Prze\u0142omy historyczne znajduj\u0105 swoje prze\u0142o\u017cenie w\u00a0relacjach p\u0142ci. Po obaleniu komunizmu w\u00a0pa\u0144stwach postsowieckich dosz\u0142o do uwidocznienia si\u0119 nacjonalizm\u00f3w. Zaznaczaj\u0105ca si\u0119 w\u00a0ich obr\u0119bie preferencja dla tradycyjnych r\u00f3l i\u00a0podzia\u0142\u00f3w w\u00a0obszarze p\u0142ci znalaz\u0142a swoje odzwierciedlenie w\u00a0kinie. Rozwijaj\u0105cy si\u0119 od 2007 roku w\u00a0kinie polskim nurt kina pami\u0119ci narodowej wpisa\u0142 si\u0119 w\u00a0ten spos\u00f3b my\u015blenia. W\u00a0takich filmach jak Katy\u0144<\/i> (re\u017c. Andrzej Wajda, 2007), Genera\u0142 Nil<\/i> (re\u017c. Ryszard Bugajski, 2009) czy R\u00f3\u017ca<\/i> (re\u017c. Wojciech Smarzowski, 2011) daje si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 pr\u00f3ba reaktywacji powsta\u0142ych w\u00a0XIX wieku na ziemiach polskich i\u00a0kultywowanych ju\u017c wcze\u015bniej w\u00a0kinie mit\u00f3w. W\u00a0odniesieniu do kobiet jest to mit matki Polki, w\u00a0odniesieniu do m\u0119\u017cczyzn \u2013 mit wojownika-rycerza gotowego odda\u0107 \u017cycie za ojczyzn\u0119. Symptomatyczne w\u00a0tym wzgl\u0119dzie s\u0105 biografie przywo\u0142uj\u0105ce postacie m\u0119\u017cczyzn, kt\u00f3re wpisuj\u0105 si\u0119 w\u00a0nurt kina pami\u0119ci narodowej. W\u00a0artykule chcia\u0142abym zanalizowa\u0107 ten fenomen, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 przede wszystkim do przyk\u0142adu filmu Ryszarda Bugajskiego. Zamierzam przy tym zwr\u00f3ci\u0107 szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na reaktywacj\u0119 dominuj\u0105cego wzorca m\u0119sko\u015bci. Genera\u0142 Nil <\/i>bowiem stanowi ciekawy przyk\u0142ad restytucji mitu heroicznej m\u0119sko\u015bci wpisanej w\u00a0mesjanistyczno-chrystologiczny kontekst.<\/p>\n\n\n\n
Ram\u0119 metodologiczn\u0105 tekstu stanowi\u0105 teoria kina gatunk\u00f3w oraz genderowo zorientowane badania nad filmem wzbogacone o\u00a0w\u0105tek refleksji dotycz\u0105cy powi\u0105zania p\u0142ci i\u00a0narodu. W\u00a0odniesieniu do kina gatunk\u00f3w korzystam przede wszystkim z\u00a0refleksji nad formu\u0142\u0105 kina biograficznego, sytuuj\u0105cego si\u0119 w\u00a0obr\u0119bie kina historycznego. Przy czym nacisk k\u0142ad\u0119 nie na artystyczny i\u00a0estetyczny wymiar kina biograficznego<\/a>[1]<\/a>, interesuje mnie raczej spo\u0142eczne u\u017cycie biografii filmowych. Je\u015bli chodzi o\u00a0kwestie genderowe, to punkt odniesienia stanowi\u0105 dla mnie badania prowadzone w\u00a0ramach projektu \u201eM\u0119sko\u015b\u0107 w\u00a0literaturze i\u00a0kulturze polskiej od XIX wieku do wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u201d realizowanego na Uniwersytecie \u015al\u0105skim pod kierunkiem prof. dr. hab. Adama Dziadka<\/a>[2]<\/a>. Silnie zaznacza si\u0119 w\u00a0nich podej\u015bcie wypracowane przez Raewyn Connell na gruncie nauk spo\u0142ecznych, aplikowane jednak r\u00f3wnie\u017c w\u00a0naukach humanistycznych. Drugi istotny element w\u00a0tych badaniach stanowi psychoanaliza oraz poststrukturalizm Michela Foucaulta.