{"id":239,"date":"2020-04-26T00:00:00","date_gmt":"2020-04-25T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2020\/04\/26\/edukacja-niesentymentalna\/"},"modified":"2021-05-29T14:14:36","modified_gmt":"2021-05-29T13:14:36","slug":"edukacja-niesentymentalna","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/edukacja-niesentymentalna\/","title":{"rendered":"Edukacja niesentymentalna"},"content":{"rendered":"

Kiedy\u015b baby boomers<\/i> i generacja X, dzisiaj roszczeniowi millenialsi (do kt\u00f3rych rzekomo nale\u017cy autorka niniejszego artyku\u0142u) i wychowane w rzeczywisto\u015bci cyfrowej \u201eigreki\u201d \u2013 szufladkowanie dociera wsz\u0119dzie tam, gdzie panuje potrzeba poradzenia sobie ze zmian\u0105. Metkowanie nie mog\u0142o zatem omin\u0105\u0107 \u201em\u0142odych\u201d, kt\u00f3rych energia podbi\u0142a \u015bwiat w latach 50. XX wieku<\/a>[1]<\/a>. Pr\u00f3ba okre\u015blenia nastoletniego do\u015bwiadczenia \u2013 ze swej natury p\u0142ynnego, wymykaj\u0105cego si\u0119 precyzyjnym opisom, ulotnego \u2013 stanowi jednak dla doros\u0142ych \u015bwiata nauki brzytw\u0119, kt\u00f3rej trzeba si\u0119 chwyci\u0107, \u017ceby w akcie racjonalnego postrzegania rzeczywisto\u015bci skatalogowa\u0107 jej elementy. M\u0142odzi za\u015b rzadko okre\u015blaj\u0105 si\u0119 bezpo\u015brednio, ch\u0119tniej si\u0119 identyfikuj\u0105 z warto\u015bciami za po\u015brednictwem mody, muzyki lub kina.<\/p>\n

Podr\u00f3\u017cnicy, poszukiwaczki przyg\u00f3d, huncwoci, buntowniczki i odmie\u0144cy \u2013 swoich m\u0142odych gniewnych na ekranach ogl\u0105dali widzowie i widzki z najr\u00f3\u017cniejszych kraj\u00f3w i cho\u0107 dzi\u015b zupe\u0142nie si\u0119 o tym nie pami\u0119ta (uprzywilejowuj\u0105c powa\u017cne filmy dla i o doros\u0142ych jako domy\u015blny model kina), tak\u017ce Polska mia\u0142a swoich pi\u0119knych nastoletnich i dwudziestoletnich. Takich, kt\u00f3rzy nie tylko walczyli o Polsk\u0119 i \u017cegnali si\u0119 ze \u015bwiatem na wysypisku \u015bmieci, jak Zbyszek Cybulski<\/a>[2]<\/a> w Popiele i diamencie <\/i>(re\u017c. Andrzej Wajda, 1958), lecz przede wszystkim g\u0142\u0119boko odczuwali sam fakt bycia m\u0142odymi, co przysparza\u0142o im (w zale\u017cno\u015bci od przyj\u0119tej konwencji) przyg\u00f3d i perypetii, ale te\u017c smutk\u00f3w, a nawet cierpie\u0144. Wizje m\u0142odo\u015bci zawsze by\u0142y marginesem w tw\u00f3rczo\u015bci autor\u00f3w (auteur<\/i>)<\/a>[3]<\/a>. Nawet w takich filmach jak Niewinni czarodzieje<\/i> Andrzeja Wajdy (1960) ust\u0119powa\u0142a ona pola opisowi \u015brodowiska i atmosfery czas\u00f3w, kt\u00f3ra to kombinacja dawa\u0142a szeroko dyskutowany portret \u201epokolenia\u201d.<\/p>\n

<\/p>\n

Zofia Bodakowska i re\u017cyser Janusz Nasfeter na planie filmu Kolorowe po\u0144czochy<\/em>, 1960 r., fot. Jerzy Troszczy\u0144ski,\u00a0<\/span>
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

W tym samym roku co Niewinni czarodzieje<\/i> premier\u0119 mia\u0142y Kolorowe po\u0144czochy <\/i>Janusza Nasfetera \u2013 film z drugiego ko\u0144ca polskiej wyobra\u017ani kinowej; dwie nowele, kt\u00f3re \u0142\u0105czy niewiele wi\u0119cej ni\u017c m\u0142odzie\u0144cza wra\u017cliwo\u015b\u0107. I tu bohaterki, Matylda i Jad\u017aka, do\u015bwiadczaj\u0105 konsekwencji wojny, nigdy jednak to, co dzieje si\u0119 poza emocjonalnym mikro\u015bwiatem dziewczyn, nie jest wa\u017cniejsze od nich samych, podczas gdy u Wajdy \u201esytuacja\u201d daje bohaterom, Bazylemu i Pelagii, mo\u017cliwo\u015b\u0107 usprawiedliwienia swoich zachowa\u0144, a sam film jest nie tyle o \u201em\u0142odo\u015bci\u201d, ile stanowi portret pokolenia prze\u0142omu lat 50. i 60.<\/i> czy te\u017c (bardziej finezyjnie) cywilizacji \u201ePrzekroju\u201d<\/a><\/i>[4]<\/a>.<\/p>\n

Filmy te r\u00f3\u017cni jeszcze jedno: estyma i pami\u0119\u0107 historyczna, jak\u0105 krytycy i historycy obdarzyli Niewinnych czarodziej\u00f3w<\/i>, <\/i>i zapomnienie, w jakie popad\u0142y Kolorowe po\u0144czochy<\/i>. Oczywi\u015bcie nie pisz\u0119 tego tekstu, by lamentowa\u0107 nad niechcianymi filmami czy ratowa\u0107 ofiary \u201efilmoznawczej rze\u017ani\u201d<\/a>[5]<\/a> \u2013 rozumiem procesy, kt\u00f3re wp\u0142ywaj\u0105 na popularno\u015b\u0107 jednych film\u00f3w i oboj\u0119tno\u015b\u0107 wobec innych. Z akademickiego do\u015bwiadczenia wiem jednak, \u017ce w edukacji filmowej kluczowy jest wyb\u00f3r takich film\u00f3w, z kt\u00f3rych bohaterami i bohaterkami stosunkowo \u0142atwo jest si\u0119 zidentyfikowa\u0107. Cz\u0119sto dopiero po przekroczeniu progu identyfikacji udaje si\u0119 rozmawia\u0107 o historii, sztuce, warsztacie.<\/p>\n

Z tej samej \u201edzielni\u201d<\/b><\/b><\/p>\n

Nie jest to jedynie intuicja akademiczki, ale opracowana przez Erin Gruwell metoda dydaktyczna, oparta na jej do\u015bwiadczeniu w pracy z nieuprzywilejowan\u0105 ameryka\u0144sk\u0105 m\u0142odzie\u017c\u0105<\/a>[6]<\/a>. Jako nauczycielka j\u0119zyka angielskiego Gruwell dostosowywa\u0142a lektury do swoich uczni\u00f3w tak, by mogli poczu\u0107 wi\u0119\u017a z protagonistami i zobaczy\u0107 siebie w historii, a przez to zaanga\u017cowa\u0107 si\u0119 w ni\u0105 i o niej dyskutowa\u0107. Dla uczni\u00f3w r\u00f3\u017cnych ras, najcz\u0119\u015bciej z ubogich rodzin maj\u0105cych k\u0142opoty z prawem, wybra\u0142a Dziennik Anny Frank<\/i>. I cho\u0107, jak m\u00f3wi\u0142a, Anna Frank nie by\u0142a Latynosk\u0105, nie m\u00f3wi\u0142a po hiszpa\u0144sku, nie by\u0142a z ich \u201edzielni\u201d<\/i>, <\/i>to uczucie \u017cycia w zamkni\u0119ciu i spogl\u0105dania na zewn\u0119trzny \u015bwiat z nadziej\u0105 by\u0142o tym, z czym wielu uczni\u00f3w, wrzuconych bez ich zgody w gangsterski \u015bwiat, mog\u0142o si\u0119 uto\u017csami\u0107<\/a>[7]<\/a>. W The Freedom Writers Diary. Teacher\u2019s Guide <\/i>Gruwell pisze, \u017ce aby dotrze\u0107 do nastolatk\u00f3w, zdecydowa\u0142a si\u0119 zada\u0107 im jako lektury ksi\u0105\u017cki pisane przez, dla i o nastolatkach<\/a><\/i>[8]<\/a>, a w kolejnych latach zaproponowa\u0142a im obejrzenie filmu dokumentalnego o grupie Freedom Riders, aktywistach ruchu praw obywatelskich walcz\u0105cych o zniesienie dyskryminacji rasowej w USA w latach 50. i 60. XX wieku. Jego seans zainspirowa\u0142 uczni\u00f3w do dzia\u0142ania na szersz\u0105 skal\u0119.<\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce nie ma nic bardziej intuicyjnego ni\u017c dostosowanie programu i lektur do grupy, z jak\u0105 si\u0119 pracuje. Tymczasem cho\u0107 edukacja filmowa w Polsce (na poziomie systemowym) ukierunkowana jest przede wszystkim na ludzi m\u0142odych, przyzwyczajonych do intensywno\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnych przekaz\u00f3w medialnych, to jej celem jest najcz\u0119\u015bciej prezentacja filmowego kanonu, wobec kt\u00f3rego uczniowie najcz\u0119\u015bciej (cho\u0107 oczywi\u015bcie nie zawsze) pozostaj\u0105 oboj\u0119tni. Gdy wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 fakt, \u017ce elementy edukacji filmowej s\u0105 niejako rozszerzeniem dla programu podstawowego \u2013 jak wskazuj\u0105 w swoim tek\u015bcie Dorota Go\u0142\u0119biowska, Anna Ko\u0142odziejczak, Maciej Dowgiel i Ewa Kanownik<\/a>[9]<\/a> \u2013 stanowi\u0105c g\u0142\u00f3wnie uzupe\u0142nienie programu j\u0119zyka polskiego, kwestia ta staje si\u0119 tym bardziej problematyczna, poniewa\u017c tre\u015bci filmowe uzale\u017cnia si\u0119 od programu nauczania innego przedmiotu.<\/p>\n

