{"id":263,"date":"2020-03-02T00:00:00","date_gmt":"2020-03-01T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2020\/03\/02\/przedwojenna-polska-komedia-muzyczna-proba-rehabilitacji\/"},"modified":"2021-06-25T14:40:37","modified_gmt":"2021-06-25T13:40:37","slug":"przedwojenna-polska-komedia-muzyczna-proba-rehabilitacji","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/przedwojenna-polska-komedia-muzyczna-proba-rehabilitacji\/","title":{"rendered":"Przedwojenna polska komedia muzyczna. Pr\u00f3ba rehabilitacji"},"content":{"rendered":"

Polskie komedie sprzed 1939 roku przez kilkadziesi\u0105t lat cieszy\u0142y si\u0119 z\u0142\u0105 opini\u0105 historyk\u00f3w kina. Po II wojnie \u015bwiatowej, gdy budowano nowy \u0142ad rodzimej kinematografii, uchodzi\u0142y za ponury symbol minionej epoki. Muzyczne farsy ju\u017c w latach 30. traktowano jako synonim filmu pozbawionego ambicji artystycznych. Stefania Zahorska pisa\u0142a o \u201epogrzebowym korowodzie polskich komedii\u201d, a Kazimierz Lukrec o pladze: O filmach tego rodzaju nie nale\u017ca\u0142oby w og\u00f3le pisa\u0107, gdyby nie to, \u017ce s\u0105 one objawem jakiej\u015b epidemii, kt\u00f3ra obni\u017ca poziom kinematografii, \u017ce bzdura sta\u0142a si\u0119 wytworem masowym i straw\u0105 kulturaln\u0105 setek tysi\u0119cy ludzi<\/a><\/i>[1]<\/a>. W\u0142adys\u0142aw Jewsiewicki w pierwszym \u017ar\u00f3d\u0142owym opracowaniu na temat kinematografii II RP zaatakowa\u0142 musical lat 30. za \u201ebanaln\u0105 i ma\u0142o skomplikowan\u0105 tre\u015b\u0107\u201d, za funkcje eskapistyczne, kt\u00f3re mia\u0142y na celu \u201eu\u015bpienie czujno\u015bci proletariatu, st\u0119pienie ostrza walki klasowej i \u0142amanie solidarno\u015bci mas pracuj\u0105cych\u201d w latach Wielkiego Kryzysu<\/a>[2]<\/a>. Wreszcie: za propagandowo\u015b\u0107 i og\u0142upiaj\u0105ce mora\u0142y. Drugi tom Historii filmu polskiego <\/i>pod red. Jerzego Toeplitza utrwali\u0142 ten niekorzystny wizerunek. Rozdzia\u0142y Leszka i Barbary Armatys\u00f3w, sk\u0105din\u0105d wytrawnych znawc\u00f3w, podkre\u015blaj\u0105 znaczenie film\u00f3w przedwojennej awangardy oraz re\u017cyser\u00f3w wywodz\u0105cych si\u0119 z dzia\u0142alno\u015bci START-u, umniejszaj\u0105c rang\u0119 kina gatunkowego, kt\u00f3re zostaje oskar\u017cone o schlebianie najni\u017cszym gustom, b\u0142aho\u015b\u0107 podejmowanych temat\u00f3w oraz brak zwi\u0105zku z rzeczywisto\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105<\/a>[3]<\/a>. Przedwojenna komedia \u0142\u0105czona jest ponadto z nieudanym prze\u0142omem d\u017awi\u0119kowym, z \u017ale wykorzystan\u0105 tradycj\u0105 kabaretu literackiego (kt\u00f3rego satyra unika\u0142a temat\u00f3w politycznych). Mimo \u017ce omawiane musicale to najpopularniejsze filmy tamtej epoki, autorzy po\u015bwi\u0119cili im \u0142\u0105cznie trzyna\u015bcie stron, tyle co Polskiej Agencji Telegraficznej. Najwyra\u017aniej z perspektywy 1988 roku nie zas\u0142ugiwa\u0142y na wi\u0119cej. W trzecim najwa\u017cniejszym opracowaniu \u2013 w prze\u0142omowej i do teraz aktualnej ksi\u0105\u017cce Mitologie i konwencje<\/i> Aliny Madej \u2013 komedia muzyczna nie pojawia si\u0119 w og\u00f3le. Nie jestem, rzecz jasna, pierwszym, kt\u00f3ry apeluje o rehabilitacj\u0119 przedwojennego kina gatunkowego. Od pokole\u0144 robi to Stanis\u0142aw Janicki, a po nim wielu akademickich filmoznawc\u00f3w, kt\u00f3rych przyjdzie mi jeszcze zacytowa\u0107. Chcia\u0142bym jednak do tego procesu dorzuci\u0107 kilka argument\u00f3w, a tak\u017ce uporz\u0105dkowa\u0107 g\u0142osy poprzednik\u00f3w.<\/p>\n

<\/p>\n

Adolf Dymsza i Kazimierz Krukowski w filmie ABC mi\u0142o\u015bci<\/em>, 1935 r.,<\/span> re\u017c. Micha\u0142 Waszy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Problem jest znacznie szerszy, ni\u017c sugeruje tytu\u0142 tego artyku\u0142u. Nie tylko polska komedia, ale w og\u00f3le przedwojenny film nies\u0142usznie zajmuje marginaln\u0105 pozycj\u0119 w kanonie historii polskiego kina, czego najlepszym dowodem rankingi arcydzie\u0142, organizowane np. przy okazji ko\u0144ca wieku, 100-lecia odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci, rocznicy wynalazku braci Lumi\u00e8re oraz publikowanej co dekad\u0119 listy rankingowej \u201eSight and Sound\u201d. Po przeanalizowaniu tych zestawie\u0144 wniosek nasuwa si\u0119 oczywisty: filmy z lat 20. i 30. mog\u0105 liczy\u0107 wy\u0142\u0105cznie na bardzo dalekie miejsca. Pierwsza dwudziestka, a nawet pi\u0119\u0107dziesi\u0105tka \u2013 jest poza zasi\u0119giem re\u017cyser\u00f3w takich jak Juliusz Gardan czy J\u00f3zef Lejtes. W ankiecie Muzeum Kinematografii i Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego pt. \u201e12 film\u00f3w na 120-lecie kina\u201d poza rankingiem (kt\u00f3ry obejmuje a\u017c 42 miejsca) odnotowano Dybuka<\/i> (1936) Micha\u0142a Waszy\u0144skiego, Mocnego cz\u0142owieka<\/i> (1929) Henryka Szaro i Zapomnian\u0105 melodi\u0119<\/i> (1939) Konrada Toma i Jana Fethkego<\/a>[4]<\/a>. Organizatorzy sekcji film\u00f3w na 100-lecie odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci w trakcie Festiwalu Polskich Film\u00f3w Fabularnych w Gdyni pokazali z kolei film Szale\u0144cy. My pierwsza brygada<\/i> (1928) Leonarda Buczkowskiego, kieruj\u0105c si\u0119 podw\u00f3jn\u0105 logik\u0105 warto\u015bci artystycznych rocznicowego repertuaru oraz ch\u0119ci\u0105 ukazania na ekranie prze\u0142omowych wydarze\u0144 w historii Polski. Mimo i\u017c projekcja odrestaurowanej kopii z muzyk\u0105 na \u017cywo doskonale wpisywa\u0142a si\u0119 w obchody rocznicowe, nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce Szale\u0144cy<\/i> to film, kt\u00f3ry nie zas\u0142uguje na miejsce w kanonie. I raczej w nim nie zago\u015bci. Lektura rozmaitych ranking\u00f3w oraz opracowa\u0144 historycznofilmowych dowodzi jasno, \u017ce spo\u015br\u00f3d bogatej produkcji mi\u0119dzywojennej na szczeg\u00f3lne traktowanie mog\u0142y przez lata liczy\u0107 tylko filmy powa\u017cne lub zaanga\u017cowane, opowiadaj\u0105ce o wydarzeniach historycznych albo pr\u00f3buj\u0105ce ukaza\u0107 problemy spo\u0142eczne z pomoc\u0105 konwencji realistycznych, takie jak: Legion ulicy<\/i> (1932, zaginiony) Aleksandra Forda, Ludzie Wis\u0142y<\/i> (1938) Forda i Jerzego Zarzyckiego, M\u0142ody las<\/i> (1934) Lejtesa czy Strachy<\/i> (1938) Eugeniusza C\u0119kalskiego i Karola Szo\u0142owskiego. Popularne komedie muzyczne nigdy za\u015b nie mie\u015bci\u0142y si\u0119 w \u017cadnej z tych kategorii. Nie dostrzegano w nich zakodowanego obrazu rzeczywisto\u015bci ani \u201eambicji spo\u0142eczno-krytycznych\u201d, o kt\u00f3re apeluj\u0105 Armatysowie. Nieprzerwan\u0105 obecno\u015b\u0107 musicali z lat 30. w programach seans\u00f3w starego kina t\u0142umaczono urokiem gwiazd, piosenkami b\u0105d\u017a humorem.<\/p>\n

Uwa\u017cam jednak, \u017ce je\u017celi jakie\u015b filmy z dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego zas\u0142uguj\u0105 na miejsce w kanonie historii polskiego kina, to \u2013 obok film\u00f3w \u017cydowskich \u2013 w\u0142a\u015bnie musicale. Oczywi\u015bcie nie wszystkie. Niekt\u00f3re s\u0105 tak z\u0142e, \u017ce z nawi\u0105zk\u0105 potwierdzaj\u0105 najgorsze stereotypy. Lecz nawet kilka tytu\u0142\u00f3w spe\u0142nia wszystkie warunki stawiane filmom, kt\u00f3re mog\u0105 pe\u0142ni\u0107 funkcj\u0119 ambasadora ca\u0142ej epoki lub nawet odzwierciedla\u0107 jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnym tendencji polskiego kina XX wieku. Gdybym za\u015b mia\u0142 wskaza\u0107 pojedynczy film, kt\u00f3ry reprezentowa\u0142by kultur\u0119 dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego w rankingu zdominowanym przez arcydzie\u0142a PRL-u, by\u0142aby to komedia muzyczna Juliusza Gardana Czy Lucyna to dziewczyna?<\/i> (1934). Wz\u00f3r polskiego musicalu lat 30., wielki przeb\u00f3j dekady, lecz przede wszystkim: symboliczny przewodnik po mi\u0119dzywojennej komedii. M\u00f3wi\u0105c wprost, w moim odczuciu to najwa\u017cniejszy polski film tego okresu, przewy\u017cszaj\u0105cy znaczeniem historyczne freski Lejtesa, zaanga\u017cowane dramaty Forda, a nawet niezwykle cenne jako dokument epoki filmy w j\u0119zyku jidysz. Chcia\u0142bym to, rzecz jasna, udowodni\u0107. Nawet je\u017celi moja argumentacja oka\u017ce si\u0119 dla kogo\u015b ma\u0142o przekonuj\u0105ca, mam nadziej\u0119, \u017ce uda mi si\u0119 cho\u0107 troch\u0119 rehabilitowa\u0107 komedi\u0119 muzyczn\u0105 mi\u0119dzywojnia jako gatunek progresywny, o potencjale artystycznym.<\/p>\n

