{"id":245,"date":"2020-04-26T00:00:00","date_gmt":"2020-04-25T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2020\/04\/26\/kapelusz-i-boa-kleksy-wokol-krytyki-kina-dzieciecego\/"},"modified":"2021-05-29T14:14:36","modified_gmt":"2021-05-29T13:14:36","slug":"kapelusz-i-boa-kleksy-wokol-krytyki-kina-dzieciecego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/kapelusz-i-boa-kleksy-wokol-krytyki-kina-dzieciecego\/","title":{"rendered":"Kapelusz i boa. Kleksy wok\u00f3\u0142 krytyki kina dzieci\u0119cego"},"content":{"rendered":"

1.<\/strong> Pomys\u0142 na zbi\u00f3r esej\u00f3w o kinie kobiet w polskiej kinematografii zrodzi\u0142 si\u0119 ze wstydu<\/a><\/i>[1]<\/a>, pisze Monika Talarczyk we wst\u0119pie do Bia\u0142ego mazura<\/i>, swojej pr\u00f3by odzyskania szeregu zapomnianych lub zestereotypizowanych kobiecych biografii i karier. Ilekro\u0107 \u2013 rzadko przecie\u017c \u2013 re\u017cyserka stawa\u0142a si\u0119 bohaterk\u0105 pobocznego w\u0105tku wyk\u0142adu czy syntezy historycznofilmowej, czu\u0142am za\u017cenowanie. Najpierw jako s\u0142uchaczka, potem wyk\u0142adowczyni<\/a><\/i>[2]<\/a>. Poni\u017cszy szkic te\u017c ma u swoich \u017ar\u00f3de\u0142 pewne zak\u0142opotanie i w\u0142a\u015bciwie mog\u0142abym Bia\u0142ego mazura<\/i> cytowa\u0107 przez jeszcze kilka stron, dokonuj\u0105c tylko tu i \u00f3wdzie niewielkich korekt, zar\u00f3wno ze wzgl\u0119du na unosz\u0105cy si\u0119 nad ksi\u0105\u017ck\u0105 duch przegranej (Te nieudane pr\u00f3by, skandale i pora\u017cki<\/b>, dwuznaczne triumfy, niewybredne epitety […] pu\u0142apki historii, kosztowne sukcesy i przerwane kariery<\/a><\/i>[3]<\/a>), jak i po prostu tematyczne zaz\u0119bianie si\u0119 (\u201ekino kobiet\u201d jest cz\u0119sto kinem dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy \u2013 i vice versa<\/i>).<\/p>\n

2.<\/strong> Wydany przez Fundacj\u0119 Kino Film polski dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/i> Jerzego Armaty i Anny Wr\u00f3blewskiej to ksi\u0105\u017cka-punkt doj\u015bcia i punkt wyj\u015bcia zarazem. Punkt doj\u015bcia \u2013 w swoim monumentalnym zamy\u015ble na niemal ka\u017cdym poziomie, obejmuj\u0105cy filmy kinowe i telewizyjne, kr\u00f3tko-, d\u0142ugometra\u017cowe i seryjne, aktorskie i animowane; jako filmoznawcza monografia poszerzona o zestaw zr\u00f3\u017cnicowanych tematycznie wywiad\u00f3w, jako pozycja historyczna, kt\u00f3ra co\u015b podsumowuje, ale zarazem diagnozuje tera\u017aniejszo\u015b\u0107 i stawia pytania o przysz\u0142o\u015b\u0107, jako album o solidnych gabarytach, w ko\u0144cu jako katalog. Szczeg\u00f3lnie ta ostatnia rola wydaje mi si\u0119 cenna (przede wszystkim jako pozycja dla \u201em\u0142odszego czytelnika\u201d, \u201ebystrego dziesi\u0119ciolatka\u201d, kt\u00f3ry zreszt\u0105 nie istnieje, ale gdyby istnia\u0142, korzysta\u0142by z niego z zakre\u015blaczem w d\u0142oni i wypiekami na twarzy). W erze internetu mo\u017ce si\u0119 to wyda\u0107 paradoksalne \u2013 ja jednak w staro\u015bwieckiej formie upatrywa\u0142abym si\u0142y, materialnego potwierdzenia bogactwa filmowej historii. W tym sensie ksi\u0105\u017cka dopomina si\u0119 o obecno\u015b\u0107 zapomnianego, bagatelizowanego czy w ko\u0144cu karygodnie zaniedbanego, je\u015bli nie zdewastowanego, nurtu polskiego kina.\u00a0<\/p>\n

3.<\/strong> Jednocze\u015bnie jednak autorzy zajmuj\u0105 wobec tw\u00f3rczo\u015bci \u201edla dzieci i m\u0142odzie\u017cy\u201d pozycj\u0119 nader zdystansowan\u0105. Podczas lektury niejednokrotnie mia\u0142am wra\u017cenie, \u017ce bezosobowy ton narracji jest w gruncie rzeczy tonem doros\u0142ego<\/b>. Monografia jako gatunek sprzyja albo interpretacji ca\u0142o\u015bciowej, albo drobiazgowo\u015bci opisu; Armata i Wr\u00f3blewska sk\u0142onili si\u0119 ku tej drugiej, co postrzegam jako wyraz doros\u0142o\u015bci <\/b>w\u0142a\u015bnie. Katalog obejmuje nazwiska, tytu\u0142y, daty i streszczenia (a tak\u017ce liczne informacje na temat projekcji festiwalowych i nagr\u00f3d); brakuje tutaj my\u015bli w jakikolwiek spos\u00f3b analitycznej, zbli\u017cenia interpretacyjnego, jakby autorzy odcinali si\u0119 od pozycji widza, jakby widz, o kt\u00f3rym pisz\u0105, by\u0142 istot\u0105 im zupe\u0142nie obc\u0105. Wobec takiego oddalenia, mimo antymoralizatorskich deklaracji, interpretacyjna p\u0142aszczyzna ksi\u0105\u017cki zostaje poch\u0142oni\u0119ta przez dydaktyzm. Szkicuj\u0105c pocz\u0105tki animacji dla dzieci, Jerzy Armata opisuje podw\u00f3jne zubo\u017cenie w za\u0142o\u017ceniach Zjazdu Filmowc\u00f3w w Wi\u015ble w 1949 roku: po pierwsze, poprzez odg\u00f3rne przypisanie animacji niedoros\u0142emu odbiorcy, a po drugie, przeznaczenie dla tego niedoros\u0142ego odbiorcy tre\u015bci\u00a0 tylko i wy\u0142\u0105cznie edukacyjnych<\/a>[4]<\/a>. Jednak pomimo tej krytyki jedynym nie stricte dydaktycznym wymiarem opisywanych film\u00f3w jest ich \u0142adunek emocjonalny; co\u015b jest lub nie jest wzruszaj\u0105ce<\/i>, sympatyczne<\/i>, ciep\u0142e<\/i>, przy jednoczesnym utrzymaniu zdystansowanej narracji i niedookre\u015bleniu, jakie \u201eja\u201d dany obraz za wzruszaj\u0105cy<\/i> czy sympatyczny<\/i> uznaje. Mamy wi\u0119c, po pierwsze, morale, po drugie, emocj\u0119<\/i>: wielk\u0105 nieobecn\u0105 pozostaje natomiast szeroko poj\u0119ta forma<\/b>.<\/p>\n