Pozostawiaj\u0105c jednak na boku kwestie systemowe i miejsce edukacji filmowej w kszta\u0142ceniu szkolnym oraz problemy, jakie z tego wynikaj\u0105, w niniejszym artykule pragn\u0119 przywr\u00f3ci\u0107 filmy m\u0142odzie\u017cowe jako \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy historycznej, spo\u0142ecznej i kulturowej oraz wykaza\u0107 ich potencja\u0142 w edukacji filmowej w ka\u017cdej formie<\/a>[10]<\/a>. Filmy w ramach kszta\u0142cenia funkcjonuj\u0105 przede wszystkim jako dodatkowe \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy, kulturalnego i spo\u0142ecznego kontekstu, punkt wyj\u015bcia do dyskusji na konkretny temat<\/a><\/i>[11]<\/a> i jako takie mog\u0105 by\u0107 wykorzystywane tak\u017ce filmy m\u0142odzie\u017cowe, kt\u00f3re maj\u0105 t\u0119 przewag\u0119, \u017ce odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do do\u015bwiadczenia \u201em\u0142odo\u015bci\u201d, a przez to s\u0105 zdolne do zaanga\u017cowania m\u0142odego odbiorcy.<\/p>\n

Za m\u0142odzi, za starzy<\/b><\/b><\/p>\n

W tym miejscu nale\u017cy zada\u0107 pytanie zasadnicze: czym jest film m\u0142odzie\u017cowy? Odpowied\u017a jest trudniejsza, ni\u017c mo\u017ce si\u0119 wydawa\u0107, i w du\u017cej mierze zale\u017cy od badacza, kt\u00f3ry decyduje si\u0119 zaj\u0105\u0107 kinem m\u0142odzie\u017cowym. Film m\u0142odzie\u017cowy nie jest tak mocno zakorzenionym w tradycji gatunkiem filmowym jak western czy musical (by\u0107 mo\u017ce w og\u00f3le nie jest gatunkiem), co ju\u017c na tym poziomie generuje szereg problem\u00f3w z definicj\u0105. Nazwa mo\u017ce sugerowa\u0107 r\u00f3wnie\u017c r\u00f3\u017cne tryby odbioru. Czy film m\u0142odzie\u017cowy jest przeznaczony tylko dla m\u0142odzie\u017cy? Czy ka\u017cdy film z m\u0142odymi bohaterami jest filmem m\u0142odzie\u017cowym? Czy film m\u0142odzie\u017cowy jest zawsze filmem o dojrzewaniu (coming of age movie<\/i>)<\/a>[12]<\/a>?<\/p>\n

Co wi\u0119cej, w polskim filmoznawstwie, jak wskazuje Karolina Kostyra, obok filmu o dojrzewaniu i filmu m\u0142odzie\u017cowego pisze si\u0119 cz\u0119sto o \u201efilmie dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy\u201d \u2013 tego sformu\u0142owania u\u017cywaj\u0105 autorzy dw\u00f3ch polskich ksi\u0105\u017cek po\u015bwi\u0119conych tym zagadnieniom<\/a>[13]<\/a>. \u201eFilm dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy\u201d w publikacjach monograficznych lub po\u015bwi\u0119conych produkcji filmowej mo\u017ce by\u0107 kategori\u0105 u\u017cyteczn\u0105, jednak jej niejasna definicja daje si\u0119 we znaki, gdy trzeba przeprowadzi\u0107 namys\u0142 nad precyzyjn\u0105 klasyfikacj\u0105 wiekow\u0105 film\u00f3w. Jerzy Armata, tworz\u0105c zgrabny sk\u0105din\u0105d i niezwykle potrzebny przekr\u00f3j historyczny produkcji \u201efilm\u00f3w dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy\u201d, zazwyczaj pos\u0142uguje si\u0119 takimi sformu\u0142owaniami jak \u201edzieci\u0119co-m\u0142odzie\u017cowy\u201d, \u201ekino m\u0142odego widza\u201d, \u201eludzie m\u0142odzi\u201d, \u201em\u0142oda widownia\u201d, co nie oddaje r\u00f3\u017cnorodno\u015bci film\u00f3w, ich estetyk i problem\u00f3w przez nie poruszanych oraz uniemo\u017cliwia edukatorom wyb\u00f3r filmu dla konkretnej grupy wiekowej. Czasem tylko rozr\u00f3\u017cnia \u201enajm\u0142odszego widza\u201d od \u201estarszej m\u0142odzie\u017cy\u201d lub \u201ewidza m\u0142odzie\u017cowego\u201d, zaznaczaj\u0105c tym samym, \u017ce nie wszystkie z opisywanych przez niego film\u00f3w b\u0119d\u0105 tak samo odpowiednie dla r\u00f3\u017cnych grup m\u0142odych widz\u00f3w. Podobnie rzecz ma si\u0119 u Marka Hendrykowskiego, kt\u00f3ry \u2013 jak pisze Kostyra \u2013 zestawia ze sob\u0105 filmy o dorastaniu, ba\u015b<\/i>nie i musicale,<\/i> bior\u0105c, jak si\u0119 zdaje, za wyznacznik jedynie nastoletniego lub dzieci\u0119cego bohatera<\/a><\/i>[14]<\/a>. W edukacji filmowej odpowiednie kryteria s\u0105 kluczem do dopasowania materia\u0142u do grupy, z kt\u00f3r\u0105 b\u0119dzie pracowa\u0142 nauczyciel<\/a>[15]<\/a>. Nie chodzi przy tym o \u201ezaw\u0142aszczenie\u201d film\u00f3w m\u0142odzie\u017cowych i oddanie ich do dyspozycji jedynie m\u0142odemu widzowi<\/a>[16]<\/a>, ale o zbudowanie repertuaru odpowiedniego w kontek\u015bcie edukacji filmowej.<\/p>\n

Czym zatem b\u0119dzie film m\u0142odzie\u017cowy w edukacji filmowej? Zgodnie z ameryka\u0144skim systemem ogranicze\u0144 wiekowych (Motion Picture Association of America film rating system<\/i>) za nastolatka b\u0119d\u0119 uwa\u017ca\u0107 osob\u0119 od trzynastego roku \u017cycia (a zatem od si\u00f3dmej klasy szko\u0142y podstawowej<\/a>[17]<\/a>), kt\u00f3ra w bardziej \u015bwiadomy spos\u00f3b przyswaja przedstawiane jej tre\u015bci. Cho\u0107 w Polsce nie funkcjonuje obecnie \u017caden sprawnie dzia\u0142aj\u0105cy system<\/a>[18]<\/a> oceny film\u00f3w pod wzgl\u0119dem dost\u0119pnych dla dzieci i nastolatk\u00f3w tre\u015bci, wszystkie filmy, o kt\u00f3rych b\u0119dzie mowa w tym tek\u015bcie, uwa\u017cam za filmy odpowiednie dla widza nastoletniego, zgodnie z przyj\u0119tymi przeze mnie kryteriami:<\/p>\n

\u2014 bohaterem lub bohaterk\u0105 jest osoba m\u0142oda, kt\u00f3ra prze\u017cywa jakiego\u015b rodzaju \u201einicjacj\u0119\u201d (w \u017cycie seksualne, polityczne, spo\u0142eczne itd.), a film ten rytua\u0142 przej\u015bcia problematyzuje;<\/p>\n

\u2014 m\u0142odo\u015b\u0107 jako taka jest zasadniczym tematem filmu, tj. pokazuje si\u0119 charakterystyczne dla niej zachowania, postawy, emocje;<\/p>\n

\u2014 m\u0142odo\u015b\u0107 bohaterki lub bohatera stanowi filtr dla postrzegania przez nich rzeczywisto\u015bci historycznej, spo\u0142ecznej, kulturowej;<\/p>\n

\u2014 prezentuje pewien zestaw temat\u00f3w i motyw\u00f3w, charakterystycznych dla do\u015bwiadczenia nastolatk\u00f3w.<\/p>\n

Taki film b\u0119dzie u\u017cyteczny w edukacji filmowej na wiele sposob\u00f3w: w zale\u017cno\u015bci od fabu\u0142y, czasu powstania, inspiracji estetycznych oraz literackich mo\u017cna wyodr\u0119bni\u0107 z niego r\u00f3\u017cne, szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ce z dzisiejszej perspektywy w\u0105tki, a g\u0142\u00f3wnego bohatera lub bohaterk\u0119 traktowa\u0107 jako \u017ar\u00f3d\u0142o specyficznej perspektywy poznawczej.<\/p>\n

Taki spos\u00f3b traktowania filmu jako \u017ar\u00f3d\u0142a edukacji Eva Zamojska nazywa podej\u015bciem interpretatywnym, kt\u00f3re znacznie r\u00f3\u017cni si\u0119 od wieloletniej praktyki dydaktycznej w\u0142\u0105czaj\u0105cej film w kszta\u0142cenie. W jego ramach \u2013 pisze Zamojska \u2013 film (materia\u0142 filmowy) nie jest s\u0142u\u017cebny wobec praktyki edukacyjnej (dydaktyki), nie jest wy\u0142\u0105cznie prostym uzupe\u0142nieniem b\u0105d\u017a uatrakcyjnieniem lekcji szkolnych, nie jest tak\u017ce wy\u0142\u0105cznie komunikatem medialnym czy elementem oddzia\u0142ywania wychowawczego, lecz uzyskuje status pe\u0142noprawnego elementu edukacji na r<\/i>\u00f3<\/i>wni z wyk\u0142adem, publikacj\u0105 naukow\u0105 itp. Jest po prostu elementem dyskursu spo\u0142ecznego lub edukacyjnego \u2013 wypowiedzi\u0105 o rzeczywisto\u015b<\/i>ci spo<\/i>\u0142ecznej (lub edukacyjnej) \u2013 <\/i>i mo<\/i>\u017ce by\u0107 przedmiotem analiz i docieka\u0144 edukator<\/i>\u00f3<\/i>w, uczni<\/i>\u00f3<\/i>w\/uczennic, studentek\/student<\/i>\u00f3<\/i>w oraz badaczy\/badaczek<\/a><\/i>[19]<\/a>.<\/p>\n

