{"id":241,"date":"2020-04-26T00:00:00","date_gmt":"2020-04-25T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2020\/04\/26\/mowa-ptakow-duch-ojca-hamleta-i-glos-kasandry\/"},"modified":"2021-05-29T14:14:36","modified_gmt":"2021-05-29T13:14:36","slug":"mowa-ptakow-duch-ojca-hamleta-i-glos-kasandry","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/mowa-ptakow-duch-ojca-hamleta-i-glos-kasandry\/","title":{"rendered":"„Mowa ptak\u00f3w”: duch ojca Hamleta i g\u0142os Kasandry"},"content":{"rendered":"

Kto z was mow\u0119 ptak\u00f3w zna?
\n<\/em>Nikt-i tylko jeden ja. Chrz\u0119st i szelest, szepty cisz,
\n<\/em>W szmerach trzciny cicho \u015bnisz,
\n<\/em>\u0106wir-\u0107wir-\u0107wir i tiju-fit,
\n<\/em>A to znaczy zaraz \u015bwit
\n<\/em>Zaraz drgn\u0105 r\u00f3\u017cowe zorze
\n<\/em>Bo i c\u00f3\u017c to znaczy\u0107 mo\u017ce?<\/em><\/p>\n

Julian Tuwim, Mowa ptak\u00f3w<\/em><\/p>\n

\n

Odchodz\u0119.
\n<\/em>Blednie ju\u017c w\u0105t\u0142a iskierka robaczka
\n<\/em>\u015awi\u0119toja\u0144skiego: \u015bwit zaraz nastanie.
\n<\/em>\u017begnaj mi, \u017cegnaj. I pami\u0119taj o mnie.<\/em><\/p>\n

William Szekspir, Hamlet<\/em><\/p>\n

\n

O, biada! Ach! Jaki\u017c tu knuj\u0105 czyn?!<\/em><\/p>\n

Ajschylos, Agamemnon<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/i><\/p>\n

\u00a0<\/i><\/p>\n

Sebastian Fabija\u0144ski w filmie Mowa ptak\u00f3w<\/em>, fot. Grzegorz Adach, \u017ar\u00f3d\u0142o: Velvet Spoon\u00a0<\/i><\/span><\/p>\n

Osoba i dzie\u0142o Andrzeja \u017bu\u0142awskiego nie pozwalaj\u0105 o sobie zapomnie\u0107. Blisko trzy lata po \u015bmierci re\u017cysera i premierze jego ostatniego filmu Kosmos<\/i> zyska\u0142y niespodziewanie nowe wcielenie w Mowie ptak\u00f3w<\/i>. Film Xawerego \u017bu\u0142awskiego, wed\u0142ug scenariusza napisanego przez ojca i przekazanego mu nied\u0142ugo przed \u015bmierci\u0105, dziedziczy swoist\u0105 energi\u0119 obraz\u00f3w \u017bu\u0142awskiego seniora wraz z charakterystyczn\u0105 dla nich wizj\u0105 ludzi, \u015bwiata i sztuki. Kino Andrzeja \u017bu\u0142awskiego szokuje i zmusza do my\u015blenia. Ma g\u0142\u0119bokie korzenie historyczne i intelektualne, a nawet, w pewnym sensie \u2013 religijne. Kinem tym rz\u0105dz\u0105 silne nami\u0119tno\u015bci oraz wizja \u015bwiata pozostaj\u0105cego poza teodyce\u0105, czyli boskim usprawiedliwieniem istniej\u0105cego w nim z\u0142a. Taka diagnoza prowadzi ku wyobra\u017ceniom bliskim gnozie, czyli do obraz\u00f3w historii i wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci widzianych jako apokalipsa bez zbawienia, a jedynie z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 indywidualnych ol\u015bnie\u0144 nawiedzaj\u0105cych bohater\u00f3w w chaosie ambiwalentnych do\u015bwiadcze\u0144. Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 spe\u0142niaj\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 i sztuka. To dzi\u0119ki nim cierpienie mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 sensowne, staj\u0105c si\u0119 tw\u00f3rczym impulsem. Dlatego kino Andrzeja \u017bu\u0142awskiego mo\u017cna traktowa\u0107 jako magiczny obszar, w kt\u00f3rym dochodzi do swoistego po\u0142\u0105czenia \u017cycia zmys\u0142owego i duchowego w wymiarze artystycznej nierzeczywisto\u015bci. To przekonanie o szczeg\u00f3lnej warto\u015bci sztuki filmowej, asymiluj\u0105cej na sw\u00f3j spos\u00f3b dziwno\u015b\u0107 \u015bwiata rzeczywistego i przekszta\u0142caj\u0105cej j\u0105 w zbawienne fikcje, jest tak\u017ce zasadnicz\u0105 cech\u0105 Mowy ptak\u00f3w<\/i>.<\/p>\n

Mam nadziej\u0119, \u017ce w \u201eMowie ptak\u00f3w\u201d dusza mojego ojca… po prostu tam jest<\/a><\/i>[1]<\/a> \u2013 m\u00f3wi\u0142 re\u017cyser w jednym z wywiad\u00f3w.\u00a0 Trudno oprze\u0107 si\u0119 my\u015bli, \u017ce Xawery \u017bu\u0142awski, decyduj\u0105c si\u0119 na realizacj\u0119 filmu na podstawie scenariusza napisanego przez ojca, postawi\u0142 siebie (i swojego bohatera) w sytuacji przypominaj\u0105cej sytuacj\u0119 Hamleta. Mowa ptak\u00f3w<\/i>, tak jak post\u0119powanie Hamleta, wi\u0105\u017ce si\u0119 z pr\u00f3b\u0105 wyzwalania samego siebie spod wp\u0142ywu ducha ojca, kt\u00f3ry zach\u0119ca syna z za\u015bwiat\u00f3w do buntu wobec przejaw\u00f3w z\u0142a. Zestawienie Mowy ptak\u00f3w<\/i> z Hamletem<\/i> mo\u017ce wyda\u0107 si\u0119 zaskakuj\u0105ce. Lecz to w\u0142a\u015bnie w takim skojarzeniu ujawnia si\u0119 g\u0142\u0119bszy sens tego dzie\u0142a.<\/p>\n

Jak pami\u0119tamy, akcj\u0119 dramatyczn\u0105 Szekspirowskiego Hamleta<\/i> uruchamia duch ojca g\u0142\u00f3wnego bohatera, kt\u00f3ry karze mu pom\u015bci\u0107 w\u0142asn\u0105 \u015bmier\u0107 zadan\u0105 skrytob\u00f3jczo przez brata. Zadaniem Hamleta staje si\u0119 rozpoznanie tajemnicy ducha i odniesienie jej do w\u0142asnego losu. Tak rozpoczyna si\u0119 historia rodzinna, kt\u00f3ra jednak wraz z biegiem wypadk\u00f3w staje si\u0119 dla bohatera pretekstem do diagnozy kondycji moralnej \u015bwiata wsp\u00f3\u0142czesnego. Przyczyn\u0105 z\u0142a trawi\u0105cego ten \u015bwiat okazuj\u0105 si\u0119 ludzkie s\u0142abo\u015bci i nami\u0119tno\u015bci oraz powik\u0142any i chorobliwy stan historii i polityki \u2013 dziedzictwo ojc\u00f3w. A wszystko to przejawia si\u0119 w zwierciadlanej formie dramatu opartej na grze lustrzanych odbi\u0107: postaci, ich postaw i uczu\u0107.<\/p>\n

Podobnie dzieje si\u0119 w Mowie ptak\u00f3w<\/i>. Duch ojca inicjuje wydarzenia poprzez scenariusz (a i sam pojawia si\u0119 w pewnym momencie na ekranie pod postaci\u0105 Daniela Olbrychskiego), re\u017cyser prowadzi z nim swoisty dialog poprzez g\u0142\u00f3wnego bohatera, a dialog ten uruchamia sie\u0107 skomplikowanych interakcji mi\u0119dzy postaciami filmu i \u015bwiatem przedstawionym. Wprawdzie Hamlet<\/i> Szekspira by\u0142 \u201etragedi\u0105 ksi\u0119cia Danii\u201d, a film Xawerego \u017bu\u0142awskiego jest raczej tragikomedi\u0105, kt\u00f3rej bohaterami s\u0105 polscy (jeszcze?) inteligenci, to jednak i tu mo\u017cna dostrzec pewne podobie\u0144stwo. To przecie\u017c w\u0142a\u015bnie Hamleta mo\u017cna traktowa\u0107 jako protoplast\u0119 wszelkich bohater\u00f3w inteligent\u00f3w zatroskanych z\u0142ym stanem \u015bwiata. Hamlet jest nie tylko ksi\u0119ciem, ale tak\u017ce filozofem i niespe\u0142nionym artyst\u0105 (aktorem). Mo\u017ce zatem jest co\u015b na rzeczy w tym z pozoru odleg\u0142ym skojarzeniu? Mo\u017ce jest \u2013 skoro sam autor scenariusza wspomina\u0142 o dw\u00f3ch inicjacyjnych ol\u015bnieniach sztuk\u0105 filmow\u0105, kt\u00f3re prze\u017cy\u0142 w wieku m\u0142odzie\u0144czym. Pierwszym by\u0142y filmy Andrzeja Wajdy, drugim \u2013 filmowy Hamlet<\/i> w re\u017cyserii Laurence’a Oliviera<\/a>[2]<\/a>. Odwo\u0142anie do Hamleta<\/i> pojawia si\u0119 w (co najmniej) jednym z film\u00f3w Andrzeja \u017bu\u0142awskiego \u2013 Diable<\/i>. Najcz\u0119\u015bciej jednak posta\u0107 Hamleta, jako pewien archetyp osamotnionego i niewinnego bohatera istniej\u0105cego w skomplikowanym \u015bwiecie, ulega\u0142a w jego filmach stopieniu z innym, nie mniej archetypowym wzorem literackim pochodz\u0105cym z powie\u015bci Fiodora Dostojewskiego, czyli z postaci\u0105 Idioty (ksi\u0119cia Myszkina) \u2013 \u201eniszcz\u0105cego samarytanina\u201d, cz\u0142owieka dobrego i naiwnego, kt\u00f3ry ponosi kl\u0119sk\u0119, ale zostawia sw\u00f3j mocny \u015blad w \u015bwiecie<\/a>[3]<\/a>. Czy podobnie jest r\u00f3wnie\u017c w przypadku g\u0142\u00f3wnego bohatera Mowy ptak\u00f3w<\/i>?<\/p>\n

Z pewno\u015bci\u0105 w filmie Xawerego \u017bu\u0142awskiego, podobnie jak w Hamlecie<\/i>, istotne s\u0105 trzy tematy: historia rodzinna z g\u0142\u00f3wnym motywem relacji ojca i syna, temat Historii zamieniaj\u0105cej si\u0119 na oczach bohater\u00f3w (i widz\u00f3w) w polityczn\u0105 wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 oraz temat sztuki, czyli w tym przypadku kina i literatury, pozwalaj\u0105cych z chaosu rzeczywisto\u015bci prywatnej i spo\u0142ecznej wydoby\u0107 prawdziwy ton opowie\u015bci, ocali\u0107 w\u0142asn\u0105 inno\u015b\u0107, odnale\u017a\u0107 wolno\u015b\u0107.<\/p>\n

Tytu\u0142 filmu w poetycki spos\u00f3b sygnalizuje wzajemne powi\u0105zanie tych trzech temat\u00f3w. Tytu\u0142owa \u201emowa ptak\u00f3w\u201d to nieustanny \u015bwiergot, chaos i kakofonia: my\u015bli, dialog\u00f3w, cytat\u00f3w, obraz\u00f3w, znak\u00f3w, emocji i fantazji. Ale jest to r\u00f3wnie\u017c swoisty \u201e\u015bpiew mi\u0142osny\u201d, czyli poezja, kt\u00f3ra mo\u017ce wy\u0142oni\u0107 si\u0119 z tego chaosu, by zamieni\u0107 si\u0119 w sztuk\u0119, czyli w proz\u0119, film, muzyk\u0119. Scenariusz Mowy ptak\u00f3w<\/i> by\u0142 czym\u015b w rodzaju partytury, kt\u00f3ra prowadzi\u0142a re\u017cysera ku dzie\u0142u filmowemu o polifonicznej strukturze. Jednym z g\u0142\u00f3wnych g\u0142os\u00f3w zapisanych w tej partyturze by\u0142 ten opowiadaj\u0105cy o historii rodzinnej \u2013 ojca i syna (a w\u0142a\u015bciwie ojc\u00f3w i syn\u00f3w). Wyra\u017any sygna\u0142 tego w\u0105tku pojawia si\u0119 ju\u017c w sekwencji czo\u0142owej filmu: w obrazie nak\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na siebie wizerunk\u00f3w twarzy Andrzeja, Xawerego i Mariana (Sebastian Fabija\u0144ski) \u2013 g\u0142\u00f3wnego bohatera i spiritus movens<\/i> \u015bwiata przedstawionego; w d\u017awi\u0119ku za\u015b s\u0142ycha\u0107 g\u0142os Andrzeja opowiadaj\u0105cego o swojej drodze przez \u017cycie i kino. Marian jest wi\u0119c alter ego zar\u00f3wno moim, jak i mojego ojca, ale wyra\u017ca te\u017c \u017bu\u0142awszczyzn\u0119, rodzin\u0119 \u017bu\u0142awskich<\/a><\/i>[4]<\/a> \u2013 t\u0142umaczy\u0142 re\u017cyser.<\/p>\n