4.<\/strong> Zakrawa to oczywi\u015bcie na paradoks. A jednak: nawet w\u0105tki, wydawa\u0142oby si\u0119, niechybnie domagaj\u0105ce si\u0119 pytania o struktur\u0119 narracyjn\u0105, szeroko poj\u0119t\u0105 estetyk\u0119 w og\u00f3le, zostaj\u0105 zawieszone w powietrzu i za ka\u017cdym razem ignorowane na rzecz streszcze\u0144 i wzrusze\u0144. Wanda Jakubowska i Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz nakr\u0119cili filmy o tematyce dzieci\u0119cej b\u0119d\u0105ce swoistymi incydentami \u2013 w pozytywnym tego s\u0142owa znaczeniu<\/a><\/i>[5]<\/a>: fakty zosta\u0142y odnotowane, konkretne gesty tw\u00f3rcze pozostaj\u0105 przezroczyste. W latach siedemdziesi\u0105tych S\u0142awomir Idziak nakr\u0119ci\u0142 Papierowego ptaka<\/i> i Nauk\u0119 latania<\/i>: o wizualnej stronie tych re\u017cyserskich epizod\u00f3w operatora nie dowiadujemy si\u0119 nic. Nawet formy animowane, zdawa\u0142oby si\u0119 na najbardziej zestereotypizowanym poziomie, nie wyrywaj\u0105 si\u0119 z ram suchego opisu.<\/p>\n

5.<\/strong> Nie jest oczywi\u015bcie tak, \u017ce doros\u0142a <\/b>pozycja, kt\u00f3r\u0105 przyjmuj\u0105 Armata i Wr\u00f3blewska, jest czym\u015b niezwyk\u0142ym, wprost przeciwnie, jest jak najbardziej typowa.<\/p>\n

My\u015bli, uwaga, zainteresowanie dziecka koncentruj\u0105 si\u0119 wok\u00f3\u0142 tego<\/i>, co film pokazuje, a nie jak to ukazuje. Forma, o ile tylko nie przeszkadza w odczytywaniu linii dramaturgicznej filmu, uchodzi uwagi widza dzieci\u0119cego, staje si\u0119 jakby <\/i>\u201eprzezroczysta<\/i>\u201d dla tre\u015bci, kt\u00f3re s\u0105 wypowiadane j\u0119zykiem filmowym. Tak wi\u0119c, gdy dziecko m\u00f3wi \u00bbpi\u0119kny film\u00ab, oznacza to przewa\u017cnie, \u017ce tre\u015b\u0107, w\u0105tek fabularny by\u0142y dla niego pasjonuj\u0105ce, okre\u015blenie to nie musi bynajmniej zawiera\u0107 oceny estetycznej filmu, mimo u\u017cycia s\u0142owa <\/i>\u201epi\u0119kny<\/i>\u201d<\/a><\/i>[6]<\/a>. To jeden z g\u0142\u00f3wnych wniosk\u00f3w raportu Adama Kulika z roku 1962, oczywi\u015bcie znajduj\u0105cego si\u0119 w bibliografii Filmu polskiego dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/i>. Nie chodzi mi bynajmniej o to, aby ca\u0142y pedagogiczny dyskurs wyrzuci\u0107 poza granice refleksji o kinie dzieci\u0119cym, ani o to, aby zamkn\u0105\u0107 si\u0119 w analizowaniu metodologii sprzed p\u00f3\u0142wiecza. (To wci\u0105\u017c ciekawa lektura, szczeg\u00f3lnie zainteresowa\u0142y mnie wyniki dotycz\u0105ce sienkiewiczowskich preferencji dziewczynek i ch\u0142opc\u00f3w, preferowanie realizmu wzgl\u0119dem fantastyki, zaciekawienie obrazami codzienno\u015bci, kt\u00f3re doro\u015bli widzowie okre\u015blili jako \u201enudne\u201d). Chodzi\u0142oby mi raczej o dzieci\u0119c\u0105 podejrzliwo\u015b\u0107 albo nawet \u2013 raz kozie \u015bmier\u0107 \u2013\u00a0 z\u0142o\u015bliwo\u015b\u0107, wobec tego typu doros\u0142ych tez. Tez, z kt\u00f3rych wy\u0142ania si\u0119 przede wszystkim do\u015b\u0107 przera\u017caj\u0105cy obraz dzieci jako takich. Dzieci jako istot nie tylko fundamentalnie innych<\/b>, ale te\u017c nieciekawych<\/b>: ocean troski i nieustanne podkre\u015blanie, \u017ce sztuka tworzona z my\u015bl\u0105 o m\u0142odych odbiorcach<\/i> jest wa\u017cna, nic nie zmienia wobec protekcjonalnego tonu, przekonania o prostocie dzieci\u0119cych emocji, niedojrza\u0142o\u015bci<\/i>, potrzebie okre\u015blania dobra i z\u0142a, my\u015bleniu stricte<\/i> fabularnym i og\u00f3lnej niewra\u017cliwo\u015bci na rytm czy plastyk\u0119 opowie\u015bci.<\/p>\n

<\/p>\n

Juliusz Wyrzykowski, Kr\u00f3l Maciu\u015b I<\/em>, 1957 r., re\u017c. Wanda Jakubowska,\u00a0 fot. Wojciech Urbanowicz, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