By\u0142o ciep\u0142e lato<\/b><\/b><\/p>\n

Filmy m\u0142odzie\u017cowe s\u0105 cz\u0119sto traktowane, zar\u00f3wno przez tw\u00f3rc\u00f3w, jak i przez widz\u00f3w, przede wszystkim jako wehiku\u0142 czasu, nostalgiczna podr\u00f3\u017c do czas\u00f3w dzieci\u0144stwa, do \u201etego lata, po kt\u00f3rym nic ju\u017c nie b\u0119dzie takie samo\u201d, do tego prze\u017cycia, kt\u00f3re by\u0142o \u201eju\u017c bardzo dawno\u201d. Zauwa\u017ca to Karolina Kostyra: Filmy o dorastaniu s\u0105 oknem w przesz\u0142o\u015b\u0107. Nostalgiczna poetyka, jak\u0105 operuj\u0105, skupia si\u0119 na kilku poziomach, z kt\u00f3rych tym najbardziej oczywistym jest osadzanie akcji w poprzednich dekadach (\u2026). Z drugiej strony kino nastoletnich inicjacji przesi\u0105kni\u0119te jest \u017calem za dzieci\u0144stwem i m\u0142odo\u015bci\u0105, kt\u00f3re niezale\u017cnie ju\u017c od epoki, w jakiej by\u0142y prze\u017cywane, jawi\u0105 si\u0119 jako raje utracone<\/a><\/i>[20]<\/a>.<\/i><\/i><\/p>\n

Jakkolwiek marzycielski nastr\u00f3j wydaje si\u0119 czasem istot\u0105 filmu m\u0142odzie\u017cowego (a zw\u0142aszcza filmu o dojrzewaniu<\/a>[21]<\/a>), bywa, \u017ce stanowi on punkt wyj\u015bcia i punkt doj\u015bcia interpretacji: aura, jak\u0105 wok\u00f3\u0142 siebie roztacza, jest dla wielu warto\u015bci\u0105 sam\u0105 w sobie. W edukacji filmowej warto jednak wyj\u015b\u0107 poza nostalgi\u0119 jako model percepcji i skierowa\u0107 si\u0119 ku kontekstom przywo\u0142ywanym przez filmy m\u0142odzie\u017cowe. Sentyment do minionych lat cechuje zreszt\u0105 przede wszystkim osoby, kt\u00f3re dojrzewanie maj\u0105 ju\u017c dawno za sob\u0105 \u2013 nastolatki mog\u0105 nie uwznio\u015bla\u0107 niekt\u00f3rych wydarze\u0144 z \u017cycia w spos\u00f3b, w jaki robi\u0105 to filmy, realizowane niemal wy\u0142\u0105cznie przez doros\u0142ych tw\u00f3rc\u00f3w i tw\u00f3rczynie<\/a>[22]<\/a>. Ogromne znaczenie, jakie dla m\u0142odego cz\u0142owieka maj\u0105 pierwszy zaw\u00f3d mi\u0142osny, inicjacja seksualna, rozbudzenie dojrza\u0142ej \u015bwiadomo\u015bci, zostaje cz\u0119sto zneutralizowany poetyckim naddatkiem, estetyk\u0105 wspomnienia, kt\u00f3ra bywa dla widza tak kusz\u0105ca, \u017ce trudno si\u0119 jej oprze\u0107. By\u0107 mo\u017ce warto wi\u0119c nie tyle odrze\u0107 filmy m\u0142odzie\u017cowe z ich nostalgicznej pow\u0142oki, ile skierowa\u0107 uwag\u0119 m\u0142odego widza na ich mniej sentymentalne aspekty i na zwi\u0105zek jego\/jej sytuacji z sytuacj\u0105 nastoletniego bohatera. W ten spos\u00f3b, jak si\u0119 wydaje, \u0142atwiej b\u0119dzie wykorzysta\u0107 ich edukacyjny potencja\u0142.<\/p>\n

Czy polskie filmy m\u0142odzie\u017cowe w og\u00f3le takim dysponuj\u0105? Oczywi\u015bcie, nie wszystkie ani nie ka\u017cdy w takim samym stopniu, ale na przestrzeni dekad wiele z nich zyska\u0142o na warto\u015bci. Uchwycone za ich po\u015brednictwem modele sp\u0119dzania wolnego czasu i wychowania, sytuacja historyczna, a nawet stan polskiego kina dostarczaj\u0105 wielu mo\u017cliwo\u015bci analitycznych i interpretacyjnych.<\/p>\n

Parafrazuj\u0105c tytu\u0142 s\u0142ynnej powie\u015bci Gustave\u2019a Flauberta, Edukacji sentymentalnej<\/i> (w j\u0119zyku polskim wydanej pod tytu\u0142em Szko\u0142a uczu\u0107<\/i>), odrzucam sentyment na rzecz krytycznej analizy i interpretacji, kt\u00f3ra nie wyklucza sentymentalnego odbioru, ale na nim nie poprzestaje.<\/p>\n

Mi\u0142o\u015b\u0107 i gniew<\/b><\/b><\/p>\n

Jednym z odsuni\u0119tych na bok mistrz\u00f3w polskiego kina jest wspomniany ju\u017c Janusz Nasfeter.\u00a0W\u015br\u00f3d kinoman\u00f3w i kinomanek rozkochanych w kinie m\u0142odzie\u017cowym uchodzi on za jego najwybitniejszego tw\u00f3rc\u0119, kogo\u015b podobnego do Amerykanina Johna Hughesa \u2013 re\u017cysera Wolnego dnia Ferrisa Buellera<\/i> (1986) i Klubu winowajc\u00f3w<\/i> (1985) \u2013 tyle \u017ce powa\u017cniejszego, ch\u0119tniej wykorzystuj\u0105cego dynamik\u0119 kameralnych dramat\u00f3w. Podobnie jak \u201em\u0142odzie\u017c\u00f3wki\u201d Hughesa, filmy Nasfetera zyskuj\u0105 tak\u017ce szerszy obieg jako dzie\u0142a, kt\u00f3re pokazuj\u0105 doros\u0142ym \u017cycie ich w\u0142asnych dzieci, cz\u0119sto wskazuj\u0105c na oboj\u0119tno\u015b\u0107 rodzic\u00f3w na problemy dzieci i nastolatk\u00f3w. Obaj re\u017cyserzy z ciekawo\u015bci\u0105 przygl\u0105dali si\u0119 relacjom mi\u0119dzy m\u0142odymi lud\u017ami, przy czym Nasfeter by\u0142 bardziej dociekliwy, a jednocze\u015bnie subtelny w ich obrazowaniu. Cho\u0107 nie unika\u0142 akcent\u00f3w melodramatycznych, nadawa\u0142 im psychologiczn\u0105 podstaw\u0119, dzi\u0119ki czemu dramaty m\u0142odych ludzi \u2013 bo Nasfeter pokazywa\u0142 przede wszystkim wydarzenia formacyjne o znamionach traumy \u2013 mia\u0142y odpowiedni ci\u0119\u017car emocjonalny.<\/p>\n

<\/p>\n

El\u017cbieta Czy\u017cewska i re\u017cyser Janusz Nasfeter na planie filmu Niekochana<\/em>, 1965 r., fot. Romuald Pie\u0144kowski,
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Jednym z najciekawszych film\u00f3w Nasfetera, kt\u00f3ry zupe\u0142nie unika pu\u0142apki nostalgizacji m\u0142odzie\u0144czego do\u015bwiadczenia, jest Niekochana<\/i> z 1965 roku \u2013 adaptacja opowiadania Adolfa Rudnickiego o tym samym tytule. Opowie\u015b\u0107 o Noemi, pracownicy biurowej, oraz Kamilu, studencie ASP, spl\u0105tanych sid\u0142ami m\u0142odzie\u0144czej mi\u0142o\u015bci, wydaje si\u0119 oddawa\u0107 uniwersalny wymiar uczucia, mimochodem prezentuj\u0105c jednocze\u015bnie niepok\u00f3j czas\u00f3w tu\u017c przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105. Spos\u00f3b, w jaki re\u017cyser opracowa\u0142 proz\u0119 Rudnickiego, ka\u017ce zada\u0107 pytania o wp\u0142yw historii na romantyczne relacje oraz o odbicie historii w zwi\u0105zku dwojga ludzi i ju\u017c przez to wydaje si\u0119 oferowa\u0107 bogaty materia\u0142 do dyskusji.<\/p>\n

Nasfeter pokazuje ten etap zwi\u0105zku, kt\u00f3rego istnienie pomijaj\u0105 zazwyczaj tw\u00f3rcy i tw\u00f3rczynie mainstreamowego m\u0142odzie\u017cowego kina ameryka\u0144skiego (najpopularniejszego w\u015br\u00f3d m\u0142odych odbiorc\u00f3w) \u2013 samoistnego wygaszania si\u0119 gwa\u0142townej niegdy\u015b mi\u0142o\u015bci, rozpalonej nami\u0119tno\u015bci\u0105 i temperowanej niewsp\u00f3\u0142mierno\u015bci\u0105 uczu\u0107 kochank\u00f3w. To historia niemal obsesyjnego, nienasyconego mi\u0142osnego oddania bohaterki, zatracaj\u0105cej si\u0119 w nieodwzajemnionym uczuciu, oraz bezustannie podejmowanych przez jej partnera pr\u00f3b uwolnienia si\u0119 z zaborczego zwi\u0105zku<\/a><\/i>[23]<\/a>. Ani Noemi, ani Kamil nie odpowiadaj\u0105 w pe\u0142ni za obecny stan rzeczy: oboje czuj\u0105 si\u0119 bezradni, co prowadzi do ci\u0105g\u0142ych k\u0142\u00f3tni, rozsta\u0144 i emocjonalnych rozstroj\u00f3w. Nasfeter niezwykle przekonuj\u0105co portretuje m\u0142odych ludzi zakleszczonych w zwi\u0105zku, kt\u00f3ry jest bardziej realistycznym wcieleniem wymarzonej \u201epierwszej, szalonej mi\u0142o\u015bci\u201d, obalaj\u0105c tym samym jej mit i ukazuj\u0105c mo\u017cliwe konsekwencje.<\/p>\n