\n

Komedia jako wydarzenie<\/b><\/p>\n

\n

Kryteria, jakie stawiamy filmom zaliczanym do \u017celaznego kanonu, mog\u0105 by\u0107 r\u00f3\u017cne i nie widz\u0119 potrzeby, aby je w tym miejscu szczeg\u00f3\u0142owo omawia\u0107. Zwr\u00f3ci\u0142bym uwag\u0119 na pi\u0119\u0107 najbardziej oczywistych. (1) Film ju\u017c w momencie powstania cieszy si\u0119 uznaniem krytyki i widz\u00f3w. (2) Film krystalizuje stylistyczne tendencje swojej epoki, a czasami je wyprzedza. (3) Film odzwierciedla wa\u017cne dla danego okresu dyskusje \u015bwiatopogl\u0105dowe, rozterki filozoficzne lub polityczne spory. (4) Film, mimo i\u017c zrealizowany w konkretnym momencie historycznym, dotyka problem\u00f3w, kt\u00f3re maj\u0105 wymiar uniwersalny, dlatego s\u0105 czytelne nawet kilkadziesi\u0105t lat po premierze. (5) Film odznacza si\u0119 odwag\u0105 albo przenikliwo\u015bci\u0105 w opisie rzeczywisto\u015bci (nie zawsze wprost \u2013 mo\u017ce pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 konwencj\u0105 b\u0105d\u017a kostiumem historycznym). Takie arcydzie\u0142a, jak Popi\u00f3\u0142 i diament<\/i> (1958) Andrzeja Wajdy, N\u00f3\u017c w wodzie<\/i> (1961) Romana Pola\u0144skiego czy Faraon <\/i>(1965) Jerzego Kawalerowicza, obecne we wszystkich rankingach, bez trudu spe\u0142niaj\u0105 wymienione kryteria. Niekt\u00f3re musicale lat 30. \u2013 r\u00f3wnie\u017c.<\/p>\n

Pretendentek do miana najlepszej komedii filmowej dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego jest znacznie wi\u0119cej. Na tej li\u015bcie mogliby\u015bmy umie\u015bci\u0107 m.in. takie tytu\u0142y, jak Pi\u0119tro wy\u017cej<\/i> (1937) Leona Trystana, B\u0119dzie lepiej<\/i> (1936) Micha\u0142a Waszy\u0144skiego, Dwie Joasie<\/i> (1935) Mieczys\u0142awa Krawicza, Zapomnian\u0105 melodi\u0119<\/i> Toma i Fethkego, Ada, to nie wypada!<\/i> (1936) Toma <\/i>b\u0105d\u017a Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/i> (Jidl mitn fidl<\/i>, 1936) J\u00f3zefa Greena i Jana Nowiny-Przybylskiego. Ka\u017cdy z nich posiada jednak ukryte defekty, kt\u00f3re obni\u017caj\u0105 poziom artystyczny lub zak\u0142\u00f3caj\u0105 wymow\u0119 dzie\u0142a. Pi\u0119tro wy\u017cej<\/i> \u2013 ma eklektyczn\u0105 i nie do ko\u0144ca sp\u00f3jn\u0105 kompozycj\u0119, a poza tym odwa\u017cny w\u0105tek obyczajowy zostaje os\u0142abiony zbyt g\u0142o\u015bnym tonem buffo. B\u0119dzie lepiej<\/i> \u2013 ma z kolei zbyt umown\u0105 fabu\u0142\u0119, jest naiwny w wymowie i jak na chaplinowsk\u0105 intryg\u0119 zbyt cicho wygrywa melodramatyczne nuty. Dwie Joasie <\/i>\u2013 ra\u017c\u0105 niskim poziomem wykonania (np. wszystkie sceny rozegrano w atelier, co pot\u0119guje efekt teatralno\u015bci). Zapomniana melodia<\/i> \u2013 nie akcentuje z kolei problemu spo\u0142ecznego, a poza tym film wszed\u0142 na ekrany w przededniu wojny i nie zd\u0105\u017cy\u0142 odegra\u0107 w kulturze popularnej tego okresu \u017cadnej roli; dodatkowo ci\u0105\u017cy\u0142o na nim oskar\u017cenie o plagiat austriackiej farsy. Ada<\/i> \u2013 obfituje w szablonowe rozwi\u0105zania fabularne, kt\u00f3rych nie \u0142\u0105czy ze sob\u0105 nawet poz\u00f3r prawdopodobie\u0144stwa. Wyj\u0105tek stanowi Jude\u0142<\/i> \u2013 film starannie zrealizowany, a do tego cenny jako dokument epoki. Cho\u0107 bezsprzecznie nale\u017cy do osi\u0105gni\u0119\u0107 krajowej kinematografii, nale\u017cy go ocenia\u0107 wed\u0142ug innych kryteri\u00f3w ni\u017c tradycyjne komedie \u2013 ze wzgl\u0119du na j\u0119zyk, wykonawc\u00f3w, temat, ukazany wycinek rzeczywisto\u015bci. Rz\u0105dzi\u0142 si\u0119 prawem mi\u0119dzynarodowej koprodukcji jako towar eksportowy dla diaspory \u017cydowskiej w USA.<\/p>\n

<\/p>\n

Molly Picon i Symcha Fostel w filmie Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/em>, 1936 r., <\/span>re\u017c. Jan Nowina-Przybylski, J\u00f3zef Green, fot. Jerzy Gaus, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Lucyna<\/i> budzi najmniej kontrowersji. Ju\u017c w chwili powstania by\u0142a postrzegana jako film sezonu. Sama premiera \u2013 co nie stanowi regu\u0142y \u2013 zosta\u0142a odnotowana z uznaniem<\/a>[5]<\/a>. Odby\u0142a si\u0119 19 wrze\u015bnia 1934 roku w kinie Capitol przy ul. Marsza\u0142kowskiej, kt\u00f3re na rozpocz\u0119cie nowego sezonu zosta\u0142o odnowione (m.in. wyposa\u017cone w dobr\u0105 wentylacj\u0119), zyskuj\u0105c rang\u0119 zeroekranu. Nadprogram sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z dw\u00f3ch film\u00f3w rysunkowych Maxa Fleischera oraz \u201edoskona\u0142ego filmu sportowego\u201d, kt\u00f3re wprowadza\u0142y publiczno\u015b\u0107 w dobry nastr\u00f3j. Widzowie otrzymali gustowny \u201ekarnecik\u201d z tekstami piosenek \u2013 po polsku i francusku. Na premierze brawa nie po uko\u0144czeniu spektaklu, lecz w czasie wy\u015bwietlania<\/a><\/i>[6]<\/a> \u2013 pisa\u0142 obecny na seansie krytyk. Mo\u017cna zapisa\u0107 historyczn\u0105 dat\u0119: pierwsza naprawd\u0119 dobra komedia polska na filmie \u2013 <\/i>zauwa\u017cy\u0142 dziennikarz wile\u0144skiego \u201eS\u0142owa\u201d, podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce to film \u201ew skali europejskiej\u201d<\/a>[7]<\/a>. \u201eIKC\u201d pisa\u0142 za\u015b: Panuje powszechna opinia, \u017ce film \u201eCzy Lucyna to dziewczyna?\u201d stanowi prze\u0142om w kinematografii polskiej<\/a><\/i>[8]<\/a>.<\/i> Podobn\u0105 uwag\u0119 sformu\u0142owa\u0142 krytyk Leon Brun na \u0142amach \u201eKina\u201d oraz Stefan Heflich-Piotrowski z \u201eKuriera Polskiego\u201d<\/a>[9]<\/a>. Film og\u00f3lnie zebra\u0142 bardzo dobre lub dobre recenzje: zar\u00f3wno z prawej, jak i z lewej strony polskiej krytyki. Z jednym wyj\u0105tkiem, kt\u00f3ry nale\u017cy sprawiedliwie odnotowa\u0107. Anonimowy recenzent \u201ePionu\u201d (Eugeniusz C\u0119kalski?), kt\u00f3rego redakcja udost\u0119pnia\u0142a swe \u0142amy startowcom prowadz\u0105cym walk\u0119 o film spo\u0142ecznie zaanga\u017cowany, uzna\u0142, \u017ce w Lucynie<\/i> co prawda nie ma nonsens\u00f3w typowych dla polskiego kina, ale jednocze\u015bnie brak te\u017c ambicji artystycznych. Poziom techniczny oceni\u0142 jako niski \u2013 \u0142\u0105cznie z d\u017awi\u0119kiem<\/a>[10]<\/a>. Uwa\u017cam, \u017ce to ocena zbyt surowa.<\/p>\n

Dzisiejszy czytelnik mo\u017ce nabra\u0107 podejrze\u0144, \u017ce komplementy wynika\u0142y ze stylu krytyki filmowej. Ale nic bardziej mylnego. Opiniotw\u00f3rcza prasa kulturalna, kt\u00f3ra nie siedzia\u0142a w kieszeni w\u0142a\u015bcicieli kantor\u00f3w wynajmu kopii, z upodobaniem zn\u0119ca\u0142a si\u0119 nad nieudanymi filmami. W tym wypadku \u2013 ewidentnie czu\u0142a si\u0119 zaskoczona. Ta kulturalna i szczerze zabawna<\/i> farsa filmowa przypad\u0142a nawet do gustu Leonii Jab\u0142onk\u00f3wnej z \u201eWiadomo\u015bci Literackich\u201d, kt\u00f3re s\u0142yn\u0119\u0142y z bezwzgl\u0119dnych atak\u00f3w na polskie kino rozrywkowe: Po tysi\u0105c razy bardziej wolimy mie\u0107 do czynienia w polskiej wytw\u00f3rczo\u015bci filmowej z tak\u0105 prost\u0105, bezpretensjonaln\u0105, dzia\u0142aj\u0105c\u0105 swym bezpo\u015brednim, zara\u017aliwym humorem historyjk\u0105 ani\u017celi z uroczystemi \u201edramatami \u0142ez i krwi\u201d, wp\u0142ywaj\u0105cemi na nasze uczucia patriotyczne, pa\u0144stwowo-tw\u00f3rcze, moralne i t. d. \u2013 w spos\u00f3b odwrotnie proporcjonalny<\/a><\/i>[11]<\/a>. <\/i>Leon Brun, omawiaj\u0105c wyniki ankiety \u201eKina\u201d na najlepszy film roku, zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119, \u017ce Lucyna<\/i> zaj\u0119\u0142a drugie miejsce po M\u0142odym lesie<\/i> Lejtesa, poniewa\u017c mi\u0142a ta komedia nie posiada w\u0142a\u015bciwie oblicza narodowego. <\/i>Pisa\u0142, \u017ce akcja jej mog\u0142aby r\u00f3wnie dobrze toczy\u0107 si\u0119 w ka\u017cdym innym kraju i nicby nie straci\u0142a na warto\u015bci<\/a><\/i>[12]<\/a>.<\/i> Ale co\u015b, co z jednej perspektywy mog\u0142o uchodzi\u0107 za wad\u0119, z drugiej \u2013 stanowi\u0142o najwi\u0119ksz\u0105 zalet\u0119. Prze\u0142omowo\u015b\u0107 filmu polega\u0142a nie tylko na odst\u0105pieniu od najgorszych praktyk epoki kina niemego: patriotycznego zad\u0119cia, misji u\u015bwi\u0119cania temat\u00f3w kulturowo uprzywilejowanych, takich jak cierpienia narodu pod zaborami. Lucyna<\/i> by\u0142a filmem stricte wsp\u00f3\u0142czesnym, to znaczy: nie tylko rozgrywa\u0142a si\u0119 tu i teraz, lecz tak\u017ce akcentowa\u0142a te aspekty rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3re kojarzy\u0142y si\u0119 z post\u0119pem i XX wiekiem. Krytyk \u201eWiadomo\u015bci Filmowych\u201d zachwyca\u0142 si\u0119 tym, \u017ce tytu\u0142ow\u0105 bohaterk\u0105 jest dziewcz\u0119 \u201eup to date\u201d, kt\u00f3re niekoniecznie goni za ostatni\u0105 mod\u0105 w toaletach, ale za to ma nowoczesne poj\u0119cie \u017cyciowe<\/a><\/i>[13]<\/a>. <\/i>Nie czeka biernie na m\u0119\u017ca, nie gra przy fortepianie \u201es\u0142awetnej \u00abModlitwy dziewicy\u00bb\u201d (w domy\u015ble: nie czeka na noc po\u015blubn\u0105). Chce pracowa\u0107. Zmor\u0105 wielu przedwojennych film\u00f3w by\u0142o za\u015b to, \u017ce opowiada\u0142y o \u015bwiecie nieistniej\u0105cym albo przeniesionym z literatury brukowej. Polski film jest przepojony, zatruty, wyziewy zbutwia\u0142ej szlachetczyzny w <\/i>pseudoromantycznych oparach. (\u2026) Bodaj stuprocentowy odpowiednik idea\u0142\u00f3w drobnomieszcza\u0144skich<\/a><\/i>[14]<\/a> <\/i>\u2013 pisa\u0142a Stefania Zahorska w cz\u0119sto cytowanym artykule. Dla odmiany, to w\u0142a\u015bnie pogardzane przez \u00f3wczesnych krytyk\u00f3w komedie muzyczne pr\u00f3bowa\u0142y \u2013 z r\u00f3\u017cnym skutkiem \u2013 portretowa\u0107 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 Polsk\u0119.<\/p>\n