6.<\/strong> Dobitnym przyk\u0142adem tego typu za\u0142o\u017ce\u0144 jest potraktowanie filmu Wandy Jakubowskiej Kr\u00f3l Maciu\u015b I. Zbytni dydaktyzm, pewna osch\u0142o\u015b\u0107 \u2013 miast emocji \u2013 w narracji, a tak\u017ce fakt, \u017ce film prawie w ca\u0142o\u015bci kr\u0119cony by\u0142 w atelier, co uteatralni\u0142o i zubo\u017cy\u0142o wizj\u0119 Korczakowskiej powie\u015bci<\/a><\/i>[7]<\/a>, pisze Jerzy Armata. Jest to w\u0142a\u015bciwie powt\u00f3rzenie opinii Andrzeja Ko\u0142ody\u0144skiego ze szkicu o dzieci\u0119cym kinie fabularnym w ksi\u0105\u017cce Tw\u00f3rcy filmu dzieci\u0119cego w Polsce<\/i> (1987; sam Armata jest w niej autorem tekstu o animacji). Ba\u015bniowo\u015b\u0107 tego filmu by\u0142a tylko barwnym kostiumem dla suchego dydaktyzmu. Chocia\u017c zainspirowany przedwojenn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 wielkiego pedagoga Janusza Korczaka, film Jakubowskiej wywodzi\u0142 si\u0119 z minionej ju\u017c epoki socrealizmu<\/a><\/i>[8]<\/a>. I kilka stron dalej: Paradoks obowi\u0105zuj\u0105cej w\u00f3wczas estetyki polega\u0142 na osobliwym rozmijaniu si\u0119 intencji i skutk\u00f3w. <\/i>\u201eKr\u00f3l Maciu\u015b<\/i>\u201d uczy\u0142 zasad m\u0105drego rz\u0105dzenia zamiast wzrusza\u0107 oraz przekonywa\u0107 i dlatego okaza\u0142 si\u0119 po prostu zbyt trudny dla dzieci<\/a><\/i>[9]<\/a>. Mniejsza o to, \u017ce Kr\u00f3l Maciu\u015b I <\/i>by\u0142 sukcesem kasowym<\/a>[10]<\/a>, a sama re\u017cyserka po latach wskazywa\u0142a go jako jeden z czterech, obok swojej trylogii obozowej, film\u00f3w, z kt\u00f3rych by\u0142a dumna<\/a>[11]<\/a>. (Sk\u0105din\u0105d zar\u00f3wno Bia\u0142y mazur<\/i>, jak i p\u00f3\u017aniejsza Wanda Jakubowska. Od nowa<\/i> Talarczyk ujmuj\u0105 posta\u0107 re\u017cyserki blisko kategorii \u201epora\u017cki\u201d). Sk\u0105d za\u0142o\u017cenie, \u017ce scenografia stworzona w atelier jest czym\u015b niew\u0142a\u015bciwym i czemu mia\u0142aby by\u0107 zubo\u017ceniem<\/i> literackiego tekstu? Na czym polega\u0107 mia\u0142aby rzekoma osch\u0142o\u015b\u0107<\/i>?\u00a0 Czemu zasady m\u0105drego rz\u0105dzenia<\/i> mia\u0142yby ust\u0105pi\u0107 miejsca wzruszeniu<\/i> i sk\u0105d przekonanie, \u017ce ten brutalny film o dziwacznych, niebiesko-sinych kadrach nie wywo\u0142ywa\u0142 emocji? Rozumiem te\u017c, \u017ce teatralno\u015b\u0107<\/i> czy ironicznie u\u017cyte poj\u0119cie ba\u015bniowo\u015bci<\/i> mog\u0105 znale\u017a\u0107 si\u0119 w jednym zdaniu z socrealizmem, ale nie w przypadku filmu, kt\u00f3ry wyrasta z raczej awangardowej wra\u017cliwo\u015bci. Nawet r\u00f3\u017cne od Korczakowskiego utopijne zako\u0144czenie nijak nie usprawiedliwia takiego os\u0105du. I dlaczego po prostu zbyt trudny dla dzieci<\/i>? Jak uprawia\u0107 teori\u0119 filmu, kt\u00f3rego modelowy widz jest wedle takich za\u0142o\u017ce\u0144 widzem niewra\u017cliwym? A mo\u017ce to po prostu doros\u0142o\u015b\u0107 <\/b>krytyka widzi w miejsce najedzonego boa \u2013 wymi\u0119ty kapelusz?<\/p>\n

7.<\/strong> Wielki francuski poeta t\u0142umaczy\u0142 doros\u0142ym<\/b>: Wszystkie dzieci rozmawiaj\u0105 z zabawkami, przemieniaj\u0105c je w aktor\u00f3w wielkiego dramatu \u017cycia, kt\u00f3ry camera ob<\/i>s<\/i>cura dzieci\u0119cego m\u00f3zgu odbija w pomniejszeniu. W zabawie dzieci daj\u0105 dowody wielkiej pot\u0119gi wyobra\u017ani oraz uderzaj\u0105cej umiej\u0119tno\u015bci abstrahowania. Potrafi\u0105 bawi\u0107 si\u0119 bez zabawek. […] My\u015bl\u0119 o dyli\u017cansie, nie\u015bmiertelnej zabawie w dyli\u017cans, przedstawieniu, do kt\u00f3<\/i>r<\/i>ego wystarcz\u0105 krzes\u0142a: krzes\u0142o-kareta, krzes\u0142a-konie i krzes\u0142a-podr\u00f3\u017cni; jeden pocztylion jest \u017cywy! Cho\u0107 zaprz\u0119g nie rusza z miejsca, ognistym p\u0119dem po\u017cera z\u0142udn\u0105 przestrze\u0144. Co za prostota inscenizacji! <\/i>C<\/i>zy\u017c nie powinna zawstydzi\u0107 zblazowanej widowni, kt\u00f3ra od teatru wymaga perfekcji materialnej i mechanicznej, bo nie ma do\u015b\u0107 wyobra\u017ani, by poj\u0105\u0107, \u017ce sztuki Szekspira grane w prostych kostiumach i naiwnych dekoracjach te\u017c mog\u0105 by\u0107 pi\u0119kne?<\/a><\/i>[12]<\/a>.<\/p>\n

8.<\/strong> I oczywi\u015bcie \u2013 zdarzaj\u0105 si\u0119 na stronach Filmu polskiego dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/i> wyj\u0105tki. Zawsze mia\u0142em wra\u017cenie, \u017ce dzieci chodz\u0105 po marginesach filmu. Doros\u0142y, skupiony na historii, przeoczy kawa\u0142ek mikrofonu czy dr\u017c\u0105ce drzwi, ale dziecko potrafi taki szczeg\u00f3\u0142 wypatrze\u0107. Dlatego tak wielk\u0105 wag\u0119 przyk\u0142ada\u0142em do detalu<\/a><\/i>[13]<\/a>, m\u00f3wi w wywiadzie Krzysztof Gradowski, re\u017cyser Akademii Pana Kleksa<\/i>. Tu dziecko jest figur\u0105 widza o szerzej otwartych oczach, niejako w kontrze do doros\u0142ej <\/b>hegemonii fabu\u0142y.<\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Za kr\u00f3la Krakusa<\/em>, 1947 r., re\u017c. Zenon Wasilewski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

9.<\/strong> Albo tu: przypis jako przej\u0119zyczenie, freudowska niemal pomy\u0142ka, zignorowana poszlaka. Armata: W 2009 roku we w\u0142oskim miasteczku Chivasso, podczas odbywaj\u0105cego si\u0119 tam Mi\u0119dzynarodowego Festiwalu Literatury […] mia\u0142em przyjemno\u015b\u0107 promowa\u0107 wydany we W\u0142oszech tom po\u015bwi\u0119cony polskiej kulturze […] a w nim sw\u0105 histori\u0119 polskiej animacji dla dzieci […]. Dla uatrakcyjnienia prezentacji ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3rej towarzyszy\u0142y projekcje filmowe, organizatorzy festiwalu zorganizowali plebiscyt na najlepsz\u0105 polsk\u0105 animacj\u0119 dla dzieci. Wygra\u0142 \u2013 i to zdecydowanie \u2013 ten zgrzebny, do\u015b\u0107 topornie animowany, z anachronicznym d\u017awi\u0119kiem, czarno-bia\u0142y debiut Zenona Wasilewskiego [Za kr\u00f3la Krakusa]. Dla w\u0142oskich dzieci, na co dzie\u0144 ogl\u0105daj\u0105cych najnowsze produkcje Pixara czy Disneya, okaza\u0142 si\u0119 tak odmienny i egzotyczny, \u017ce a\u017c godny zachwytu<\/a><\/i>[14]<\/a>. Czy autor nie napotyka tu przypadkiem na zjawisko bliskie Brechtowskiemu efektowi obco\u015bci? Bliskie, ale r\u00f3\u017cne \u2013 bardziej chodzi\u0142oby tutaj o wra\u017cliwo\u015b\u0107, kt\u00f3ra wynika z wci\u0105\u017c nieustalonych i p\u0142ynnych praktyk ogl\u0105dania.<\/p>\n