Noemi i Kamil s\u0105 zatem postaciami z krwi i ko\u015bci, opieraj\u0105cymi si\u0119 typologicznemu przyporz\u0105dkowaniu \u2013 wypowiadane przez nich s\u0142owa i wykonywane gesty tworz\u0105 postaci pe\u0142ne i wiarygodne, dalekie od charakterologicznych klisz. Re\u017cyser zrywa z manier\u0105 film\u00f3w gatunkowych i decyduje si\u0119 uwiarygodni\u0107 postaci, stawiaj\u0105c raczej na ich obserwacj\u0119 ni\u017c z g\u00f3ry przyj\u0119ty warto\u015bciuj\u0105cy opis \u2013 dotyczy to zw\u0142aszcza niepewnej jutra Noemi. To z jej perspektywy, g\u0142\u00f3wnie za po\u015brednictwem retrospekcji, ogl\u0105damy rozpad zwi\u0105zku z Kamilem \u2013 zwi\u0105zku, w kt\u00f3rym to g\u0142\u00f3wnie ona doszukiwa\u0142a si\u0119 sensu, w kt\u00f3ry wk\u0142ada\u0142a wi\u0119cej emocji i pasji ni\u017c on. D\u0142ugie, obsesyjne uj\u0119cia twarzy Noemi u\u0142atwiaj\u0105 identyfikacj\u0119 z dziewczyn\u0105, tworz\u0105c przy okazji przejmuj\u0105cy portret cierpi\u0105cej fizycznie i psychicznie osoby. Portret, co nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, wsp\u00f3\u0142czuj\u0105cy i nieoceniaj\u0105cy.<\/p>\n

Jako propozycja filmowa Niekochana <\/i>poszerza w\u0105skie spektrum wizerunk\u00f3w romantycznej mi\u0142o\u015bci znanych z kultury popularnej<\/a>[24]<\/a>, podobnie jak Wiosenna bujno\u015b\u0107 traw<\/i> (re\u017c. Elia Kazan, 1961) i Mi\u0142o\u015b\u0107 i gniew<\/i> (re\u017c. Tony Richardson, 1959). Wszystkie te filmy przyznaj\u0105 m\u0142odym prawo do w\u0105tpliwo\u015bci, prezentuj\u0105 emocje niemieszcz\u0105ce si\u0119 w ramach spo\u0142ecznie uznawanych norm, w centrum stawiaj\u0105c m\u0142odych bohater\u00f3w i bohaterki. Niekochana <\/i>(podobnie jak film Kazana) przedstawia r\u00f3wnie\u017c depresj\u0119 jako zaburzenie psychiczne, kt\u00f3re nale\u017cy podda\u0107 leczeniu i kt\u00f3rego nie trzeba trywializowa\u0107. Wizerunek osoby w depresji w Niekochanej<\/i> znacznie r\u00f3\u017cni si\u0119 od popkulturowych obraz\u00f3w choroby (np. smutnej kobiety zajadaj\u0105cej si\u0119 czekoladkami i niedbaj\u0105cej o w\u0142osy), dzi\u0119ki czemu wart jest rozpoznania i szerszego om\u00f3wienia.<\/p>\n

Bohaterk\u0105, z perspektywy kt\u00f3rej ogl\u0105damy beznadziejny \u015bwiat przedwojnia, jest tutaj m\u0142oda kobieta w inicjacji, co stanowi przesuni\u0119cie wobec prozy Rudnickiego<\/a>[25]<\/a>. Nasfeter dowarto\u015bciowuje kobiece do\u015bwiadczenie, du\u017co rzadziej reprezentowane w opowie\u015bciach inicjacyjnych, jeszcze rzadziej problematyzowane i ukazane z odpowiedni\u0105 uwag\u0105. Por\u00f3wnanie filmowych obraz\u00f3w dojrzewania i prze\u017cywania \u201epierwszych raz\u00f3w\u201d przez dziewczyny i ch\u0142opak\u00f3w mo\u017ce doprowadzi\u0107 do ciekawych wniosk\u00f3w.<\/p>\n

<\/p>\n

El\u017cbieta Czy\u017cewska, Janusz Guttner, Niekochana<\/em>, 1965 r., re\u017c. Janusz Nasfeter, fot. Romuald Pie\u0144kowski,
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Podobnie jak zaznaczony ju\u017c powy\u017cej w\u0105tek przesuni\u0119\u0107 wzgl\u0119dem prozy Niekochanej<\/i>. Podczas gdy opowiadanie Rudnickiego pochodzi z 1937 roku, Nasfeter przeni\u00f3s\u0142 akcj\u0119 do roku 1939, rozpoczynaj\u0105c film od dnia poprzedzaj\u0105cego wojn\u0119, by si\u0142\u0105 wspomnie\u0144 ukaza\u0107 wzbieraj\u0105ce niepokoje spo\u0142eczne, odsuwane na bok si\u0142\u0105 m\u0142odzie\u0144czej nami\u0119tno\u015bci \u2013 jak w scenie, w kt\u00f3rej m\u0142odzi w nowo wynaj\u0119tym pokoju zdaj\u0105 si\u0119 nie dostrzega\u0107 zwi\u0105zku mi\u0119dzy wytwarzaj\u0105cym nie\u015bmiertelniki ha\u0142asuj\u0105cym s\u0105siadem a nadci\u0105gaj\u0105c\u0105 z Zachodu wojn\u0105. Niepokoje Rudnickiego, zawarte w przedwojennym dziele i skontrastowane z powojenn\u0105 adaptacj\u0105 opowiadania (eksponuj\u0105c\u0105 w\u0105tki wojenne, dodaj\u0105c\u0105 obrazy spoza materia\u0142u literackiego), mog\u0105 ujawni\u0107 now\u0105 perspektyw\u0119 i zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 zar\u00f3wno na historyczne przesuni\u0119cia, jak i strategie adaptacji materia\u0142u literackiego.<\/p>\n

Trzydzie\u015bci lat min\u0119\u0142o<\/b><\/b><\/p>\n

Nauka historii poprzez film jest, zdaje si\u0119, trybem domy\u015blnym edukacji filmowej (przede wszystkim szkolnej) w Polsce, tu\u017c obok ob\u0142askawiania uczni\u00f3w ekranizacjami lektur, kt\u00f3re przez wiele lat po prze\u0142omie ustrojowym wk\u0142adane by\u0142y paradoksalnie w ramy \u201ekina m\u0142odzie\u017cowego\u201d (realizowano je z wizj\u0105 szkolnej widowni nap\u0119dzaj\u0105cej raczkuj\u0105cy wolnorynkowy przemys\u0142 filmowy). Problem pojawia si\u0119, gdy film jest zostawiony sam sobie, nieprzepracowany, nieom\u00f3wiony jako wypowied\u017a artystyczna \u2013 wtedy dochodzi do zacierania si\u0119 granic mi\u0119dzy faktami a ich medialnym opracowaniem, co skutkuje braniem obraz\u00f3w telewizyjnych i kinowych za \u201eautentyczne\u201d i \u201eprawdziwe\u201d<\/a>[26]<\/a>.<\/p>\n

Nauka krytycznego podej\u015bcia do przekaz\u00f3w audiowizualnych powinna by\u0107 priorytetem dla edukator\u00f3w i edukatorek, czy to o\u015bwiatowych, czy dzia\u0142aj\u0105cych poza systemem szkolnictwa. Mo\u017cna jej uczy\u0107 na ka\u017cdym materiale bez wyj\u0105tku \u2013 zw\u0142aszcza je\u015bli wydarzenia przedstawiane w filmie mia\u0142y miejsce z perspektywy odbiorcy ca\u0142kiem niedawno. Dystans czasowy mi\u0119dzy filmowym \u201etam\u201d a rzeczywistym \u201eteraz\u201d wyzwala poznawczy dysonans i uruchamia refleksj\u0119 na temat zwi\u0105zk\u00f3w mi\u0119dzy histori\u0105 a jej przedstawieniami. W tym sensie ka\u017cdy film mo\u017ce by\u0107 \u201efilmem historycznym\u201d, o ile odpowiednio ustawimy krytyczny peryskop.<\/p>\n

Przekornie zatem, jako przyk\u0142ad mimowolnego dokumentu (o tym rodzaju kina b\u0119dzie jeszcze mowa poni\u017cej) z czas\u00f3w narodzin wolnorynkowej gospodarki polskiej wybra\u0142am M\u00f3w mi Rockefeller <\/i>(re\u017c. Waldemar Szarek, 1990). Film Szarka to esencja przygodowej \u201em\u0142odzie\u017c\u00f3wki\u201d, o kt\u00f3rej przypomnieli ostatnio Micha\u0142 Oleszczyk<\/a>[27]<\/a> na \u0142amach Filmwebu oraz Micha\u0142 Piepi\u00f3rka we wspomnianej ju\u017c ksi\u0105\u017cce Rockefellerowie i Marks nad Warszaw\u0105<\/i>.<\/p>\n

Obaj krytycy wskazuj\u0105 na \u00f3w dysonans poznawczy, kt\u00f3ry charakteryzuje odbi\u00f3r M\u00f3w mi Rockefeller<\/i> \u2013 z jednej strony ogl\u0105damy \u015bwiat rodz\u0105cego si\u0119 kapitalizmu przedstawianego z afirmacj\u0105 (jako szansa dla m\u0142odych i sprytnych ludzi na rozwini\u0119cie w\u0142asnego biznesu), z drugiej \u015bwiadomi jeste\u015bmy wsp\u00f3\u0142czesnej krytyki tego\u017c systemu, przybieraj\u0105cej od kilku lat na sile<\/a>[28]<\/a>. To zderzenie (filmowej) fantazji o kapitalizmie i rozczarowuj\u0105cej codzienno\u015bci jego mechanizm\u00f3w, dostrzeganych z pewno\u015bci\u0105 przez m\u0142odych, mo\u017ce zrodzi\u0107 niezwykle ciekaw\u0105 dyskusj\u0119.<\/p>\n

<\/p>\n

Artur Pontek, Kamil Gewartowski,\u00a0M\u00f3w mi Rockefeller<\/em>, 1990 r., re\u017c. Waldemar Szarek, fot. Roman Sumik,
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