Przedwojenne komedie by\u0142y r\u00f3wnie\u017c bardziej odwa\u017cne pod wzgl\u0119dem obyczajowym od melodramat\u00f3w, obraz\u00f3w historycznych i patriotycznych. Tak te\u017c jest w wypadku filmu Gardana \u2013 co wida\u0107 na poziomie samej fabu\u0142y. Opowiada on o Lucynie Bortnowskiej (Jadwiga Smosarska), kt\u00f3ra ko\u0144czy politechnik\u0119 w Pary\u017cu i postanawia pracowa\u0107 w zawodzie, na co niech\u0119tnie patrzy jej ojciec (Zygmunt Chmielewski), my\u015bl\u0105cy wy\u0142\u0105cznie o wydaniu c\u00f3rki za m\u0105\u017c. Lucyna bierze wi\u0119c sprawy w swoje r\u0119ce. Przywdziewa m\u0119skie odzienie i jako Julek Kwiatkowski zatrudnia si\u0119 w warsztacie samochodowym ojca, gdzie zostaje przydzielona do pomocy in\u017cynierowi \u017barnowskiemu (Eugeniusz Bodo). Pod okiem kolegi zdobywa do\u015bwiadczenie, bierze udzia\u0142 w nocnych rozrywkach stolicy, a tak\u017ce \u2013 prowadzi podw\u00f3jn\u0105 gr\u0119 towarzysko-mi\u0142osn\u0105, wyst\u0119puj\u0105c raz jako Lucyna, a raz jako Julek. Zakochuje si\u0119 ze wzajemno\u015bci\u0105 w \u017barnowskim i go zdobywa. W finale ca\u0142uj\u0105 si\u0119 nami\u0119tnie. Mimo i\u017c akcja ogrywa wiele popularnych konwencji komediowych, znalaz\u0142o si\u0119 w niej miejsce na \u015bmia\u0142e rozwi\u0105zania fabularne. Lucyna pali i je\u017adzi autem. Wybiega z m\u0119skiej toalety zawstydzona tym, co zobaczy\u0142a, zostaje wzi\u0119ta za utrzymank\u0119 i homoseksualist\u0119, ca\u0142uje si\u0119 w m\u0119skim przebraniu z \u017barnowskim, bierze udzia\u0142 w pijackiej orgii, ta\u0144czy z kobiet\u0105 i \u2013 co gorsza \u2013 nie s\u0142ucha ojca oraz wykonuje m\u0119ski zaw\u00f3d. Idea\u0142y drobnomieszcza\u0144skie s\u0105 jej obce.<\/p>\n

<\/p>\n

Eugeniusz Bodo i Jadwiga Smosarska w filmie Czy Lucyna to dziewczyna?<\/em>, 1934 r., <\/span>re\u017c. Juliusz Gardan, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Uwa\u017cny widz przedwojennej komedii odnajdzie obyczajowo odwa\u017cne sceny niemal w ka\u017cdym filmie tego gatunku. Na przyk\u0142ad w Ada, to nie wypada!<\/i> bohaterowie id\u0105 na bal m\u0142odej sztuki i zakochuj\u0105 si\u0119 na tle kobiecego aktu. W Pi\u0119tro wy\u017cej<\/i> Lodzia sp\u0119dza noc w mieszkaniu nieznajomego m\u0119\u017cczyzny, a Eugeniusz Bodo, przebrany za Mae West, \u015bpiewa o sile seksapilu. Wielu bohater\u00f3w, nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c tych pozytywnych, prowadzi bujne \u017cycie erotyczne.<\/p>\n

Nawet je\u017celi takie \u017carty z dzisiejszej perspektywy nie wydaj\u0105 si\u0119 zabawne ani post\u0119powe, nale\u017cy je ocenia\u0107 w kontek\u015bcie epoki. Polskie kino podlega\u0142o bowiem \u015bcis\u0142ej cenzurze: obyczajowej, politycznej oraz ekonomicznej. Niewielu tw\u00f3rc\u00f3w mia\u0142o odwag\u0119 podj\u0105\u0107 ryzyko m\u00f3wienia wprost o ludzkiej seksualno\u015bci. Jak na ironi\u0119, mi\u0119dzywojnie to czasy stosunkowo liberalne pod wzgl\u0119dem obyczajowym. Rewolucja seksualna tej epoki nie zosta\u0142a niestety zapisana na ta\u015bmie filmowej, z wyj\u0105tkiem komedii muzycznej. Jedyne, na co mogli liczy\u0107 widzowie, to aluzje. Czasami wr\u0119cz wulgarne. Gdy pani Kowalska, bohaterka filmu Dwie Joasie<\/i>, m\u00f3wi\u0142a z ekranu s\u0142owa: Ja jestem uczciw\u0105 m\u0119\u017catk\u0105. Ja mog\u0119 takiemu dawa\u0107, a nie bra\u0107,<\/i> publiczno\u015b\u0107 bi\u0142a brawo. Oburzony krytyk stwierdzi\u0142 w\u00f3wczas, \u017ce takie zachowanie \u015bwiadczy o schamieniu Polak\u00f3w<\/a>[15]<\/a>. Istnieje drugie wyt\u0142umaczenie. Moim zdaniem oklaskami nagradzano odwag\u0119 filmowc\u00f3w, kt\u00f3rzy przemycili pikantny \u017cart. Do skostnia\u0142ego od konwenans\u00f3w \u015bwiata, gdzie sfera erotyczna sprowadza si\u0119 do romantycznej mi\u0142o\u015bci wiod\u0105cej na skr\u00f3ty przed o\u0142tarz, wprowadzili powiedzonko wulgarne, ale \u017cywe. Z ulicy, a nie z salonu. Do w\u0105tku przemian obyczajowych i obrazu rzeczywisto\u015bci powr\u00f3c\u0119 w trzeciej cz\u0119\u015bci tekstu.<\/p>\n

Komedia jako rzemios\u0142o i sztuka<\/b><\/p>\n

O kulisach produkcji Lucyny<\/i> wiemy niestety niewiele, gdy\u017c dziennikarze zwyczajowo woleli pisa\u0107 o spodniach Smosarskiej ni\u017c o problemach warsztatowych. Jab\u0142onk\u00f3wna zwr\u00f3ci\u0142a uwag\u0119 na \u201ekulturaln\u0105 re\u017cyseri\u0119\u201d, kt\u00f3ra wywar\u0142a widocznie wp\u0142yw r\u00f3wnie\u017c na aktor\u00f3w,<\/i> oraz szare, p\u0142askie, nudne <\/i>zdj\u0119cia, pozbawione kompozycji fotograficznej<\/a><\/i>[16]<\/a>.<\/i> Recenzentowi \u201eKuriera Porannego\u201d zdj\u0119cia akurat si\u0119 spodoba\u0142y; uzna\u0142 wr\u0119cz, \u017ce s\u0105 na wysokim poziomie<\/a><\/i>[17]<\/a>.<\/i> \u201eWiadomo\u015bci Filmowe\u201d zaznaczy\u0142y za\u015b, \u017ce po raz pierwszy zastosowano (\u2026) w\u00f3z do stuprocentowych zdj\u0119\u0107 d\u017awi\u0119kowych na powietrzu<\/a><\/i>[18]<\/a>. <\/i>\u201eKurier Polski\u201d, komplementuj\u0105c Lucyn\u0119<\/i> jako film na poziomie europejskim, pisa\u0142: W scenariuszu, w opracowaniu szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, w re\u017cyserii i ud\u017awi\u0119kowieniu wida\u0107 du\u017cy krok naprz\u00f3d<\/a><\/i>[19]<\/a>. <\/i>Nawet te oszcz\u0119dne komplementy pozwalaj\u0105 wysnu\u0107 kilka wniosk\u00f3w. Amatorszczyzna polskiej produkcji filmowej przedwojnia by\u0142a przecie\u017c podr\u0119cznikowa. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 film\u00f3w kr\u0119cono szybko i niestarannie. Aktorzy, z braku czasu na przygotowanie roli, improwizowali przed kamer\u0105, inscenizacja sprowadza\u0142a si\u0119 do kilku nieciekawych dekoracji atelierowych ra\u017c\u0105cych sw\u0105 sztuczno\u015bci\u0105, a \u015brodki wyrazu ograniczano do minimum. Opowie\u015bci o kr\u0119ceniu filmu bez scenariusza, o braku czasu i pieni\u0119dzy na zrobienie dubla nieudanej sceny lub aktorach graj\u0105cych bez spodni z braku odpowiedniego kostiumu \u2013 sta\u0142y si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 \u015brodowiskowej legendy. Czarnej legendy, na kt\u00f3r\u0105 zapracowano w pocie czo\u0142a.<\/p>\n