Ten w\u0105tek pokoleniowy dotyczy przede wszystkim ostatnich lat \u017cycia Andrzeja \u017bu\u0142awskiego i jego relacji z synem Xawerym<\/a>[5]<\/a>. Lecz jego sens jest o wiele g\u0142\u0119bszy. Filmowa relacja ojciec\u2013syn dzi\u0119ki podniesieniu do rangi sztuki si\u0119ga poza znaczenia dos\u0142owne. Nie ogranicza si\u0119 do poziomu obyczajowo-psychologicznego, lecz niczym w Hamlecie<\/i> zyskuje wymiar archetypowy. Wyra\u017ca si\u0119 przez ni\u0105 odwieczne do\u015bwiadczenie duchowe, trudno uchwytne, czasem niezrozumia\u0142e i niepokoj\u0105ce, stanowi\u0105ce o specyfice relacji mi\u0119dzy ojcami a synami. Za tym do\u015bwiadczeniem stoj\u0105 pytania o mo\u017cliwo\u015b\u0107 uwolnienia si\u0119 syna spod wp\u0142ywu ojca, ale tak\u017ce o pami\u0119\u0107 i dziedzictwo. Chodzi przy tym o wszystko, co mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 jawne, a zarazem o te do\u015bwiadczenia i emocje, kt\u00f3re na zawsze pozostan\u0105 ukryte. Xawery \u017bu\u0142awski jako autor filmu powt\u00f3rzy\u0142 tu w pewnym sensie te kwestie, kt\u00f3re kilkadziesi\u0105t lat wcze\u015bniej nurtowa\u0142y tak\u017ce Andrzeja \u017bu\u0142awskiego w jego relacjach z ojcem \u2013 Miros\u0142awem, i kt\u00f3re wielokrotnie przywo\u0142ywa\u0142 w swoich ksi\u0105\u017ckach. \u017bycie syna to te\u017c dorozumiewanie si\u0119, kto jest ojciec. W chwili, kiedy ojciec umiera, stajesz si\u0119 nim, zlewasz w jedno. Nie wiesz tego, czego on nie wie, i jeste\u015b samotnie przed nieogarni\u0119tym a ogromnym, jak przed budynkiem i przepa\u015bci\u0105<\/a><\/i>[6]<\/a> \u2013 pisa\u0142 Andrzej \u017bu\u0142awski.<\/p>\n

Filmowy Marian jest zatem postaci\u0105 fikcyjn\u0105, ale te\u017c oboma \u017bu\u0142awskimi \u201ew jednym\u201d. W\u0105tek tajemniczej osmozy mi\u0119dzy ojcem i synem, czy te\u017c synem a ojcem, jest by\u0107 mo\u017ce najbardziej interesuj\u0105cym tematem Mowy ptak\u00f3w<\/i>. Jest on rozpi\u0119ty pomi\u0119dzy sfer\u0105 czysto instynktownych emocji i zachowa\u0144 a pr\u00f3b\u0105 ich obiektywizacji w autorefleksji bohater\u00f3w. Na wy\u017cszej p\u0142aszczy\u017anie znacze\u0144 wsp\u00f3\u0142tworz\u0105 go r\u00f3wnie\u017c zabiegi formalne: aluzje biograficzne, literackie i filmowe, czytelne dla znawc\u00f3w biografii i tw\u00f3rczo\u015bci \u017bu\u0142awskich, kt\u00f3re uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w mozaikowy obraz \u201e\u017cu\u0142awszczyzny\u201d.<\/p>\n

<\/p>\n

Daniel Olbrychski w filmie Mowa ptak\u00f3w<\/em>, fot. Grzegorz Adach, \u017ar\u00f3d\u0142o: <\/span>Velvet Spoon<\/span><\/p>\n

Obraz ten posiada tak\u017ce detale realistyczne. Zw\u0142aszcza w scenach rozgrywaj\u0105cych si\u0119 w domu w Starej Mi\u0142osnej, gdzie w rol\u0119 Mistrza (czyli Andrzeja) wciela si\u0119 Daniel Olbrychski \u2013 jego przyjaciel. Widzimy ten dom tak, jak m\u00f3g\u0142 on wygl\u0105da\u0107 podczas ostatnich lat \u017cycia re\u017cysera. Na ekranie pojawiaj\u0105 si\u0119 autentyczne trofea filmowe, ksi\u0105\u017cki (m.in. dzie\u0142a Lwa To\u0142stoja) i zdj\u0119cia pami\u0105tkowe z wizerunkami Andrzeja \u017bu\u0142awskiego i jego aktor\u00f3w. Film na chwil\u0119 zamienia si\u0119 w opowie\u015b\u0107 familijn\u0105. Widzimy Mistrza stoj\u0105cego w kuchni, \u201eprzy garach\u201d, gotuj\u0105cego potrawk\u0119 z kaczki i celebruj\u0105cego w ten spos\u00f3b \u201eresztki dawnej \u015bwietno\u015bci\u201d \u2013 jak sam m\u00f3wi. Je\u015bli jednak Mowa ptak\u00f3w<\/i> staje si\u0119 na chwil\u0119 opowie\u015bci\u0105 rodzinn\u0105 z \u201enut\u0105 sentymentaln\u0105\u201d, to szybko ods\u0142ania tak\u017ce swoj\u0105 drug\u0105, ironiczn\u0105 stron\u0119. R\u00f3wnie\u017c w stosunku do postaci Mistrza. Wida\u0107 t\u0119 ironi\u0119 wyra\u017anie cho\u0107by w scenie polowania na ganku, w kt\u00f3rej Mistrzowi zacina si\u0119 flinta, czy w scenie, w kt\u00f3rej pokazuje on Ali (Katarzyna Chojnacka) fragmenty filmu Op\u0119tanie<\/i>, doprowadzaj\u0105c j\u0105 do wstrz\u0105su i szlochu… \u201eOjca bajka jest okrutna… ale do jego film\u00f3w ma\u0142o kto wraca\u201d \u2013 stwierdza w pewnym momencie Marian. \u201eWszyscy jeste\u015bmy dobrzy\u201d \u2013 podsumowuje Lucjan, jednooki malarz (Andrzej Chyra), z nut\u0105 sarkazmu w g\u0142osie.<\/p>\n

Opr\u00f3cz postaci Mariana, g\u0142\u00f3wnego filmowego medium \u017bu\u0142awskich, bohaterami s\u0105 inteligenci i arty\u015bci: J\u00f3zef (Eryk Kulm) \u2013 kompozytor i przyjaciel, u kt\u00f3rego Marian mieszka, jego partnerka Ania (Ja\u015bmina Polak), Ludwik (Sebastian Pawlak) \u2013 nauczyciel historii, od kt\u00f3rego problem\u00f3w z uczniami w szkole zaczyna si\u0119 akcja filmu, Ala \u2013 licealistka marz\u0105ca o kr\u0119ceniu film\u00f3w, Maria (\u017baneta Palica) \u2013 \u201eanielska\u201d kwiaciarka spotkana przypadkiem przez Mariana, jego brat Lucjan… Status tych postaci jest wieloznaczny. Wszystkie one staj\u0105 si\u0119 w pewnym sensie projekcj\u0105 wyobra\u017ce\u0144 i l\u0119k\u00f3w Mariana \u2013 nauczyciela etyki, ale te\u017c niespe\u0142nionego pisarza i, by\u0107 mo\u017ce, re\u017cysera, kt\u00f3ry stara si\u0119 wp\u0142ywa\u0107 na otaczaj\u0105c\u0105 go rzeczywisto\u015b\u0107, kreowa\u0107 j\u0105. S\u0105 one r\u00f3wnie\u017c pryzmatami skupiaj\u0105cymi w sobie refleksy r\u00f3\u017cnych os\u00f3b z rodziny \u017bu\u0142awskich b\u0105d\u017a ich przyjaci\u00f3\u0142. W Mowie ptak\u00f3w<\/i> postaci filmowe staj\u0105 naprzeciw siebie niby ci\u0105g zwierciadlanych odbi\u0107. Fikcja splata si\u0119 tu \u015bci\u015ble z rzeczywisto\u015bci\u0105, a rzeczywisto\u015b\u0107 zamienia w fikcj\u0119 na oczach widz\u00f3w. Na przyk\u0142ad Mistrz personifikuje Andrzeja \u017bu\u0142awskiego, ale te\u017c w pewnym stopniu jego ojca Miros\u0142awa (sk\u0142onno\u015b\u0107 do polowania), a by\u0107 mo\u017ce tak\u017ce brata \u2013 Mateusza, z kt\u00f3rym re\u017cyser sp\u0119dzi\u0142 ostatnie lata swojego \u017cycia, mieszkaj\u0105c w jednym domu. Podobnie Lucjan \u2013 w filmie jest bratem Mariana, ale wszystkie cechy odziedziczy\u0142 po bracie Andrzeja \u2013 \u0141ukaszu<\/a>[7]<\/a> (jest malarzem po \u017cyciowych przej\u015bciach w Anglii i wypadku samochodowym, w kt\u00f3rym straci\u0142 oko). Podobnie rzecz ma si\u0119 z innymi postaciami. Kwiaciarka Maria zyskuje tu pewne cechy matki Andrzeja \u017bu\u0142awskiego (trwa\u0142a kontuzja nogi, sk\u0142onno\u015b\u0107 do bigoterii), ale te\u017c jego babki (imi\u0119: Maria), natomiast kompozytor J\u00f3zef przypomina o przyja\u017ani, jaka \u0142\u0105czy\u0142a go z kompozytorem Andrzejem Korzy\u0144skim, autorem muzyki do jego film\u00f3w i Mowy ptak\u00f3w<\/i>. To jeszcze nie wszystko, bowiem bohaterowie zyskuj\u0105 opr\u00f3cz cech realnych os\u00f3b tak\u017ce pewne cechy bohater\u00f3w z innych film\u00f3w Andrzeja \u017bu\u0142awskiego (tu lista mo\u017ce by\u0107 d\u0142uga).<\/p>\n

Takim odbiciem \u2013 bazuj\u0105cym na wewn\u0119trznym krzyku bohater\u00f3w, jest \u201eMowa ptak\u00f3w\u201d. By\u0107 mo\u017ce same postacie, pisarz kompozytor, nauczyciel, w og\u00f3le nie istniej\u0105, ale s\u0105 archetypami inteligencji <\/i>\u2013 m\u00f3wi\u0142 Xawery \u017bu\u0142awski. \u2013 W tej historii wszystko si\u0119 odbija, to nie jest rzeczywisto\u015b\u0107, ale jej obraz, w dodatku w krzywym zwierciadle…<\/a><\/i>[8]<\/a>. Te w\u0142a\u015bnie zbie\u017cno\u015bci i odbicia czyni\u0105 Mow\u0119 ptak\u00f3w<\/i> nie tylko interesuj\u0105c\u0105 szarad\u0105 dla kinoman\u00f3w wtajemniczonych w histori\u0119 klanu \u017bu\u0142awskich, lecz przede wszystkim unaocznieniem zasady artystycznej Andrzeja \u017bu\u0142awskiego, kt\u00f3r\u0105 przyj\u0105\u0142 tak\u017ce jego syn: \u017ce kino powinno by\u0107 zbawienn\u0105 fikcj\u0105<\/i>. Kino jest dalekie od naprawdziwo\u015bci<\/a><\/i>[9]<\/a> \u2013 pisa\u0142 Andrzej \u017bu\u0142awski i kwestia ta pada r\u00f3wnie\u017c w filmie Xawerego. Ale to nie wszystko. Sztuka filmowa jest bowiem prawd\u0105, kt\u00f3ra ze wszech si\u0142 udaje, \u017ce ni\u0105 nie jest<\/a>[10]<\/a>. Wed\u0142ug Andrzeja \u017bu\u0142awskiego raport z rzeczywisto\u015bci<\/i> najbli\u017cszy sztuce musi by\u0107 p\u00f3\u0142jawny, p\u00f3\u0142skryty<\/a><\/i>[11]<\/a>.<\/p>\n