10.<\/strong> Georges Didi-Huberman przywo\u0142uje zreszt\u0105 uwag\u0119, kt\u00f3r\u0105 Walter Benjamin uczyni\u0142 na temat Bertolta Brechta: teatr epicki wielkiego dramaturga przenika jakby wspomnienie \u2013 czy pragnienie \u2013 teatru dla dzieci czy wr\u0119cz <\/i>\u201eteatru dzieci\u0119cego<\/i>\u201d (Kindertheater) robionego dla dzieci i przez same dzieci<\/a><\/i>[15]<\/a>.<\/p>\n

Francuski badacz pisze dalej: Stan podmiotu, jaki zak\u0142ada Fibel [niem. elementarz], stan niewiedzy w\u0142a\u015bciwej gestowi uczenia, mo\u017cna by wobec tego nazwa\u0107 naiwno\u015bci\u0105, pod warunkiem \u017ce pami\u0119tamy, i\u017c s\u0142owo to nie ma nic wsp\u00f3lnego z g\u0142upot\u0105 i \u017ce oznacza ono przede wszystkim stan naiwny, taki w\u0142a\u015bnie, jaki symbolicznie uka\u017ce lekcja z Lesekasten czy elementarzy. Powiada si\u0119 wi\u0119c s\u0142usznie, \u017ce sztuk\u0119 Bertolta Brechta mo\u017cna w ca\u0142o\u015bci zrozumie\u0107 w perspektywie <\/i>\u201eestetyki naiwno\u015bci<\/i>\u201d. Fabu\u0142a (Fabel) \u2013 fabu\u0142a epicka czy dialektyczna \u2013 nie funkcjonuje bez elementarzowego wst\u0119pu (Fibel), owej zabawy z j\u0119zykiem, w kt\u00f3rej wszystko przerabia si\u0119 od pocz\u0105tku. Nie ma wiedzy politycznej bez wst\u0119pnego zorientowania cia\u0142a i bez j\u0105kania si\u0119, i b\u0142\u0105kania po omacku w j\u0119zyku<\/a><\/i>[16]<\/a>.<\/p>\n

Te rozpoznania, dokonane na bazie dziwacznego atlasu obraz\u00f3w<\/i>, fotograficzno-poetyckich kola\u017cy pt. Kriegsfibel<\/i>, staj\u0105 si\u0119 moim zdaniem kluczem, je\u015bli nie elementarzem, czytania\/ogl\u0105dania na nowo tekst\u00f3w w jaki\u015b spos\u00f3b \u201edzieci\u0119cych\u201d, zar\u00f3wno funkcjonuj\u0105cych jako \u201eprzeznaczone dla dzieci\u201d, jak i do tematyki czy figur zwi\u0105zanych z dzieci\u0144stwem. Co wi\u0119cej, wypracowane tam kategorie pedagogiki<\/i>, elementarza<\/i> czy naiwno\u015bci<\/i> w\u0142a\u015bnie mog\u0105 tak\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107 do wprawienia samych tekst\u00f3w w ruch Brechtowsk\u0105 dialektyk\u0105, odnalezienia w nich tych obraz\u00f3w, kt\u00f3re \u2013 tak jak elementarz uczy czyta\u0107 \u2013 ucz\u0105 ogl\u0105da\u0107, a mo\u017ce nawet patrze\u0107<\/b>.<\/p>\n

11.<\/strong> Ch\u0119\u0107 uprawiania na przyk\u0142adzie kina dzieci\u0119cego<\/i> krytyki naiwnej, naiwnej w sensie utopijnej i bezczelnej bezczelno\u015bci\u0105 dziecka, kt\u00f3re nie przejmuje si\u0119 konsekwencjami, niepowa\u017cnej i zaanga\u017cowanej zarazem, zg\u0142asza Jack Halberstam w ksi\u0105\u017cce Odmie\u0144cza (Przedziwna) sztuka pora\u017cki<\/a><\/i>[17]<\/a>, ksi\u0105\u017cce, kt\u00f3ra kiedy\u015b sta\u0142a si\u0119 punktem wyj\u015bcia dla mojego konferencyjnego wyst\u0105pienia, kt\u00f3rego ten tekst jest rozwini\u0119ciem. Jako projekt polityczny Sztuka pora\u017cki<\/i> jest w du\u017cej mierze sprzeciwem wobec Ameryki op\u0119tanej ideologi\u0105 sukcesu i si\u0142y; ale jest tak\u017ce masa\u017cem serca dla wszystkich, kt\u00f3rzy zajmuj\u0105 si\u0119 lub chcieliby si\u0119 zajmowa\u0107, naukowo czy publicystycznie, czy w og\u00f3le<\/b>, tym, co \u015bmieszne, obciachowe, przegi\u0119te, dzieci\u0119ce, tym, z czego musimy si\u0119 bez ko\u0144ca t\u0142umaczy\u0107 i co, jak czujemy, wystawia nas na po\u015bmiewisko albo obna\u017ca najbardziej wstydliwe (dziecinne, my\u015blimy) nami\u0119tno\u015bci. Strategia Halbestrama wykracza poza uwa\u017cne zanalizowanie Uciekaj\u0105cych Kurczak\u00f3w<\/i> i Gdzie jest Nemo <\/i>jako symptom\u00f3w; \u201eniepowa\u017cny\u201d teoretyk idzie dalej, wymienione tytu\u0142y staj\u0105 si\u0119 forpoczt\u0105 my\u015blenia nie tylko politycznego, ale utopijnego, wr\u0119cz rewolucyjnego<\/a>[18]<\/a>.<\/p>\n

Tytu\u0142owa pora\u017cka mia\u0142aby znosi\u0107 jasny podzia\u0142 na dzieci i doros\u0142ych, przeciwstawiaj\u0105c dyscyplinuj\u0105cym normom cudown\u0105 anarchi<\/i>\u0119 wieku dzieci\u0119cego<\/a><\/i>[19]<\/a>. Halberstam by\u0142by wobec tego widzem doros\u0142o-dzieci\u0119cym: Ka\u017cda ksi\u0105\u017cka zaczynaj\u0105ca si\u0119 cytatem z kresk\u00f3wki SpongeBob Kanciastoporty [\u2026] nara\u017ca si\u0119 na to, \u017ce nie zostanie potraktowana powa\u017cnie. Ale taki w\u0142a\u015bnie jest m\u00f3j cel. Bycie bran\u0105 serio skutkuje utrat\u0105 okazji do frywolno\u015bci, rozwi\u0105z\u0142o\u015bci i niestosowno\u015bci. To w\u0142a\u015bnie pragnienie bycia traktowanymi serio ka\u017ce ludziom trzyma\u0107 si\u0119 wypr\u00f3bowanych i s\u0142usznych \u015bcie\u017cek produkcji wiedzy, wzgl\u0119dem kt\u00f3rych chcia\u0142bym wyznaczy\u0107 kilka dr\u00f3g okr\u0119\u017cnych<\/a><\/i>[20]<\/a>.<\/p>\n

<\/strong><\/p>\n

Piotr Fronczewski,\u00a0Akademia Pana Kleksa<\/em>, 1983 r., re\u017c. Krzysztof Gradowski, fot. Eugeniusz Gawrysiak,
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