Lucyna<\/i> wydaje si\u0119 filmem wyre\u017cyserowanym poprawnie. Nie jeste\u015bmy w stanie oceni\u0107 sprawiedliwie ani jako\u015bci zdj\u0119\u0107, ani brzemienia d\u017awi\u0119ku, ani kompozycji scen. Nie ocala\u0142a bowiem \u017cadna kompletna kopia, a ta, kt\u00f3r\u0105 przez lata eksploatowano, jest w z\u0142ej kondycji. Zwr\u00f3ci\u0142bym jednak uwag\u0119, \u017ce film Gardana zosta\u0142 zrealizowany na miar\u0119 \u00f3wczesnych mo\u017cliwo\u015bci \u2013 technicznych i finansowych. Bez wizualnych fajerwerk\u00f3w, ale te\u017c bez ra\u017c\u0105cych b\u0142\u0119d\u00f3w. Do zalet mo\u017cna zaliczy\u0107: zdj\u0119cia plenerowe, poprawn\u0105 budow\u0119, dobrze napisane i zagrane role, r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 scenografii (dom, warsztat, klub nocny), dobre tempo akcji, wpadaj\u0105c\u0105 w ucho piosenk\u0119. Na tle niedofinansowanych film\u00f3w historycznych, kostiumowych albo lotniczych komedie muzyczne nie manifestuj\u0105 tak ostentacyjnie niskiego poziomu polskiej produkcji filmowej. To t\u0142umaczy, dlaczego g\u0142\u00f3wnie ten gatunek przetrwa\u0142 pr\u00f3b\u0119 czasu.<\/p>\n

Ponadto Juliusz Gardan jako re\u017cyser i scenarzysta zdradza\u0142 pewne ambicje artystyczne, ale jednocze\u015bnie nie mia\u0142 z\u0142udze\u0144: wiedzia\u0142, \u017ce filmy trzeba realizowa\u0107 tanio i dobrze, a przy tym \u2013 dla najszerszej widowni. Mawia\u0142: nie wolno mi nara\u017ca\u0107 na ryzyko cudzych pieni\u0119dzy<\/a><\/i>[20]<\/a>.<\/i> Pr\u00f3bowa\u0142 osi\u0105gn\u0105\u0107 najwy\u017cszy poziom przy \u201eszczup\u0142ych mo\u017cliwo\u015bciach\u201d polskiego kina. Nawet \u015brodowisko startowc\u00f3w, z regu\u0142y niech\u0119tne polskiej \u201ebran\u017cy\u201d, ceni\u0142o go jako dobrego fachowca<\/a>[21]<\/a>. W moim odczuciu jest jednym z najbardziej niedocenianych filmowc\u00f3w dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego. Na drugi plan odsun\u0119\u0142y go barwne biografie Forda, Waszy\u0144skiego i Ryszarda Boles\u0142awskiego. Krytycy chwalili Gardana za uzasadnienie psychologiczne postaci, <\/i>logiczn\u0105 dramaturgi\u0119, umiej\u0119tno\u015b\u0107 zarysowania \u201et\u0142a obyczajowego\u201d oraz za pedanteri\u0119<\/a>[22]<\/a>. W polskiej bran\u017cy uchodzi\u0142 za intelektualist\u0119 (przerwa\u0142 doktorat na romanistyce, by po\u015bwi\u0119ci\u0107 si\u0119 karierze filmowej), kt\u00f3ry unika tanich chwyt\u00f3w oraz potrafi od\u015bwie\u017cy\u0107 najbardziej zgrane konwencje gatunkowe. Jerzy Ma\u015bnicki i Kamil Stepan do mocnych stron Gardana jako re\u017cysera doliczaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c: sprawno\u015b\u0107 techniczn\u0105 (umiej\u0119tno\u015b\u0107 opowiadania obrazami, du\u017ca ruchliwo\u015b\u0107 kamery, interesuj\u0105cy monta\u017c) oraz pr\u00f3by odteatralizowania filmu i szukanie nowych schemat\u00f3w sytuacyjnych<\/a><\/i>[23]<\/a>. <\/i>Wszystkie te uwagi dobrze charakteryzuj\u0105 styl Lucyny<\/i>, a po\u015brednio: innych dobrych musicali mi\u0119dzywojnia. By\u0142y to \u2013 reasumuj\u0105c \u2013 nie tylko filmy zrealizowane z umiarem, dobrze wykorzystuj\u0105ce niewielki potencja\u0142 bazy technicznej, lecz przede wszystkim: \u201efilmy filmowe\u201d, z lepszym b\u0105d\u017a gorszym skutkiem unikaj\u0105ce teatralizacji \u015brodk\u00f3w wyrazu.<\/p>\n

Na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje spos\u00f3b, w jaki Gardan racjonalizuje nieprawdopodobne zdarzenia. S\u0142ab\u0105 stron\u0105 przedwojennych melodramat\u00f3w, a tak\u017ce niekt\u00f3rych komedii muzycznych, by\u0142a nieudolna motywacja uczu\u0107 bohater\u00f3w, kt\u00f3re rodzi\u0142y si\u0119 za dotkni\u0119ciem czarodziejskiej r\u00f3\u017cd\u017cki \u2013 nie wynika\u0142y z dramaturgii filmowej ani fabu\u0142y, ale z romantycznych przekona\u0144 o sile mi\u0142o\u015bci od pierwszego wejrzenia. U Gardana z kolei widzimy, jak uczucie si\u0119 rozwija pod wp\u0142ywem zdarze\u0144 filmowych: bohater\u00f3w \u0142\u0105czy sp\u0119dzony ze sob\u0105 czas, wykszta\u0142cenie, zaw\u00f3d, zainteresowania, temperament, niech\u0119\u0107 do mieszcza\u0144skich wzorc\u00f3w egzystencji, a tak\u017ce \u2013 wed\u0142ug klucza psychoanalitycznego \u2013 upodobanie do biseksualnych relacji damsko-m\u0119skich. Tacy ludzie musieli si\u0119 w sobie zakocha\u0107.<\/p>\n

Konstrukcja narracyjna filmu oraz wiarygodno\u015b\u0107 fabu\u0142y spoczywaj\u0105 przede wszystkim na aktorach. Dob\u00f3r wykonawc\u00f3w oraz prawdziwo\u015b\u0107 postaci w du\u017cym stopniu wp\u0142yn\u0119\u0142y na komercyjny sukces i przychylne recenzje. Udzia\u0142 Smosarskiej w spodniach \u201e\u00e0 la Marlena\u201d w tak przekornym filmie, na dodatek w podw\u00f3jnej roli, by\u0142 odwa\u017cnym posuni\u0119ciem, zwa\u017cywszy na szczeg\u00f3ln\u0105 pozycj\u0119 gwiazdy w polskiej kulturze mi\u0119dzywojnia. Uchodzi\u0142a bowiem za aktork\u0119, kt\u00f3ra \u2013 cytuj\u0105c urywki recenzji \u2013 wypowiada polsk\u0105 dusz\u0119<\/i>, podnosi artyst\u0119 kinematograficznego do godno\u015bci wieszcza, <\/i>jest no\u015bnikiem narodowych cech i patriotyzmu filmowego<\/a><\/i>[24]<\/a>.<\/i> Bodo r\u00f3wnie\u017c odwa\u017cnie zagra\u0142 swoim wizerunkiem: z jednej strony \u2013 jako ikona m\u0119skiej urody tamtych lat \u2013 prezentuje p\u00f3\u0142nagie cia\u0142o, z drugiej \u2013 igra z pog\u0142oskami o rzekomym homoseksualizmie. Jab\u0142onk\u00f3wna napisa\u0142a o g\u0142\u00f3wnych aktorach: jakby odczarowani, (\u2026) przekszta\u0142ceni z niezno\u015bnych napuszonych snob\u00f3w w prostych, zabawnych, ale mi\u0142ych ludzi<\/a><\/i>[25]<\/a>. <\/i>Kreacje aktorskie s\u0105 r\u00f3wnie\u017c mocn\u0105 stron\u0105 innych komedii tego okresu.<\/p>\n

<\/p>\n

Jadwiga Smosarska i Kazimiera Skalska w filmie Czy Lucyna to dziewczyna?, <\/em>1934 r., re\u017c. Juliusz Gardan, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Warsztatowa sprawno\u015b\u0107 w dalszym ci\u0105gu nie pozwala rozstrzygn\u0105\u0107 kluczowej kwestii: czy przedwojenn\u0105 komedi\u0119 mo\u017cna postrzega\u0107 jako sztuk\u0119 filmow\u0105? Przed wojn\u0105 by\u0142o to pytanie nietaktowne. Jak pisa\u0142 Marcin Adamczak: opis tamtej kinematografii uk\u0142ada\u0142 si\u0119 niezmiennie w prost\u0105 fabu\u0142\u0119: \u201edobry Start kontra z\u0142a bran\u017ca\u201d oraz cechowa\u0142 si\u0119 mozolnym wysi\u0142kiem pisz\u0105cego, kt\u00f3ry niczym poszukiwacz z\u0142ota na ma\u0142o urodzajnym terenie przesiewa\u0142 pracowicie cuchn\u0105cy mu, p\u0142ytki i mulisty potok w poszukiwaniu nielicznych grudek z\u0142ota trojga odmian: artyzmu, realizmu oraz krytyki spo\u0142ecznej<\/a><\/i>[26]<\/a>.<\/i> Adamczak zwraca uwag\u0119, \u017ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie zmienia si\u0119 perspektywa, poniewa\u017c z pomoc\u0105 przychodz\u0105 nowe kryteria, takie jak \u201eestetyka wielowarto\u015bciowa\u201d czy koncepcja \u201ekina afirmacji \u017cycia\u201d w opozycji do powa\u017cnych i zaanga\u017cowanych dramat\u00f3w. Moim zdaniem ju\u017c w latach 30. istnia\u0142y teoretyczne narz\u0119dzia do nobilitowania komedii muzycznej. Pomijaj\u0105c radykalne koncepcje bojownik\u00f3w o film awangardowy i eksperymentalny, w kr\u0119gach post\u0119powej inteligencji kino artystyczne \u2013 jak pisze \u0141ukasz Biskupski \u2013 rozumiano jako kino, kt\u00f3re wykorzystuje artystyczne \u015brodki wyrazu do przekazywania istotnych spo\u0142ecznie tre\u015bci<\/a><\/i>[27]<\/a>. <\/i>Film artystyczny uto\u017csamiano na og\u00f3\u0142 z realizmem, z powa\u017cnym lub donios\u0142ym tematem, ze spo\u0142ecznym zaanga\u017cowaniem, a tak\u017ce \u201eintelektualn\u0105 u\u017cyteczno\u015bci\u0105\u201d. Istnia\u0142 jednak drugi biegun, o kt\u00f3rym cz\u0119sto zapominano, lecz kt\u00f3ry powraca\u0142 echem w wielu recenzjach z epoki. W polemice z Brunonem Winawerem, kt\u00f3ry zadrwi\u0142 z koncepcji Karola Irzykowskiego i wyg\u0142osi\u0142 pochwa\u0142\u0119 realizmu w kinie, Boles\u0142aw W. Lewicki zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na aktualn\u0105 atrakcyjno\u015b\u0107 \u201eDziesi\u0105tej Muzy<\/i>\u201d \u2013 tej pionierskiej w Europie rozprawy naukowej<\/a>[28]<\/a>. Przypomnia\u0142, \u017ce kino jest widzialno\u015bci\u0105 obcowania cz\u0142owieka z materi\u0105,<\/i> a film staje si\u0119 sztuk\u0105, gdy \u201ewalory kinowe\u201d wynikaj\u0105 z tre\u015bci, gdy \u201egra ruch\u00f3w\u201d spaja si\u0119 z tematem. Nie estetyzacja, nie realizm ani powa\u017cna tre\u015b\u0107, ale filmowy dynamizm stanowi przepustk\u0119 do \u015bwiata sztuki. Zbigniew Pitera, apeluj\u0105c o film sportowy i \u201efotogeniczno\u015b\u0107 temat\u00f3w\u201d, pisa\u0142 za\u015b w duchu Irzykowskiego o lekcewa\u017conej istocie kina, kt\u00f3re dla wygody zamkn\u0119\u0142o si\u0119 w atelier. Pozbawi\u0142o go to kompletnie (\u2026) jakiego\u015b szerszego, swobodniejszego oddechu, a nade wszystko t\u0142umi\u0142o podstawowy pierwiastek sztuki filmowej \u2013 ruch<\/a><\/i>[29]<\/a>.<\/i><\/p>\n