G\u0142\u00f3wni bohaterowie filmu Szarka, Misiek, B\u0105czek i Aneta, to \u2013 jak pisze Piepi\u00f3rka \u2013 dzieci nieska\u017cone komunistycznym letargiem<\/a><\/i>[29]<\/a>, pozytywnie oceniaj\u0105ce swoje mo\u017cliwo\u015bci. Ich rodzice wyjechali do Arabii Saudyjskiej budowa\u0107 hal\u0119 koncertow\u0105 dla Michaela Jacksona (rodzi si\u0119 w\u0142a\u015bnie \u201enowe pokolenie\u201d, \u201ebezczelni\u201d, \u201eroszczeniowi\u201d millenialsi: c\u00f3rka szejka nie p\u00f3jdzie do dentysty, je\u015bli tatu\u015b nie za\u0142atwi jej koncertu), tymczasem m\u0142odzi zostaj\u0105 pod opiek\u0105 z\u0142odziejki, kt\u00f3ra ju\u017c pierwszego dnia okrada rodze\u0144stwo z pieni\u0119dzy. Dzieciaki nie u\u017calaj\u0105 si\u0119 jednak nad sob\u0105, tylko \u201ebior\u0105 sprawy w swoje r\u0119ce\u201d, i maj\u0105c minimaln\u0105 ilo\u015b\u0107 got\u00f3wki w kieszeni i nowoczesne idee w g\u0142owie (wyczytane zapewne w le\u017c\u0105cym na stoliku magazynie \u201eAmeryka\u201d), zabieraj\u0105 si\u0119 za \u201erobienie biznesu\u201d. Sprzedaj\u0105 cichaczem magazyny w barze, dostarczaj\u0105 produktu, na jaki jest zapotrzebowanie (\u0142\u0105cz\u0105 ko\u0142ki ze \u015brubami i sprzedaj\u0105 budowniczym), a nawet opracowuj\u0105 z nauczycielem metod\u0119 produkcji sztucznego kauczuku ze \u015bmieci. Dla chc\u0105cego nic trudnego.<\/p>\n

Zasadnicze pytanie, kt\u00f3re nale\u017cy postawi\u0107 w kontek\u015bcie hurraoptymistycznej wizji kapitalizmu w M\u00f3w mi Rockefeller<\/i> (a \u0142atwiej je zada\u0107 dzi\u015b, ni\u017c trzydzie\u015bci lat temu), brzmi: czego film nie pokazuje? A zatem, jak kszta\u0142tuje rzeczywisto\u015b\u0107 na swoje potrzeby, jak\u0105 perspektyw\u0119 przyjmuje?<\/p>\n

Jasne wyda si\u0119 dzisiaj, \u017ce Szarek mitologizuje kapitalizm i poza nawias spycha nieod\u0142\u0105cznie zwi\u0105zane z nim kwestie: warunki konieczne do sprawnego funkcjonowania w tym systemie (nie tylko \u201epozytywne podej\u015bcie\u201d i \u201ech\u0119ci\u201d), nier\u00f3wno\u015bci spo\u0142eczne, jakie podtrzymuje, czy patologie, kt\u00f3re uruchamia. Wyeksponowanie ich, zgrupowanie i om\u00f3wienie w procesie analizy i interpretacji przybli\u017cy mechanizmy tworzenia przekazu medialnego.<\/p>\n

Po pierwsze, rodze\u0144stwo pochodzi z uprzywilejowanej rodziny architekt\u00f3w, dzi\u0119ki czemu ich kapita\u0142 (nawet uwzgl\u0119dniaj\u0105c kradzie\u017c) jest ju\u017c na starcie wi\u0119kszy ni\u017c, powiedzmy, g\u0142\u00f3wnej bohaterki Cze\u015b\u0107, Tereska <\/i>(re\u017c. Robert Gli\u0144ski, 2001) lub braci z 300 mil do nieba <\/i>(re\u017c. Maciej Dejczer, 1989) \u2013 ich zasoby wiedzy i mo\u017cliwo\u015b\u0107 edukacji (kt\u00f3r\u0105 w finale filmu odrzucaj\u0105, do czego jeszcze wr\u00f3c\u0119) nawet bez pieni\u0119dzy umo\u017cliwiaj\u0105 im dzia\u0142anie zgodnie z regu\u0142ami kapitalizmu (dzieciaki na pocz\u0105tku po prostu pr\u00f3buj\u0105 przetrwa\u0107 do powrotu rodzic\u00f3w, kt\u00f3rzy maj\u0105 zarobi\u0107 u szejka poka\u017an\u0105 sum\u0119).<\/p>\n

Po drugie, cho\u0107 nowo powsta\u0142y wolny rynek w M\u00f3w mi Rockefeller <\/i>jest jeszcze w powijakach, rozwija si\u0119 w spos\u00f3b dynamiczny, ale stabilny. Tymczasem, jak podaje Micha\u0142 Oleszczyk, w czasie realizacji filmu inflacja by\u0142a tak galopuj\u0105<\/i>ca, <\/i>\u017ce po kilku tygodniach pracy cz\u0142onkowie ekipy zakwestionowali ustalone wcze\u015bniej stawki \u2013 tak bardzo z\u0142ot<\/i>\u00f3<\/i>wka straci\u0142a na warto\u015bci (z tego samego powodu trzeba by\u0142o nieustannie przepisywa\u0107 kwoty padaj\u0105ce w dialogach<\/i>)<\/a>[30]<\/a>. <\/i>U Szarka zabrak\u0142o jednak nie tylko komentarza dotycz\u0105cego przemian polskiej gospodarki, ale i istoty kapitalizmu w og\u00f3le. <\/i><\/p>\n

Po trzecie, M\u00f3w mi Rockefeller<\/i> jest wr\u0119cz modelowym przyk\u0142adem kodu kapitalizmu opisywanego przez Marcina Napi\u00f3rkowskiego<\/a>[31]<\/a>, zgodnie z kt\u00f3rym \u201emarka\u201d jako fenomen zaw\u0142aszcza wyobra\u017ani\u0119 pod\u0105\u017caj\u0105cych za wizj\u0105 sukcesu ludzi: w fina\u0142owych scenach widzimy, jak dzieciaki przemierzaj\u0105 Warszaw\u0119 jaguarem XJ serii pierwszej, popijaj\u0105c na tylnym siedzeniu porann\u0105 coca-col\u0119<\/a><\/i>[32]<\/a>. Refleksja nad tym, jak marki \u201ekieruj\u0105 naszym \u017cyciem\u201d, sprzedaj\u0105c kapitalistyczny styl \u017cycia jako jedyny w\u0142a\u015bciwy, mo\u017ce zaprowadzi\u0107 do interesuj\u0105cych wniosk\u00f3w \u2013 zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d m\u0142odych ludzi wychowanych ju\u017c wy\u0142\u0105cznie w kapitalistycznej rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3r\u0105 reprodukuj\u0105 przekazy medialne, tak\u017ce te najch\u0119tniej ogl\u0105dane przez nastolatk\u00f3w, jak filmy z filmowego uniwersum Marvela.<\/p>\n

Mi\u015bkowi, B\u0105czkowi i Anecie uda\u0142o si\u0119 zrealizowa\u0107 ich, nomen omen, dziecinnie prosty plan w duchu przygody, dlatego rodze\u0144stwo nie musi d\u0142u\u017cej martwi\u0107 si\u0119 o swoj\u0105 edukacj\u0119 \u2013 wszyscy porzucaj\u0105 szko\u0142\u0119 i niszcz\u0105 \u015bwiadectwa, by odda\u0107 si\u0119 urokom prowadzenia interesu. Ten w\u0105tek, jak s\u0105dz\u0119, mo\u017ce szczeg\u00f3lnie rezonowa\u0107 w\u015br\u00f3d nastoletniej publiczno\u015bci, wychowywanej w przekonaniu o konieczno\u015bci przej\u015bcia pe\u0142nej drogi edukacji, a\u017c po uko\u0144czenie studi\u00f3w magisterskich<\/a>[33]<\/a>. To wszystko podane jest za\u015b w komediowej formie, co udowadnia, \u017ce potencja\u0142 do dyskusji tkwi w filmach ka\u017cdego gatunku. S\u0142owem, nie tylko powa\u017cne tre\u015bci mog\u0105 prowadzi\u0107 do powa\u017cnych rozm\u00f3w.<\/p>\n

Co fikcja, to (nie)prawda<\/b><\/b><\/p>\n

Wszystkie nieprzespane noce<\/i> (re\u017c. Micha\u0142 Marczak, 2016) sprawi\u0142y krytykom sporo k\u0142opotu \u2013 ich forma, zacieraj\u0105ca granic\u0119 mi\u0119dzy kinem dokumentalnym a fabularnym, dla wielu by\u0142a problematyczna. Zwr\u00f3cenie uwagi na hybrydyczno\u015b\u0107 filmu nie sz\u0142o w parze ze zrozumieniem konsekwencji tej artystycznej decyzji: re\u017cyser pos\u0105dzany by\u0142 z jednej strony o karykaturalno\u015b\u0107, brak dystansu i przedstawienie m\u0142odych \u201ew krzywym zwierciadle\u201d<\/a>[34]<\/a>, z drugiej \u2013 o pozostawienie nakr\u0119conego materia\u0142u samemu sobie, od\u017cegnywanie si\u0119 od sformu\u0142owania w\u0142asnego stanowiska wobec bohater\u00f3w<\/a>[35]<\/a>. Przyk\u0142ad recepcji nadspodziewanie kontrowersyjnego filmu Marczaka<\/a>[36]<\/a> jest zatem \u015bwietnym materia\u0142em do dyskusji o fabule i dokumencie jako poetykach czy sposobach obrazowania rzeczywisto\u015bci, a tym samym o naturze przekaz\u00f3w medialnych w og\u00f3le.<\/p>\n

<\/p>\n

Krzysztof Bagi\u0144ski, Micha\u0142 Huszcza, Wszystkie nieprzespane noce<\/em>, 2016 r., re\u017c. Micha\u0142 Marczak, fot. Szymon Rogi\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Kino \u015awiat<\/span><\/p>\n