<\/p>\n\n\n\n Celem artyku\u0142u jest przyjrzenie si\u0119 technikom zastosowanym przez Ryszarda Bugajskiego w\u00a0Generale Nilu<\/i> w\u00a0celu restytucji dominuj\u0105cej m\u0119sko\u015bci rozumianej w\u00a0polskim kontek\u015bcie jako mit rycerza, kt\u00f3rego \u017cycie podporz\u0105dkowane jest ojczy\u017anie i\u00a0kt\u00f3rego \u015bmier\u0107 za ni\u0105 w\u00a0dalszej perspektywie przynosi jej niepodleg\u0142o\u015b\u0107 i\u00a0wolno\u015b\u0107. Aspekt mesjanistyczny silnie przy tym skorelowany zostaje z\u00a0figur\u0105 i\u00a0cierpieniem Chrystusa. W\u00a0pierwszej cz\u0119\u015bci artyku\u0142u om\u00f3wi\u0119 koncepcj\u0119 m\u0119sko\u015bci oraz pobie\u017cnie nakre\u015bl\u0119 wzorzec polskiej hegemonicznej m\u0119sko\u015bci g\u0142\u00f3wnie w\u00a0aspekcie historycznym, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 przy tym do efekt\u00f3w bada\u0144 zwi\u0105zanych ze wspomnianym projektem akademik\u00f3w. Nast\u0119pnie pokr\u00f3tce scharakteryzuj\u0119 nurt kina pami\u0119ci narodowej oraz gatunek kina biograficznego w\u00a0jego klasycznym wydaniu. Wreszcie przejd\u0119 do problemowej analizy Genera\u0142a Nila<\/i>. Przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 trzem kwestiom \u2013 wyborowi materia\u0142u biograficznego, charakterystyce postaci genera\u0142a oraz ostatniej cz\u0119\u015bci filmu \u2013 postaram si\u0119 obja\u015bni\u0107, w\u00a0jaki spos\u00f3b Bugajski restytuuje wzorzec heroicznej m\u0119sko\u015bci, wykorzystuj\u0105c do tego posta\u0107 i\u00a0losy Augusta Emila Fieldorfa.<\/p>\n\n\n\n M\u0119sko\u015bci i\u00a0nar\u00f3d<\/b><\/p>\n\n\n\n Badacze zajmuj\u0105cy si\u0119 problematyk\u0105 gender stoj\u0105 na stanowisku konstruktywistycznym. P\u0142e\u0107 jest spo\u0142ecznie tworzona i, co za tym idzie, w\u00a0du\u017cej mierze zale\u017cy od sytuacji spo\u0142eczno-politycznej (kontekstu, w\u00a0kt\u00f3rym ludzie funkcjonuj\u0105), jest te\u017c historycznie zmienna. Odchodz\u0105c od definicji esencjalistycznych, pozytywistycznych, normatywnych i\u00a0semiotycznych, Raewyn W. Connell proponuje \u2013 zastrzegaj\u0105c si\u0119 i\u00a0wykazuj\u0105c znaczn\u0105 wstrzemi\u0119\u017aliwo\u015bci\u0105 \u2013 nast\u0119puj\u0105c\u0105 jej definicj\u0119: M\u0119sko\u015b\u0107 (\u2026) stanowi obszar w\u00a0obr\u0119bie relacji genderowych, praktyki, poprzez kt\u00f3re m\u0119\u017cczy\u017ani i\u00a0kobiety wykorzystuj\u0105 ten obszar genderowo, oraz efekty tych praktyk na poziomie do\u015bwiadczenia cielesnego, osobowo\u015bci i\u00a0kultury<\/a><\/i>[3]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Nie istnieje jeden wzorzec m\u0119sko\u015bci. Nawet w\u00a0danej kulturze czy spo\u0142eczno\u015bci funkcjonuj\u0105 obok siebie r\u00f3\u017cne wzorce. Connell zwraca przy tym uwag\u0119 na pewien zauwa\u017calny schemat. Ot\u00f3\u017c daje si\u0119 wed\u0142ug niej wyodr\u0119bni\u0107 m\u0119sko\u015b\u0107 hegemoniczn\u0105, podporz\u0105dkowan\u0105, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105c\u0105 oraz marginalizowan\u0105. Kluczowa jest m\u0119sko\u015b\u0107 hegemoniczna, jak wyja\u015bnia australijska badaczka: Hegemoniczn\u0105 m\u0119sko\u015b\u0107 mo\u017cna zdefiniowa\u0107 jako konfiguracj\u0119 praktyk genderowych akceptowanych w\u00a0danym momencie jako w\u0142a\u015bciw\u0105 odpowied\u017a na problem legitymizacji patriarchatu, kt\u00f3ry gwarantuje (albo ma gwarantowa\u0107) dominuj\u0105c\u0105 pozycj\u0119 