Modna w latach 30. konwencja musicalu pozwala\u0142a tworzy\u0107 filmy nowoczesne i dynamiczne. W gatunku tym wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa szybkie tempo zdarze\u0144, rytmizacja ruch\u00f3w, choreografia scen zbiorowych (taniec, k\u0142\u00f3tnia, koncert, po\u015bcig) oraz nag\u0142e zwroty akcji. \u015acie\u017cka muzyczna i piosenki pozwalaj\u0105 za\u015b wyra\u017ca\u0107 na skr\u00f3ty emocje bohater\u00f3w, \u0142\u0105czy\u0107 ze sob\u0105 sceny, a tak\u017ce zast\u0119powa\u0107 spowalniaj\u0105ce akcj\u0119 dialogi. Z przedwojennej komedii pami\u0119tamy wiele moment\u00f3w czystego kina. Z Zapomnianej melodii<\/i> \u2013 rozbrykane i rozta\u0144czone uczennice. Z Pi\u0119tro wy\u017cej<\/i> \u2013 pojedynek na zespo\u0142y muzyczne i bal przebiera\u0144c\u00f3w. Z Lucyny<\/i> \u2013 pijack\u0105 zabaw\u0119 i rajd motorem. Z Jego ekscelencji <\/i>subiekta<\/i> \u2013 b\u00f3jk\u0119, a z Pie\u015bniarza Warszawy<\/i> \u2013 animacje i triki.<\/p>\n

Komedia jako dokument historyczny<\/b><\/p>\n

G\u0142\u00f3wnym oskar\u017ceniem ci\u0105\u017c\u0105cym na komediach muzycznych mi\u0119dzywojnia by\u0142o oderwanie od rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej, a nawet \u2013 kreowanie nieprawdziwego, a zatem szkodliwego obrazu tamtych czas\u00f3w. To przekonanie panowa\u0142o ju\u017c w latach 30. W 1937 roku J\u00f3zef Lejtes m\u00f3wi\u0142 w wywiadzie, \u017ce re\u017cyserzy s\u0105 zmuszani do chwytania si\u0119 temat\u00f3w abstrakcyjnych (komedyjek, grotesek i t. d.),<\/i> mimo i\u017c bardziej interesuj\u0105 si\u0119 zagadnieniami socjalnymi<\/a><\/i>[30]<\/a>.<\/i> Andrzej Ruszkowski z \u201eABC\u201d, recenzuj\u0105c Lucyn\u0119<\/i>, napisa\u0142 za\u015b: B\u0142\u0119dem by\u0142oby szuka\u0107 tam jakiego\u015b sensu g\u0142\u0119bszego. Jest to po prostu lekka komedia, chwilami granicz\u0105ca z fars\u0105, a stawiaj\u0105ca za cel rozbawienie widza, co jej si\u0119 ca\u0142kowicie udaje<\/a><\/i>[31]<\/a>. <\/i>Te dwa zdania dobrze oddaj\u0105 \u00f3wczesny stosunek do komedii: nie szukajmy znacze\u0144. Ja za\u015b proponuj\u0119 poszuka\u0107. Z dzisiejszej perspektywy sprawa nie jest ju\u017c tak oczywista. Coraz cz\u0119\u015bciej to w\u0142a\u015bnie muzyczne farsy z lat 30., a wcale nie tzw. dramaty spo\u0142eczne, uchodz\u0105 za nietypowy dokument epoki. Nietypowy, gdy\u017c odzwierciedlaj\u0105cy nie tylko sfer\u0119 wizualn\u0105, czyli mody, stroje, miejsca, obyczaje, architektur\u0119, warunki egzystencji, konwenanse i stereotypy kulturowe dotycz\u0105ce relacji damsko-m\u0119skich, <\/i>stosunki spo\u0142eczne i zachowania<\/a>[32]<\/a>, ale r\u00f3wnie\u017c \u2013 a mo\u017ce przede wszystkim \u2013 to, co niematerialne i co w badaniach historycznych bywa nazywane duchem czas\u00f3w, klimatem kultury, specyfik\u0105 epoki, sfer\u0105 mit\u00f3w i wyobra\u017ce\u0144.<\/p>\n

Nasuwa si\u0119 naturalne pytanie, w jaki spos\u00f3b kino rejestruje co\u015b, czego nie wida\u0107 go\u0142ym okiem \u2013 zwykle bez wiedzy tw\u00f3rc\u00f3w. W tradycji filmoznawczej ten rodzaj refleksji zwyk\u0142o si\u0119 \u0142\u0105czy\u0107 z ksi\u0105\u017ck\u0105 Siegfrieda Kracauera Od<\/i> Caligariego do Hitlera<\/i>, w kt\u00f3rej zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na to, \u017ce ka\u017cdy kryzys polityczny odbija si\u0119 na zbiorowej psychologii narodu; kino za\u015b \u2013 niczym czu\u0142y sejsmograf \u2013 rejestruje niedostrzegalne procesy spo\u0142eczne i przek\u0142ada je na sugestywne obrazy filmowe<\/a>[33]<\/a>. Demoniczny doktor Caligari stanowi wi\u0119c przestrog\u0119 przed hipnotyzuj\u0105cym t\u0142umy Hitlerem. Id\u0105c tym tropem, mo\u017cna by zbudowa\u0107 podobn\u0105 argumentacj\u0119, np. na osi \u201eod Felka do \u015amig\u0142ego-Rydza\u201d, dowodz\u0105c, \u017ce ukazany w pionierskiej komedii muzycznej U\u0142ani, u\u0142ani, ch\u0142opcy malowani<\/i> (1932) Mieczys\u0142awa Krawicza nieporz\u0105dek w polskiej armii stanowi\u0142 zapis kryzysu politycznego, kt\u00f3ry przyczyni\u0142 si\u0119 ostatecznie do kl\u0119ski wrze\u015bniowej i upadku II RP \u2013 pa\u0144stwa fasadowego, kt\u00f3re nie upora\u0142o si\u0119 na czas z kluczowymi problemami tamtej epoki. Wniosek: sympatyczny niezgu\u0142a Felek z U\u0142an\u00f3w<\/i> uciele\u015bnia charakter narodowy bez idealizacji. To w\u0142a\u015bnie o filmie Krawicza Antoni S\u0142onimski pisa\u0142 z ironi\u0105: W tym obrazie odbija si\u0119 niesfa\u0142szowana rzeczywisto\u015b\u0107 polska<\/span> [podkr. autor]. Rzecz dzieje si\u0119 w koszarach, jest tam sporo picia w\u00f3dki i troch\u0119 bandytyzmu na weso\u0142o<\/a><\/i>[34]<\/a>. <\/i>Z perspektywy powojennej jego \u017cart nabiera g\u0142\u0119bszego znaczenia.<\/p>\n

Niezwyk\u0142\u0105 umiej\u0119tno\u015b\u0107 rejestrowania przez film tych aspekt\u00f3w rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3re wykraczaj\u0105 poza fotograficzn\u0105 rejestracj\u0119, u\u015bwiadamiano sobie ju\u017c w latach 30. W 1937 roku Leon Brun opublikowa\u0142 tekst pt. Spojrzenie na \u015bwiat przez ekran<\/i>, w kt\u00f3rym \u2013 wyprzedzaj\u0105c o dekad\u0119 Kracauera \u2013 naszkicowa\u0142 koncepcj\u0119 kina jako barometru nastroj\u00f3w spo\u0142ecznych i rejestratora proces\u00f3w psychicznych. M\u00f3wi\u0105c, \u017ce film jest najdoskonalszym stosunkowo odbiciem \u015bwiata, mamy na my\u015bli nie tylko \u015bwiat zewn\u0119trzny \u2013 \u015bwiat obraz\u00f3w, gest\u00f3w i d\u017awi\u0119k\u00f3w \u2013 ale i \u015bwiat wewn\u0119trzny \u2013 \u015bwiat dusz<\/a><\/i>[35]<\/a> <\/i>\u2013 pisa\u0142. Profetyczne moce kina \u0142atwo na szcz\u0119\u015bcie zracjonalizowa\u0107 bez odwo\u0142ywania si\u0119 do poj\u0119\u0107 takich jak \u201edusza\u201d. Najpro\u015bciej rzecz ujmuj\u0105c, film odzwierciedla spo\u0142eczne zam\u00f3wienie, traktowane jako transakcja, w kt\u00f3rej intencje autor\u00f3w, oczekiwania widowni (zanurzonej w rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej i politycznej), uk\u0142ad tekstu (zw\u0142aszcza takiego, kt\u00f3ry dba o pozory realizmu) i kultura, w kt\u00f3rej film powstaje i jest komentowany, przek\u0142adaj\u0105 si\u0119 na ekranowy efekt odbierany jako odbicie nastroj\u00f3w mas<\/a>[36]<\/a>. Jaki zatem obraz \u2013 jawny i ukryty \u2013 przedwojennej Polski wy\u0142ania si\u0119 z filmu Czy Lucyna to dziewczyna?<\/i>, a tak\u017ce z polskiej komedii muzycznej lat 30.?<\/p>\n

Filmy te pozwalaj\u0105 zajrze\u0107 przez dziurk\u0119 od klucza do przedwojennej Atlantydy, by zobaczy\u0107 m.in. rytua\u0142y klasy \u015bredniej w miejskich dekoracjach oraz kultur\u0119 sp\u0119dzania wolnego czasu i budowania relacji damsko-m\u0119skich. Przede wszystkim jednak rejestruj\u0105 rewolucj\u0119 obyczajow\u0105 i spo\u0142eczn\u0105. Przedwojenne melodramaty oraz filmy patriotyczne i religijne ukazuj\u0105 Polsk\u0119 \u201ew pseudoromantycznych oparach\u201d, oderwan\u0105 od realnych problem\u00f3w gospodarczych czy cywilizacyjnych. Lucyna<\/i> w zakamuflowany spos\u00f3b opowiada o kryzysie ekonomicznym i jego skutkach, o emancypacji kobiet, o wojnie p\u0142ci, kt\u00f3ra zmienia rynek pracy, o \u017cyciu w wolnych zwi\u0105zkach i homoseksualizmie, o nowej obyczajowo\u015bci, wolnej od uprzedze\u0144 XIX wieku, o barierach ekonomicznych. O wyobra\u017ceniu mieszka\u0144c\u00f3w II RP na sw\u00f3j w\u0142asny temat.<\/p>\n

