie obrazu opozycji<\/em> (ibidem, s. 234). <a href=\"#post-2632-footnote-ref-30\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-31\">Zob. J. Preizner, <em>Z jedynie s\u0142usznej perspektywy. Godno\u015b\u0107 i czas nadziei Romana Wionczka<\/em>, [w:] <em>Okno na przesz\u0142o\u015b\u0107. Szkice z historii wizualnej<\/em>, t. 2, Wydawnictwo Ksi\u0119garnia Akademicka, Krak\u00f3w 2020, s. 159 \u2013 181; P. Zwierzchowski, <em>Filmowe portrety partii<\/em> (rozdzia\u0142 o latach 80) \u2013 ksi\u0105\u017cka w druku. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-31\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-32\">M. Zaremba, op. cit., s. 383. Zreszt\u0105 ju\u017c w <em>Godno\u015bci<\/em> Wionczka doradca dzia\u0142aczy Solidarno\u015bci wygl\u0105da jak zachodnioniemiecki rewan\u017cysta. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-32\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-33\">P. Wasilewski, <em>\u015awiadectwa metryk: polskie kino m\u0142odych w latach osiemdziesi\u0105tych<\/em>, Oficyna Obecnych, Krak\u00f3w 1990. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-33\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-34\">T. Lubelski, op. cit, s. 557 \u2013 559. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-34\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-35\">Dejczer, \u0141azarkiewiczowie, Krzystek, Bork. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-35\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-36\">Jego filmem dyplomowym, a jednocze\u015bnie debiutem by\u0142 <em>Smak wody<\/em> z 1980 roku. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-36\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-37\">\u015aredniometra\u017cowe <em>Niedzielne igraszki<\/em> z 1983 roku. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-37\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-38\">Mo\u017cna je uzna\u0107 za polskie odpowiedniki \u015bwi\u0119c\u0105cego triumfy w tym czasie <em>Stowarzyszenia umar\u0142ych poet\u00f3w <\/em>Petera Weira. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-38\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-39\">I. Krzemi\u0144ski, op. cit., s. 60. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-39\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-40\">Ibidem, 65 \u2013 66. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-40\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-41\">Akcja innego jego filmu z tego okresu, <em>Zawr\u00f3conego<\/em>, dzieje si\u0119 na kilka miesi\u0119cy przed wprowadzeniem stanu wojennego. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-41\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-42\">M. Przylipiak, J. Szy\u0142ak, <em>Kino najnowsze<\/em>, Znak, Krak\u00f3w 1999, s. 173 \u2013 187. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-42\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-43\">W. Grabowski, <em>Parodia parodii<\/em>, \u201eKino\u201d 1992, nr 06, s. 42. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-43\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-44\">Bohater grany przez Krzysztofa Stroi\u0144skiego z filmu <em>Uwik\u0142anie<\/em> \u2013 tropiciel esbek\u00f3w Wenzel \u2013 m\u00f3wi w pewnym momencie do g\u0142\u00f3wnej bohaterki: <em>Ludzie my\u015bl\u0119, \u017ce to by\u0142a taka tam sobie milicyjna biurokracja, a wszyscy esbecy jak porucznik, co go gra\u0142&#8230;ten&#8230; Kowalewski w Rozmowach kontrolowanych \u2013 nierozgarni\u0119ty funkcjonariusz zbieraj\u0105cy niepotrzebne informacje&#8230; Nawiasem m\u00f3wi\u0105c nie cierpi\u0119 Barei, a Ch\u0119ci\u0144skiego za te Rozmowy te\u017c nie lubi\u0119<\/em> \u2013 Prokurator:<em> Bo?