12.<\/strong> Filmy Krzysztofa Gradowskiego o panu Kleksie mo\u017cna oczywi\u015bcie opisa\u0107 z perspektywy sukcesu: ekranizacji ksi\u0105\u017cek o statusie dzieci\u0119cej klasyki, superprodukcji polsko-radzieckiej powstaj\u0105cej we wsp\u00f3\u0142pracy z moskiewsk\u0105 Wytw\u00f3rni\u0105 Film\u00f3w Dzieci\u0119cych i M\u0142odzie\u017cowych im. Gorkiego, kt\u00f3ra pobi\u0142a rekordy frekwencyjne przed wiwatuj\u0105c\u0105 \u2013 zar\u00f3wno dzieci\u0119c\u0105, jak i doros\u0142\u0105 (dobre recenzje krytyk\u00f3w) \u2013 widowni\u0105. Pierwsza cz\u0119\u015b\u0107, kr\u0119cona w roku 1982 (do kwestii dat wr\u00f3cimy jeszcze), mia\u0142a premierowe pokazy w Sali Kongresowej; prasa z o\u017cywieniem donosi\u0142a o kolejkach, dzieciach biegaj\u0105cych na film po kilka razy z rz\u0119du itd.<\/p>\n

Z drugiej strony jednak jest to jedyna p\u0142aszczyzna sukcesu, na jak\u0105 wed\u0142ug Talarczyk film dla dzieci<\/i> mo\u017ce sobie pozwoli\u0107: Kino dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy nie jest przedmiotem zainteresowania ani badaczy, ani krytyk\u00f3w, ani producent\u00f3w, chyba \u017ce gwarantuje widowni\u0119 \u2013 odbiorc\u00f3w kina lektur szkolnych<\/a><\/i>[21]<\/a>. Chcia\u0142abym wi\u0119c na Kleksy<\/i> spojrze\u0107 z perspektywy, kt\u00f3ra szacunku nie gwarantuje, a raczej go powa\u017cnie utrudnia \u2013 jako na filmy ostentacyjnie dzieci\u0119ce<\/b>.<\/p>\n

13.<\/strong> Kleksy<\/i> Brzechwy s\u0105 ba\u015bniami totalnymi, problematyzuj\u0105cymi w\u0142asn\u0105 fikcjonalno\u015b\u0107 i swoj\u0105 rol\u0119 formuj\u0105c\u0105 (czy wychowawcz\u0105). Wszystkie te furtki prowadz\u0105 do rozmaitych s\u0105siednich bajek, z kt\u00f3rymi pan Kleks jest w bardzo dobrych i za\u017cy\u0142ych stosunkach<\/a><\/i>[22]<\/a>, opowiada na samym pocz\u0105tku Adam Niezg\u00f3dka, wra\u017cliwy ciamajda wkraczaj\u0105cy do krainy fantazji. Akademia…<\/i> jest ksi\u0105\u017ck\u0105 na p\u00f3\u0142ce. Otaczaj\u0105cy szko\u0142\u0119 mur jest bibliotek\u0105 (oczywi\u015bcie niepoliczaln\u0105). Pan Kleks jest guzikiem od czapki doktora Paj-Chi-Wo. Szpakiem Mateuszem jest autor ksi\u0105\u017cki, niby-Brzechwa; w filmie w tej roli pojawi si\u0119 Piotr Fronczewski. To wielokrotne zap\u0119tlenie r\u00f3\u017cnych poziom\u00f3w opowie\u015bci, to\u017csamo\u015bci narrator\u00f3w i postaci<\/a>[23]<\/a>, ci\u0105g\u0142e podwa\u017canie si\u0119 poszczeg\u00f3lnych cz\u0119\u015bci narracji szkatu\u0142kowej \u2013 czyni z pana Kleksa istot\u0119 pogranicza, przewodnika po snach i zmy\u015bleniach. Jego szko\u0142a jest przede wszystkim bram\u0105 do kolejnych ba\u015bni \u2013 zar\u00f3wno tych ju\u017c opowiedzianych (i opowiadanych na nowo), jak i zupe\u0142nie nowych. Tym s\u0105 przecie\u017c w\u0142a\u015bnie s\u0142ynne lekcje kleksografii, podczas kt\u00f3rych z rozgniecionych kleks\u00f3w powstaj\u0105 ca<\/i>\u0142e obrazki, do kt\u00f3rych dopisujemy odpowiednie historyjki, wymy\u015blone przez pana Kleksa<\/a><\/i>[24]<\/a>. Otwieranie g\u0142\u00f3w<\/a><\/i>[25]<\/a> jest wch\u0142anianiem nowych opowie\u015bci, nowych metafor. Akademia jest szko\u0142\u0105 wyobra\u017ani, tego, co r\u00f3\u017cnorodne, nadmiarowe, nierozs\u0105dne, frywolne, niepowa\u017cne, jaskrawe, dziwaczne.<\/p>\n

Ambro\u017cy Kleks \u201eKleksem\u201d jest nie przez przypadek i przynajmniej dwa argumenty przemawiaj\u0105 na rzecz hipotezy Adasia, i\u017c powsta\u0142 on z rozgniecionej atramentowej plamy. Ba\u015b\u0144 Brzechwy jest bardzo przywi\u0105zana do pi\u015bmienno\u015bci jako takiej: wyprawa po czarny atrament w Podr\u00f3\u017cach pana Kleksa<\/i> to, w gruncie rzeczy, odkrywanie pisma, bez kt\u00f3rego Bajdocja jest krain\u0105 niemal\u017ce pozbawion\u0105 pami\u0119ci. No dobrze, za tak\u0105 charakterystyk\u0119 kultury oralnej ka\u017cdy ma\u0142y Ambro\u017cy czy Ada\u015b dosta\u0142by z antropologii pa\u0142\u0119, ale nie w tym rzecz. Brzechwa lubi materialno\u015b\u0107 tekstu, czy to w formie \u015bwiata-biblioteki, czy liter-niteczek, kt\u00f3re mo\u017cna czyta\u0107 palcami. I czyni swoim bohaterem kleksa w\u0142a\u015bnie, niepo\u017c\u0105dan\u0105 przez nauczycieli plam\u0119 w zeszycie ma\u0142ego Adama (ciamajdy-marzyciela o glinianych r\u0119kach<\/a><\/i>[26]<\/a>). Czarodziejem jest wi\u0119c ni mniej, ni wi\u0119cej tylko kaligraficzna pora\u017cka.<\/p>\n

<\/p>\n

Piotr Fronczewski,\u00a0Akademia Pana Kleksa<\/em>, 1983 r., re\u017c. Krzysztof Gradowski, fot. Eugeniusz Gawrysiak,
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