Scenariusz Mowy ptak\u00f3w<\/i> jest, obok Szamanki<\/i>, najbardziej zbli\u017cony do konkretnych, polskich reali\u00f3w spo\u015br\u00f3d wszystkich znanych nam dzie\u0142 filmowych Andrzeja \u017bu\u0142awskiego. Mowa ptak\u00f3w<\/i> rozpoczyna si\u0119 od scen niemal realistycznych. P\u00f3\u017aniej te realistyczne motywy powr\u00f3c\u0105 jeszcze w kilku momentach. Jednak g\u0142\u00f3wnym punktem wyj\u015bcia, rzec mo\u017cna \u201ep\u00f3\u0142jawnym, p\u00f3\u0142skrytym\u201d, jest pewna \u201eheretycka\u201d koncepcja dotycz\u0105ca interpretacji dziej\u00f3w Polski, kt\u00f3r\u0105 przedstawia nauczyciel historii swoim uczniom na pocz\u0105tku filmu. Powoduje to niezrozumienie, a zaraz potem wybuch agresji. Pogl\u0105d wy\u0142o\u017cony przez Historyka bardziej odpowiada wizji historiozoficznej Andrzeja \u017bu\u0142awskiego ni\u017c powszechnie obowi\u0105zuj\u0105cym wyk\u0142adniom podr\u0119cznikowym. Daje w nim o sobie zna\u0107 obsesyjny motyw tw\u00f3rczo\u015bci Andrzeja \u017bu\u0142awskiego, czyli ambiwalencja polskiej historii, a za ni\u0105 tak\u017ce ambiwalencja los\u00f3w i postaw polskich inteligent\u00f3w. Pozwol\u0119 sobie stre\u015bci\u0107 t\u0119 koncepcj\u0119, cho\u0107 nieuchronnie grozi to daleko id\u0105cymi uproszczeniami. A zatem: wed\u0142ug \u017bu\u0142awskiego katolicki chrzest przyj\u0119ty z Zachodu naznaczy\u0142 dzieje Polak\u00f3w pewnym rozdwojeniem. Z jednej strony wpisa\u0142 nas w kultur\u0119 tego\u017c Zachodu, inicjuj\u0105c przy tym mit \u201eprzedmurza chrze\u015bcija\u0144stwa\u201d, z drugiej strony \u2013 wci\u0105\u017c pozostawi\u0142 w kr\u0119gu wp\u0142yw\u00f3w wschodnich, kt\u00f3re z czasem doprowadzi\u0142y do powa\u017cnych konflikt\u00f3w politycznych i ideowych. To rozdwojenie naznaczy\u0142o p\u00f3\u017aniej losy polskiej inteligencji pewnego rodzaju podw\u00f3jno\u015bci\u0105: ich \u017cycie zawieszone zosta\u0142o pomi\u0119dzy u\u0142ud\u0105 kulturowych wyobra\u017ce\u0144 na w\u0142asny temat, czyli wizj\u0105 wsp\u00f3lnoty wyobra\u017conej i przekonaniami o w\u0142asnej w niej roli, a twardymi realiami historycznymi, kt\u00f3re szybko sta\u0142y si\u0119 swoistym narodowym theatrum<\/i>. Dlatego polscy inteligenci \u017cyj\u0105 w rozdwojeniu […] samego s\u0142owa Polska na co\u015b, czego nie ma, ale nigdy nie by\u0142o, wi\u0119c do czego mo\u017cna si\u0119 odwo\u0142a\u0107 wsp\u00f3lnie, jak do naszego, do poezji, do idea\u0142u, do linijki mi\u0119dzy wierszami, do pod p\u0142otu, do dworku, do pruderii: Papie\u017c nazywa to Chrystusem, Mickiewicz Litw\u0105, Gombrowicz zielonym, my i tak wiemy: cz\u0142owiek \u017cyje niemo\u017cno\u015bci\u0105…<\/a><\/i>[12]<\/a>.<\/p>\n

Fatalny wyb\u00f3r niemieckiego <\/i>[sic!<\/a>[13]<\/a>] chrztu uczyni\u0142 nas na zawsze przedmurzem \u201elepszej\u201d zachodnio\u015bci. Gdyby\u015bmy przyj\u0119li cyrylic\u0119 zamiast \u0142aciny, nie upad\u0142by \u015bwietny Kij\u00f3w, a imperialna Rosja by nie powsta\u0142a<\/a><\/i>[14]<\/a> \u2013 pisa\u0142 Andrzej \u017bu\u0142awski. Niemal dok\u0142adnie te same s\u0142owa wypowiada Historyk w filmie. Ten osobliwy pogl\u0105d wzbudza agresj\u0119 licealist\u00f3w. Wznieca j\u0105 jednak nie on sam, lecz przede wszystkim nacjonalistyczne stereotypy pokutuj\u0105ce w zbiorowej \u015bwiadomo\u015bci (a raczej \u2013nie\u015bwiadomo\u015bci) m\u0142odzie\u017cy. Dochodzi do awantury i akt\u00f3w agresji, w kt\u00f3rych przypadkowo uczestniczy tak\u017ce Marian, staj\u0105c w obronie kolegi. Awantura staje si\u0119 przyczyn\u0105 wyrzucenia ze szko\u0142y dw\u00f3ch nauczycieli i inicjuje ci\u0105g zaskakuj\u0105cych wydarze\u0144.<\/p>\n

<\/p>\n

Sebastian Pawlak w filmie Mowa ptak\u00f3w<\/em>, fot. Grzegorz Adach, \u017ar\u00f3d\u0142o: <\/span>Velvet Spoon<\/span><\/p>\n

Wydarzenia te rozgrywaj\u0105 si\u0119 w realiach wsp\u00f3\u0142czesnej Polski. Szko\u0142y i ulice s\u0105 w tym filmie przedstawione bardzo krytycznie. Stan umys\u0142\u00f3w Polak\u00f3w zale\u017cy w du\u017cym stopniu od nacjonalistycznych i ksenofobicznych stereotyp\u00f3w lub nowobogackiego kultu pieni\u0105dza. Za to na ulicach snuje si\u0119 d\u0142ugi cie\u0144 historii. W\u0142a\u015bciwie s\u0105 to zmitologizowane wersje historii, b\u0119d\u0105ce produktem sprzecznych zapotrzebowa\u0144 politycznych. Obraz Polski i Polak\u00f3w kre\u015blony jest przez \u017bu\u0142awskich grub\u0105 i ciemn\u0105 kresk\u0105, bez niuans\u00f3w. Re\u017cyser mocno upro\u015bci\u0142 rzeczywisto\u015b\u0107. Pokazuje skrajno\u015bci. Warto jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce takie podej\u015bcie ma swoje uzasadnienie. Zw\u0142aszcza scena rozgrywaj\u0105ca si\u0119 na manifestacji ONR, odbywaj\u0105cej si\u0119 z okazji rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego, jest obrazem dzia\u0142aj\u0105cym bardzo mocno. \u0141\u0105czy w sobie dokumentalizm (nakr\u0119cona zosta\u0142a na \u017cywo podczas autentycznej manifestacji w Warszawie) z wizualn\u0105 metafor\u0105, czyli wizerunkiem Polak\u00f3w zahipnotyzowanych w jakim\u015b irracjonalnym, chocholim transie, w\u015br\u00f3d p\u0142omieni zapalonych rac i powiewaj\u0105cych flag. O czym my\u015bl\u0105? Z kim tak naprawd\u0119 si\u0119 jednocz\u0105?<\/p>\n

Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce filmowe obrazy Polski i Polak\u00f3w za\u0142amuj\u0105 si\u0119 w pryzmacie subiektywnych wyobra\u017ce\u0144. Wzburzony Marian pragnie wyzwoli\u0107 si\u0119 spod presji historii i ideologii. \u015awiadczy o tym nie tylko jego zachowanie, lecz tak\u017ce wyobra\u017cenia, kt\u00f3re snuje na temat pisanej przez siebie powie\u015bci. Jej bohater poszukuje Arkadii. W przypadku Mariana jest to jednak trudne do spe\u0142nienia, zewsz\u0105d bowiem docieraj\u0105 do niego sygna\u0142y historii i tradycji, zniekszta\u0142conej przez j\u0119zyk pozbawiony realnych odniesie\u0144. W przypadku jego kolegi \u2013 Historyka ucieczka ta wydaje si\u0119 jeszcze bardziej problematyczna. Udr\u0119czony przez m\u0142odocianych prze\u015bladowc\u00f3w, upokorzony i ulegaj\u0105cy przemocy, niemal dopuszcza si\u0119 zbrodni (podczas owej manifestacji), by w ko\u0144cu w szale\u0144stwie uciec p\u0142on\u0105cym samochodem o nazwie Warszawa. Dok\u0105d p\u0119dzi?<\/p>\n

To jednak nie wszystko. Na ka\u017cdego z bohater\u00f3w filmu, opr\u00f3cz wsp\u00f3\u0142czesnych reali\u00f3w, wp\u0142ywa tak\u017ce skomplikowana historia rodzinna, a zw\u0142aszcza losy ich ojc\u00f3w, kt\u00f3rych doros\u0142e \u017cycie rozpoczyna\u0142o si\u0119 w okresie PRL i trwa\u0142o po przemianach ustrojowych. Do\u015bwiadcze\u0144 tych nie spos\u00f3b uj\u0105\u0107 w jedn\u0105 sp\u00f3jn\u0105 narracj\u0119 z czarno-bia\u0142ym podzia\u0142em na dobro i z\u0142o. Bohaterowie filmu \u017bu\u0142awskiego pr\u00f3buj\u0105 stworzy\u0107 sobie jaki\u015b bezpieczny azyl z w\u0142asnych wyobra\u017ce\u0144 i aspiracji artystycznych, ale wci\u0105\u017c czuj\u0105 zewn\u0119trzn\u0105 presj\u0119 \u2013 rodzinn\u0105, polityczn\u0105, ideologiczn\u0105. Staraj\u0105 si\u0119 zatem dostrzec i us\u0142ysze\u0107 co\u015b, co mo\u017ce wy\u0142oni\u0107 si\u0119 z chaosu narracji, jakie s\u0142ysz\u0105 na ulicach, w szko\u0142ach, urz\u0119dach i szpitalach. Lecz i to wydaje si\u0119 problematyczne. J\u0119zyk staje si\u0119 be\u0142kotem i tylko z takiego j\u0119zyka mo\u017cna tworzy\u0107 literatur\u0119. Nawet muzyczna kompozycja, mimo wielkich ambicji, w finale filmu sublimuje si\u0119 jedynie w skoczny przeb\u00f3j. Mit artysty \u2013 wielkiego pisarza i wielkiego kompozytora, maj\u0105cy oczywi\u015bcie romantyczne korzenie, wci\u0105\u017c istnieje; jest ju\u017c jednak mocno zniekszta\u0142cony.<\/p>\n

Tropy romantyczne, najcz\u0119\u015bciej Mickiewiczowskie (np. cytaty z Pana Tadeusza<\/i>, Dziad\u00f3w<\/i>, ballady Lilie<\/i>) pojawiaj\u0105 si\u0119 cz\u0119sto i nagle, w krytycznym tonie, jako sygna\u0142y zniekszta\u0142conej tradycji narodowej. Nie jest jednak jasne, czy rzeczywi\u015bcie chodzi tu jeszcze o romantyzm, czy te\u017c o stereotypy z romantyzmu wyrastaj\u0105ce. Co jest rzeczywist\u0105 przyczyn\u0105 owego chaosu i pomieszania znacze\u0144? Bohaterowie \u2013 inteligenci przecie\u017c \u2013 zdaj\u0105 si\u0119 im ulega\u0107 w nie mniejszym stopniu ni\u017c ich filmowi adwersarze…<\/p>\n