m\u0119\u017cczyzn i\u00a0podporz\u0105dkowanie kobiet<\/a><\/i>[4]<\/a>. M\u0119sko\u015b\u0107 hegemoniczna stanowi uciele\u015bnienie wszelkich cech uwa\u017canych za kluczowe w\u00a0danym spo\u0142ecze\u0144stwie. Stanowi raczej pewien idea\u0142, punkt odniesienia i\u00a0realizowana jest przez niewielk\u0105 grup\u0119 m\u0119\u017cczyzn. M\u0119sko\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105ca s\u0142u\u017cy okre\u015bleniu tej grupy m\u0119\u017cczyzn, kt\u00f3ra nie stanowi w\u0105skiego idea\u0142u m\u0119sko\u015bci hegemonicznej, jednak blisko wsp\u00f3\u0142pracuje w\u00a0jej kultywowaniu ze wzgl\u0119du na mo\u017cliwo\u015b\u0107 korzystania z\u00a0\u201epatriarchalnej dywidendy\u201d. M\u0119sko\u015bci podporz\u0105dkowana i\u00a0marginalizowana odnosz\u0105 si\u0119 do tych grup, wzgl\u0119dem kt\u00f3rych m\u0119sko\u015b\u0107 hegemoniczna jest definiowana w\u00a0relacji negatywnej. Je\u015bli podporz\u0105dkowani stanowi\u0105 negatywny punkt odniesienia poprzez kwestie p\u0142ci (homoseksuali\u015bci z\u00a0ich nienormatywn\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105 seksualn\u0105), m\u0119sko\u015b\u0107 marginalizowana wi\u0105\u017ce si\u0119 z\u00a0klas\u0105 oraz ras\u0105 i\u00a0etniczno\u015bci\u0105. Nie nale\u017cy jednak, jak podkre\u015bla Connell, traktowa\u0107 tych element\u00f3w jako cech, ale jako czynniki wsp\u00f3\u0142tworz\u0105ce konfiguracje. Hegemoniczn\u0105 m\u0119sko\u015b\u0107 w\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwie ameryka\u0144skim, gdzie hegemoni\u0119 okre\u015bla zestaw cech uosabianych przez Johna Wayne\u2019a, mo\u017ce realizowa\u0107 czarnosk\u00f3ra gwiazda sportu mimo swojej odmienno\u015bci na poziomie etnicznym. Oscar Wilde r\u00f3wnie\u017c przez lata by\u0142 beneficjentem dywidendy patriarchalnej, mimo homoseksualnych relacji z\u00a0m\u0142odymi m\u0119\u017cczyznami z\u00a0klasy robotniczej. Dzia\u0142o si\u0119 tak jednak do konfliktu z\u00a0markizem Queensberry, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do upublicznienia informacji o\u00a0odmienno\u015bci pisarza i\u00a0umieszczenia go w\u00a0wi\u0119zieniu, przez co Wilde zosta\u0142 przesuni\u0119ty do grupy m\u0119\u017cczyzn podporz\u0105dkowanych<\/a>[5]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Dominuj\u0105ce wzorce m\u0119sko\u015bci w\u00a0kulturze zachodniej wypracowane zosta\u0142y w\u00a0XIX wieku. Dokona\u0142o si\u0119 to, jak twierdzi George L. Mosse, w\u00a0odpowiedzi na fundamentalne przeobra\u017cenia spo\u0142eczno-kulturowe. Odej\u015bcie od feudalizmu i\u00a0rozw\u00f3j spo\u0142ecze\u0144stw przemys\u0142owych, o\u015bwieceniowe idea\u0142y racjonalizmu, rozwoju, post\u0119pu, zwrot w\u00a0stron\u0119 kultury antycznej z\u00a0jej idea\u0142em harmonii, opanowania i\u00a0powi\u0105zania rozwoju umys\u0142owego z\u00a0fizycznym, doprowadzi\u0142y do wypracowania nowego idea\u0142u m\u0119sko\u015bci<\/a>[6]<\/a>. Samokontrola, wytrwa\u0142o\u015b\u0107 i\u00a0lekcewa\u017cenie niebezpiecze\u0144stwa<\/i>, odwaga i\u00a0dzielno\u015b\u0107<\/i>, prawo\u015b\u0107, uczciwo\u015b\u0107 i\u00a0brak nami\u0119tno\u015bci<\/a><\/i>[7]<\/a>, cechuj\u0105ce m\u0119\u017cczyzn, mia\u0142y by\u0107 kszta\u0142towane w\u00a0procesie edukacji, ale te\u017c wypracowywane samodzielnie na drodze poddania cia\u0142a i\u00a0ducha samokontroli i\u00a0samodoskonaleniu. Rozw\u00f3j tego idea\u0142u sprz\u0119gni\u0119ty zosta\u0142 z\u00a0rozwojem pa\u0144stw narodowych i\u00a0coraz silniej dochodz\u0105cymi do g\u0142osu nacjonalizmami.