A teraz przyjrzyjmy si\u0119, z czego tutaj szyje si\u0119 opowie\u015b\u0107. (Uznajmy, \u017ce \u201eszyje\u201d jest wobec tego patchworku okre\u015bleniem odpowiednim). Po pierwsze, wyra\u017ane s\u0105 ramy fantastycznych opowie\u015bci \u2013 w ka\u017cdej cz\u0119\u015bci mamy do czynienia z dzie\u0107mi z \u201erzeczywistego\u201d (i nader ponurego) \u015bwiata, kt\u00f3re czytaj\u0105\/s\u0142uchaj\u0105 o przygodach pana Kleksa i staj\u0105 si\u0119 ich bohaterami (niepe\u0142nosprawny ch\u0142opiec z prologu Podr\u00f3\u017cy pana Kleksa<\/i> staje si\u0119 Pietrkiem, wychowankowie domu dziecka z Kosmosu<\/i> te\u017c zyskuj\u0105 zupe\u0142nie nowe to\u017csamo\u015bci. Po drugie, skoro szko\u0142a brodatego dziwaka jest bram\u0105 do innych ba\u015bni, Kleksy<\/i> dowolnie mieszaj\u0105 estetyki i konwencje. Najbardziej ostentacyjna pozostaje pod tym wzgl\u0119dem Akademia<\/i>: same jej pierwsze minuty kto\u015b przyzwoity podzieli\u0142by na zupe\u0142nie alternatywne czo\u0142\u00f3wki. Jest tu i sekwencja z animowanym Kleksem (za intuicj\u0105 z powie\u015bci atramentowa plama przepoczwarza si\u0119 w ludzk\u0105 posta\u0107 profesora), i d\u0142uga\u015bny poch\u00f3d bajkowych postaci (do kt\u00f3rego wr\u00f3cimy jeszcze), opowie\u015b\u0107 samego Adasia i w ko\u0144cu powitalna piosenka (Na wyspach Bergamutach<\/i>). I tak dalej: animacje, teatr kukie\u0142kowy, abstrakcja i w ko\u0144cu \u2013 nieprzypadkowo jako spoiwo \u2013 kino grozy, kino unheimlich<\/i>.<\/p>\n

Akademia\u00a0<\/i>interesuje mnie szczeg\u00f3lnie, poniewa\u017c w przeciwie\u0144stwie do Podr\u00f3\u017cy<\/i>, ksi\u0105\u017ckowego Tryumfu<\/i> i filmowego Kleksa w kosmosie<\/i> nie ma szcz\u0119\u015bliwego zako\u0144czenia. Brzechwa pisa\u0142 Akademi\u0119 <\/i>w czasie wojny, jako \u017byd w czasie Zag\u0142ady; po latach trywializuj\u0105cych narracji, wpisuj\u0105cych powie\u015b\u0107 w kategori\u0119 eskapizmu (nie wspominaj\u0105c ju\u017c o biograficznych anegdotach o tym, jak to sam Brzechwa Zag\u0142ady nie zauwa\u017cy\u0142, bo by\u0142 zakochany<\/a>[27]<\/a>), wydaje si\u0119, \u017ce Akademia\u00a0<\/i>odzyskuje swoje miejsce w kanonie jako mit za\u0142o\u017cycielski adresowanej do m\u0142odego odbiorcy opowie\u015bci o Zag\u0142adzie<\/a><\/i>[28]<\/a>, jak pisze Ma\u0142gorzata W\u00f3jcik-Dudek. Chocia\u017c ja wola\u0142abym uj\u0105\u0107 to jeszcze szerzej: jako jeden z kluczowych tekst\u00f3w opowie\u015bci o Zag\u0142adzie \u2013 w og\u00f3le.<\/p>\n

14.<\/strong> Oto przez park otaczaj\u0105cy akademi\u0119 przeszed\u0142 barwny korow\u00f3d postaci bajkowych i stoi u st\u00f3p schod\u00f3w; ch\u0142opcy w bia\u0142ych ubrankach ta\u0144cz\u0105 i \u015bpiewaj\u0105 Witajcie w naszej bajce<\/i> (tu wszystko jest mo\u017cliwe…<\/i>). W szkole pan Kleks urz\u0105dza pokaz obraz\u00f3w z kosmosu, gdzie wys\u0142a\u0142 swoje \u201etrzecie oko\u201d; lot ku \u201ePlanecie Nadziei\u201d jest niby filmem awangardowym (skojarzenia: Kineformy<\/i> Paw\u0142owskiego, Somnambulicy<\/i> Mieczys\u0142awa Wa\u015bkowskiego i Tadeusza Kantora), z optymizmem awangardy jako optymizmem dzieci\u0119cym, splotem poetyki marzenia, ba\u015bni, nauki i techniki<\/a>[29]<\/a>. (W ksi\u0105\u017cce Kleks opowiada\u0142 <\/b>o Lunnach, mieszka\u0144cach Ksi\u0119\u017cyca, kt\u00f3rzy utworzeni s\u0105 z mglistej miazgi podobnej do ob\u0142ok\u00f3w i mog\u0105 przybiera\u0107 najrozmaitsze, dowolne kszta\u0142ty. Miazga ta pokryta jest przezroczyst\u0105 elastyczn\u0105 pow\u0142ok\u0105, przypominaj\u0105c\u0105 \u017celatyn\u0119<\/a><\/i>[30]<\/a>). Nagle projekcj\u0119 przerywa Adolf (Pewnego dnia na casting wparowa\u0142 ch\u0142opiec, kt\u00f3ry na dzie\u0144 dobry zepsu\u0142 szaf\u0119 graj\u0105c\u0105, wywali\u0142 tac\u0119 z kaw\u0105 i wywr\u00f3ci\u0142 stoliczek<\/i> \u2013<\/i> m\u00f3wi Gradowski. \u2013 O tak, to m\u00f3j Adolf, pomy\u015bla\u0142em. Robert Pluci\u0144ski mia\u0142 w sobie co\u015b destrukcyjnego<\/a><\/i>[31]<\/a>). Ch\u0142opiec-lalka krzyczy upiornym, zacinaj\u0105cym si\u0119 g\u0142osem, rozp\u0119dza kolorowe postaci na widowni: zmykaj, Kaczko Dziwaczko, bo ci\u0119 zjem na obiad! Uciekaj, mr\u00f3wko, bo ci\u0119 rozdepcz\u0119! To jeszcze nie koniec, panie Kleks! Odechce si\u0119 panu pa\u0144skich bajeczek! Z polskiej Akademii zostan\u0105 trociny, rozumie pan? Tro-ci-ny!<\/i> Awangardowa forma slajd\u00f3w z kosmosu nie jest przypadkowa: w akcie zniszczenia pobrzmiewa los prze\u015bladowanej w III Rzeszy \u201esztuki zdegenerowanej\u201d (Chagalla, Dixa, Grosza, Kandinsky’ego, Kleego…).<\/p>\n

\u017bycie akademii po tym traumatycznym wydarzeniu toczy si\u0119 wprawdzie dalej, ale pan Kleks jest smutny, park nawiedza depresyjna jesie\u0144; w czasie wigilijnej kolacji Adolf w\u0142amuje si\u0119 do niedost\u0119pnej ch\u0142opcom cz\u0119\u015bci budynku, zwanej \u201esekretami\u201d, i niszczy magiczn\u0105 wiedz\u0105 profesora Paj-Chi-Wo. I chocia\u017c ostatecznie pan Kleks wy\u0142\u0105cza z\u0142o\u015bliwego robota, to i tak traci swoje magiczne umiej\u0119tno\u015bci.<\/p>\n

Bajka dobiega ko\u0144ca.<\/p>\n

<\/span><\/p>\n

\u00a0Leon Niemczyk, Robert Pluci\u0144ski (na ekranie),\u00a0Akademia Pana Kleksa<\/em>, 1983 r., re\u017c. Krzysztof\u00a0 Gradowski,
\nfot. Eugeniusz Gawrysiak, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