G\u0142\u00f3wni bohaterowie s\u0105 w pewnym sensie uosobieniem l\u0119k\u00f3w polskich inteligent\u00f3w, a przynajmniej tych maj\u0105cych dzi\u015b ponad czterdzie\u015bci lat. Marian przypomina kolejnego wsp\u00f3\u0142czesnego Hamleta, zagubionego w rzeczywisto\u015bci, lecz podejmuj\u0105cego tak\u017ce pr\u00f3b\u0119 rozpoznania swojej sytuacji. Podobnie jak Hamlet, dziedziczy po ojcu pewien baga\u017c z\u0142ych do\u015bwiadcze\u0144 i rozterek dotycz\u0105cych to\u017csamo\u015bci, ale odrzuca przemoc fizyczn\u0105. I tak jak Hamlet, Marian jest re\u017cyserem i re\u017cyserowanym jednocze\u015bnie. Marian kreuje zdarzenia i poddaje si\u0119 im, staraj\u0105c si\u0119 dostrzec, ku czemu prowadz\u0105, i d\u0105\u017c\u0105c przy tym do \u201esamopoznania\u201d, a Xawery \u017bu\u0142awski, przy jego pomocy, sprawdza g\u0142os ducha-ojca; idzie za nim, lecz nie ulega mu w pe\u0142ni…<\/p>\n

Pami\u0119tamy, \u017ce Hamlet<\/i> Williama Szekspira jest nie tylko wielkim dramatem rodzinnymi i metafizycznym, lecz r\u00f3wnie\u017c tragedi\u0105 polityczn\u0105, kt\u00f3r\u0105 nap\u0119dza mechanizm historii. Carl Schmitt wskazywa\u0142, \u017ce dzie\u0142o Szekspira, transponuj\u0105c na scen\u0119 elementy rzeczywistej historii kr\u00f3lewskiej Anglii, a zw\u0142aszcza konkretny, prze\u0142omowy moment tej historii, jest w istocie dramatem ukazuj\u0105cym pewien stan po\u015bredni \u00f3wczesnej polityki: pomi\u0119dzy anarchi\u0105 feudalnej religijnej wojny domowej \u201ewszystkich ze wszystkimi\u201d a porz\u0105dkiem politycznym nowo\u017cytnego pa\u0144stwa prawa, kt\u00f3ry powstawa\u0142 w Europie w XVII wieku. Posta\u0107 Hamleta znajduje si\u0119 gdzie\u015b \u201epomi\u0119dzy\u201d. Dlatego Hamlet sta\u0142 si\u0119 kim\u015b na miar\u0119 nowoczesnego bohatera mitycznego, kt\u00f3rego istot\u0119 okre\u015blaj\u0105 w\u0142a\u015bnie skomplikowane sploty historii<\/a>[15]<\/a>.<\/p>\n

Bohaterowie Mowy ptak\u00f3w<\/i>, podobnie jak Hamlet, znajduj\u0105 si\u0119 \u201epomi\u0119dzy\u201d: star\u0105 a now\u0105, jeszcze nieznan\u0105 epok\u0105, kt\u00f3rej wektor wydaje si\u0119 jak gdyby skierowany wstecz \u2013 od nowoczesnego pa\u0144stwa prawa ku wojnie \u201ewszystkich ze wszystkimi\u201d; znajduj\u0105 si\u0119 pomi\u0119dzy imperatywem pami\u0119ci o ambiwalentnych do\u015bwiadczeniach swoich ojc\u00f3w, czyli jakim\u015b rodzajem trudno definiowalnej wsp\u00f3lnoty \u201educh\u00f3w\u201d, a pr\u00f3b\u0105 zachowania w\u0142asnej indywidualno\u015bci; pomi\u0119dzy \u015bwiadomo\u015bci\u0105 politycznego rozdwojenia polskich los\u00f3w i biografii oraz wynikaj\u0105cym z nich chaosem do\u015bwiadczenia wsp\u00f3\u0142czesnego a ideologi\u0105 maj\u0105c\u0105 na celu homogenizacj\u0119 kultury i spo\u0142eczn\u0105 polaryzacj\u0119 na \u201ewrog\u00f3w i przyjaci\u00f3\u0142\u201d. \u201eA ja ci\u0119 skre\u015blam \u2013 powiedzia\u0142 lew do ma\u0142py, kt\u00f3ra nie chcia\u0142a zej\u015b\u0107 z drzewa i da\u0107 si\u0119 zje\u015b\u0107\u201d \u2013 rzuca Marian podczas rozmowy z Historykiem odbywaj\u0105cej si\u0119 tu\u017c przed siedzib\u0105 kuratorium o\u015bwiaty.<\/p>\n

Czy zatem Mowa ptak\u00f3w <\/i>jest filmem politycznym? A je\u015bli tak, to do jakiego rozumienia polityczno\u015bci mo\u017cna j\u0105 odnie\u015b\u0107? Z pewno\u015bci\u0105 jest to film silnie zakotwiczony w konkretnej rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej i politycznej. Nazwisko Carla Schmitta nie pojawi\u0142o si\u0119 bez powodu. Warto bowiem zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce owa rzeczywisto\u015b\u0107 spo\u0142eczno-polityczna, do kt\u00f3rej odnosi si\u0119 Mowa ptak\u00f3w<\/i>, wykazuje ostatnimi laty pewne zbie\u017cno\u015bci z takim rozumieniem polityczno\u015bci, jakie definiowa\u0142 swego czasu ten niemiecki jurysta i filozof z okresu Republiki Weimarskiej. Sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na\u0144: uto\u017csamianie systemu liberalnego i pluralistycznej teorii pa\u0144stwa z chaosem indywidualistycznych d\u0105\u017ce\u0144 pozbawionych g\u0142\u0119bszej podstawy (metafizycznej, moralnej, teologicznej); eskalacja napi\u0119\u0107 partyjno-politycznych, prowadz\u0105ca do coraz mocniejszej polaryzacji na \u201ewrog\u00f3w i przyjaci\u00f3\u0142\u201d, a z drugiej strony do postulatu \u201ejedno\u015bci\u201d pa\u0144stwa; forsowanie poj\u0119cia suwerenno\u015bci (i suwerena) wskazuj\u0105cego, \u017ce realn\u0105 w\u0142adz\u0119 ma ten, kto podejmuje decyzje (nawet ponad lub \u201eobok\u201d obowi\u0105zuj\u0105cych norm prawa pozytywnego<\/a>[16]<\/a>); propagowanie modelu demokracji, w kt\u00f3rej obszarze maj\u0105 ulec zatarciu granice pomi\u0119dzy spo\u0142ecze\u0144stwem a pa\u0144stwem i w konsekwencji d\u0105\u017cenie do pojmowania pa\u0144stwa jako swoistej emanacji narodu, traktowanego przede wszystkim jako \u201ehomogeniczna organizacja to\u017csamo\u015bciowa\u201d, a nie jako zbi\u00f3r obywateli posiadaj\u0105cych jednostkowe prawa<\/a>[17]<\/a>. Niejako w tle tych koncepcji kryje si\u0119 wyra\u017ana niech\u0119\u0107 w stosunku do poo\u015bwieceniowych ideologii post\u0119pu oraz przekonanie o konieczno\u015bci \u201eteologicznego\u201d ugruntowania \u017cycia politycznego.<\/p>\n

Jest to oczywi\u015bcie pewien \u201emodel\u201d polityczno\u015bci \u2013 z pewno\u015bci\u0105 nie jedyny mo\u017cliwy do zastosowania we wsp\u00f3\u0142czesnych polskich realiach. Podobie\u0144stwa mog\u0105 by\u0107 zreszt\u0105 tylko cz\u0119\u015bciowe \u2013 wa\u017cne jest jednak to, \u017ce przes\u0142anie filmu \u017bu\u0142awskich sytuuje si\u0119 w wyra\u017anej opozycji do tak rozumianego poj\u0119cia polityczno\u015bci. Istotne jest tak\u017ce to, \u017ce w filmie pojawiaj\u0105 si\u0119 co najmniej dwa inne wa\u017cne poj\u0119cia, kt\u00f3re mo\u017cna potraktowa\u0107 jako w pewnym sensie polityczne \u2013 \u201ecud\u201d i tytu\u0142owa \u201emowa\u201d.<\/p>\n

Schmittowski \u201edecyzjonizm\u201d oraz kategoria suwerena zwi\u0105zane s\u0105 z autorytetem w\u0142adzy pa\u0144stwowej, mog\u0105cej znie\u015b\u0107 stan chaosu \u017cycia politycznego charakterystycznego dla demokracji liberalnej i b\u0119d\u0105cego wynikiem atomizacji indywidualistycznych postaw i pogl\u0105d\u00f3w. Kategorie te zak\u0142adaj\u0105 po prostu, \u017ce \u00f3w chaos mo\u017cna zmieni\u0107 w \u0142ad za pomoc\u0105 politycznej decyzji. Taka decyzja mo\u017ce uzyska\u0107 status wyj\u0105tku pozanormatywnego<\/a>[18]<\/a> i w pewnym sensie jest rodzajem cudu (w\u0142a\u015bnie ze wzgl\u0119du na sw\u0105 wyj\u0105tkowo\u015b\u0107)<\/a>[19]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

Borys Szyc i Ja\u015bmina Polak w filmie Mowa ptak\u00f3w<\/em>, fot. Grzegorz Adach, \u017ar\u00f3d\u0142o: <\/span>Velvet Spoon<\/span><\/p>\n

Tak\u017ce w Mowie ptak\u00f3w<\/i> pada z ust bohater\u00f3w s\u0142owo \u201ecud\u201d, lecz jest ono rozumiane inaczej. \u201eCud\u201d wi\u0105\u017ce si\u0119, owszem, z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 podj\u0119cia \u201edecyzji\u201d przekraczaj\u0105cej ustalone regu\u0142y, lecz nie tylko polityczne, ale przede wszystkim \u2013 artystyczne. \u017bu\u0142awscy bowiem patrz\u0105 na swoich bohater\u00f3w i otaczaj\u0105cy ich \u015bwiat z perspektywy indywidualistycznej \u2013 artystycznej i liberalnej (cho\u0107 film nie jest pozbawiony krytycznego stosunku do wsp\u00f3\u0142czesnego \u201eliberalizmu\u201d \u2013 vide<\/i> g\u0142upawy biznesmen grany przez Borysa Szyca i jego \u017cona). Dlatego w ich filmie \u201echaos\u201d, cho\u0107 stwarza zagro\u017cenie, jest tak\u017ce waloryzowany w pewnym sensie pozytywnie. Staje si\u0119 dla bohater\u00f3w artyst\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142em erotycznego napi\u0119cia i si\u0142y tw\u00f3rczej, jak r\u00f3wnie\u017c wyrazem irytuj\u0105cego, ale zarazem inspiruj\u0105cego pluralizmu opinii, zachowa\u0144 i pogl\u0105d\u00f3w. Ten chaos jest przecie\u017c obszarem, z kt\u00f3rego mo\u017ce wy\u0142oni\u0107 si\u0119 tytu\u0142owa \u201emowa\u201d. Za\u015b umiej\u0119tno\u015b\u0107 \u201emowy\u201d z jednej strony potwierdza ludzk\u0105 odmienno\u015b\u0107 i wielo\u015b\u0107, a z drugiej \u2013 mo\u017ce stanowi\u0107 podstaw\u0119 racjonalnej rozmowy (dia-logos<\/i>), umo\u017cliwiaj\u0105cej powstanie sfery politycznej<\/a>[20]<\/a>. Dlatego w\u0142a\u015bnie mo\u017cna uzna\u0107 Mow\u0119 ptak\u00f3w<\/i> za film polityczny par excellence<\/i> \u2013 poniewa\u017c dotyczy sprzeczno\u015bci, z kt\u00f3rych polityczno\u015b\u0107 czerpie si\u0142\u0119.<\/p>\n

R\u00f3wnie wa\u017cnym tematem tego filmu jest problem tw\u00f3rczo\u015bci. Trudno oprze\u0107 si\u0119 my\u015bli, \u017ce g\u0142\u00f3wni bohaterowie filmu \u2013 pisarz i kompozytor \u2013 maj\u0105 pewien problem z artystycznym spe\u0142nieniem. Towarzysz\u0105cy im mit artysty wykl\u0119tego oraz zwi\u0105zane z nim prawdziwe lub wyimaginowane poczucie misji przej\u0119te w spadku od ojc\u00f3w wydaj\u0105 si\u0119 zdecydowanie przerasta\u0107 skal\u0119 ich talentu, jak r\u00f3wnie\u017c rzeczywiste zapotrzebowanie na ich sztuk\u0119. Publiczno\u015b\u0107 lubi po prostu skoczne przeboje i nie czyta trudnej literatury. Nawet akt skrajnego po\u015bwi\u0119cenia na o\u0142tarzu sztuki, za jaki mo\u017cna uzna\u0107 seksualn\u0105 samokastracj\u0119 dokonan\u0105 przez Kompozytora, zdaje si\u0119 na nic. Tak\u017ce Mariana kto\u015b lub co\u015b co jaki\u015b czas sprowadza na ziemi\u0119 z wy\u017cyn imaginacji. Dlatego tak wa\u017cne zdaj\u0105 si\u0119 s\u0142owa wypowiedziane przez jego ojca, kiedy obaj siadaj\u0105 wreszcie przy jednym biurku i maszynie do pisania: \u201e\u017ceby by\u0142o po prostu, musi zdarzy\u0107 si\u0119 cud\u201d…<\/p>\n