Spodnie Smosarskiej uchodzi\u0142y za manifestacj\u0119 feministycznych przekona\u0144. W jednym z wywiad\u00f3w aktorka wypowiedzia\u0142a znamienne s\u0142owa: Teraz pojmuj\u0119 ju\u017c, dlaczego wy m\u0119\u017cczy\u017ani z tak\u0105 \u0142atwo\u015bci\u0105 pozbywacie si\u0119 trosk, zmartwie\u0144, a nawet\u2026 skrupu\u0142\u00f3w. A robicie to zapewne tak: z jednej nogawki wysypujecie zmartwienia, z drugiej inne k\u0142opoty, stajecie w rozkroku, kapelusik odwracacie na drug\u0105 stron\u0119 i\u2026 \u201enowy cz\u0142owiek\u201d. To wcale nie jest wasza rozreklamowana \u201esi\u0142a woli\u201d \u2013 to po prostu zas\u0142uga wygodnego stroju<\/a><\/i>[37]<\/a>. Dalej za\u015b wzdycha, odnosz\u0105c si\u0119 do sceny pijackiej orgii: Ach, jak to przyjemnie, tak nie liczy\u0107 si\u0119 zupe\u0142nie z opini\u0105 i m\u00f3c u\u017cy\u0107\u2026.<\/i> Na koniec \u2013 z wymuszon\u0105 kokieteri\u0105 \u2013 zapewnia, \u017ce to wszystko \u017carty. Trudno w to uwierzy\u0107. Zar\u00f3wno Smosarska, jak i film wyra\u017anie pr\u00f3buj\u0105 powiedzie\u0107 widzowi, jak bardzo r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 spo\u0142eczne role m\u0119skie i \u017ce\u0144skie (niezale\u017cnie od kompetencji), jak bardzo ludzko\u015b\u0107 uwik\u0142ana jest w stereotypy p\u0142ci, kt\u00f3re jednej stronie daj\u0105 nieograniczone mo\u017cliwo\u015bci, drug\u0105 za\u015b kr\u0119puj\u0105 kodeksem staro\u015bwieckich regu\u0142.<\/p>\n

Adam Uryniak, szukaj\u0105c obraz\u00f3w kobiet samodzielnych i wyemancypowanych w polskim kinie lat 30., zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119, \u017ce Lucyna stanowi portret wyj\u0105tkowy, odbiegaj\u0105cy od stereotyp\u00f3w i karykaturalnego sposobu przedstawienia bohaterek pracuj\u0105cych (typu: \u201eanio\u0142ek biurowy\u201d, kt\u00f3ry nic nie robi, tylko knuje intrygi i szuka m\u0119\u017ca). Kobieta z wykszta\u0142ceniem \u015bcis\u0142ym, maj\u0105ca w r\u0119ku konkrety fach, by\u0142a ewenementem. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 kobiet zatrudnionych poza rolnictwem i przemys\u0142em pracowa\u0142a w urz\u0119dach, biurach i w handlu<\/a><\/i>[38]<\/a>. <\/i>Wielki Kryzys zmieni\u0142 rynek pracy. Przemiany spo\u0142eczne, odnotowane w wielu komediach dwudziestolecia (takich jak np. Dwie Joasie<\/i>, Jego ekscelencja subiekt<\/i>, B\u0119dzie lepiej<\/i>), dyktowa\u0142y now\u0105 pedagogik\u0119 \u2013 konkurencyjn\u0105 dla idea\u0142\u00f3w kultury ziemia\u0144skiej. By\u0142a to pedagogika post\u0119powa, kreuj\u0105ca nowy typ bohatera zbiorowej wyobra\u017ani, kt\u00f3rego atrakcyjno\u015b\u0107 polega\u0142a nie na gotowo\u015bci po\u015bwi\u0119cenia \u017cycia dla ojczyzny, ale na zaradno\u015bci w obliczu codziennych wyzwa\u0144. Taka jest Lucyna. Tacy s\u0105 To\u0144ko i Szczepko z lwowskich film\u00f3w Waszy\u0144skiego, W\u0142adzia z Ksi\u0105\u017c\u0105tka<\/i> (1937) Konrada Toma i Stanis\u0142awa Szebego, Pawe\u0142 z Paw\u0142a i Gaw\u0142a<\/i> (1938) Krawicza i wielu innych. Jak pisa\u0142a Zahorska o Jadzi<\/i> (1936) Krawicza: ca\u0142kiem demokratyczny, propaguje aktywno\u015b\u0107 handlow\u0105 i przemys\u0142ow\u0105 oraz godziw\u0105 konkurencj\u0119 z matrymonialnym rozwi\u0105zaniem. (\u2026) Brak szlachty i pr\u00f3\u017cniactwa<\/a><\/i>[39]<\/a>. <\/i>O Lucynie<\/i> mo\u017cna by z kolei napisa\u0107: ca\u0142kowicie demokratyczny, propaguje r\u00f3wnouprawnienie p\u0142ci oraz przeciwstawia si\u0119 wzorcom drobnomieszcza\u0144skiej moralno\u015bci. Ukazany na ekranie baron \u2013 jest figur\u0105 karykaturaln\u0105, godn\u0105 pogardy.<\/i><\/p>\n

Najbardziej charakterystycznym motywem fabularnym polskiej komedii muzycznej mi\u0119dzywojnia by\u0142a konwencja qui pro quo<\/i> \u2013 kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna postrzega\u0107 nie tylko jako popularny motyw rodem z farsy i operetki, ale r\u00f3wnie\u017c jako szkielet dla nowej pedagogiki spo\u0142ecznej. Bohaterowie kryj\u0105 si\u0119 za fa\u0142szywymi to\u017csamo\u015bciami. Ich zawody, klasy, pochodzenie \u2013 okazuj\u0105 si\u0119 wymienne, umowne. W filmie Ja\u015bnie pan szofer<\/i> hrabia uchodzi za kierowc\u0119. W Jego ekscelencji subiekcie<\/i> sprzedawca jest mylony z panem radc\u0105. Piosenkarka Lola z Pani minister ta\u0144czy<\/i> (1937) Gardana zostaje pomylona z wp\u0142ywow\u0105 polityczk\u0105. Lucyna, wywodz\u0105ca si\u0119 z klasy ziemia\u0144skiej, podszywa si\u0119 z kolei pod ch\u0142opaka z ni\u017cszej grupy spo\u0142ecznej (o czym \u015bwiadczy nazwisko). I tak dalej. Iwona Kurz t\u0142umaczy popularno\u015b\u0107 konwencji qui pro quo<\/i> zatartymi granicami spo\u0142ecznymi w II RP, mieszaniem si\u0119 form dawnych i wsp\u00f3\u0142czesnych we wszystkich obszarach \u017cycia prywatnego i pa\u0144stwowego oraz w wymiarze symbolicznym<\/a>[40]<\/a>. Struktura dramaturgiczna wielu komedii lat 30. odzwierciedla w jakim\u015b stopniu struktur\u0119 rzeczywisto\u015bci. Qui pro quo<\/i> staje si\u0119 \u201enaczeln\u0105 zasad\u0105 organizuj\u0105c\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107\u201d. To obsesyjne powracanie motywu zamiany zawodu i klasy mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c t\u0142umaczy\u0107 jako niezgod\u0119 na istnienie kastowego spo\u0142ecze\u0144stwa, a zarazem jako symulacj\u0119, co by si\u0119 wydarzy\u0142o, gdyby zawiesi\u0107 dzia\u0142anie regu\u0142, kt\u00f3re krzywdz\u0105 zaradnych bohater\u00f3w. Dlatego Lucyna zostanie \u017con\u0105 Stefana, a nie barona. Zaradny in\u017cynier odziedziczy w przysz\u0142o\u015bci fabryk\u0119 papy (w \u015bwiecie komedii, wiadomo, wojna nie wybuchnie). Zatrudni kobiety na stanowiskach in\u017cynier\u00f3w.<\/p>\n

Maskarada dotyczy r\u00f3wnie\u017c p\u0142ci lub preferencji seksualnych. Doliczy\u0142em si\u0119 przynajmniej siedmiu komedii, w kt\u00f3rych pojawia si\u0119 ten w\u0105tek. Karolina Kosi\u0144ska pisze, \u017ce \u201emanewry to\u017csamo\u015bciowe\u201d nie s\u0105 w tych filmach niewinn\u0105 konwencj\u0105 fabularn\u0105, ale \u201eniebezpieczn\u0105 gr\u0105\u201d, polegaj\u0105c\u0105 na przekraczaniu norm obyczajowych, kwestionowaniu dualizmu p\u0142ci<\/a>[41]<\/a>. Smosarska w spodniach, Karolina Lubie\u0144ska w stroju fordansera czy Bodo w sukni i peruce \u2013 prowokuj\u0105 sytuacje erotyczne, wystawiaj\u0105 na pr\u00f3b\u0119 tolerancj\u0119 widowni. Kwestia homoseksualizmu w formie realistycznej w og\u00f3le nie przedosta\u0142a si\u0119 na ekrany polskich kin \u2013 <\/i>pisze Sebastian Jagielski. \u2013 Tw\u00f3rcy szukali jednak form i motyw\u00f3w, kt\u00f3re owe zakazane tre\u015bci pozwoli\u0142yby im przemyci\u0107: komedie muzyczne oparte na przebierankach p\u0142ciowych, kamp i estetyka glamour, kult homoseksualnych diw, apologia m\u0119skiej \u2013 cz\u0119sto: u\u0142a\u0144skiej \u2013 wsp\u00f3lnoty<\/a><\/i>[42]<\/a>.<\/i><\/p>\n

<\/i><\/p>\n

Eugeniusz Bodo i J\u00f3zef Orwid w filmie Pi\u0119tro wy\u017cej<\/em><\/i>, 1937 r., <\/span>re\u017c. Leon Trystan, fot. Jerzy Gaus, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Mimo odwagi niekt\u00f3rych tw\u00f3rc\u00f3w trzeba wyra\u017anie powiedzie\u0107, \u017ce wyd\u017awi\u0119k wi\u0119kszo\u015bci komedii wcale nie jest tak optymistyczny, jak mo\u017cna by oczekiwa\u0107. Fina\u0142 z regu\u0142y odzwierciedla z ca\u0142\u0105 brutalno\u015bci\u0105 nier\u00f3wno\u015bci ekonomiczne, klasowe i genderowe. Poza kilkoma wyj\u0105tkami zako\u0144czenie film\u00f3w nie pozostawia z\u0142udze\u0144: nie ma ucieczki od presji, kt\u00f3r\u0105 narzuca maj\u0105tek, urodzenie, p\u0142e\u0107. Mo\u017cna na chwil\u0119 zawiesi\u0107 regu\u0142y \u017cycia spo\u0142ecznego, ale gdy intryga zmierza do konkluzji \u2013 karnawa\u0142 ustaje i wszystko wraca na dawne tory. Pod tym wzgl\u0119dem komedie ko\u0144cz\u0105 si\u0119 w spos\u00f3b niepokoj\u0105co realistyczny.<\/p>\n