<\/em> &#8211; Wenzel: <em>Bo to s\u0105 k\u0142amstwa, ludzie wierz\u0105, \u017ce PRL to by\u0142 taki dziwaczny kraj, w kt\u00f3rym mo\u017ce nie by\u0142o lekko, ale za to \u015bmiesznie i wszyscy\u015bmy si\u0119 \u015bwietnie bawili<\/em> \u2013 Prokurator: <em>No, a nie by\u0142o troch\u0119 tak? Ja uwielbiam Barej\u0119<\/em> \u2013 Wenzel: <em>Niech pani zapyta Kamila Sosnowskiego<\/em> [ofiar\u0119 esbeckiej zbrodni]. <em>A takich ofiar by\u0142y setki.<\/em> <a href=\"#post-2632-footnote-ref-44\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-45\">E. Nurczy\u0144ska-Fidelska, op. cit., s. 243. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-45\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-46\">M. Guzek, op. cit., s. 283. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-46\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-47\">A. Madej, J. Zajdel, <em>\u015amier\u0107 w krainie zapomnienia<\/em>, [w:] <em>Odkrywanie prowincji. Z dziej\u00f3w X Muzy na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku<\/em>, red. A. Gw\u00f3\u017ad\u017a, Rabid, Krak\u00f3w 2002, s. 151 0 168. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-47\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-48\">M. Oleszczyk, <em>Co to s\u0105 doskona\u0142e pytania. Wok\u00f3\u0142 kina lustracyjnego niepokoju<\/em>, [w:] <em>Kino: obiekt uczu\u0107 czy przedmiot bada\u0144? W dialogu z my\u015bl\u0105 filmow\u0105 i tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Rafa\u0142 Marsza\u0142ka<\/em>, red. M. Dopartowa i M. Oleszczyk, Dop Art, Krak\u00f3w 2012, s. 259 \u2013 268. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-48\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-49\">Por. J. Preizner, <em>Demony przesz\u0142o\u015bci wiecznie \u017cywe. Rozwa\u017cania wok\u00f3\u0142 \u201eKreta\u201d Rafa\u0142a Lewandowskiego<\/em>, [w:] <em>Kino \u2013 postkomunizm \u2013 polityka<\/em>, red. M. Brzezi\u0144ska-Paj\u0105k, Wydawnictwo Libron, Krak\u00f3w 2018, s. 103 \u2013 117. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-49\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-50\">O stopniu przeamortyzowania postaci esbek\u00f3w i ich wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w (co w pewien spos\u00f3b ociepla te postaci) za\u015bwiadczaj\u0105 \u2013 obok <em>Korowodu<\/em> czy <em>Uwik\u0142ania<\/em> \u2013 tak\u017ce takie filmy, jak <em>Psy<\/em>, <em>R\u00f3\u017cyczka<\/em> czy <em>Zwerbowana mi\u0142o\u015b\u0107<\/em>. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-50\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-51\">S. Cenckiewicz, P. Gontarczyk, <em>SB a Lech Wa\u0142\u0119sa: przyczynek do biografii<\/em>, Instytut Pami\u0119ci Narodowej &#8211; Komisja \u015acigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Gda\u0144sk 2008; S. Cenckiewicz, <em>Wa\u0142\u0119sa: cz\u0142owiek z teczki<\/em>, Zysk i S-ka, Pozna\u0144 2013. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-51\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-52\">Platforma Obywatelska r\u00f3wnie\u017c pr\u00f3bowa\u0142a wyartyku\u0142owa\u0107 w\u0142asn\u0105 polityk\u0119 pami\u0119ci, o czym \u015bwiadcz\u0105 pr\u00f3by symbolicznego zaadaptowania mitu Westerplatte w roku 2008 i losy scenariusza\/filmu <em>Tajemnica Westerplatte.<\/em> <a href=\"#post-2632-footnote-ref-52\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-53\">Pojawia si\u0119 on tak\u017ce w <em>Popie\u0142uszce<\/em>, ale tak\u017ce po\u015brednio (jako kontekst) \u2013 w zapomnianym filmie telewizyjnym <em>Wezwanie<\/em> z 1996 roku w re\u017cyserii Miros\u0142awa D\u0119bi\u0144skiego, kt\u00f3ry opowiada o lekarce Barbarze Makowskiej nies\u0142usznie oskar\u017conej o pobici i okradzenie pacjenta. Wszystko po to, by stworzy\u0107 wra\u017cenie dr\u0105\u017c\u0105cej s\u0142u\u017cb\u0119 zdrowia patologii, kt\u00f3ra zwi\u0119kszy\u0142aby zasadno\u015b\u0107 skazania sanitariuszy z procesu Przemyka. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-53\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-54\">Ma\u0142y akcent pojawia si\u0119 w filmie Wajdy \u2013 gdy internowany Wa\u0142\u0119sa krzyczy przez okno do mijanych ch\u0142op\u00f3w, \u017ce go uwi\u0119zili, ch\u0142opi rzucaj\u0105 si\u0119 na niego z nienawi\u015bci\u0105, wyklinaj\u0105c go, jako tego, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 polsk\u0105 gospodark\u0119 do n\u0119dzy. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-54\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-55\">Prekursorski wobec takiego uj\u0119cia by\u0142, moim zdaniem, zapomniany telewizyjny film Piotra Mikuckiego <em>G\u0142uchy telefo<\/em>n z 1989 roku, w kt\u00f3rym identyfikacja m\u0119skich bohater\u00f3w, jako dzia\u0142aczy podziemia w stanie wojennym by\u0142a tylko powierzchown\u0105 inkrustacj\u0105, nie wp\u0142ywaj\u0105c\u0105 na sens opowie\u015bci \u2013 o kryzysie zwi\u0105zku ma\u0142\u017ce\u0144skiego. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-55\">\u2191<\/a><\/li>\n<li id=\"post-2632-footnote-56\">Np. antyprawicowy mia\u0142 by\u0107 \u2013 w wypowiedziach krytyk\u00f3w i samej Agnieszki Holland \u2013 film <em>Obywatel Jones<\/em>, cho\u0107 idealnie pasuje do antykomunistycznej (Rosja jako zagro\u017cenie) i podszytej resentymentem (zdrada Zachodu) polityki historycznej rz\u0105d\u00f3w PiS; pot\u0119pieniem przemocy wobec wsp\u00f3\u0142czesnych demonstrant\u00f3w ma by\u0107 te\u017c jakoby film <em>1970<\/em> Tomasza Wolskiego, cho\u0107 to przede wszystkim oskar\u017cenie komunistycznego systemu i III RP za zaniechanie. <a href=\"#post-2632-footnote-ref-56\">\u2191<\/a><\/li>\n<\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Potop: Rewizor: Zwiastun: Potop: Stan wojenny a kino. Kolejny rekonesans Add to Calendar Niniejszy tekst to kolejna pr\u00f3ba rozpoznania problematyki stanu wojennego w kinie, w oczekiwaniu na jego monograficzne uj\u0119cie (nad kt\u00f3rym pracuje Joanna Preizner, autorka m.in. tekstu o filmie Stan wewn\u0119trzny zamieszczonego w jednym z numer\u00f3w \u201ePleografu\u201d[1]). Poprzednie rozpoznania ogranicza\u0142y si\u0119 do analiz tekstowych[2].&hellip;&nbsp;<a href=\"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/\" class=\"\" rel=\"bookmark\">Czytaj wi\u0119cej &raquo;<span class=\"screen-reader-text\">Strona testowa 42<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":8,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1],"tags":[],"ppma_author":[975],"class_list":["post-2632","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-z-terenu"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t<!-- All in One SEO 5.0.4 - aioseo.com -->\n\t<meta name=\"description\" content=\"Potop: Rewizor: Zwiastun: Potop: Stan wojenny a kino. Kolejny rekonesans Add to Calendar Niniejszy tekst to kolejna pr\u00f3ba rozpoznania problematyki stanu wojennego w kinie, w oczekiwaniu na jego monograficzne uj\u0119cie (nad kt\u00f3rym pracuje Joanna Preizner, autorka m.in. tekstu o filmie Stan wewn\u0119trzny zamieszczonego w jednym z numer\u00f3w \u201ePleografu\u201d[1]). Poprzednie rozpoznania ogranicza\u0142y si\u0119 do analiz tekstowych[2].\" \/>\n\t<meta name=\"robots\" content=\"max-image-preview:large\" \/>\n\t<meta name=\"author\" content=\"pkozin\"\/>\n\t<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/\" \/>\n\t\t<meta name=\"generator\" content=\"All in One SEO (AIOSEO) 5.0.4\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:site_name\" content=\"pleograf.pl -\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:title\" content=\"Strona testowa 42 - pleograf.pl\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:description\" content=\"Potop: Rewizor: Zwiastun: Potop: Stan wojenny a kino. Kolejny rekonesans Add to Calendar Niniejszy tekst to kolejna pr\u00f3ba rozpoznania problematyki stanu wojennego w kinie, w oczekiwaniu na jego monograficzne uj\u0119cie (nad kt\u00f3rym pracuje Joanna Preizner, autorka m.in. tekstu o filmie Stan wewn\u0119trzny zamieszczonego w jednym z numer\u00f3w \u201ePleografu\u201d[1]). Poprzednie rozpoznania ogranicza\u0142y si\u0119 do analiz tekstowych[2].