D\u0105\u017cenia bohater\u00f3w oznaczone zosta\u0142y autorsk\u0105 ironi\u0105. Jej kwintesencj\u0105 staje si\u0119 \u201ekluczowa\u201d (i brawurowa) scena napadu na bank, gdzie bohaterowie znajduj\u0105 w sejfie, zamiast pieni\u0119dzy, wystrz\u0119pione strony maszynopisu, kt\u00f3re nie przynosz\u0105 odpowiedzi na pytanie \u201eco dalej\u201d? W efekcie w finale Mowy ptak\u00f3w<\/i> zamiast symfonii i powie\u015bci powstaj\u0105 muzyczny przeb\u00f3j i \u201ewampiryczny\u201d teledysk, rozgrywaj\u0105cy si\u0119 na cmentarzu. Mo\u017cna go wprawdzie odczyta\u0107 jako co\u015b w rodzaju wsp\u00f3\u0142czesnych Dziad\u00f3w<\/i>, lecz tylko przy du\u017cym udziale wyobra\u017ani. Niemniej fina\u0142 tej historii okazuje si\u0119 zaskakuj\u0105cy \u2013 nawet dla filmowego Mistrza.<\/p>\n

O ile efekt artystycznych ambicji bohater\u00f3w filmu mo\u017ce wyda\u0107 si\u0119 problematyczny w stosunku do ich zamierze\u0144, o tyle film Xawerego \u017bu\u0142awskiego jest dzie\u0142em udanym. Re\u017cyser nie tylko obroni\u0142 si\u0119 w starciu z \u201educhem\u201d ojca i jego scenariuszem, lecz jeszcze wzbogaci\u0142 go, okre\u015blaj\u0105c przy tym sw\u00f3j styl. W Mowie ptak\u00f3w<\/i> mo\u017cna dostrzec motywy, tematyczne i stylistyczne, znane ju\u017c z Wojny polsko-ruskiej<\/i>. W obu przypadkach re\u017cyserowi uda\u0142a si\u0119 sztuka bardzo trudna. Filmy te s\u0105 bowiem adaptacjami tekst\u00f3w literackich, kt\u00f3rych \u201edramat\u201d zawiera si\u0119 przede wszystkim w j\u0119zyku<\/a>[21]<\/a>. W obu filmach wielk\u0105 rol\u0119 odgrywa zatem umiej\u0119tno\u015b\u0107 przeniesienia literackiego stylu w tkank\u0119 filmowych obraz\u00f3w oraz opracowanie dialog\u00f3w. W Mowie ptak\u00f3w<\/i> dialogi wzmacniaj\u0105 sens zdarze\u0144 i wraz z obrazem wsp\u00f3\u0142tworz\u0105 swoisty rytm filmu. Dzi\u0119ki panowaniu nad tekstem i gr\u0105 aktorsk\u0105 uda\u0142o si\u0119 Xaweremu \u017bu\u0142awskiemu osi\u0105gn\u0105\u0107 efekt rzadko spotykany w kinie polskim.<\/p>\n

Oba filmy s\u0105 r\u00f3wnie\u017c, w pewnym sensie, autotematyczne. Ods\u0142aniaj\u0105 subiektywne przyczyny powstawania dzie\u0142a i akcentuj\u0105 specyficzn\u0105 relacj\u0119 pomi\u0119dzy ich tw\u00f3rc\u0105 a bohaterem. Oba zatem polegaj\u0105 na tworzeniu skomplikowanych zwi\u0105zk\u00f3w pomi\u0119dzy rzeczywisto\u015bci\u0105 a fikcj\u0105 artystyczn\u0105. Xaweremu \u017bu\u0142awskiemu uda\u0142o si\u0119 po raz drugi, po Wojnie polsko-ruskiej<\/i>, wprowadzi\u0107 widz\u00f3w niejako w g\u0142\u0105b wyobra\u017ani w\u0142asnej i swojego bohatera. W Mowie ptak\u00f3w<\/i> przyk\u0142adem wej\u015bcia w t\u0119 sfer\u0119 wyobra\u017ani wyzwolonej jest scena rozgrywaj\u0105ca si\u0119 na strychu, w remontowanym mieszkaniu. Bohater prowadzi Mari\u0119 (Kwiaciark\u0119) przez labirynt korytarzy i pomieszcze\u0144, kt\u00f3re okazuj\u0105 si\u0119 czym\u015b w rodzaju przestrzeni wewn\u0119trznej, wyobra\u017conej w\u0142a\u015bnie. Przestrze\u0144\u00a0 filmowa staje si\u0119 wtedy wizj\u0105 czysto subiektywn\u0105 \u2013 wydobyciem na jaw sfery pod\u015bwiadomej. Podobnie by\u0142o w przypadku g\u0142\u00f3wnego bohatera i kilku scen Wojny polsko-ruskiej<\/i>. Trudno oprze\u0107 si\u0119 wra\u017ceniu, \u017ce od czasu film\u00f3w Wojciecha Hasa nie by\u0142o w Polsce re\u017cysera, kt\u00f3ry potrafi\u0142by tak sugestywnie i p\u0142ynnie balansowa\u0107 pomi\u0119dzy sfer\u0105 czystej kreacji a realiami. Mowa ptak\u00f3w<\/i> zakasuje widz\u00f3w kszta\u0142tem wizualnym jako swoisty melan\u017c obraz\u00f3w \u2013 scenerii sztucznej z fragmentami rzeczywisto\u015bci potocznej. B\u0142yskawiczne, i przez to zaskakuj\u0105ce, jest tutaj przechodzenie, nawet w obr\u0119bie jednej sceny, od realizmu do deformacji, a nawet groteski. Sprawno\u015b\u0107 re\u017cysera wyra\u017ca si\u0119 tyle\u017c w brawurowej zmianie nastroj\u00f3w, co w panowaniu nad detalami obrazu \u2013 ruchem kamery, motywami wizualnymi, barw\u0105 \u015bwiat\u0142a i zmian\u0105 scenografii. Umowno\u015b\u0107 \u015bwiata przedstawionego, b\u0119d\u0105ca w\u0142a\u015bnie efektem wszystkich tych zabieg\u00f3w inscenizacyjnych, decyduje o jego ironicznej specyfice.<\/p>\n

<\/p>\n

re\u017cyser Xawery \u017bu\u0142awski na planie filmu Mowa ptak\u00f3w<\/em>, fot. Grzegorz <\/span>Adach, \u017ar\u00f3d\u0142o: Velvet Spoon<\/span><\/p>\n

Ten ironiczny dystans autora filmu do dzie\u0142a wsp\u00f3\u0142tworz\u0105 odwo\u0142ania interikoniczne i intertekstualne. Najwa\u017cniejsze dotycz\u0105 oczywi\u015bcie film\u00f3w Andrzeja \u017bu\u0142awskiego. Mowa ptak\u00f3w<\/i> jest w pewnym sensie kontynuacj\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci filmowej \u017bu\u0142awskiego seniora. Jest tak nie tylko z powodu scenariusza, lecz r\u00f3wnie\u017c ze wzgl\u0119du na bardzo du\u017cy wk\u0142ad, jaki wnie\u015bli w formaln\u0105 stron\u0119 filmu Xawerego przyjaciele i wsp\u00f3\u0142pracownicy ojca, kompozytor Andrzej Korzy\u0144ski i autor zdj\u0119\u0107 Andrzej Jaroszewicz. Dla Jaroszewicza by\u0142 to w pewnym sensie powr\u00f3t na plan Andrzeja \u017bu\u0142awskiego, gdzie prze\u017cy\u0142 chyba najwi\u0119ksze filmowe uniesienia. Zupe\u0142nie nieoceniony Andrzej Korzy\u0144ski te\u017c genialnie odnalaz\u0142 si\u0119 w pracy nad \u201eMow\u0105 ptak\u00f3w\u201d<\/a><\/i>[22]<\/a>.<\/p>\n

Korzy\u0144ski skomponowa\u0142 muzyk\u0119, kt\u00f3ra mocno kojarzy si\u0119 na przyk\u0142ad z ostatnim filmem Andrzeja \u2013 Kosmosem<\/i>. \u0179r\u00f3d\u0142em muzyki sta\u0142 si\u0119 jednak temat zaczerpni\u0119ty z piosenki Dziewczyna z\u0142a<\/i>. Historia tej piosenki prowadzi a\u017c do pocz\u0105tku lat 70. dwudziestego wieku, kiedy to Andrzej \u017bu\u0142awski napisa\u0142 tekst dla jednego z polskich zespo\u0142\u00f3w bigbitowych, a Korzy\u0144ski skomponowa\u0142 muzyk\u0119. Piosenka nie sta\u0142a si\u0119 wtedy przebojem, zosta\u0142a zapomniana, ale po latach kompozytor odtworzy\u0142 j\u0105 w\u0142a\u015bnie z okazji powstawania Mowy ptak\u00f3w<\/a><\/i>[23]<\/a>. Jeszcze wa\u017cniejszy wydaje si\u0119 spos\u00f3b realizacji zdj\u0119\u0107 filmowych, a zw\u0142aszcza motyw lustrzanych odbi\u0107 oraz ruchoma kamera Andrzeja Jaroszewicza zataczaj\u0105ca kr\u0119gi wok\u00f3\u0142 bohater\u00f3w lub pod\u0105\u017caj\u0105ca ku nim ruchem sko\u015bnym. Ten ruch i zaskakuj\u0105ce dla widz\u00f3w punkty widzenia kamery tworz\u0105 swoist\u0105 dynamik\u0119 filmu \u017bu\u0142awskich; jeszcze raz ewokuj\u0105 na ekranie stylistyk\u0119 ojca, cho\u0107 w filmie syna nie s\u0105 tylko powt\u00f3rzeniem dawnych chwyt\u00f3w.<\/p>\n

W Mowie ptak\u00f3w<\/i> pojawiaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c cytaty wizualne z film\u00f3w Andrzeja, np. napad na bank kojarzy si\u0119 z pierwsz\u0105 scen\u0105 Narwanej mi\u0142o\u015bci<\/i>, piel\u0119gniarka wyprowadzaj\u0105ca Kompozytora z sali szpitalnej powtarza gesty zakonnicy z Diab\u0142a<\/i>, odbicie Mariana w wystawowej szybie na warszawskiej ulicy przywo\u0142uje na my\u015bl podobne wizerunki Andrzeja \u017bu\u0142awskiego z filmu Na srebrnym globie<\/i> itd.<\/p>\n

Ironiczne, cho\u0107 bardzo ryzykowne wydaj\u0105 si\u0119 te\u017c niekt\u00f3re chwyty aktorskie zastosowane przez Xawerego, b\u0119d\u0105ce powt\u00f3rzeniem gest\u00f3w aktorskich z film\u00f3w ojca. Dotyczy to zw\u0142aszcza r\u00f3l kobiecych \u2013 Marty \u017bmudy-Trzebiatowskiej i Ja\u015bminy Polak, kt\u00f3re staraj\u0105 si\u0119 na\u015bladowa\u0107 frenetyczny styl gry aktorek z film\u00f3w Diabe\u0142<\/i> (Ma\u0142gorzata Braunek) i Op\u0119tanie<\/i> (Isabelle Adjani). I w tym przypadku zasz\u0142a rzecz zdumiewaj\u0105ca. Co\u015b, co wydawa\u0142o si\u0119 nie do powt\u00f3rzenia i z g\u00f3ry skazane na pora\u017ck\u0119, dzi\u0119ki pewnej umowno\u015bci filmu znalaz\u0142o w nim swoje w\u0142a\u015bciwe miejsce. Wszystkie te zabiegi, maj\u0105ce na celu z jednej strony przywo\u0142anie \u201educha\u201d sztuki Andrzeja \u017bu\u0142awskiego, a z drugiej strony tw\u00f3rczy dystans do niej, przynios\u0142y niecodzienny efekt: po\u0142\u0105czenie czego\u015b, co by\u0142o ju\u017c widziane, z tym, co nowe i zaskakuj\u0105ce.<\/p>\n