15.<\/strong> Ale i kontekst powstawania tej antyautorytarnej ba\u015bni (i jej dw\u00f3ch kontynuacji, odpowiednio z 1986 i 1988 roku) czyni z nich prawdziwie dialektyczny supe\u0142. Gradowski pierwszy scenariusz, pisany na zam\u00f3wienie Andrzeja Wajdy, mia\u0142 gotowy ju\u017c na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych<\/a>[32]<\/a>. Produkcja rusza jednak prawie dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w stanie wojennym (latem roku 1982 skompletowana jest obsada \u2013 jeszcze nie Leon Niemczyk, a Gustaw Holoubek ma gra\u0107 golarza Filipa), z wielkim rozmachem. Kolejny supe\u0142 to du\u017ce wsparcie wytw\u00f3rni Gorkiego; cz\u0119\u015b\u0107 zdj\u0119\u0107 powstaje w Moskwie, sekwencja z Andersenem kr\u0119cona jest w Tallinie. Nasuwa si\u0119 tu pytanie o czytanie tekst\u00f3w kultury wbrew ich kontekstowi historycznemu, na co odpowiedzi\u0105 wydawa\u0142oby mi si\u0119 czytanie ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 tego\u017c, ale \u201epomimo\u201d niego, w polityczno-estetycznym splocie, z kt\u00f3rego nie musi wynika\u0107 to, co wynika\u0107 \u201epowinno\u201d. Przeciwko doros\u0142ej <\/b>analizie fakt\u00f3w wyrosn\u0105\u0107 mog\u0105 dzieci\u0119co-naiwne odczytania anachroniczne, wra\u017cliwo\u015b\u0107 na dzieje recepcji i wzbogacanie jej; by\u0107 mo\u017ce w ramach afirmowania pora\u017cki nale\u017ca\u0142oby przedefiniowa\u0107 interpretacyjn\u0105 sp\u00f3jno\u015b\u0107, dokona\u0107 zwrotu ku sprzeczno\u015bciom tkwi\u0105cym w samej koncepcji tw\u00f3rczo\u015bci dla dzieci. Nasza kultura opiera si\u0119 na nadmiarze, nadprodukcji, w rezultacie czego nasze do\u015bwiadczanie zmys\u0142owe stopniowo coraz bardziej traci na wyrazisto\u015bci. […] Dzi\u015b wa\u017cne jest uleczenie naszych zmys\u0142\u00f3w. Musimy si\u0119 nauczy\u0107 wi\u0119cej widzie\u0107, s\u0142ysze\u0107 i odczuwa\u0107<\/a><\/b><\/i>[33]<\/a>, marudzi\u0142a z w\u0142a\u015bciwym sobie wdzi\u0119kiem Susan Sontag w swoim s\u0142ynnym eseju Przeciw interpretacji<\/i>. Mnie na poprzednich stronach przypad\u0142o w udziale narzekanie raczej na jej (interpretacji) niedob\u00f3r ni\u017c przerost \u2013 paradoksalnie jednak fraza (je\u015bli nie bon mot) o erotyce sztuki<\/i> wydaje mi si\u0119 dobrym pomostem do dalszych rozwa\u017ca\u0144. Funkcj\u0105 krytyki powinno by\u0107 pokazywanie, w jaki spos\u00f3b istnieje dane dzie\u0142o<\/b>, a nawet \u017ce istnieje<\/b>, a nie odkrywanie, co ono znaczy<\/a><\/b><\/i>[34]<\/a>. Ja nie mam tej \u015bmia\u0142o\u015bci, oczywi\u015bcie, aby s\u0105dzi\u0107, czym krytyka powinna by\u0107, a czym nie \u2013 mog\u0119 jedynie nie\u015bmia\u0142o, i wci\u0105\u017c z pewnym zak\u0142opotaniem, zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 ku dzieci\u0119cym praktykom ogl\u0105dania, w tym i swoim w\u0142asnym wspomieniom o tych\u017ce, naiwno\u015bci, ale te\u017c anarchii, dzieci\u0119cej amoralno\u015bci, b\u0142\u0105dzeniu po marginesach, ogl\u0105daniu niepewnemu, niepowa\u017cnemu, ale jednocze\u015bnie bezwstydnie zach\u0142annemu. jakby z czas\u00f3w, kiedy nie wiedzieli\u015bmy jeszcze za bardzo, co<\/b> ogl\u0105da\u0107 i\u00a0jak<\/b>.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Artyku\u0142 jest rozbudowan\u0105 wersj\u0105 wyst\u0105pienia konferencyjnego wyg\u0142oszonego w maju 2015 roku na konferencji <\/span>Wysz\u0142o jak wysz\u0142o. Pora\u017cka i s\u0142abo\u015b\u0107 w kulturze Europy \u015arodkowej w latach 1970-2000<\/em>, organizowanej przez Zesp\u00f3\u0142 Bada\u0144 Praktyk P\u00f3\u017anej Nowoczesno\u015bci przy Instytucie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Cz\u0119\u015b\u0107 tekstu w przeredagowanej formie trafi\u0142a do zestawu konkursowego Autorki w XXII edycji Konkursu o nagrod\u0119 im. Krzysztofa M\u0119traka (2018) i zosta\u0142a opublikowana na \u0142amach portalu festiwalu Nowe Horyzonty.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n