\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/PLEOGRAF.png\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image:secure_url\" content=\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/PLEOGRAF.png\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"568\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"567\" \/>\n\t\t<meta property=\"article:published_time\" content=\"2022-01-19T13:01:36+00:00\" \/>\n\t\t<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-11-25T15:16:05+00:00\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:title\" content=\"Strona testowa 42 - pleograf.pl\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:description\" content=\"Potop: Rewizor: Zwiastun: Potop: Stan wojenny a kino. Kolejny rekonesans Add to Calendar Niniejszy tekst to kolejna pr\u00f3ba rozpoznania problematyki stanu wojennego w kinie, w oczekiwaniu na jego monograficzne uj\u0119cie (nad kt\u00f3rym pracuje Joanna Preizner, autorka m.in. tekstu o filmie Stan wewn\u0119trzny zamieszczonego w jednym z numer\u00f3w \u201ePleografu\u201d[1]). Poprzednie rozpoznania ogranicza\u0142y si\u0119 do analiz tekstowych[2].\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:image\" content=\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/PLEOGRAF.png\" \/>\n\t\t<script type=\"application\/ld+json\" class=\"aioseo-schema\">\n\t\t\t{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"BlogPosting\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/strona-testowa-42\\\/#blogposting\",\"name\":\"Strona testowa 42 - pleograf.pl\",\"headline\":\"Strona testowa 42\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/author\\\/pkozin\\\/#author\"},\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/#organization\"},\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"url\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/04\\\/PLEOGRAF.png\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/#articleImage\",\"width\":568,\"height\":567},\"datePublished\":\"2022-01-19T14:01:36+01:00\",\"dateModified\":\"2025-11-25T16:16:05+01:00\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/strona-testowa-42\\\/#webpage\"},\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/strona-testowa-42\\\/#webpage\"},\"articleSection\":\"Z TERENU, pkozin\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/strona-testowa-42\\\/#breadcrumblist\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/#listItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/\",\"nextItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/category\\\/z-terenu\\\/#listItem\",\"name\":\"Z TERENU\"}},{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/category\\\/z-terenu\\\/#listItem\",\"position\":2,\"name\":\"Z TERENU\",\"item\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/category\\\/z-terenu\\\/\",\"nextItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/strona-testowa-42\\\/#listItem\",\"name\":\"Strona testowa 42\"},\"previousItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/#listItem\",\"name\":\"Home\"}},{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/strona-testowa-42\\\/#listItem\",\"position\":3,\"name\":\"Strona testowa 42\",\"previousItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/category\\\/z-terenu\\\/#listItem\",\"name\":\"Z