Mowa ptak\u00f3w<\/i> skrzy si\u0119 r\u00f3wnie\u017c od r\u00f3\u017cnego rodzaju odniesie\u0144 intertekstualnych, literackich i filmowych, kt\u00f3re wzbogacaj\u0105 i komplikuj\u0105 jej kszta\u0142t i tre\u015b\u0107. Wynika to z charakteru scenariusza i artystycznych preferencji jego tw\u00f3rcy. Ja wychodz\u0119 z takiego \u017cyciorysu, z takiego my\u015blenia, w kt\u00f3rym literatura, teatr, sztuka w og\u00f3le s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 sk\u0142adow\u0105 tego wszystkiego, czym ja jestem, z czego jestem i co robi\u0119<\/a><\/i>[24]<\/a> \u2013 t\u0142umaczy\u0142 Andrzej \u017bu\u0142awski.<\/p>\n

Ta tendencja daje o sobie zna\u0107 ju\u017c w tytule filmu. \u201eMowa ptak\u00f3w\u201d to wielog\u0142os d\u017awi\u0119k\u00f3w i sygna\u0142\u00f3w, z kt\u00f3rych mo\u017cna wy\u0142owi\u0107 jaki\u015b w\u0142asny ton \u2013 z jednej strony, ale \u2013 z drugiej \u2013 to tak\u017ce konkretne odniesienia poetyckie i filmowe. Taki tytu\u0142 nosi bowiem r\u00f3wnie\u017c jeden z wierszy dla dzieci napisany przez Juliana Tuwima. Mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce nie jest to odniesienie przypadkowe. Je\u015bli tak, to jest ono jeszcze jednym dowodem na klas\u0119 artystyczn\u0105 tw\u00f3rcy scenariusza. \u015awiadczy by\u0107 mo\u017ce o tym, \u017ce scenariusz Mowy ptak\u00f3w<\/i> by\u0142 w zamierzeniu autora czym\u015b w rodzaju podarunku dla syna, tak jak swoistym \u201epodarunkiem\u201d dla dzieci mo\u017ce by\u0107 czytanie poezji Tuwima. Jednocze\u015bnie odniesienie to ewokuje jeszcze jeden kontekst osobisty, zapo\u015bredniczony w poezji, stanowi bowiem aluzj\u0119 do pierwszej, m\u0142odzie\u0144czej i niezapomnianej mi\u0142o\u015bci Andrzeja \u017bu\u0142awskiego do Ewy Tuwim<\/a>[25]<\/a> \u2013 przybranej c\u00f3rki Juliana, o kt\u00f3rej re\u017cyser wspomina\u0142 w swoich ksi\u0105\u017ckach.<\/p>\n

Tytu\u0142 przywo\u0142uje tak\u017ce skojarzenia filmowe. Chodzi o film Piera Paola Pasoliniego Ptaki i ptaszyska <\/i>(1966), czyli inn\u0105 alegoryczn\u0105 opowie\u015b\u0107 o ojcu i synu oraz o dokonanej przez nich pr\u00f3bie odmiany \u015bwiata poprzez poznanie \u201emowy ptak\u00f3w\u201d, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 manifestem kina poetyckiego. W Mowie ptak\u00f3w<\/i> mo\u017cna dostrzec wiele odniesie\u0144 literackich, kt\u00f3re wcze\u015bniej towarzyszy\u0142y filmom i ksi\u0105\u017ckom Andrzeja \u017bu\u0142awskiego. W przypadku filmu Xawerego dwa najwa\u017cniejsze z nich to tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Fiodora Dostojewskiego i Witolda Gombrowicza. To pierwsze odniesienie dotyczy przede wszystkim bohater\u00f3w i ich moralnego zmagania ze z\u0142em, to drugie zwi\u0105zane jest zw\u0142aszcza z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 kszta\u0142towania \u201eformy\u201d mi\u0119dzyludzkiej i artystycznej. Oba te odniesienia \u0142\u0105czy w pewien spos\u00f3b motyw Erosa, czyli mi\u0142osnego \u017caru i d\u0105\u017cenia umo\u017cliwiaj\u0105cego poznanie oraz tw\u00f3rczo\u015b\u0107.<\/p>\n

Wielu bohater\u00f3w film\u00f3w Andrzeja \u017bu\u0142awskiego to jak gdyby kolejne warianty postaci \u201eskrzywdzonych i poni\u017conych\u201d z utwor\u00f3w Fiodora Dostojewskiego (niekoniecznie tylko z powie\u015bci tak w\u0142a\u015bnie zatytu\u0142owanej). Tacy byli cho\u0107by g\u0142\u00f3wni bohaterowie Trzeciej cz\u0119\u015bci nocy<\/i> i Diab\u0142a<\/i> oraz g\u0142\u00f3wne bohaterki Najwa\u017cniejsze to kocha\u0107 <\/i>i Kobiety publicznej<\/i>. Z pewno\u015bci\u0105 nie tylko oni. Bohaterowie\u00a0 \u017bu\u0142awskiego, podobnie jak bohaterowie Dostojewskiego, uosabiaj\u0105 pewn\u0105 postaw\u0119 moraln\u0105. Jest ona zwi\u0105zana z zasadniczym pytaniem: jak \u017cy\u0107 bez jasnej nadziei na zbawienie? U obu tych artyst\u00f3w pytanie to pojawia si\u0119 wraz z wizj\u0105 \u015bwiata pozbawionego harmonii i obrazem \u017cycia bohater\u00f3w w stanie nieustannego napi\u0119cia woli i zmys\u0142\u00f3w. Ich bunt wobec cierpienia i z\u0142a wynika z potrzeby wolno\u015bci. Wolno\u015b\u0107 jednak wi\u0105\u017ce si\u0119 z irracjonaln\u0105 stron\u0105 natury ludzkiej i prowadzi do przekraczania racjonalnych granic, a nawet ku szale\u0144stwu i z\u0142u. Granice s\u0105 bardzo p\u0142ynne. Bohaterowie film\u00f3w Andrzeja \u017bu\u0142awskiego, podobnie jak bohaterowie utwor\u00f3w Dostojewskiego, to ludzie rozdarci pomi\u0119dzy udr\u0119k\u0105 i upokorzeniem a d\u0105\u017ceniem do wolno\u015bci, kt\u00f3ra jednak w efekcie kra\u0144cowym mo\u017ce prowadzi\u0107 do despotyzmu i zbrodni<\/a>[26]<\/a>. Jest to jeszcze jeden przyk\u0142ad rozdwojenia<\/a>[27]<\/a>. Cz\u0142owiek jest istot\u0105 problematyczn\u0105 i zagadkow\u0105. Mo\u017cliwo\u015b\u0107 odrodzenia z upadku jest zazwyczaj procesem irracjonalnym, niemal mistycznym.<\/p>\n

W scenariuszu Mowy ptak\u00f3w<\/i> bohaterowie \u201eskrzywdzeni i poni\u017ceni\u201d pojawili si\u0119 po raz kolejny, tym razem we wsp\u00f3\u0142czesnej, polskiej wersji. Jednak\u017ce film nada\u0142 tym motywom nieco inny kszta\u0142t i sens, zdecydowanie bardziej ironiczny. Demoniczny pierwiastek \u201eludzi podziemi\u201d Dostojewskiego i ich krewnych z utwor\u00f3w \u017bu\u0142awskiego ojca zosta\u0142 tu z\u0142agodzony, cho\u0107 tak\u017ce bohaterowie Xawerego nie s\u0105 go ca\u0142kowicie pozbawieni. Wci\u0105\u017c s\u0105 przecie\u017c jednostkami, kt\u00f3re pragn\u0105 zachowa\u0107 prawo do w\u0142asnego wyboru i wolno\u015bci wbrew og\u00f3\u0142owi; buntuj\u0105 si\u0119, nara\u017caj\u0105c si\u0119 przy tym na upokorzenia i cierpienie. Co interesuj\u0105ce, ten w\u0142a\u015bnie rys charakteru dotyczy w Mowie ptak\u00f3w<\/i> r\u00f3wnie\u017c postaci kobiecych. Bohaterki, a zw\u0142aszcza Ania (Sierota) i Maria (Kwiaciarka), trac\u0105 demoniczny i gro\u017any charakter kobiet znanych z film\u00f3w Andrzeja, staj\u0105c si\u0119 w pewnym sensie uciele\u015bnieniem kobiet cierpi\u0105cych, zdolnych do po\u015bwi\u0119cenia. Ten \u0142agodniejszy wizerunek kobiet odr\u00f3\u017cnia filmy \u017bu\u0142awskiego syna od film\u00f3w \u017bu\u0142awskiego ojca (cho\u0107 i u niego zdarza\u0142y si\u0119, opr\u00f3cz kobiet-demon\u00f3w, tak\u017ce kobiety \u201e\u0142agodne\u201d, u\u017cywaj\u0105c okre\u015blenia Dostojewskiego). Natomiast otwart\u0105 kwesti\u0105 pozostaje pytanie, czy re\u017cyser filmu rzeczywi\u015bcie dok\u0142adnie odczyta\u0142 i zinterpretowa\u0142 ukryte znaczenia transpozycji postaci i problem\u00f3w dokonanych przez ojca z tw\u00f3rczo\u015bci rosyjskiego pisarza.<\/p>\n

Drugie zasadnicze odniesienie literackie Mowy ptak\u00f3w<\/i>, czyli tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Witolda Gombrowicza, dotyczy przede wszystkim zagadnienia \u201eformy\u201d, kt\u00f3ra okre\u015bla sfer\u0119 mi\u0119dzyludzk\u0105, a tak\u017ce decyduje o oryginalno\u015bci dzie\u0142a.\u00a0 Gombrowiczowska \u201eforma\u201d to z jednej strony towarzysz\u0105ca cz\u0142owiekowi potrzeba nadawania okre\u015blonych kszta\u0142t\u00f3w i znacze\u0144 zjawiskom \u015bwiata oraz w\u0142asnej osobowo\u015bci, a z drugiej strony to r\u00f3wnie\u017c owe kszta\u0142ty i znaczenia zamienione w bezwiedne mechanizmy nap\u0119dzaj\u0105ce \u017cycie indywidualne i zbiorowe<\/a>[28]<\/a>. Odkrywanie mechanizm\u00f3w dzia\u0142ania \u201eformy\u201d zwi\u0105zane jest z do\u015bwiadczeniem egzystencjalnej grozy. Mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 inspiracj\u0105 do tw\u00f3rczo\u015bci.<\/p>\n

Jak zauwa\u017cy\u0142 Tadeusz Lubelski, Gombrowicz by\u0142 bodaj jedynym pisarzem, do pobierania nauk u kt\u00f3rego [Andrzej] \u017bu\u0142awski got\u00f3w by\u0142 si\u0119 przyzna\u0107<\/a><\/i>[29]<\/a>. Najpe\u0142niejszym wyrazem tej fascynacji sta\u0142 si\u0119 filmowy Kosmos<\/i>. Scenariusz Mowy ptak\u00f3w <\/i>i film wydaj\u0105 si\u0119 swoist\u0105 kontynuacj\u0105 w\u0105tk\u00f3w pojawiaj\u0105cych si\u0119 w Kosmosie<\/i>. \u017bu\u0142awskich, podobnie jak Gombrowicza, interesuje problem stwarzania \u015bwiata, a w szczeg\u00f3lno\u015bci proces tworzenia to\u017csamo\u015bci jednostki i zbiorowo\u015bci. Interesuje ich r\u00f3wnie\u017c specyficzne napi\u0119cie erotyczne, kt\u00f3re jest niezb\u0119dne, aby podsyca\u0107 inwencj\u0119 tw\u00f3rcz\u0105<\/a><\/i>[30]<\/a>. O szczeg\u00f3lnym znaczeniu motyw\u00f3w Gombrowiczowskich \u015bwiadcz\u0105 detale: zdj\u0119cia m\u0142odego Gombrowicza przypi\u0119te do \u015bciany pokoju, w kt\u00f3rym mieszka Marian, a tak\u017ce jego imi\u0119. \u201eMarian\u201d to przecie\u017c drugie imi\u0119 pisarza, nieu\u017cywane przez niego publicznie.<\/p>\n