Marczak na ka\u017cdym etapie realizacji Wszystkich nieprzespanych nocy<\/i> miesza\u0142 ze sob\u0105 metody pracy nad filmem dokumentalnym i fabularnym (kt\u00f3re cz\u0119sto zreszt\u0105 zbyt gorliwie od siebie oddzielamy): scenariusz istnia\u0142, ale by\u0142 ci\u0105gle przepisywany, \u017ceby dostosowa\u0107 go do g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w, Krzy\u015bka i Micha\u0142a \u2013 przyjaci\u00f3\u0142 tak w filmie, jak w \u017cyciu codziennym. Obaj zreszt\u0105 nie s\u0105 aktorami, ale re\u017cyser wykorzysta\u0142 ich jako takich: czasem inscenizuj\u0105c ich zachowania, innym razem pozwalaj\u0105c na improwizacj\u0119. Cho\u0107 na drugim planie filmu dominuj\u0105 nieinscenizowane sceny imprez, to ju\u017c d\u017awi\u0119ki \u2013 w tym muzyka, dopasowywana do \u201enastroju\u201d sceny \u2013 niemal w ca\u0142o\u015bci by\u0142y modyfikowane w postprodukcji. Wszystkie nieprzespane noce <\/i>nie s\u0105 filmem dramaturgicznie zwartym, cho\u0107 jego punkt wyj\u015bcia jest w jakim\u015b sensie momentem prze\u0142omowym dla \u017cycia ch\u0142opaka, wywo\u0142uj\u0105cym lawin\u0119 m\u0142odzie\u0144czych do\u015bwiadcze\u0144<\/a>[37]<\/a>. Efektem jest film o ch\u0142opakach, kt\u00f3rzy wa\u0142\u0119saj\u0105 si\u0119 noc\u0105 po Warszawie, imprezuj\u0105, prowadz\u0105 d\u0142ugie rozmowy, czasem monologuj\u0105, uprawiaj\u0105 seks, bujaj\u0105 si\u0119 w rytm muzyki, witaj\u0105 wschody s\u0142o\u0144ca na torowisku \u2013 film bez postulat\u00f3w, ale z za\u0142o\u017ceniem uchwycenia jakiej\u015b prawdy<\/a><\/i>[38]<\/a>.<\/p>\n

\u201ePrawda\u201d jest najbardziej problematyczn\u0105 z kategorii funkcjonuj\u0105cych w sztuce i lektura tekst\u00f3w po\u015bwi\u0119conych Wszystkim nieprzespanym nocom<\/i> jest na to najlepszym dowodem \u2013 w\u0142a\u015bnie dlatego por\u00f3wnanie filmu i dyskusji wok\u00f3\u0142 niego mo\u017ce by\u0107 \u015bwietnym \u0107wiczeniem z krytycznego spojrzenia na poetyki fabularn\u0105 i dokumentaln\u0105. Wykazanie r\u00f3\u017cnorodno\u015bci \u015brodk\u00f3w filmowych i proces przypisania im konkretnych znacze\u0144 ujawnia konwencjonalno\u015b\u0107 obu rodzaj\u00f3w filmu i zwraca uwag\u0119 na fakt, \u017ce wyb\u00f3r mi\u0119dzy fabu\u0142\u0105 a dokumentem nie jest wyborem mi\u0119dzy fikcj\u0105 (\u201ezmy\u015bleniem\u201d) a rzeczywisto\u015bci\u0105 (\u201eprawd\u0105\u201d), ale mi\u0119dzy technik\u0105 pracy w perspektywie efektu, jaki chce osi\u0105gn\u0105\u0107 filmowiec. Ka\u017cdy przekaz medialny jest \u201ewytworem\u201d i odkrycie mechanizm\u00f3w pracy nad nim uczy \u015bwiadomie podchodzi\u0107 do tre\u015bci, kt\u00f3re ze sob\u0105 niesie.<\/p>\n

Analiza filmu Wszystkie nieprzespane noce<\/i> i tekst\u00f3w na temat jego uczy jeszcze jednego \u2013 wra\u017cliwo\u015bci na subiektywno\u015b\u0107 interpretacji. W recenzjach filmu Marczaka cz\u0119sto pojawiaj\u0105 si\u0119 syntezy \u201epokolenia\u201d przedstawionego w filmie i uporczywe doszukiwanie si\u0119 potencjalnie zawartej w nim oceny wsp\u00f3\u0142czesnych m\u0142odych ludzi (jest to wszak film paradokumentalny<\/a><\/i>[39]<\/a>, kt\u00f3ry przekracza granic\u0119 mi\u0119dzy dokumentem a\u00a0fabu\u0142\u0105, fikcj\u0105 a\u00a0rzeczywisto\u015bci\u0105<\/a><\/i>[40]<\/a>). W\u0142a\u015bnie z tego powodu tak cz\u0119sto pojawiaj\u0105 si\u0119 w recenzjach odwo\u0142ania do Niewinnych czarodziej\u00f3w<\/a><\/i>[41]<\/a> Andrzeja Wajdy \u2013 filmu zaiste, jak ju\u017c zosta\u0142o to wcze\u015bniej powiedziane, o \u201epokoleniu\u201d. Sam re\u017cyser \u2013 a wt\u00f3ruj\u0105 mu niekt\u00f3rzy krytycy<\/a>[42]<\/a> \u2013 opowiada\u0142 o Wszystkich nieprzespanych nocach <\/i>raczej jak o pr\u00f3bie uchwycenia m\u0142odo\u015bci w og\u00f3le, jej werwy, energii, charakterystycznych dla niej zachowa\u0144, z kt\u00f3rymi uto\u017csamia\u0107 si\u0119 mo\u017ce nie tylko cz\u0142onek jakiego\u015b \u201epokolenia\u201d, ale ka\u017cdy, kto wspomina w\u0142asn\u0105 m\u0142odo\u015b\u0107<\/a>[43]<\/a>. Wielo\u015b\u0107 perspektyw i analiza argumentacji cudzych opinii pokazuje, jak dyskursywnym medium jest kino, podatnym na wiele interpretacji, kt\u00f3re odpowiednio poprowadzone, stanowi\u0105 silny g\u0142os w dyskusji nad filmem. Tak poprowadzona analiza mo\u017ce te\u017c doprowadzi\u0107 do wykszta\u0142cenia u m\u0142odych ludzi w\u0142asnych stanowisk \u2013 polemicznych lub nie \u2013 zar\u00f3wno wobec filmu, jak i tekst\u00f3w mu po\u015bwi\u0119conych.<\/p>\n

Niech teraz m\u00f3wi\u0105 m\u0142odzi<\/b><\/b><\/p>\n

W podobny spos\u00f3b mo\u017cna pracowa\u0107 na wielu filmach m\u0142odzie\u017cowych, pochodz\u0105cych z r\u00f3\u017cnych okres\u00f3w polskiego kina, zrealizowanych w ramach r\u00f3\u017cnych system\u00f3w i r\u00f3\u017cnymi \u015brodkami produkcji. Niezwykle interesuj\u0105ce pozostaje zaanga\u017cowane spo\u0142ecznie kino o m\u0142odych (filmy Katarzyny Ros\u0142aniec) czy wywo\u0142uj\u0105ce w czasie premiery gor\u0105ce dyskusje filmy o m\u0142odzie\u017cowej kulturze, takie jak Sala samob\u00f3jc\u00f3w<\/i> (re\u017c. Jan Komasa, 2011) czy Jeste\u015b Bogiem<\/i> (re\u017c. Leszek Dawid, 2012). Dla ka\u017cdego edukatora i edukatorki priorytetem powinno by\u0107 jednak wychwytywanie tego, o czym m\u0142odzi chc\u0105 rozmawia\u0107, i zbudowanie na tym przekonuj\u0105cych, anga\u017cuj\u0105cych zaj\u0119\u0107 edukacji filmowej, kt\u00f3re przedstawi\u0105 zaplecze kulturowych fenomen\u00f3w i zakorzeni\u0105 je w historii. Nie ma takiego tematu, kt\u00f3rego nie mo\u017cna by\u0142oby poruszy\u0107 \u2013 trzeba tylko znale\u017a\u0107 dobry film i pom\u00f3c m\u0142odym zobaczy\u0107 w jego bohaterach samych siebie.<\/p>\n