<\/p>\n\n\n\n W procesie kszta\u0142towania si\u0119 nowoczesnego rozumienia narodu dosz\u0142o nie tylko do wypracowania hegemonicznej koncepcji m\u0119sko\u015bci \u2013 r\u00f3wnie\u017c koncepcja kobieco\u015bci zosta\u0142a w\u00f3wczas przepracowana i\u00a0podporz\u0105dkowana idei narodu. Mosse zwraca uwag\u0119 na skal\u0119 ograniczenia praw i\u00a0wolno\u015bci, kt\u00f3re kobiety zdo\u0142a\u0142y osi\u0105gn\u0105\u0107 w\u00a0XVIII wieku<\/a>[8]<\/a>. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce kobietom i\u00a0m\u0119\u017cczyznom przyporz\u0105dkowane zosta\u0142y inne role i\u00a0funkcje w\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwie tworz\u0105cym nar\u00f3d. Kobieco\u015b\u0107 wpisana zosta\u0142a silnie w\u00a0patriarchalny porz\u0105dek, a\u00a0pa\u0144stwo powi\u0105zane z\u00a0ide\u0105 patriarchatu. Hegemoniczna m\u0119sko\u015b\u0107 uzyska\u0142a tym samym instytucjonalne uprawomocnienie.<\/p>\n\n\n\n Snuj\u0105c rozwa\u017cania na temat m\u0119sko\u015bci i\u00a0nacjonalizmu, Joane Nagel zwraca uwag\u0119 na trzy kwestie. Po pierwsze, pa\u0144stwo narodowe jest w\u00a0istocie m\u0119sk\u0105 instytucj\u0105<\/a><\/i>[9]<\/a>. Po drugie, kultura nacjonalizmu zosta\u0142a zbudowana tak, by podkre\u015bla\u0107 i\u00a0rezonowa\u0107 z\u00a0m\u0119skimi motywami kulturowymi<\/a><\/i>[10]<\/a>. Po trzecie, kobiety odgrywaj\u0105 odr\u0119bn\u0105, symboliczn\u0105 rol\u0119 w\u00a0nacjonalistycznej kulturze, dyskursie i\u00a0wsp\u00f3lnotowych dzia\u0142aniach, rol\u0119, kt\u00f3ra odzwierciedla m\u0119sk\u0105 definicj\u0119 kobieco\u015bci i\u00a0w\u0142a\u015bciwe kobiecie miejsce w\u00a0narodzie<\/a><\/i>[11]<\/a>. M\u0119ska w\u00a0istocie wizja pa\u0144stwa narodowego, jak twierdzi Nagel, przejawia si\u0119 w\u00a0hierarchicznej strukturze w\u0142adzy, dominacji m\u0119\u017cczyzn w\u015br\u00f3d decydent\u00f3w, p\u0142ciowym podziale relacji zwierzchnictwo \u2013 podleg\u0142o\u015b\u0107 w\u00a0stosunkach pracy, regulacji przez m\u0119\u017cczyzn kobiecych praw, pracy i\u00a0seksualno\u015bci<\/a><\/i>[12]<\/a>. Swoje rozwa\u017cania na temat m\u0119sko\u015bci i\u00a0nacjonalizmu Nagel ko\u0144czy, akcentuj\u0105c silne powi\u0105zanie pomi\u0119dzy nacjonalizmem, patriotyzmem, militaryzmem i\u00a0m\u0119sko\u015bci\u0105<\/a><\/i>[13]<\/a>. Ostre reakcje na jakiekolwiek pr\u00f3by wprowadzenia zmian w\u00a0istniej\u0105cym porz\u0105dku wynikaj\u0105 wed\u0142ug niej nie z\u00a0deklarowanej na sztandarach ch\u0119ci czy konieczno\u015bci obrony tego, co jest okre\u015blane mianem tradycji. Jak podkre\u015bla Nagel, ci m\u0119\u017cczy\u017ani nie tylko broni\u0105 tradycji, ale broni\u0105 szczeg\u00f3lnej rasowej, up\u0142ciowionej i\u00a0okre\u015blonej seksualnie koncepcji siebie: bia\u0142ej, m\u0119skiej, heteroseksualnej koncepcji m\u0119skiej to\u017csamo\u015bci obci\u0105\u017conej wszystkimi ci\u0119\u017carami, ale te\u017c przywilejami niesionymi przez hegemoniczn\u0105 