Niech za wz\u00f3r pos\u0142u\u017cy Jego ekscelencja subiekt <\/i>(1933, re\u017c. M. Waszy\u0144ski). Utalentowany sprzedawca Jurek zakochuje si\u0119 w c\u00f3rce przemys\u0142owca, kt\u00f3ra z woli rodzic\u00f3w ma wyj\u015b\u0107 za rzekomo bogatego ziemianina. Jak w prawdziwym \u017cyciu. W finale okazuje si\u0119, \u017ce rodzice Ani s\u0105 bankrutami, a to oznacza, \u017ce bohaterka ma prawo zwi\u0105za\u0107 si\u0119 z subiektem, kt\u00f3ry dodatkowo dostaje podwy\u017ck\u0119. Skoro jeste\u015bmy, \u017ce si\u0119 tak wyra\u017c\u0119, na jednej stopie maj\u0105tkowej, Ania mo\u017ce zosta\u0107 moj\u0105 \u017con\u0105 <\/i>\u2013 m\u00f3wi Bodo do te\u015bci\u00f3w, cho\u0107 tak naprawd\u0119 do widz\u00f3w, kt\u00f3rzy mogliby oczekiwa\u0107, \u017ce w komedii jest miejsce na cud i wiar\u0119 w si\u0142\u0119 mi\u0142o\u015bci pokonuj\u0105cej hierarchie spo\u0142eczne. Nic bardziej mylnego. Film stoi na stra\u017cy realizmu dyktowanego przez tabu ekonomiczne. S\u0105 dwa wyj\u015bcia: albo subiekt zdob\u0119dzie fortun\u0119 i zr\u00f3wna si\u0119 z dziedziczk\u0105, albo ona zbiednieje \u2013 i zr\u00f3wna z subiektem. Schemat ten powtarza si\u0119 w wielu przedwojennych komediach. Nawet fina\u0142 Lucyny<\/i> nie jest rewolucyjny. Bohaterka zostaje utemperowana przez odpowiedniego kandydata na m\u0119\u017ca. Czy Lucyna i Stefan b\u0119d\u0105 dalej pracowa\u0107 razem? Czy Lucyna b\u0119dzie wdziewa\u0107 m\u0119skie przebranie, aby doda\u0107 kokieterii ich zwi\u0105zkowi? Czy b\u0119d\u0105 razem hula\u0107 w nocnych klubach? Czy Lucyna si\u0105dzie z papierosem za kierownic\u0105? Nie. Lucyna najpewniej zostanie pani\u0105 in\u017cynierow\u0105 i zajmie si\u0119 domem.<\/p>\n

Jednak\u017ce gatunek ten dopuszcza wyj\u0105tki od regu\u0142y. Lucyna zostanie \u017con\u0105 Stefana, mimo i\u017c \u2013 jak si\u0119 domy\u015blamy \u2013 dzieli ich maj\u0105tkowa przepa\u015b\u0107. Dziedzic Rolski o\u015bwiadcza si\u0119 ubogiej W\u0142adce w finale Ksi\u0105\u017c\u0105tka<\/i>. Wywodz\u0105cy si\u0119 z wy\u017cszych sfer Julek z Pie\u015bniarza Warszawy<\/i> (1934, re\u017c. M. Waszy\u0144ski) zostaje ulicznym grajkiem i zakochuje si\u0119 szcz\u0119\u015bliwie w kioskarce Zosi. Poza tym w konwencji melodramatycznej \u2013 odzwierciedlaj\u0105cej prawa kultury ziemia\u0144skiej w \u201epseudoromantycznych oparach\u201d \u2013 si\u0142\u0105, kt\u00f3ra stoi na stra\u017cy tabu, jest z regu\u0142y \u015bmier\u0107, a nie bankructwo, sukces czy los na loterii. Stefcia Rudecka z Tr\u0119dowatej<\/i> (1936, re\u017c. J. Gardan) musi umrze\u0107. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo z ordynatem Michorowskim stanowi\u0142oby zbyt radykalne pogwa\u0142cenie regu\u0142 \u017cycia spo\u0142ecznego, a co gorsza \u2013 grozi\u0142oby rozpadowi ich uczucia, na stra\u017cy kt\u00f3rego stoi melodramat. Pod tym wzgl\u0119dem komedia proponuje bardziej post\u0119powe rozwi\u0105zania dla swych bohater\u00f3w. Dlatego mo\u017cna j\u0105 odbiera\u0107 jako autonarracj\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa na sw\u00f3j w\u0142asny temat. M\u00f3wi\u0105c metaforycznie, II RP by\u0142a Tr\u0119dowat\u0105, ale marzy\u0142a o tym, by by\u0107 Lucyn\u0105. Przedwojenna komedia przedstawia obraz \u015bwiata w du\u017cym stopniu nieprawdziwy, ale \u017cyczeniowy. To Polska bardziej post\u0119powa, bardziej demokratyczna, bardziej nowoczesna, wielkomiejska, bogatsza, pewna siebie, lepiej wykszta\u0142cona, otwarta na r\u00f3wnouprawnienie.<\/p>\n

Pod powierzchni\u0105 wyidealizowanego \u015bwiata nadal kryj\u0105 si\u0119 bariery, uprzedzenia i stereotypy \u2013 tak g\u0142\u0119boko zakodowane w g\u0142owach tw\u00f3rc\u00f3w i widowni. Stefania Heymanowa, recenzentka z magazynu kobiecego \u201eBluszcz\u201d, dostrzeg\u0142a ten niedoko\u0144czony proces modernizacji kraju, zakodowany w filmowych obrazach (traktuj\u0105c to jako ewidentn\u0105 wad\u0119 Lucyny<\/i>). Takie unowocze\u015bnienie polskiej g\u0105ski [\u2026] jest ju\u017c post\u0119pem, ale jest to jak gdyby jeden nowoczesny mebel w staro\u015bwieckim [\u2026] salonie, gdzie nadal kr\u00f3luj\u0105 takie groteskowe \u201ehrabinie\u201d i baronowie-p\u00f3\u0142g\u0142\u00f3wki [\u2026]<\/a><\/i>[43]<\/a> <\/i>\u2013 pisa\u0142a. Dostrzeg\u0142a r\u00f3wnie\u017c, \u017ce Smosarska \u201ew scenach \u00abm\u0119skich\u00bb ma o wiele wi\u0119cej swobody i bezpo\u015bredniowo\u015bci\u201d ni\u017c w scenach \u201e\u017ce\u0144skich\u201d. Z dzisiejszej perspektywy taki uk\u0142ad r\u00f3l wydaje si\u0119 zrozumia\u0142y i stanowi dow\u00f3d na to, \u017ce komedia muzyczna mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 dokumentem historycznym nawet bez udzia\u0142u tw\u00f3rcy. Przedwojenna Polska by\u0142a przecie\u017c krajem zanurzonym w kulturze szlacheckiej, zacofanym pod wzgl\u0119dem cywilizacyjnym i kulturowym, zbudowanym na nier\u00f3wno\u015bciach; krajem, w kt\u00f3rym \u2013 jak pisa\u0142 Tadeusz \u017bele\u0144ski-Boy w g\u0142o\u015bnym felietonie \u2013 nowa obyczajowo\u015b\u0107 t\u0142ucze si\u0119 w klatce dawnych norm i dawnych poj\u0119\u0107<\/a><\/i>[44]<\/a>.<\/i> Prawdziwy prze\u0142om nast\u0105pi dopiero po 1939 roku. Dopiero wtedy salon hrabiny zostanie ca\u0142kowicie przemeblowany.<\/p>\n

Marcin Adamczak, nazywaj\u0105c (jak\u017ce s\u0142usznie!) przedwojenn\u0105 komedi\u0119 \u201eszko\u0142\u0105 polsk\u0105 lat trzydziestych\u201d, r\u00f3wnie\u017c daje si\u0119 ponie\u015b\u0107 lekturze, kt\u00f3r\u0105 nazwali\u015bmy \u201eod Felka do \u015amig\u0142ego-Rydza\u201d. Pisze mianowicie o \u201eprofetycznej fantazji\u201d komedii muzycznej, kt\u00f3ra przewidzia\u0142a \u201eprze\u015bnion\u0105 rewolucj\u0119\u201d lat 1939\u20131956<\/a>[45]<\/a>. W tych czasach zamiana r\u00f3l sta\u0142a si\u0119 nie kr\u00f3tkotrwa\u0142ym wybrykiem, ale faktem dokonanym. Hrabiowie zasiedli za kierownicami aut, a subiekci \u2013 za sterami pa\u0144stwa.<\/p>\n