TERENU\"}}]},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/#organization\",\"name\":\"pleograf.pl\",\"url\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"url\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/04\\\/PLEOGRAF.png\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/strona-testowa-42\\\/#organizationLogo\",\"width\":568,\"height\":567},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/strona-testowa-42\\\/#organizationLogo\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/author\\\/pkozin\\\/#author\",\"url\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/author\\\/pkozin\\\/\",\"name\":\"pkozin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/strona-testowa-42\\\/#authorImage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/d6811b841220c3d66f53de9246c0f003592f7360d169a1d79e374125b90d702c?s=96&d=mm&r=g\",\"width\":96,\"height\":96,\"caption\":\"pkozin\"}},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/strona-testowa-42\\\/#webpage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/strona-testowa-42\\\/\",\"name\":\"Strona testowa 42 - pleograf.pl\",\"description\":\"Potop: Rewizor: Zwiastun: Potop: Stan wojenny a kino. Kolejny rekonesans Add to Calendar Niniejszy tekst to kolejna pr\\u00f3ba rozpoznania problematyki stanu wojennego w kinie, w oczekiwaniu na jego monograficzne uj\\u0119cie (nad kt\\u00f3rym pracuje Joanna Preizner, autorka m.in. tekstu o filmie Stan wewn\\u0119trzny zamieszczonego w jednym z numer\\u00f3w \\u201ePleografu\\u201d[1]). Poprzednie rozpoznania ogranicza\\u0142y si\\u0119 do analiz tekstowych[2].\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/#website\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/strona-testowa-42\\\/#breadcrumblist\"},\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/author\\\/pkozin\\\/#author\"},\"creator\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/index.php\\\/author\\\/pkozin\\\/#author\"},\"datePublished\":\"2022-01-19T14:01:36+01:00\",\"dateModified\":\"2025-11-25T16:16:05+01:00\"},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/\",\"name\":\"pleograf.pl\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/pleograf.pl\\\/#organization\"}}]}\n\t\t<\/script>\n\t\t<!-- All in One SEO -->\n\n","aioseo_head_json":{"title":"Strona testowa 42 - pleograf.pl","description":"Potop: Rewizor: Zwiastun: Potop: Stan wojenny a kino. Kolejny rekonesans Add to Calendar Niniejszy tekst to kolejna pr\u00f3ba rozpoznania problematyki stanu wojennego w kinie, w oczekiwaniu na jego monograficzne uj\u0119cie (nad kt\u00f3rym pracuje Joanna Preizner, autorka m.in. tekstu o filmie Stan wewn\u0119trzny zamieszczonego w jednym z numer\u00f3w \u201ePleografu\u201d[1]). Poprzednie rozpoznania ogranicza\u0142y si\u0119 do analiz tekstowych[2].","canonical_url":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/","robots":"max-image-preview:large","keywords":"","webmasterTools":{"miscellaneous":""},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"BlogPosting","@id":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/#blogposting","name":"Strona testowa 42 - pleograf.pl","headline":"Strona testowa 42","author":{"@id":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/author\/pkozin\/#author"},"publisher":{"@id":"https:\/\/pleograf.pl\/#organization"},"image":{"@type":"ImageObject","url":"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/PLEOGRAF.png","@id":"https:\/\/pleograf.pl\/#articleImage","width":568,"height":567},"datePublished":"2022-01-19T14:01:36+01:00","dateModified":"2025-11-25T16:16:05+01:00","inLanguage":"pl-PL","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/#webpage"},"isPartOf":{"@id":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/#webpage"},"articleSection":"Z TERENU, pkozin"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/#breadcrumblist","itemListElement":[{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/pleograf.pl\/#listItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/pleograf.pl\/","nextItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/category\/z-terenu\/#listItem","name":"Z TERENU"}},{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/category\/z-terenu\/#listItem","position":2,"name":"Z TERENU","item":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/category\/z-terenu\/","nextItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/#listItem","name":"Strona testowa 42"},"previousItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/pleograf.pl\/#listItem","name":"Home"}},{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/#listItem","position":3,"name":"Strona testowa 42","previousItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/category\/z-terenu\/#listItem","name":"Z TERENU"}}]},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/pleograf.pl\/#organization","name":"pleograf.pl","url":"https:\/\/pleograf.