m\u0119sko\u015b\u0107<\/a><\/i>[14]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Sytuacja spo\u0142eczno-polityczna spowodowa\u0142a, \u017ce wypracowany w\u00a0XIX wieku na ziemiach dawnej Rzeczpospolitej wzorzec m\u0119sko\u015bci odbiega\u0142 od wzorca wypracowanego w\u00a0pa\u0144stwach zachodnich. Ugruntowany wcze\u015bniej rycerski etos walki i\u00a0honoru przej\u0119ty i\u00a0zmodyfikowany przez kultur\u0119 sarmack\u0105<\/a>[15]<\/a> przetrwa\u0142, nie znajduj\u0105c konkurencji w\u00a0silnie rozwijaj\u0105cym si\u0119 na Zachodzie pod wp\u0142ywem rewolucji urbanistycznej i\u00a0przemys\u0142owej etosie mieszcza\u0144skiej pracy i\u00a0przedsi\u0119biorczo\u015bci<\/a>[16]<\/a>. Powodem tego by\u0142a petryfikacja systemu folwarczno-pa\u0144szczy\u017anianego i\u00a0akceptacja dla wizji kraju jako spichlerza Europy. Walka i\u00a0honor jako kluczowe warto\u015bci etosu rycerskiego wzmocnione zosta\u0142y po rozbiorach o\u00a0warto\u015bci zwi\u0105zane z\u00a0Rzeczpospolit\u0105 uwiecznione w\u00a0p\u00f3\u017aniejszej dewizie wojska polskiego \u201eB\u00f3g, Honor i\u00a0Ojczyzna\u201d. W\u00a0XIX wieku idea walki skorelowana zosta\u0142a z\u00a0nieistniej\u0105c\u0105 ojczyzn\u0105 i\u00a0pr\u00f3b\u0105 odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci, cementuj\u0105c elementy militarystyczne ewoluuj\u0105cego etosu. Rycerz-wojownik przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w\u00a0wojownika-spiskowca nieustannie konspiruj\u0105cego z\u00a0innymi, cho\u0107 r\u00f3wnie cz\u0119sto osamotnionego w\u00a0swych planach i\u00a0dzia\u0142aniach zmierzaj\u0105cych do podtrzymania ducha w\u00a0narodzie coraz bardziej przygniecionym kl\u0119skami kolejnych niepodleg\u0142o\u015bciowych zryw\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Jedn\u0105 z\u00a0kluczowych i\u00a0niezwykle skutecznych pr\u00f3b podtrzymania ducha stanowi\u0142a romantyczna reinterpretacja wydarze\u0144 w\u00a0duchu historiozoficznego mesjanizmu. Judaistyczna koncepcja, jak\u0105 jest mesjanizm, zosta\u0142a zmodyfikowana zgodnie z\u00a0ide\u0105 Nowego Testamentu. Punktem odniesienia mia\u0142 sta\u0107 si\u0119 Jezus, jego cierpienie i\u00a0ofiara oraz zbawienie, kt\u00f3re w\u00a0dalszej perspektywie ze sob\u0105 nios\u0142y. Odt\u0105d losy Rzeczpospolitej \u2013 ponosz\u0105cej kolejne m\u0119cze\u0144skie ofiary, jak interpretowano rozbiory i\u00a0kl\u0119ski zryw\u00f3w niepodleg\u0142o\u015bciowych \u2013 mia\u0142y odnale\u017a\u0107 spe\u0142nienie w\u00a0odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci wyobra\u017conym jako zmartwychwstanie. Cierpienie za\u015b nie mia\u0142o okaza\u0107 si\u0119 daremne, ale aktywnie prze\u0142o\u017cy\u0107 si\u0119 na odrodzenie. Wi\u0119cej, mia\u0142o te\u017c prze\u0142o\u017cy\u0107 si\u0119 na losy innych narod\u00f3w, przypiecz\u0119towuj\u0105c tym samym zbawcz\u0105 misj\u0119 wzgl\u0119dem nich oraz idei wolno\u015bci. St\u0105d popularyzacja u\u017cytego przez Adama Mickiewicza w\u00a0Dziadach<\/i> por\u00f3wnania Polski do Chrystusa narod\u00f3w. Na poziomie jednostkowym za\u015b utrwali\u0142 si\u0119 mit bohatera, jak precyzuje Filip Mazurkiewicz, zamaskowanego i\u00a0samotnego rycerza-agenta<\/i> oraz samotnego ofiarnika-mesjasza<\/a><\/i>[17]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Rola