\n


<\/p>\n
\n
\n

<\/a>[1] P. W\u0142odek, Kres niewinno\u015bci. Obraz i upami\u0119tnienie ery Eisenhowera w ameryka\u0144skich filmach i serialach \u2013 pomi\u0119dzy reprezentacj\u0105<\/i>, nostalgi<\/i>\u0105 a krytycznym retro<\/i>, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie, Krak\u00f3w 2018. Polska m\u0142odzie\u017c, rozumiana w dzisiejszym znaczeniu tego s\u0142owa jako odr\u0119bna grupa spo\u0142eczna, wed\u0142ug Karola Jachymka narodzi\u0142a si\u0119 w 1955 roku wraz z odwil\u017cow\u0105 atmosfer\u0105, gdy wyraz \u201em\u0142odzie\u017c\u201d zacz\u0105\u0142 traci\u0107 propagandowe oblicze<\/i>. Zob. K. Jachymek, Bezsenni czarodzieje. O pokoleniu w filmach Andrzeja Wajdy i Micha\u0142a Marczaka<\/i>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2018, nr 103, s. 69.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] Cybulski przekroczy\u0142 ju\u017c wtedy zreszt\u0105 symboliczn\u0105 granic\u0119 trzydziestu lat, kt\u00f3ra \u2013 zgodnie z kontestacyjnym mottem lat 60. \u201enie wolno ufa\u0107 nikomu po trzydziestce\u201d \u2013 powinna by\u0142a wyrzuci\u0107 go poza nawias \u201em\u0142odych bohater\u00f3w\u201d.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] Autor\u00f3w w rozumieniu teorii autorskiej, zapocz\u0105tkowanej przez krytyk\u00f3w skupionych wok\u00f3\u0142 francuskiego czasopisma \u201eCahiers du cin\u00e9ma\u201d jako strategia krytyczna, a kontynuowanej w USA przez Andrew Sarrisa jako teoria w\u0142a\u015bnie. Zob. A. Sarris, Uwagi o teorii autora w 1962 roku<\/i>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2007, nr 69.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] Zob. K. Jachymek, Bezsenni czarodzieje\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 66\u201367.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] Filmoznawcza rze\u017ania (na wz\u00f3r rze\u017ani literatury, poj\u0119cia ukutego przez Franco Morettiego) to zjawisko opisane przez Ramona Lobato, a na polskim gruncie przywo\u0142ane przez Micha\u0142a Piepi\u00f3rk\u0119 w jego ksi\u0105\u017cce Rockefellerowie i Marks nad Warszaw\u0105<\/i>. Piepi\u00f3rka, analizuj\u0105c potransformacyjne kino polskie, zauwa\u017ca, \u017ce wci\u0105\u017c dyskutuje si\u0119 o tych samych tytu\u0142ach, niezwykle popularnych w czasie premiery lub takich, kt\u00f3re zyska\u0142y aprobat\u0119 krytyk\u00f3w i historyk\u00f3w kina. W wyniku tych mechanizm\u00f3w wiele film\u00f3w zostaje niejako \u201ewymazanych\u201d z historii \u2013 nie omawia si\u0119 ich, nie analizuje, nie przywo\u0142uje jako kontekst\u00f3w ani nie docenia jako \u017ar\u00f3d\u0142a wiedzy o transformacji. Zob. M. Piepi\u00f3rka, Rockefellerowie i Marks nad Warszaw\u0105. Polskie filmy fabularne wobec transformacji gospodarczej<\/i>, Wroc\u0142aw 2019, s. 5\u201318.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] Za zwr\u00f3cenie mi uwagi na histori\u0119 Erin Gruwell dzi\u0119kuj\u0119 Justynie Budzik, kt\u00f3ra podczas konferencji \u201eNie tylko John Hughes. Spo\u0142eczne i gatunkowe rewizje ameryka\u0144skiego kina m\u0142odzie\u017cowego\u201d przywo\u0142a\u0142a posta\u0107 Gruwell oraz jej wychowank\u00f3w (grupy licealist\u00f3w Freedom Writers), prezentuj\u0105c mo\u017cliwo\u015bci wykorzystania wypracowanej przez nauczycielk\u0119 metody nauczania.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] Zob. film dokumentalny Freedom Writers: Stories from the Heart<\/i>, https:\/\/www.pbs.org\/show\/freedom-writers-stories-heart\/<\/a> [dost\u0119p: 6.02.2020 r.].\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] E. Gruwell, The Freedom Writers Diary. Teacher\u2019s Guide<\/i>, New York 2008, s. 2.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] D. Go\u0142\u0119biowska, A. Ko\u0142odziejczak, M. Dowgiel, E. Kanownik, Methods of Film Education for Children and Teenagers \u2013 Selected Issues<\/i>, \u201ePanopticum\u201d 2017, nr 18 (25), s. 74\u201376.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] Jako cz\u0119\u015b\u0107 kszta\u0142cenia szkolnego, jako fakultatywne, cykliczne lub jednorazowe warsztaty, dyskusyjne kluby filmowe i inne.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] D. Go\u0142\u0119biowska i in., Methods of Film Education\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 76.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] Po wi\u0119cej rozwa\u017ca\u0144 gatunkowych nad filmami o dojrzewaniu (o kt\u00f3rych cz\u0119\u015bciej jest mowa w pi\u015bmiennictwie anglosaskim) oraz nad filmami m\u0142odzie\u017cowymi (o nich cz\u0119\u015bciej pisze si\u0119 w rodzimych publikacjach) odsy\u0142am do ksi\u0105\u017cki Karoliny Kostyry. Zob. K. Kostyra, Wiosenna bujno\u015b\u0107 traw. Obrazy przyrody w filmach o dojrzewaniu<\/i>, Katowice 2019, s. 7\u201320.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13] M. Hendrykowski, Polski film fabularny dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/i>, Pozna\u0144 1994; A. Wr\u00f3blewska, J. Armata, Polski film dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/i>, Warszawa 2014.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] K. Kostyra, Wiosenna bujno\u015b\u0107 traw<\/i>, dz. cyt., s. 9.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] Najpr\u0119\u017cniej dzia\u0142aj\u0105cym programem edukacji filmowej w Polsce s\u0105 obecnie Nowe Horyzonty Edukacji Filmowej. Szko\u0142y zapisane do programu regularnie wysy\u0142aj\u0105 swoich uczni\u00f3w do plac\u00f3wki oferuj\u0105cej edukacj\u0119 w ramach programu, kt\u00f3rego repertuar jest przygotowywany wcze\u015bniej przez specjalist\u00f3w i dostosowany do r\u00f3\u017cnych grup wiekowych: przedszkola, klas 1\u20133, 4\u20136, 7\u20138 i uczni\u00f3w szk\u00f3\u0142 ponadpodstawowych. Zob. wi\u0119cej o programie: www.nhef.pl<\/a>.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16] To pow\u00f3d, dla kt\u00f3rego Kostyra krytykuje kategori\u0119 \u201efilm dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy\u201d. W kontek\u015bcie pojedynczego widza jest to zastrze\u017cenie niezwykle zasadne: z tego powodu filmy m\u0142odzie\u017cowe bywaj\u0105 uwa\u017cane za \u201eniepowa\u017cne\u201d lub niewarte analizy i krytyki.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[17] Znamienne, \u017ce program Filmoteka Szkolna (prowadzony w ramach dzia\u0142alno\u015bci Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego) kieruje swoj\u0105 ofert\u0119 edukacyjn\u0105 w\u0142a\u015bnie do uczni\u00f3w ostatnich dw\u00f3ch klas szko\u0142y podstawowej i uczni\u00f3w szk\u00f3\u0142 ponadpodstawowych. Filmoteka Szkolna dzia\u0142a wy\u0142\u0105cznie w oparciu o polskie produkcje fabularne i dokumentalne.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18] System oceny program\u00f3w telewizyjnych w Polsce funkcjonuje (ze zmianami) od roku 2000, jednak ukierunkowany jest przede wszystkim na tre\u015bci negatywne, a zatem nie stawia warunk\u00f3w dotycz\u0105cych samej formy filmowej. Ponadto oznaczenie nadaje Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji niezale\u017cnie od tw\u00f3rc\u00f3w filmu i tylko na potrzeby emisji w telewizji, zatem trudno doszuka\u0107 si\u0119 oznacze\u0144 ogranicze\u0144 wiekowych poza tym medium. W zale\u017cno\u015bci od nadawcy systemy r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od siebie i tak ka\u017cda sie\u0107 kin i nadawcy spoza Polski mog\u0105 (i cz\u0119sto maj\u0105) sw\u00f3j w\u0142asny system oceny, kt\u00f3rego kryteria s\u0105 widzom nieznane.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] E. Zamojska, Edukacja i film. Punkty styczne. Refleksja o filmie w edukacji i w badaniach edukacyjnych<\/i>, \u201eKultura \u2013 Spo\u0142ecze\u0144stwo \u2013 Edukacja\u201d 2016, nr 1 (9), s. 53\u201354.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20] K. Kostyra, Wiosenna bujno\u015b\u0107 traw<\/i>, dz. cyt., s. 12.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] Kostyra, jedyna badaczka film\u00f3w o dojrzewaniu w Polsce, za najlepiej oddaj\u0105c\u0105 istot\u0119 gatunku uwa\u017ca definicj\u0119, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 jest to rodzaj filmu, kt\u00f3ry koncentruje si\u0119 na nastoletnim bohaterze lub grupie bohater\u00f3w i ich nie\u0142atwych rytua\u0142ach przej\u015bcia prowadz\u0105cych od dojrzewania do doros\u0142o\u015bci. Filmy z cz\u0119sto epizodyczn\u0105 struktur\u0105 zasadniczo dotycz\u0105 spo\u0142ecznej odpowiedzialno\u015bci, jaka jest wymagana przy dorastaniu oraz utracie dzieci\u0119cych marze\u0144 i naiwno\u015bci. Filmy tego gatunku mog\u0105 by\u0107 lekkie i pogodne lub emocjonalne i melodramatyczne, czasem te\u017c tragiczne. Tematyka obraca si\u0119 wok\u00f3\u0142 stara\u0144 romantycznych i zawod\u00f3w mi\u0142osnych, dylemat\u00f3w przyja\u017ani, samotno\u015bci, identyfikacji seksualnej, przest\u0119pczo\u015bci nieletnich, eksperyment\u00f3w z u\u017cywkami i kwestii zatrudnienia. <\/i>Zdecydowa\u0142am si\u0119 zatem konsekwentnie korzysta\u0107 z terminu \u201efilm m\u0142odzie\u017cowy\u201d, kt\u00f3ry w mojej opinii podkre\u015bla zwi\u0105zek nastolatk\u00f3w (\u201em\u0142odzie\u017cy\u201d jako grupy spo\u0142ecznej) z otaczaj\u0105cymi ich kultur\u0105, histori\u0105, polityk\u0105 i pozwala na wyeksponowanie tych element\u00f3w w dalszej analizie. Cyt. za: K. Kostyra, Wiosenna bujno\u015b\u0107 traw<\/i>, dz. cyt., s. 10.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22] Przyk\u0142adem strategii odwrotnej mo\u017ce by\u0107 zupe\u0142nie nienostalgiczny film Zabi\u0142em moj\u0105 matk\u0119<\/i> (2009), zrealizowany przez dziewi\u0119tnastoletniego w\u00f3wczas Xaviera Dolana.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23] D. Mazur, Mi\u0142o\u015b\u0107 \u2013 oboj\u0119tno\u015b\u0107 \u2013 \u015bmier\u0107 w cieniu Zag\u0142ady: Niekochana Janusza Nasfetera<\/i>, [w:] Gefilte film<\/i> III. W\u0105tki \u017cydowskie w kinie<\/i>, red. J. Preizner. Krak\u00f3w\u00a02010, s. 76.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[24] Tak\u017ce tych wynikaj\u0105cych z opresji patriarchalnej, jak 50 twarzy Greya <\/i>(re\u017c. Sam Taylor-Johnson, 2015) lub 365 dni<\/i> (re\u017c. Barbara Bia\u0142ow\u0105s, Tomasz Mandes, 2020), kt\u00f3re romantyzuj\u0105 przemoc seksualn\u0105 wobec kobiet.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[25] W opowiadaniu uwaga jest do\u015b\u0107 r\u00f3wnomiernie podzielona mi\u0119dzy oboje bohater\u00f3w, Noemi i Kamila. Zob. Z. Klaczy\u0144ski, Metamorfoza<\/i> \u201eNiekochanej\u201d<\/i>, \u201eKino\u201d 1966, nr 5, s. 42.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[26] O problemie z odbiorem film\u00f3w historycznych w Polsce pisa\u0142 Sebastian Smoli\u0144ski w recenzji Wo\u0142ynia<\/i> (re\u017c. Wojciech Smarzowski, 2016). Zob. S. Smoli\u0144ski, Niesamowita smarzowszczyzna<\/i>, http:\/\/www.rozswietlamykulture.pl\/reflektor\/2016\/10\/12\/niesamowita-smarzowszczyzna\/<\/a> [dost\u0119p: 9.02.2020 r.].\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[27] M. Oleszczyk, M\u00f3w mi Rockefeller. <\/i>Reaction shot<\/i>, https:\/\/www.filmweb.pl\/fwm\/article\/M%C3%B3w+mi+Rockefeller-135495<\/a> [dost\u0119p: 9.02.2020 r.].\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[28] Tam\u017ce.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/b><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[29] M. Piepi\u00f3rka, Rockefellerowie i Marks nad Warszaw\u0105<\/i>, dz. cyt., s. 35.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[30] M. Oleszczyk, M\u00f3w mi Rockefeller<\/i>, dz. cyt.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[31] M. Napi\u00f3rkowski, Kod kapitalizmu. Jak Gwiezdne Wojny, Coca-Cola i Leo Messi kieruj\u0105 twoim \u017cyciem<\/i>, Warszawa 2019.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[32] M. Oleszczyk, M\u00f3w mi Rockefeller<\/i>, dz. cyt.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[33] Dowodem na impas, w jakim znalaz\u0142 si\u0119 wsp\u00f3\u0142czesny nastolatek, jest popularno\u015b\u0107 utworu nastoletniego rapera Maty, Patointeligencja<\/i>, kt\u00f3ry szturmem zdoby\u0142 uwag\u0119 medi\u00f3w i poklask m\u0142odych ludzi uwi\u0119zionych w oczekiwaniach w\u0142asnych rodzic\u00f3w i wyobra\u017ceniach idealnego, kapitalistycznego \u017cycia. Zob. https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=wTAibxp37vE<\/a> [dost\u0119p: 10.02.2010 r.].\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[34] \u201eKrzywe zwierciad\u0142o\u201d wskazywa\u0142oby zatem na uprzywilejowanie materia\u0142u \u201edokumentalnego\u201d \u2013 kino jako zwierciad\u0142o zawsze przecie\u017c \u201eodbija\u201d rzeczywisto\u015b\u0107. Zob. \u0141. Adamski, Pi\u0119knie sfotografowany be\u0142kot<\/i>, https:\/\/wpolityce.pl\/kultura\/309098-adamski-z-festiwalu-w-gdyni-wszystkie-nieprzespane-noce-pieknie-sfotografowany-belkot-recenzja<\/a> [dost\u0119p: 10.02.2020 r.].\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[35] B. Trusewicz, Niewinni my\u015blenia czarodzieje<\/i>, http:\/\/www.rozswietlamykulture.pl\/reflektor\/2016\/08\/24\/niewinni-myslenia-czarodzieje-recenzja-filmu-wszystkie-nieprzespane-noce\/<\/a> [dost\u0119p: 10.02.2020 r.].\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[36] Warto zaznaczy\u0107, \u017ce podobne koncepty nie s\u0105 w kinie nowo\u015bci\u0105 \u2013 w podobny spos\u00f3b realizowany by\u0142 film Mam 20 lat<\/i> (re\u017c. Marlen Chucyjew, 1965), cho\u0107 oczywi\u015bcie polski kontekst Wszystkich nieprzespanych nocy<\/i> sprawia, \u017ce to w\u0142a\u015bnie ten film rozbudza w odbiorcach gor\u0105ce emocje.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[37] Micha\u0142 Marczak tak m\u00f3wi o wyborze ch\u0142opak\u00f3w do g\u0142\u00f3wnych r\u00f3l i o tym, czego od nich oczekiwa\u0142: zale\u017ca\u0142o mi bardzo, \u017ceby dw\u00f3ch przyjaci\u00f3\u0142 gra\u0142o faktycznych dw\u00f3ch przyjaci\u00f3\u0142, \u017ceby by\u0142a pewna dynamika mi\u0119dzy nimi, \u017ceby najlepiej jeden z nich albo dopiero przyjecha\u0142 do Warszawy i odkrywa\u0142 to miasto na nowo, albo mo\u017ce wyszed\u0142 z jakiego\u015b d\u0142ugiego zwi\u0105zku \u2013 co\u015b, \u017ceby ta energia jego w odkrywaniu tego miasta, prze\u017cycia tej m\u0142odo\u015bci, przyja\u017ani (\u2026)<\/i>. Zob. Wszystkie nieprzespane noce. Rozmowa z Micha\u0142em Marczakiem<\/i>, https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=a-aiT3fazKw<\/a> [dost\u0119p: 10.02.2020 r.].\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[38] Tam\u017ce.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[39] B. Trusewicz, Niewinni my\u015blenia czarodzieje<\/i>, dz. cyt.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[40] \u0141. Adamski, Pi\u0119knie sfotografowany be\u0142kot<\/i>, dz. cyt.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[41] B. Trusewicz, Niewinni my\u015blenia czarodzieje<\/i>, dz. cyt.; K. Jachymek, Bezsenni czarodzieje<\/i>, dz. cyt.; P.T. Felis, Co robi\u0105 m\u0142odzi ludzie, kiedy \u015bpisz?<\/i>, \u201eGazeta Wyborcza\u201d, https:\/\/wyborcza.pl\/7,101707,20928482,film-wszystkie-nieprzespane-noce-co-robia-mlodzi-ludzie.html<\/a> [dost\u0119p: 10.02.2020 r.].\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[42] Janusz Wr\u00f3blewski na \u0142amach \u201ePolityki\u201d pisze na przyk\u0142ad: Jest w tym improwizowanym filmie, pochopnie uto\u017csamianym z manifestem pokoleniowym 20-letnich warszawskich hipster<\/i>\u00f3<\/i>w, co\u015b zuchwale bezwstydnego, co zachwyca i odpycha r<\/i>\u00f3<\/i>wnocze\u015bnie. <\/i>Zob. J. Wr\u00f3blewski, Chwilo trwaj<\/i>, \u201ePolityka\u201d 2016, nr 45 (3084), s. 75.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[43] Wszystkie nieprzespane noce. Rozmowa z Micha\u0142em Marczakiem<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Edukacja niesentymentalna<\/b><\/p>\n