<\/a>[1] M. Talarczyk-Guba\u0142a, Bia\u0142y mazur<\/i>, Galeria Miejska Arsena\u0142, Pozna\u0144 2013, s. 13.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] Tam\u017ce.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] Tam\u017ce, podkre\u015blenia moje.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] J. Armata, A. Wr\u00f3blewska, Film polski dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/i>, Warszawa 2014, s. 114\u2013115.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] Tam\u017ce, s. 23.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] A. Kulik, M\u00f3j film: z bada\u0144 nad upodobaniami filmowymi dzieci w wieku od 7 do 14 lat<\/i>, Warszawa 1962, s. 112.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] J. Armata, A. Wr\u00f3blewska, dz. cyt., s. 15.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] A. Ko\u0142ody\u0144ski, W poszukiwaniu formu\u0142y<\/i>, [w:] Tw\u00f3rcy filmu dzieci\u0119cego w Polsce<\/i>, oprac. J. Szyma\u0144ski, B. Tyma, Pozna\u0144 1987, s. 7.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] Tam\u017ce, s. 10.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] Talarczyk, dz. cyt., <\/i>s. 91.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] Tam\u017ce, s. 66.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] Ch. Baudelaire, Cnoty zabawki<\/i>,<\/i> [w:] Sztuczne raje<\/i>, s\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2009, s. 319\u2013320.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13] J. Armata, A. Wr\u00f3blewska, dz. cyt., s. 48.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] Tam\u017ce, s. 113.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] G. Didi-Huberman, Strategie obraz\u00f3w. Oko historii 1<\/i>, Korporacja Ha!art, Krak\u00f3w 2011, s. 213.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16] Tam\u017ce, s. 232.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[17] Pomi\u0119dzy napisaniem a publikacj\u0105 tego artyku\u0142u ksi\u0105\u017cka Halberstama doczeka\u0142a si\u0119 dw\u00f3ch t\u0142umacze\u0144 na j\u0119zyk polski: fragmentu pt. Odmie\u0144cza sztuka pora\u017cki<\/i> na \u0142amach \u201eDwutygodnika\u201d w przek\u0142adzie Marcina Wr\u00f3bla (https:\/\/www.dwutygodnik.com\/artykul\/7739-przegryw-odmiencza-sztuka-porazki.html<\/a>, dost\u0119p 1.03.2020) i pe\u0142nego ksi\u0105\u017ckowego wydania pt. Przedziwna sztuka pora\u017cki<\/i> w przek\u0142adzie Miko\u0142aja Denderskiego. Sygnalizuj\u0119 tutaj podw\u00f3jne t\u0142umaczenie funkcjonuj\u0105ce w polszczy\u017anie z dw\u00f3ch powod\u00f3w. Po pierwsze, Odmie\u0144cza sztuka pora\u017cki<\/i> wydaje mi si\u0119 tytu\u0142em bardziej trafnym, ryzykanckim, bardziej zadziornym, nieoczywistym i rzucaj\u0105cym wyzwanie oku czytelnika. Po drugie, Marcin Wr\u00f3bel, cz\u0119\u015bciej publikuj\u0105cy pod pseudonimem Marceli Szpak, przez wiele lat, g\u0142\u00f3wnie jako autor nieistniej\u0105cego ju\u017c bloga Masowa Konsumpcja Kultury Masowej (pod adresem ultramaryna.pl\/mkk, brak dost\u0119pu), by\u0142 praktykiem, a dla mnie wzorem i niewyczerpan\u0105 inspiracj\u0105 popkulturowej krytyki nieformalnej, troch\u0119 anarchistycznej, nonszalanckiej i \u201eniepowa\u017cnej\u201d. Dalsze przypisy odsy\u0142aj\u0105, oczywi\u015bcie, do ksi\u0105\u017ckowego przek\u0142adu Miko\u0142aja Denderskiego.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18] J. Halberstam, Przedziwna sztuka pora\u017cki<\/i>, t\u0142um. M. Denderski, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2018, s. 47.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] Tam\u017ce, s. 15.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20] Tam\u017ce, s. 19\u201320.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] M. Talarczyk-Guba\u0142a, dz. cyt., <\/i>s. 87.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22] J. Brzechwa, Pan Kleks<\/i>, Dom Wydawniczy \u201eJota\u201d, Warszawa 1989, s. 9.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23] Zwr\u00f3cono mi uwag\u0119 na brak odwo\u0142ania \u2013 w kontek\u015bcie Kleksa \u2013 do postaci Janusza Korczaka. Uwag\u0119 rzeczywi\u015bcie tak intuicyjn\u0105, \u017ce wr\u0119cz symptomatyczn\u0105; Korczak jest skojarzeniem nieodzownym tam, gdzie krzy\u017cuje si\u0119 tematyka Zag\u0142ady i pedagogiki. Pisa\u0142 o tej analogii Piotr Ruszkowski, zob. Korczak znany, lecz nie do ko\u0144ca poznany\u2026, <\/i>[w:] Czytanie Korczaka. Ksi\u0105\u017cki, bohaterowie, postawy<\/i>, red. K. Ta\u0142u\u0107, Biblioteka \u015al\u0105ska, Katowice 2013. Trafi\u0142am na niego poprzez fundamentaln\u0105 prac\u0119 Ma\u0142gorzaty W\u00f3jcik-Dudek, W(y)czyta\u0107 Zag\u0142ad\u0119. Praktyki postpami\u0119ci w polskiej literaturze XXI wieku dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/i>, Wydawnictwo U\u015a, Katowice 2016.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[24] J. Brzechwa, dz. cyt., s. 31.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[25] Tam\u017ce, <\/i>s. 30.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[26] Tam\u017ce, s. 9.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[27] M. Urbanek, Brzechwa nie dla dzieci<\/i>, Warszawa 2013.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[28] M. W\u00f3jcik-Dudek, dz. cyt., s. 36.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[29] Za te podpowiedzi i skojarzenia dzi\u0119kuj\u0119 Karolinie Miszczak.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[30] J. Brzechwa, dz. cyt., s. 77.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[31] J. Armata, A. Wr\u00f3blewska, dz. cyt., s. 47.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[32] Tam\u017ce, s. 45.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a>
\n<\/a>[33] S. Sontag,\u00a0Przeciw interpretacji i inne eseje<\/i>, Krak\u00f3w 2012, s. 25. [powr\u00f3t]<\/a>
\n<\/a>[34] Tam\u017ce, s. 26.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Kapelusz i boa. Kleksy wok\u00f3\u0142 kina dzieci\u0119cego\u00a0<\/b><\/p>\n

W artykule recenzuj\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119\u00a0Film polski dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy\u00a0<\/i>Jerzego Armaty i Anny Wr\u00f3blewskiej i przez jej pryzmat przygl\u0105dam si\u0119 dyskursowi wok\u00f3\u0142 polskiego kina dzieci\u0119cego. Interesuje mnie spos\u00f3b, w jaki jako krytycy i doro\u015bli podchodzimy do kina dla dzieci, i interpretacyjne szanse, kt\u00f3re tracimy, traktuj\u0105c protekcjonalnie zar\u00f3wno filmy dzieci\u0119ce, jak i najm\u0142odszych widz\u00f3w. Nast\u0119pnie, w \u015bwietle tych rozpozna\u0144, analizuj\u0119 film Krzysztofa Gradowskiego\u00a0Akademia Pana Kleksa<\/i>\u00a0(1983).<\/p>\n

The Hat and the Boa. Inkblots around Children\u2019s Cinema<\/b><\/p>\n

In this article, I review the book\u00a0Film polski dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/i>\u00a0by Jerzy Armata and Anna Wr\u00f3blewska, and within this context I examine the discourse around polish children\u2019s cinema. I\u2019m interested in the way in which we, as both critics and adults, think about children\u2019s cinema, and ine the interpretative paths we lose when we treat both these films and their young audience with a grown-up superiority. Then, in the light of these diagnoses, I analyse the film\u00a0Akademia Pana Kleksa<\/i>\u00a0(1983) directed by Krzysztof Gradowski.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe:<\/b>\u00a0kino dla dzieci, pora\u017cka, Krzysztof Gradowski,\u00a0Akademia Pana Kleksa<\/i><\/p>\n

Klara Cykorz<\/b>\u00a0\u2013 kulturoznawczyni, krytyczka filmowa. Laureatka Konkursu im. Krzysztofa M\u0119traka (2018). Na \u0142amach \u201eDwutygodnika\u201d prowadzi autorski cykl \u201eGadanie\u201d po\u015bwi\u0119cony serialom telewizyjnym.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

1. Pomys\u0142 na zbi\u00f3r esej\u00f3w o kinie kobiet w polskiej kinematografii zrodzi\u0142 si\u0119 ze wstydu[1], pisze Monika Talarczyk we wst\u0119pie do Bia\u0142ego mazura, swojej pr\u00f3by odzyskania szeregu zapomnianych lub zestereotypizowanych kobiecych biografii i karier. Ilekro\u0107 \u2013 rzadko przecie\u017c \u2013 re\u017cyserka stawa\u0142a si\u0119 bohaterk\u0105 pobocznego w\u0105tku wyk\u0142adu czy syntezy historycznofilmowej, czu\u0142am za\u017cenowanie. Najpierw jako s\u0142uchaczka, potem… Czytaj wi\u0119cej »Kapelusz i boa. Kleksy wok\u00f3\u0142 krytyki kina dzieci\u0119cego<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":726,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[374],"tags":[421,379,275,242,172,422,345],"ppma_author":[255],"class_list":["post-245","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-1-2020","tag-akademia-pana-kleksa","tag-edukacja","tag-edukacja-filmowa","tag-film-dla-dzieci-i-mlodziezy","tag-krytyka-filmowa","tag-krzysztof-gradowski","tag-porazka"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t