J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego i\u00a0legion\u00f3w w\u00a0odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci w\u00a01918 roku przypiecz\u0119towa\u0142a etos walki i\u00a0honoru, tym razem krystalizuj\u0105c si\u0119 w\u00a0micie u\u0142a\u0144skim. Wojciech \u015amieja, analizuj\u0105c teksty literackie powsta\u0142e w\u00a0dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym, stwierdza, \u017ce ust\u0119powa\u0142 on powoli miejsca w\u00a0latach 30. innemu wzorcowi m\u0119sko\u015bci, bli\u017cszemu m\u0119sko\u015bci wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cej. Jego nosicielk\u0105 by\u0142a warstwa inteligencji \u2013 posi\u0142kuj\u0105c si\u0119 sformu\u0142owaniem Floriana Znanieckiego \u2013 ludzi dobrze wychowanych<\/i>. Mimo pr\u00f3b zmiany mit u\u0142a\u0144ski wci\u0105\u017c jednak postrzegany by\u0142 jako hegemoniczny<\/a>[18]<\/a>. Druga wojna \u015bwiatowa skorygowa\u0142a i\u00a0t\u0119 pr\u00f3b\u0119 silniejszego umocowania mieszcza\u0144skiego etosu pracy, przywracaj\u0105c naczelne znaczenie walce. Ostatnim jej wyrazem by\u0142o powstanie warszawskie. Mimo dzia\u0142a\u0144 maj\u0105cych na celu przestawienie kraju na tory gospodarki przemys\u0142owej, rozw\u00f3j miast oraz nacisk na etos robotniczej pracy przez wiele lat komunistycznym w\u0142adzom nie udawa\u0142o si\u0119 tchn\u0105\u0107 w\u00a0nar\u00f3d o\u017cywczej idei, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rej spo\u0142ecze\u0144stwo mog\u0142oby si\u0119 scali\u0107. Przemys\u0142aw Czapli\u0144ski stwierdza, \u017ce uczyniono to dopiero za pomoc\u0105 reaktywacji sarmackiego wzorca, do czego walnie przyczyni\u0142y si\u0119 adaptacje dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci Trylogii<\/i> Henryka Sienkiewicza: Pana Wo\u0142odyjowskiego<\/i> (1969) i\u00a0Potopu<\/i> (1974) przez Jerzego Hoffmana<\/a>[19]<\/a>. Rycerz powr\u00f3ci\u0142 do spo\u0142ecznej wyobra\u017ani w\u00a0postaci Kmicica czy Pana Micha\u0142a. I\u00a0cho\u0107 wzorzec sarmacki powsta\u0142 w\u00a0opozycji do ch\u0142opskiej kultury, z\u00a0kt\u00f3rej w\u00a0zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci rekrutowa\u0142o si\u0119 powojenne spo\u0142ecze\u0144stwo, protetyczne przyswojenie wzmocni\u0142o przywi\u0105zanie do tego wzorca.<\/p>\n\n\n\n W latach 90. w\u00a0krajach postsowieckich i\u00a0republikach ba\u0142tyckich dosz\u0142o do nacjonalistycznego wzmo\u017cenia, kt\u00f3rego jednym z\u00a0naczelnych hase\u0142 by\u0142 powr\u00f3t do tradycyjnych warto\u015bci oraz r\u00f3l genderowych. Irina Novikova twierdzi, \u017ce \u0142atwo\u015b\u0107 przywr\u00f3cenia konserwatywnego rozumienia p\u0142ci wynika\u0142a z\u00a0kilku powod\u00f3w. Po pierwsze, idea emancypacji i\u00a0zr\u00f3wnania praw kobiet by\u0142a has\u0142em ideologii komunistycznej, nietrudno j\u0105 by\u0142o zatem zdezawuowa\u0107, podkre\u015blaj\u0105c zwi\u0105zek emancypacji z\u00a0minionym systemem. Po drugie, wprowadzone po drugiej wojnie reformy wynikaj\u0105ce z\u00a0postawy zaanga\u017cowanych komunistek, przede wszystkim Aleksandry Ko\u0142\u0142\u0105taj, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do poprawy sytuacji kobiet (powszechna opieka