Mowa ptak\u00f3w<\/i> jest, podobnie jak Kosmos<\/i> Gombrowicza, utworem o \u201ekulawym\u201d stwarzaniu si\u0119 historii, kt\u00f3ra co chwila \u201ezapada si\u0119 w chaos\u201d<\/a>[31]<\/a>. Zmagania autor\u00f3w filmu oraz bohater\u00f3w z form\u0105 przebiegaj\u0105 przez dwa poziomy; pierwszy dotyczy chaosu s\u0142\u00f3w, my\u015bli, emocji w sferze spo\u0142ecznej; drugi zwi\u0105zany jest z pr\u00f3bami formowania rzeczywisto\u015bci za pomoc\u0105 tw\u00f3rczych ol\u015bnie\u0144 i zakasuj\u0105cych skojarze\u0144, rozbijaj\u0105cych stereotypy zachowa\u0144 i znacze\u0144. \u017bu\u0142awskich \u0142\u0105czy z Gombrowiczem przekonanie o tw\u00f3rczym charakterze j\u0119zyka. Mimo \u017ce j\u0119zyk coraz bardziej nara\u017cony jest na utrat\u0119 sensu, to jednak rzeczywisto\u015b\u0107 poza \u015bwiadomo\u015bci\u0105 okre\u015blon\u0105 s\u0142owem okazuje si\u0119 amorficznym chaosem. Mowa ptak\u00f3w<\/i> to zatem kolejne zmaganie z \u201eform\u0105\u201d \u2013 indywidualn\u0105, mi\u0119dzyludzk\u0105 oraz polsk\u0105. U \u017bu\u0142awskich, podobnie jak u Gombrowicza, daje o sobie zna\u0107 specyficzne rozdwojenie: Polacy najbli\u017csi s\u0105, przez swoje do\u015bwiadczenia historyczne \u2013 jak uj\u0105\u0142 to Gombrowicz \u2013 rzeczywisto\u015bci, co \u0142amie ko\u015bci<\/i>, a jednocze\u015bnie to nar\u00f3d uwik\u0142any w martwot\u0119, iluzj\u0119, frazes, legend\u0119, deklamacj\u0119…<\/a><\/i>[32]<\/a>. \u017bu\u0142awscy prowadz\u0105 zatem swoist\u0105 gr\u0119 z Gombrowiczem i jego interpretacj\u0105 polsko\u015bci; podobnie jak u pisarza, ich g\u0142\u00f3wnym celem jest artystyczne opanowanie chaosu…<\/p>\n

Jednak fina\u0142 Mowy ptak\u00f3w<\/i> to ju\u017c licentia poetica<\/i> filmowc\u00f3w. Re\u017cyser ods\u0142ania kulisy filmu \u2013 na ekranie pojawia si\u0119 ekipa filmowa. Jest to zabieg ironiczny. \u017bu\u0142awski, inscenizuj\u0105c taniec na cmentarzu, przywo\u0142uje koncepcj\u0119 kina jego ojca \u2013 jako \u201einkubatora pami\u0119ci\u201d, jako \u201etrumny\u201d, \u201ez kt\u00f3rej wstaj\u0105 postaci wampir\u00f3w, trupy aktor\u00f3w\u201d<\/a>[33]<\/a>. Dla obu \u017bu\u0142awskich kino jest bowiem specyficzn\u0105 form\u0105 pami\u0119ci, z t\u0105 tylko zasadnicz\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce dla Andrzeja \u017bu\u0142awskiego \u201ekinowa\u201d pami\u0119\u0107 mo\u017ce emanowa\u0107 \u201eepifaniczn\u0105 prawd\u0105\u201d, natomiast wed\u0142ug Xawerego zniekszta\u0142cona i fragmentaryczna pami\u0119\u0107 zdaje si\u0119 mocno paso\u017cytowa\u0107 na wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci…<\/p>\n

\u017bu\u0142awscy, Szekspir, Tuwim, Pasolini, Dostojewski, Gombrowicz \u2013 a co z Kasandr\u0105 wspomnian\u0105 w tytule tego eseju? Czy w kakofonii g\u0142os\u00f3w i motyw\u00f3w wsp\u00f3\u0142tworz\u0105cych Mow\u0119 ptak\u00f3w<\/i> mo\u017cna tak\u017ce rozpozna\u0107 ten kojarz\u0105cy si\u0119 z g\u0142osem Kasandry? Jak zauwa\u017cy\u0142 Jerzy Stempowski, posta\u0107 Kasandry jest tworem wyobra\u017ani ate\u0144skiej, wzrastaj\u0105cym i dope\u0142niaj\u0105cym si\u0119 w demokracji<\/a><\/i>[34]<\/a>. W dramacie Ajschylosa zatytu\u0142owanym Agamemnon<\/a><\/i>[35]<\/a> Kasandra wieszczy zag\u0142ad\u0119 Troi. Jej proroctwo to ostrze\u017cenie dla demokratycznej wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3r\u0105 na scenie reprezentuje ch\u00f3r. Mimo ostrze\u017ce\u0144 Kasandry ch\u00f3r nie potrafi podj\u0105\u0107 decyzji. Targaj\u0105 nim sprzeczne uczucia i opinie. G\u0142os Kasandry zostaje zag\u0142uszony.<\/p>\n

W sytuacji Kasandry i Hamleta mo\u017cna dostrzec podobie\u0144stwo. Kasandra i Hamlet to dwie r\u00f3\u017cne postaci w dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych epokach, lecz \u0142\u0105czy je pewien istotny szczeg\u00f3\u0142. Obu towarzyszy motyw niewiary w sens ich post\u0119powania. \u201eHamletyzowanie\u201d kojarzy si\u0119 potocznie z niezdecydowaniem i niemo\u017cno\u015bci\u0105 podj\u0119cia decyzji, natomiast \u201eg\u0142os Kasandry\u201d uto\u017csamiany jest zazwyczaj z przesadnym wyolbrzymianiem zagro\u017ce\u0144 p\u0142yn\u0105cych z przysz\u0142o\u015bci. A przecie\u017c mo\u017cna te postaci rozumie\u0107 inaczej. Hamlet sam nie hamletyzuje \u2013 tylko my\u015bli. My\u015bl jego ma cel. Celem jest rozw\u00f3j…<\/a><\/i>[36]<\/a> \u2013 pisa\u0142 Stanis\u0142aw Wyspia\u0144ski. Natomiast wizje Kasandry s\u0105 trafnym rozpoznaniem znanych sk\u0142adnik\u00f3w sytuacji i ich najbardziej prawdopodobnych skutk\u00f3w<\/a><\/i>[37]<\/a>. Prawdziwy sens dzia\u0142ania Hamleta i Kasandry ujawnia si\u0119 zatem dopiero wtedy, kiedy si\u0119gnie si\u0119 poza stereotypy. Mo\u017cna wtedy dostrzec, \u017ce ich post\u0119powanie zwi\u0105zane jest z niezrozumia\u0142ymi dla wi\u0119kszo\u015bci d\u0105\u017ceniami do zapobie\u017cenia z\u0142u.<\/p>\n

Jerzy Stempowski stwierdzi\u0142 kiedy\u015b, \u017ce dramat Kasandry jest jednym z wci\u0105\u017c aktualnych, powtarzalnych sk\u0142adnik\u00f3w naszej cywilizacji, zale\u017cnych od mechanicznych warunk\u00f3w ludow\u0142adztwa<\/a><\/i>[38]<\/a>. Kasandra uosabia bowiem dialog z ludem prowadzony w warunkach republiki. Dramat Kasandry ostrzega przed zagra\u017caj\u0105cymi tej republice inercj\u0105, brakiem inicjatywy, agresj\u0105, kr\u00f3tkowzroczno\u015bci\u0105 i bezmy\u015blno\u015bci\u0105, kt\u00f3re mog\u0105 prowadzi\u0107 do katastrofy. Mowa ptak\u00f3w<\/i> m\u00f3wi w gruncie rzeczy o podobnych zjawiskach. Jest ostrze\u017ceniem.<\/p>\n