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","url":"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/PLEOGRAF.png","@id":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/#organizationLogo","width":568,"height":567},"image":{"@id":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/#organizationLogo"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/author\/pkozin\/#author","url":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/author\/pkozin\/","name":"pkozin","image":{"@type":"ImageObject","@id":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/#authorImage","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d6811b841220c3d66f53de9246c0f003592f7360d169a1d79e374125b90d702c?s=96&d=mm&r=g","width":96,"height":96,"caption":"pkozin"}},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/#webpage","url":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/","name":"Strona testowa 42 - pleograf.pl","description":"Potop: Rewizor: Zwiastun: Potop: Stan wojenny a kino. Kolejny rekonesans Add to Calendar Niniejszy tekst to kolejna pr\u00f3ba rozpoznania problematyki stanu wojennego w kinie, w oczekiwaniu na jego monograficzne uj\u0119cie (nad kt\u00f3rym pracuje Joanna Preizner, autorka m.in. tekstu o filmie Stan wewn\u0119trzny zamieszczonego w jednym z numer\u00f3w \u201ePleografu\u201d[1]). Poprzednie rozpoznania ogranicza\u0142y si\u0119 do analiz tekstowych[2].","inLanguage":"pl-PL","isPartOf":{"@id":"https:\/\/pleograf.pl\/#website"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/#breadcrumblist"},"author":{"@id":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/author\/pkozin\/#author"},"creator":{"@id":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/author\/pkozin\/#author"},"datePublished":"2022-01-19T14:01:36+01:00","dateModified":"2025-11-25T16:16:05+01:00"},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/pleograf.pl\/#website","url":"https:\/\/pleograf.pl\/","name":"pleograf.pl","inLanguage":"pl-PL","publisher":{"@id":"https:\/\/pleograf.pl\/#organization"}}]},"og:locale":"pl_PL","og:site_name":"pleograf.pl -","og:type":"article","og:title":"Strona testowa 42 - pleograf.pl","og:description":"Potop: Rewizor: Zwiastun: Potop: Stan wojenny a kino. Kolejny rekonesans Add to Calendar Niniejszy tekst to kolejna pr\u00f3ba rozpoznania problematyki stanu wojennego w kinie, w oczekiwaniu na jego monograficzne uj\u0119cie (nad kt\u00f3rym pracuje Joanna Preizner, autorka m.in. tekstu o filmie Stan wewn\u0119trzny zamieszczonego w jednym z numer\u00f3w \u201ePleografu\u201d[1]). Poprzednie rozpoznania ogranicza\u0142y si\u0119 do analiz tekstowych[2].","og:url":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/","og:image":"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/PLEOGRAF.png","og:image:secure_url":"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/PLEOGRAF.png","og:image:width":568,"og:image:height":567,"article:published_time":"2022-01-19T13:01:36+00:00","article:modified_time":"2025-11-25T15:16:05+00:00","twitter:card":"summary_large_image","twitter:title":"Strona testowa 42 - pleograf.pl","twitter:description":"Potop: Rewizor: Zwiastun: Potop: Stan wojenny a kino. Kolejny rekonesans Add to Calendar Niniejszy tekst to kolejna pr\u00f3ba rozpoznania problematyki stanu wojennego w kinie, w oczekiwaniu na jego monograficzne uj\u0119cie (nad kt\u00f3rym pracuje Joanna Preizner, autorka m.in. tekstu o filmie Stan wewn\u0119trzny zamieszczonego w jednym z numer\u00f3w \u201ePleografu\u201d[1]). Poprzednie rozpoznania