Autorka artyku\u0142u\u00a0Edukacja niesentymentalna<\/i>\u00a0definiuje film m\u0142odzie\u017cowy i proponuje \u2013 w oparciu o metod\u0119 dydaktyczn\u0105 Erin Gruwell \u2013 wykorzystanie go w edukacji filmowej uczni\u00f3w klas 7\u20138 oraz uczni\u00f3w szk\u00f3\u0142 ponadpodstawowych. Na podstawie trzech film\u00f3w z r\u00f3\u017cnych okres\u00f3w rozwoju polskiego kina,\u00a0Niekochanej<\/i>\u00a0(re\u017c. Janusz Nasfeter, 1965),\u00a0M\u00f3w mi Rockefeller<\/i>\u00a0(re\u017c. Waldemar Szarek, 1990) i\u00a0Wszystkich nieprzespanych nocy<\/i>\u00a0(re\u017c. Micha\u0142 Marczak, 2016), autorka wskazuje na znajduj\u0105cy si\u0119 w powy\u017cszych obrazach potencja\u0142 edukacyjny. Poddane sprofilowanej analizie, zar\u00f3wno obalaj\u0105 stereotyp niepowa\u017cnego i sentymentalnego kina m\u0142odzie\u017cowego, jak i ujawniaj\u0105 spo\u0142eczne, kulturowe, medialne i historyczne konteksty, jakie s\u0105 wpisane w te filmy. Kluczem do przeprowadzenia owocnych zaj\u0119\u0107 z edukacji filmowej, twierdzi autorka, jest identyfikacja uczni\u00f3w z bohaterami i bohaterkami film\u00f3w m\u0142odzie\u017cowych, kt\u00f3rzy reprezentuj\u0105 w filmie perspektyw\u0119 m\u0142odych ludzi.<\/p>\n

Unsentimental Education<\/b><\/p>\n

The author of\u00a0Unsentimental Education<\/i>\u00a0defines a teen movie and proposes to use it in 7-8 grade and high school students film education, based on the didactic method of Erin Gruwell who adjusted English readings to her students\u2019 age and identities. The author argues that most Polish teen movies, when appropriately analysed, have a potential in educational field. As a prove she presents three of them as an example:\u00a0Unloved<\/i>\u00a0(dir. Janusz Nasfeter, 1965),\u00a0Call Me Rockefeller<\/i>\u00a0(dir. Waldemar Szarek, 1990) and\u00a0All These Sleepless Nights<\/i>\u00a0(dir. Micha\u0142 Marczak, 2016). When subjected to profiled analysis, all of them deny the stereotype of frivolous and sentimental cinema and reveal the social, cultural, media and historical contexts that are inherent parts of these films. The key to conducting effecting film education classes, he author says, is to give students an opportunity to identify with movie protagonists, who are young people similar to them and represent their own perspective.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe<\/b>: edukacja filmowa, film m\u0142odzie\u017cowy, pokolenie, krytyka, Janusz Nasfeter<\/p>\n

Patrycja Mucha<\/b>\u00a0\u2013 doktorantka w Zak\u0142adzie Filmoznawstwa i Wiedzy o Mediach Uniwersytetu \u015al\u0105skiego oraz krytyczka filmowa. Edukatorka w ramach akcji Skrytykuj! oraz Nowych Horyzont\u00f3w Edukacji Filmowej. Wsp\u00f3\u0142pracowniczka festiwali filmowych i autorka bloga Filmowe odloty. Wyr\u00f3\u017cniona w Konkursie im. Krzysztofa M\u0119traka w 2019 roku.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kiedy\u015b baby boomers i generacja X, dzisiaj roszczeniowi millenialsi (do kt\u00f3rych rzekomo nale\u017cy autorka niniejszego artyku\u0142u) i wychowane w rzeczywisto\u015bci cyfrowej \u201eigreki\u201d \u2013 szufladkowanie dociera wsz\u0119dzie tam, gdzie panuje potrzeba poradzenia sobie ze zmian\u0105. Metkowanie nie mog\u0142o zatem omin\u0105\u0107 \u201em\u0142odych\u201d, kt\u00f3rych energia podbi\u0142a \u015bwiat w latach 50. XX wieku[1]. Pr\u00f3ba okre\u015blenia nastoletniego do\u015bwiadczenia \u2013 ze… Czytaj wi\u0119cej »Edukacja niesentymentalna<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":728,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[374],"tags":[379,275,242,393,172,394],"ppma_author":[395],"class_list":["post-239","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-1-2020","tag-edukacja","tag-edukacja-filmowa","tag-film-dla-dzieci-i-mlodziezy","tag-janusz-nasfeter","tag-krytyka-filmowa","tag-pokolenie"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t