<\/p>\n
\n
\n

<\/a>[1] Oba fragmenty przytaczam za tomem Polski film fabularny 1918\u20131939. Recenzje<\/i>, wst\u0119p, wyb\u00f3r i oprac. B.L. Gierszewska, Ksi\u0119garnia Akademicka, Krak\u00f3w 2012, s. 249 i 253. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] W. Jewsiewicki, Polska kinematografia w okresie filmu d\u017awi\u0119kowego (1930\u20131939)<\/i>, Ossolineum, Wroc\u0142aw 1967, s. 32\u201333. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] L. i B. Armatysowie, Film fabularny w latach 1930\u20131934<\/i>, [w:] Historia filmu polskiego<\/i>, t. II: 1930\u20131939, red. J. Toeplitz, WAiF, Warszawa 1988. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] http:\/\/kinomuzeum.pl\/lista-polska-najlepsze-filmy-powyzej-12-punktow\/ (dost\u0119p: 6.11.2019). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] Zob. Hallo! Tu Warszawa!<\/i>, \u201eKino\u201d 1934, nr 39, s. 2; A. Ruszkowski, Na ekranach: \u201eCzy Lucyna jest dziewczyna?\u201d (\u201eCapitol\u201d)<\/i>, \u201eABC\u201d 1934, nr 262, s. 6; Zast\u0119pca, Capitol: \u201eCzy Lucyna to dziewczyna?\u201d<\/i>, \u201eKurier Poranny\u201d 1934, nr 262, s. 10. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] S. H.[eflich]-Piotrowski, Czy Lucyna to dziewczyna (Capitol)<\/i>, \u201eKurier Polski\u201d 1934, nr 262, s. 6. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] Tad. C., Na filmowej ta\u015bmie<\/i>, \u201eS\u0142owo\u201d 1934, nr 267, s. 6. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] Kronika filmowa<\/i>, \u201eKurier Filmowy\u201d, nr 42, dodatek \u201eIlustrowanego Kuriera Codziennego\u201d 1934, nr 288, s. 18. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] L.B. [Brun], Czy Lucyna to dziewczyna?<\/i>, \u201eKino\u201d 1934, nr 39, s. 3; S. H.[eflich]-Piotrowski, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] Na ekranach stolicy: Czy Lucyna to dziewczyna (Kino Capitol)<\/i>, \u201ePion\u201d 1934, nr 42, s. 8. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] Zast\u0119pca [L. Jab\u0142onk\u00f3wna], Kronika filmowa: Czy Lucyna to dziewczyna? (Capitol)<\/i>, \u201eWiadomo\u015bci Literackie\u201d 1934, nr 43, s. 6. Por. tak\u017ce: Tad. C., Na filmowej ta\u015bmie: Jeszcze raz \u201eLucyna\u201d<\/i>, \u201eS\u0142owo\u201d 1934, nr 275, s. 4. Pisa\u0142, \u017ce to film \u201ebez tandety pseudopatriotycznej\u201d. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] L. Brun, Z\u0142oty medal \u201eKina\u201d zdoby\u0142 \u201eM\u0142ody las\u201d<\/i>, \u201eKino\u201d 1935, nr 13, s. 3. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13] H. L., Czy Lucyna \u2013 to dziewczyna?<\/i>, \u201eWiadomo\u015bci Filmowe\u201d 1934, nr 18, s. 1. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] S. Zahorska, W obronie polskiego filmu<\/i>, \u201eWiadomo\u015bci Literackie\u201d 1933, nr 17, s. 15. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] A. Miku\u0142owski, Recenzje filmowe: \u201eDwie Joasie\u201d<\/i>, \u201eProsto z Mostu\u201d 1935, nr 41, s. 7. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16] Zast\u0119pca [L. Jab\u0142onk\u00f3wna], dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[17] Zast\u0119pca, Capitol\u2026<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18] Smosarska a la Marlena nosi spodnie<\/i>, \u201eWiadomo\u015bci Filmowe\u201d 1934, nr 16, s. 2. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] S. H.[eflich]-Piotrowski, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20] M.S., Juliusz Gardan marzy o czystej sztuce, ale\u2026<\/i>, \u201eKino\u201d 1935, nr 24, s. 3. Nast\u0119pny cytat: tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] Zob. T. Lubelski, Dwa debiuty oddzielone w czasie. Rozmowa z Wand\u0105 Jakubowsk\u0105<\/i>, [w:] Debiuty polskiego kina<\/i>, pod red. M. Hendrykowskiego, Przegl\u0105d Koni\u0144ski, Konin 1998, s. 12. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22] Cytaty z przedwojennej prasy za: J. Ma\u015bnicki, K. Stepan, Pleograf. S\u0142ownik biograficzny filmu polskiego 1896\u20131939<\/i>, Staromiejska Oficyna Wydawnicza, Krak\u00f3w 1996, has\u0142o \u201eGardan Juliusz\u201d. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[24] Cyt. za: M. Hendrykowska, Smosarska<\/i>, Pozna\u0144 2007, s. 71. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[25] Zast\u0119pca [L. Jab\u0142onk\u00f3wna], dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[26] M. Adamczak, Wyprawa na Atlantyd\u0119. Powroty do kina mi\u0119dzywojennego<\/i>, [w:] Szkice o kulturze produkcji filmowej w Polsce<\/i>, red. K. Szuchiewicz, K. Kornacki, Wydzia\u0142 Filologiczny UG, Gda\u0144sk 2016, s. 16. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[27] \u0141. Biskupski, Kinofilia zaanga\u017cowana. Stowarzyszenie Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Filmu Artystycznego \u201eStart\u201d i upowszechnianie kultury filmowej w latach 30. XX w.<\/i>, Wydawnictwo Przypis, \u0141\u00f3d\u017a 2017, s. 38. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[28] B.W. Lewicki, Prawodawca bez pos\u0142uchu<\/i>, \u201ePion\u201d 1938, nr 24\u201325, s. 4. Lewicki polemizuje z artyku\u0142em B. Winawera Analiza sposobem gospodarczym<\/i>, \u201eFilm\u201d 1938, nr 7, s. 1. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[29] Z. Pitera, Stw\u00f3rzmy film sportowy!<\/i>, \u201eX Muza\u201d 1937, nr 2, s. 1. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[30] K. Mikulska, Rozmowa z J\u00f3zefem Lejtesem<\/i>, \u201eWiadomo\u015bci Filmowe\u201d 1937, nr 3, s. 3. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[31] A. Ruszkowski, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[32] Zagadnieniem tym w kompetentny spos\u00f3b zaj\u0105\u0142 si\u0119 W. Otto, Wielkomiejskie \u017cycie Drugiej Rzeczypospolitej w polskim filmie fabularnym okresu mi\u0119dzywojennego<\/i>, \u201eImages\u201d 2013, vol. 12, nr 21. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[33] S. Kracauer, Od Caligariego do Hitlera. Z psychologii filmu niemieckiego<\/i>, prze\u0142. W. Wertenstein, s\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2012. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[34] \u201eWidomo\u015bci Literackie\u201d 1932, nr 3; cyt. za: A. S\u0142onimski, Romans z X Muz\u0105. Teksy filmowe z lat 1917<\/i>\u20131976<\/i>, wyb\u00f3r, wst\u0119p, oprac. M. i M. Hendrykowscy, Wi\u0119\u017a, Warszawa 2007, s. 204. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[35] L. Brun, Spojrzenie na \u015bwiat przez ekran<\/i>, \u201eSrebrny Ekran\u201d 1937, nr 9, s. 6. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[36] Por. R.C. Allen, D. Gomery, Film History. Theory and Practice<\/i>, New York 1985, s. 167. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[37] Smosarska zmieni\u0142a p\u0142e\u0107!\u2026 Oko w oko z kr\u00f3low\u0105 polskiego ekranu<\/i>, \u201eDziennik Bydgoski\u201d 1934, nr 162, s. 7. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[38] A. Uryniak, Polskie kino lat 30. jako \u015blad rzeczywisto\u015bci. Emancypacja kobiet<\/i>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2015, nr 92, s. 48. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[39] \u201eWiadomo\u015bci Literackie\u201d 1936, nr 41; cyt. za: Polski film fabularny\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 237. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[40] I. Kurz, \u201eTr\u0119dowata\u201d albo qui pro quo, czyli cia\u0142o w kulturze filmowej dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego<\/i>, [w:] Cia\u0142o i seksualno\u015b\u0107 w kinie polskim<\/i>, red. S. Jagielski i A. Morstin-Pop\u0142awska, WUJ, Krak\u00f3w 2009, s. 19\u201320. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[41] K. Kosi\u0144ska, Manewry to\u017csamo\u015bciowe. Kobieta jako m\u0119\u017cczyzna i m\u0119\u017cczyzna jako kobieta w przedwojennym polskim kinie komediowym<\/i>, [w:] Cia\u0142o i seksualno\u015b\u0107\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 26. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[42] S. Jagielski, Maskarady m\u0119sko\u015bci. Pragnienie homoseksualne w polskim kinie fabularnym<\/i>, Universitas, Krak\u00f3w 2013, s. 73. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[43] Stef. H. [S. Heymanowa], Z \u017cycia ekranu: Premjery\u2026 premjery\u2026<\/i>, \u201eBluszcz\u201d 1934, nr 44, s. 1377. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[44] T. \u017bele\u0144ski (Boy), \u017bycie \u015bwiadome<\/i>, [w:] tego\u017c, Pisma<\/i>, t. XVIII: Felietony<\/i>, cz. III, pod red. H. Markiewicza, Warszawa 1959, s. 199. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[45] M. Adamczak, dz. cyt., s. 19. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

Przedwojenna polska komedia muzyczna. Pr\u00f3ba rehabilitacji<\/b><\/p>\n

Artyku\u0142 jest pr\u00f3b\u0105 nowego odczytania polskiej komedii muzycznej lat 30. XX wieku. Przed wojn\u0105 oraz w latach PRL-u filmy te by\u0142y cz\u0119sto traktowane jako tania, a nawet szkodliwa forma rozrywki dla ma\u0142o wymagaj\u0105cych widz\u00f3w. Komediom muzycznym odmawiano warto\u015bci artystycznych oraz spo\u0142ecznego zaanga\u017cowania w problemy tamtych czas\u00f3w. Autor, si\u0119gaj\u0105c po teksty z dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego oraz komentarze wsp\u00f3\u0142czesnych filmoznawc\u00f3w, proponuje nowe spojrzenie. Stara si\u0119 udowodni\u0107, \u017ce przedwojenne musicale mog\u0105 by\u0107 traktowane jako swoisty dokument epoki, przyk\u0142ad dobrego rzemios\u0142a filmowego, a tak\u017ce zas\u0142uguj\u0105 na miano sztuki filmowej.<\/p>\n

Pre-war Polish Musical Comedy: A Rehabilitation<\/b><\/p>\n

The article is a new interpretation of the Polish musical comedy of the 1930s. Before the war and during the communist regime these films were often treated as a cheap and even harmful form of entertainment for undemanding viewers. Many thought that musical comedies lacked of artistic values and involvement in the social problems of those times. The author, basing on articles from the interwar period and comments of contemporary film experts, proposes a new perspective. He tries to prove that pre-war musicals can be treated as a peculiar historical document, an example of good film craftsmanship, and also deserve to be called a film art.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe:<\/b> muzyka filmowa, polski musical, polskie kino lat 30., komedia filmowa<\/p>\n

Pawe\u0142 Sitkiewicz<\/b> \u2013 filmoznawca, medioznawca, profesor Uniwersytetu Gda\u0144skiego. Zajmuje si\u0119 g\u0142\u00f3wnie histori\u0105 kina animowanego, histori\u0105 komiksu oraz kultur\u0105 filmow\u0105 i artystyczn\u0105 dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego. Autor czterech ksi\u0105\u017cek, w tym Polska szko\u0142a animacji<\/i> (2011) i Gor\u0105czka filmowa. Kinomania w mi\u0119dzywojennej Polsce<\/i> (2019). Publikowa\u0142 m.in. w \u201eKwartalniku Filmowym\u201d, \u201eDialogu\u201d, \u201eEkranach\u201d, \u201ePanoptikum\u201d, \u201eImages\u201d i tomach zbiorowych.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Polskie komedie sprzed 1939 roku przez kilkadziesi\u0105t lat cieszy\u0142y si\u0119 z\u0142\u0105 opini\u0105 historyk\u00f3w kina. Po II wojnie \u015bwiatowej, gdy budowano nowy \u0142ad rodzimej kinematografii, uchodzi\u0142y za ponury symbol minionej epoki. Muzyczne farsy ju\u017c w latach 30. traktowano jako synonim filmu pozbawionego ambicji artystycznych. Stefania Zahorska pisa\u0142a o \u201epogrzebowym korowodzie polskich komedii\u201d, a Kazimierz Lukrec o… Czytaj wi\u0119cej »Przedwojenna polska komedia muzyczna. Pr\u00f3ba rehabilitacji<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":709,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[448],"tags":[968,484,467,485,486],"ppma_author":[487],"class_list":["post-263","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-4-2019","tag-dzwiek-i-muzyka","tag-komedia","tag-muzyka-filmowa","tag-polski-musical","tag-polskie-kino-lat-30"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t