medyczna, ochrona kobiet w\u00a0ci\u0105\u017cy i\u00a0okresie po\u0142ogu, system \u017c\u0142obk\u00f3w i\u00a0przedszkoli, cywilne ma\u0142\u017ce\u0144stwa i\u00a0prawo do rozwodu itd.), zosta\u0142y wykorzystane instrumentalnie do przyci\u0105gni\u0119cia kobiet do fabryk. Gdy tylko uda\u0142o si\u0119 w\u00a0podstawowym stopniu odbudowa\u0107 poszczeg\u00f3lne kraje, wr\u00f3cono do promowania tradycyjnego podzia\u0142u na sfer\u0119 publiczn\u0105 \u2013 m\u0119sk\u0105 oraz sfer\u0119 domow\u0105 \u2013 kobiec\u0105. Po trzecie, funkcjonowanie w\u00a0gospodarce niedoboru zmusza\u0142o kobiety do pracy zawodowej. Trwa\u0142o\u015b\u0107 patriarchalnych schemat\u00f3w skutkowa\u0142a tym, \u017ce obci\u0105\u017cone by\u0142y podw\u00f3jnie, pracuj\u0105c poza domem i\u00a0w domu. Feminizm wi\u0119c cz\u0119sto kojarzony by\u0142 z\u00a0podw\u00f3jnym ci\u0119\u017carem, nie za\u015b z\u00a0podmiotowo\u015bci\u0105 w\u00a0relacji i\u00a0wsp\u00f3\u0142dzieleniem obowi\u0105zk\u00f3w. St\u0105d \u0142atwo\u015b\u0107 w\u00a0przyzwoleniu na powr\u00f3t konserwatywnych r\u00f3l p\u0142ciowych<\/a>[20]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Z m\u0119skiej perspektywy jeszcze jedna kwestia jest wa\u017cna: komuna (przekszta\u0142cenie okre\u015blenia systemu i\u00a0nadanie mu rodzaju \u017ce\u0144skiego jest w\u00a0tej perspektywie znacz\u0105ce) postrzegana by\u0142a jako okres szczeg\u00f3lnego upodlenia m\u0119\u017cczyzn i\u00a0odebrania im m\u0119sko\u015bci poprzez swoiste odwr\u00f3cenie r\u00f3l. T\u0119 kwesti\u0119 na polskim gruncie sproblematyzowa\u0142a Agnieszka Graff, eksplikuj\u0105c j\u0105 w\u00a0postaci bajki o\u00a0komunie. W\u00a0\u015awiecie bez kobiet <\/i>pisa\u0142a: Bo wedle naszej narodowej opowie\u015bci by\u0142o tak: Dawno, dawno temu mieli\u015bmy dzielnego wojownika, ojca rodziny, rycerza, s\u0142owem, Prawdziwego M\u0119\u017cczyzn\u0119. A\u00a0potem sta\u0142a si\u0119 rzecz straszna. Komuna \u2013 ta wied\u017ama! ta dziwka! \u2013 wys\u0142a\u0142a go na emigracj\u0119 wewn\u0119trzn\u0105, z\u00a0Prawdziwego M\u0119\u017cczyzny robi\u0105c dzia\u0142kowicza, majsterkowicza, pantoflarza. Zamkni\u0119to go w\u00a0paranoicznym \u201ebabskim \u015bwiecie\u201d, gdzie \u201ezr\u00f3b to sam\u201d oznacza\u0142o \u201ezr\u00f3b szafki do kuchni\u201d. Owszem, ten skundlony, wykastrowany M\u0119\u017cczyzna m\u00f3g\u0142 dzia\u0142a\u0107 politycznie, ale to oznacza\u0142o s\u0142u\u017calczo\u015b\u0107, karierowiczostwo, konformizm, upodlenie ostateczne. A\u00a0Kobieta? Kobieta \u2013 powiada narodowa ba\u015b\u0144 \u2013 walczy\u0142a o\u00a0byt. O\u00a0zakupach m\u00f3wi\u0142o si\u0119 jak o\u00a0\u201epolowaniu\u201d, cho\u0107 nadal pozostawa\u0142y one w\u00a0gestii kobiet. Nie chodzi\u0142o bowiem o\u00a0to, by zakupy sta\u0142y si\u0119 domen\u0105 m\u0119\u017cczyzn, lecz o\u00a0to, by zasygnalizowa\u0107, \u017ce realny socjalizm jest sytuacj\u0105 \u201enienormaln\u0105\u201d, \u015bwiatem, kt\u00f3ry stoi na g\u0142owie. \u015awiatem, w\u00a0kt\u00f3rym \u2013 o\u00a0zgrozo! \u2013 poluj\u0105 kobiety<\/a><\/i>[21]<\/a>. Podobnie jak w\u00a0innych krajach by\u0142ego bloku wschodniego przywr\u00f3cenie \u201enormalno\u015bci\u201d oznacza\u0142o powr\u00f3t do tradycyjnie rozumianych