ogranicza\u0142y si\u0119 do analiz tekstowych[2].","twitter:image":"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/PLEOGRAF.png"},"aioseo_meta_data":{"post_id":"2632","title":null,"description":null,"keywords":null,"keyphrases":{"focus":{"keyphrase":"","score":0,"analysis":{"keyphraseInTitle":{"score":0,"maxScore":9,"error":1}}},"additional":[]},"primary_term":null,"canonical_url":null,"og_title":null,"og_description":null,"og_object_type":"default","og_image_type":"default","og_image_url":null,"og_image_width":null,"og_image_height":null,"og_image_custom_url":null,"og_image_custom_fields":null,"og_video":"","og_custom_url":null,"og_article_section":null,"og_article_tags":null,"twitter_use_og":false,"twitter_card":"default","twitter_image_type":"default","twitter_image_url":null,"twitter_image_custom_url":null,"twitter_image_custom_fields":null,"twitter_title":null,"twitter_description":null,"schema":{"blockGraphs":[],"customGraphs":[],"default":{"data":{"Article":[],"Course":[],"Dataset":[],"FAQPage":[],"Movie":[],"Person":[],"Product":[],"ProductReview":[],"Car":[],"Recipe":[],"Service":[],"SoftwareApplication":[],"WebPage":[]},"graphName":"BlogPosting","isEnabled":true},"graphs":[]},"schema_type":"default","schema_type_options":null,"pillar_content":false,"robots_default":true,"robots_noindex":false,"robots_noarchive":false,"robots_nosnippet":false,"robots_nofollow":false,"robots_noimageindex":false,"robots_noodp":false,"robots_notranslate":false,"robots_max_snippet":"-1","robots_max_videopreview":"-1","robots_max_imagepreview":"large","priority":null,"frequency":"default","local_seo":null,"breadcrumb_settings":null,"limit_modified_date":true,"ai":{"faqs":[],"keyPoints":[],"schemas":[],"titles":[],"descriptions":[],"socialPosts":{"email":{"subject":"","preview":"","content":""},"linkedin":[],"twitter":[],"facebook":[],"instagram":[]}},"created":"2023-01-24 13:02:39","updated":"2026-10-01 14:56:57","seo_analyzer_scan_date":null,"focus_keyword":null,"additional_keywords":null,"truseo_locale":null},"aioseo_breadcrumb":"<div class=\"aioseo-breadcrumbs\"><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\t\t\t<a href=\"https:\/\/pleograf.pl\/\" title=\"Home\">Home<\/a>\n\t\t<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb-separator\">\u00bb<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\t\t\t<a href=\"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/category\/z-terenu\/\" title=\"Z TERENU\">Z TERENU<\/a>\n\t\t<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb-separator\">\u00bb<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\t\t\tStrona testowa 42\n\t\t<\/span><\/div>","aioseo_breadcrumb_json":[{"label":"Home","link":"https:\/\/pleograf.pl\/"},{"label":"Z TERENU","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/category\/z-terenu\/"},{"label":"Strona testowa 42","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/strona-testowa-42\/"}],"authors":[{"term_id":975,"user_id":8,"is_guest":0,"slug":"pkozin","display_name":"pkozin","avatar_url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d6811b841220c3d66f53de9246c0f003592f7360d169a1d79e374125b90d702c?s=96&d=mm&r=g","author_category":"","user_url":"","last_name":"","first_name":"","job_title":"","description":""}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2632","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/8"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2632"}],"version-history":[{"count":75,"href":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2632\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8370,"href":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2632\/revisions\/8370"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2632"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2632"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2632"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=2632"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}