\u00a0
<\/p>\n
\n
\n

<\/a>[1] X. \u017bu\u0142awski, To jest film o wolno\u015bci. Z Xawerym \u017bu\u0142awskim rozmawia Bartosz Marzec<\/i>, \u201eKino\u201d 2019, nr 9, s. 40.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2]\u00a0Zob. P. Kletowski, P. Marecki, \u017bu\u0142awski. Przewodnik Krytyki Politycznej<\/i> [wywiad rzeka], Warszawa 2008, s. 38.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3]\u00a0Andrzej \u017bu\u0142awski okre\u015bli\u0142 posta\u0107 Hamleta jako \u201ewczesn\u0105 odmian\u0119 Idioty\u201d, zob. A. \u017bu\u0142awski, Zau\u0142ek pokory<\/i>, Warszawa 2000, s. 122.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4]\u00a0X. \u017bu\u0142awski, To jest film o wolno\u015bci…<\/i>, dz. cyt., s. 39.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5]\u00a0Zob. A. Szar\u0142at, \u017bu\u0142awski. Szaman<\/i>, Warszawa 2019.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6]\u00a0A. \u017bu\u0142awski, Juki podr\u00f3\u017cne<\/i>, Warszawa 1994, s. 130.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7]\u00a0Zob. A. Szar\u0142at, \u017bu\u0142awski<\/i>…, dz. cyt.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8]\u00a0X. \u017bu\u0142awski, To jest film o wolno\u015bci…<\/i>, dz. cyt., s. 40.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9]\u00a0A. \u017bu\u0142awski, Zau\u0142ek pokory<\/i>, dz. cyt., s. 131.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10]\u00a0Tam\u017ce, s. 43.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11]\u00a0Tam\u017ce, s. 192.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12]\u00a0A. \u017bu\u0142awski, Moliwda<\/i>, Warszawa 1994, s. 140; por. A. \u017bu\u0142awski, Zau\u0142ek pokory<\/i>, dz. cyt., s. 50.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13]\u00a0Mieszko I przyj\u0105\u0142 chrzest z r\u0105k biskup\u00f3w czeskich.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14]\u00a0A. \u017bu\u0142awski, Zau\u0142ek pokory<\/i>, dz. cyt., s. 185.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15]\u00a0Powstanie Hamleta przypada na pierwszy etap angielskiej rewolucji (…) jej pocz\u0105tek wyznacza zniszczenie Wielkiej Armady w 1588 roku, a koniec \u2013 wygnanie Stuart\u00f3w w 1688 roku. W ci\u0105gu tych 100 lat na kontynencie europejskim zapanowa\u0142 nowy porz\u0105dek polityczny, kt\u00f3remu uda\u0142o si\u0119 zneutralizowa\u0107 gro\u017ab\u0119 religijnej wojny domowej. Porz\u0105dek ten, \u015bladem Hobbesa, nazwa\u0107 mo\u017cna imperium rationis (…). Suwerenne pa\u0144stwo i polityka pojmowane by\u0142y jako antyteza \u015bredniowiecznych form i sposob\u00f3w sprawowania w\u0142adzy ko\u015bcielnej i feudalnej<\/i>. C. Schmitt, Hamlet albo Hekuba. <\/i>O historii, kt\u00f3ra wdar\u0142a si\u0119 na scen\u0119<\/i>, t\u0142um. P. Graczyk, \u201eKronos\u201d 2008, nr 3, s. 35\u201336.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16]\u00a0Suwerenny jest ten, kto decyduje o stanie wyj\u0105tkowym. (…) Jest nim ten, kto decyduje zar\u00f3wno o tym, czy wyst\u0105pi\u0142a sytuacja wyj\u0105tkowa, jak i o metodach jej przezwyci\u0119\u017cenia. Stoi ponad normalnie obowi\u0105zuj\u0105cym porz\u0105dkiem prawnym, a jednocze\u015bnie jest z nim zwi\u0105zany, poniewa\u017c do niego nale\u017cy decyzja, czy konstytucj\u0119 mo\u017cna in toto zawiesi\u0107. Rozw\u00f3j prawa we wsp\u00f3\u0142czesnym pa\u0144stwie idzie w takim kierunku, aby ten typ suwerena zlikwidowa\u0107.<\/i> C. Schmitt, Teologia polityczna i inne pisma<\/i>, t\u0142um. M.A. Cichocki, Warszawa 2012, s. 45\u201346.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[17]\u00a0Pa\u0144stwo buduje demokracj\u0119 w\u0142a\u015bnie na fundamencie swej narodowej jedno\u015bci. Dlatego nie ka\u017cdy mo\u017ce by\u0107 jego r\u00f3wnoprawnym obywatelem<\/i>. Tam\u017ce, s. 153.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18]\u00a0…decyzja jest niezale\u017cna od normy prawnej, i paradoksalnie, w\u0142adza nie potrzebuje prawa, by ustanowi\u0107 porz\u0105dek prawny<\/i>. Tam\u017ce, s. 52.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] Zob. K. Lowith, Okazjonalny decyzjonizm Carla Schmitta<\/i>, t\u0142um. A. G\u00f3rnisiewicz, \u201eKronos\u201d 2010, nr 2, s. 117.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20]\u00a0Zob. R. Wonicki, Polityka w\u0142adzy i wolno\u015bci w my\u015bli Carla Schmitta i Hannah Arendt<\/i>, \u201eKronos\u201d 2008, nr 3, s. 176.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] Zob. M. Stroi\u0144ski, Wojna polsko-ruska z flag\u0105 i bez flagi<\/i>, [w:] Od Mickiewicza do Mas\u0142owskiej. Adaptacje filmowe literatury polskiej<\/i>, red. T. Lubelski, Krak\u00f3w 2014, s. 412\u2013425.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22]\u00a0X. \u017bu\u0142awski, To jest film o wolno\u015bci\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 39.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23]\u00a0Zob. tam\u017ce.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[24]\u00a0A. \u017bu\u0142awski, cyt. za: P. Kletowski, Filmowy Kosmos Andrzeja \u017bu\u0142awskiego<\/i>, \u201ePleograf. Kwartalnik Akademii Polskiego Filmu\u201d 2016, nr 3<\/a>.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[25]\u00a0Zob. A. Szar\u0142at, \u017bu\u0142awski…<\/i>, dz. cyt., s. 96\u2013104.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[26]\u00a0Dostojewski zajmuje si\u0119 cz\u0142owiekiem wypuszczonym na wolno\u015b\u0107, kt\u00f3ry odrzuci\u0142 prawo, wypad\u0142 z porz\u0105dku kosmicznego i bada jego los na wolno\u015bci, odkrywa nieodwracalne rezultaty dr\u00f3g wolno\u015bci. Dostojewskiego przede wszystkim interesuje los cz\u0142owieka na wolno\u015bci, przechodz\u0105cy w samowol\u0119<\/i>. M. Bierdiajew, \u015awiatopogl\u0105d Dostojewskiego<\/i>, t\u0142um. i oprac. H. Paprocki, K\u0119ty 2013, s. 26.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[27]\u00a0Zob. tam\u017ce, s. 28.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[28]\u00a0Forma Gombrowicza mo\u017ce by\u0107 uto\u017csamiana ze spo\u0142ecznym rytua\u0142em, obrz\u0105dkiem, gr\u0105; cz\u0142owiek bezustannie gra z innymi lud\u017ami o w\u0142asn\u0105 osobowo\u015b\u0107, o autentyczno\u015b\u0107. Podobny proces zachodzi w stosunkach: cz\u0142owiek \u2013 jego mikrokosmos. I tu mamy do czynienia z subteln\u0105 rozgrywk\u0105, ze skomplikowanym obrz\u0105dkiem i sformalizowan\u0105 procedur\u0105. Cz\u0142owiek re\u017cyseruje ci\u0105gle sytuacje mi\u0119dzyludzkie \u2013 i jednocze\u015bnie re\u017cyseruje swoj\u0105 wewn\u0119trzna wizj\u0119 \u015bwiata (zawieraj\u0105cego, rzecz jasna, tak\u017ce i tamte sytuacje), cz\u0142owiek gra bezustannie z lud\u017ami \u2013 i gra podobnie z nap\u0142ywaj\u0105cymi danymi zmys\u0142owymi<\/i>. J. Jarz\u0119bski, Poj\u0119cie \u201eformy\u201d u Gombrowicza<\/i>, [w:] Gombrowicz i krytycy<\/i>, wyb\u00f3r i oprac. Z. \u0141api\u0144ski, Krak\u00f3w 1984, s. 329.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[29]\u00a0T. Lubelski, Kosmos: po\u017cegnanie przez proz\u0119<\/i>, \u201ePleograf. Kwartalnik Akademii Polskiego Filmu\u201d 2016, nr 3<\/a>.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[30]\u00a0Tam\u017ce.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[31]\u00a0W. Gombrowicz, Testament<\/i>, Warszawa 1990, s. 92.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[32]\u00a0Tam\u017ce, s. 66.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[33]\u00a0A. \u017bu\u0142awski, cyt. za: P. Marecki, P. Kletowski, \u017bu\u0142awski…<\/i> , dz. cyt., s. 325.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[34]\u00a0J. Stempowski, Esej dla Kasandry<\/i>, [w:] tego\u017c, Eseje<\/i>, wyb\u00f3r i wst\u0119p W. Karpi\u0144ski, Krak\u00f3w 1984, s. 171.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[35]\u00a0Zob. Ajschylosa Oresteja, trylogia tragiczna. Agamemnon<\/i>, t\u0142um. S. Srebrny, [w:] Ajschylos, Sofokles, Eurypides, Antologia tragedii greckiej<\/i>, wyb\u00f3r i oprac. S. Stabry\u0142a, Krak\u00f3w 1889, s. 77\u2013139.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[36] S. Wyspia\u0144ski, Hamlet<\/i>, oprac. M. Prussak, Wroc\u0142aw 2007, s. 152.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[37] J. Stempowski, Esej dla Kasandry<\/i>, dz. cyt., s. 175.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[38] Tam\u017ce, s. 176. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

Mowa ptak\u00f3w<\/i>: duch ojca Hamleta i g\u0142os Kasandry<\/b><\/p>\n

Jest to esej na temat filmu Xawerego \u017bu\u0142awskiego Mowa ptak\u00f3w<\/i>. Film powsta\u0142 na podstawie scenariusza napisanego przez ojca re\u017cysera, zmar\u0142ego niedawno wybitnego filmowca i pisarza \u2013 Andrzeja \u017bu\u0142awskiego. W eseju om\u00f3wione zosta\u0142y trzy g\u0142\u00f3wne tematy filmu: (1) historia rodzinna \u017bu\u0142awskich, a zw\u0142aszcza motyw inspiruj\u0105cy film, dotycz\u0105cy relacji pomi\u0119dzy ojcem i synem, (2) temat do\u015bwiadcze\u0144 historycznych, maj\u0105cych wp\u0142yw na wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 polsk\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 polityczn\u0105 oraz (3) problem tw\u00f3rczo\u015bci odnosz\u0105cy si\u0119 do g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w filmu, kt\u00f3rzy s\u0105 artystami, a tak\u017ce dotycz\u0105cy literackich i filmowych inspiracji, jakie towarzyszy\u0142y powstawaniu scenariusza i realizacji filmu. Mowa ptak\u00f3w<\/i> jest filmem, kt\u00f3rego akcja rozgrywa si\u0119 we wsp\u00f3\u0142czesnej Polsce podzielonej konfliktami politycznymi, ale mo\u017cna w niej dostrzec r\u00f3wnie\u017c bardzo du\u017co odniesie\u0144 artystycznych, kt\u00f3re wcze\u015bniej towarzyszy\u0142y ksi\u0105\u017ckom i filmom Andrzeja \u017bu\u0142awskiego (mi\u0119dzy innymi do tw\u00f3rczo\u015bci Williama Szekspira, Fiodora Dostojewskiego i Witolda Gombrowicza). Jest to dzie\u0142o b\u0119d\u0105ce pochwa\u0142\u0105 indywidualizmu oraz wolno\u015bci artystycznej i politycznej. Sytuacja re\u017cysera filmu oraz g\u0142\u00f3wnego bohatera (jako jego porte parole) przypomina sytuacj\u0119 Hamleta z dramatu Szekspira. Podobnie jak post\u0119powanie Hamleta, wi\u0105\u017ce si\u0119 z pr\u00f3b\u0105 \u201ewyzwolenia\u201d syna spod wp\u0142ywu \u201educha ojca\u201d oraz z konieczno\u015bci\u0105 diagnozy kondycji moralnej wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata.<\/p>\n

Bird Talk<\/i><\/b>: the Spirit of Hamlet\u2019s Father and Cassandra\u2019s Voice<\/b><\/p>\n

This is an essay about the film by Xawery \u017bu\u0142awski entitled Bird Talk<\/i>. The film was created on the basis of the screenplay written by the director\u2019s father, who had died quite recently \u2013 an eminent film maker and writer \u2013 Andrzej \u017bu\u0142awski. Three main subjects of the film were discussed: (1) the story of the \u017bu\u0142awski family, and especially the motif that had inspired the film and concerned the father-son relationship, (2) the issue of historical experiences affecting the contemporary Polish political reality and (3) the issue of creativity referring to the main protagonists of the film, who are artists, as well as concerning the literary and film inspirations accompanying the creation of the screenplay and the production of the film. The plot of Mowa ptak\u00f3w\/Bird Talk<\/i> takes place in contemporary Poland divided by political conflicts, but one can notice a lot of artistic references, which had previously accompanied books and films by Andrzej \u017bu\u0142awski (among others, to the works by William Shakespeare, Fiodor Dostoevsky and Witold Gombrowicz). It is a work that praises individualism, as well as artistic and political freedom. The situation of the film director and the main protagonist (as his porte parole), resembles that of Hamlet from W. Shakespeare\u2019s drama. Like Hamlet\u2019s, the protagnist\u2019s behavior is connected with the son\u2019s attempt at \u201ebreaking free\u201d from the influence of the \u201efather\u2019s ghost\u201d and with the necessity to diagnose the moral condition of the contemporary world.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe:<\/b> Xawery \u017bu\u0142awski,\u00a0Andrzej \u017bu\u0142awski, Hamlet, Polska, poj\u0119cie polityczno\u015bci, Carl Schmitt, demokracja, wolno\u015b\u0107, sztuka filmowa, Fiodor Dostojewski, Witold Gombrowicz, Kasandra<\/p>\n

Marcin Maron<\/b>\u00a0\u2013 absolwent Wydzia\u0142u Operatorskiego PWSFTviT w\u00a0\u0141odzi; doktor habilitowany Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego w\u00a0Krakowie. Adiunkt na Wydziale Artystycznym UMCS w\u00a0Lublinie, gdzie wyk\u0142ada fotografi\u0119 i\u00a0histori\u0119 filmu. Autor ksi\u0105\u017cek:\u00a0Romantyzm i\u00a0kino. Idee i\u00a0wyobra\u017cenia romantyczne w\u00a0filmach polskich re\u017cyser\u00f3w z\u00a0lat 1947\u20131990\u00a0<\/i>(2019),\u00a0Mieczys\u0142aw Jahoda. Fenomeny \u015bwiat\u0142a<\/i>\u00a0(z\u00a0opracowaniem biograficznym A.M. Le\u015bniewskiej-Zagrodzkiej, 2019),\u00a0Dramat czasu i\u00a0wyobra\u017ani. Filmy Wojciecha J. Hasa<\/i>\u00a0(2010). Wsp\u00f3\u0142autor ksi\u0105\u017cki po\u015bwi\u0119conej operatorowi filmowemu Jerzemu Lipmanowi (Zdj\u0119cia: Jerzy Lipman<\/i>, 2005, red. T. Lubelski). Jest jednym z\u00a0wyk\u0142adowc\u00f3w Akademii Polskiego Filmu. Nale\u017cy do Polskiego Towarzystwa Bada\u0144 nad Filmem i\u00a0Mediami (od 2019 roku w\u00a0Radzie Programowej tego stowarzyszenia).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kto z was mow\u0119 ptak\u00f3w zna? Nikt-i tylko jeden ja. Chrz\u0119st i szelest, szepty cisz, W szmerach trzciny cicho \u015bnisz, \u0106wir-\u0107wir-\u0107wir i tiju-fit, A to znaczy zaraz \u015bwit Zaraz drgn\u0105 r\u00f3\u017cowe zorze Bo i c\u00f3\u017c to znaczy\u0107 mo\u017ce? Julian Tuwim, Mowa ptak\u00f3w Odchodz\u0119. Blednie ju\u017c w\u0105t\u0142a iskierka robaczka \u015awi\u0119toja\u0144skiego: \u015bwit zaraz nastanie. \u017begnaj mi, \u017cegnaj.… Czytaj wi\u0119cej »„Mowa ptak\u00f3w”: duch ojca Hamleta i g\u0142os Kasandry<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":727,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[374],"tags":[58,400,401,379,275,402,403,404,405,406,407,68,408,409],"ppma_author":[62],"class_list":["post-241","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-1-2020","tag-andrzej-zulawski","tag-carl-schmitt","tag-demokracja","tag-edukacja","tag-edukacja-filmowa","tag-fiodor-dostojewski","tag-hamlet","tag-kasandra","tag-pojecie-politycznosci","tag-polska","tag-sztuka-filmowa","tag-witold-gombrowicz","tag-wolnosc","tag-xawery-zulawski"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t