r\u00f3l genderowych<\/a>[22]<\/a>. W\u00a0polskim przypadku za\u015b wytworzy\u0142o grunt pod reaktywacj\u0119 wzorca heroicznej m\u0119sko\u015bci<\/a>[23]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Kino pami\u0119ci narodowej<\/b><\/p>\n\n\n\n Kino pami\u0119ci narodowej \u2013 najbardziej wyrazisty i\u00a0trwa\u0142y nurt wsp\u00f3\u0142czesnego kina polskiego \u2013 mia\u0142o sw\u00f3j pocz\u0105tek w\u00a0premierze Katynia<\/i> (2007) Andrzeja Wajdy. Od tego czasu co roku na polskich ekranach ma swoj\u0105 premier\u0119 od kilku do kilkunastu film\u00f3w<\/a>[24]<\/a> przywo\u0142uj\u0105cych wydarzenia z\u00a0(w\u00a0wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w) XX-wiecznej historii pa\u0144stwa i\u00a0narodu polskiego. Filmy te realizuj\u0105 koncepcj\u0119 kina narodowego w\u00a0uj\u0119ciu Andrew Higsona, promuj\u0105c etniczn\u0105 wizj\u0119 narodu i\u00a0opieraj\u0105c si\u0119 na hegemonicznym sposobie jego rozumienia<\/a>[25]<\/a>. Adresowane s\u0105 do wsp\u00f3lnoty narodowej i\u00a0cz\u0119sto maj\u0105 edukacyjno-dydaktyczny charakter. Kultywuj\u0105 tradycyjn\u0105 wizj\u0119 narodu, w\u00a0kt\u00f3rej dominuj\u0105ce warto\u015bci streszcza has\u0142o \u201eB\u00f3g \u2013 honor \u2013 ojczyzna\u201d. Zdecydowanie r\u00f3wnie\u017c podtrzymuj\u0105 tradycyjn\u0105 wizj\u0119 p\u0142ci i\u00a0relacji genderowych, dla kobiet rezerwuj\u0105c mit matki Polki, m\u0119\u017cczyznom za\u015b przypisuj\u0105c rol\u0119 wojownika gotowego odda\u0107 \u017cycie za ojczyzn\u0119<\/a>[26]<\/a>. Poza tym kino to jest zr\u00f3\u017cnicowane: odwo\u0142uje si\u0119 do r\u00f3\u017cnych tryb\u00f3w i\u00a0praktyk filmowych (kina g\u0142\u00f3wnego nurtu, kina artystycznego i\u00a0kina \u2013 najrzadziej \u2013 eksperymentalnego), si\u0119ga po formu\u0142y gatunkowe, zar\u00f3wno te klasyfikowane jako m\u0119skie (kino wojenne, szpiegowskie sensacyjne), jak i\u00a0kobiece (melodramat). Finansowane jest z\u00a0r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142, cho\u0107 zdecydowanie najsilniejszym graczem jest Polski Instytut Sztuki Filmowej. Realizowane jest przez tw\u00f3rc\u00f3w r\u00f3\u017cnych pokole\u0144 \u2013 nie\u017cyj\u0105cy ju\u017c Andrzej Wajda, ale te\u017c Agnieszka Holland, Filip Bajon, Micha\u0142 Rosa czy, z\u00a0najm\u0142odszego pokolenia, Jan Komasa<\/a>[27]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Magdalena Urba\u0144ska w\u00a0obr\u0119bie tego gatunku wyr\u00f3\u017cnia kino pami\u0119ci narodowej w\u00a0w\u0105skim sensie oraz kino postwolno\u015bciowe<\/a>[28]<\/a>. Jakub Majmurek pisze natomiast o\u00a0podnurcie monumentalnym i\u00a0rozliczeniowym<\/a>[29]<\/a>. Badacze wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 w\u00a0nim cykle: Barbara Szczeka\u0142a pisze o\u00a0nowym kinie powsta\u0144czym<\/a>[30]<\/a>, Micha\u0142 Oleszczyk o\u00a0kinie lustracyjnego niepokoju<\/a>[31]<\/a>, ja natomiast wyodr\u0119bniam cykl po\u015bwi\u0119cony \u017co\u0142nierzom wykl\u0119tym<\/a>[32]<\/a>. Od jakiego\u015b czasu daje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c zauwa\u017cy\u0107 zwi\u0119kszone zainteresowanie biografistyk\u0105. Podczas ostatniego, 44. Festiwalu Film\u00f3w Fabularnych w\u00a0Gdyni na osiem produkcji, kt\u00f3re zaliczy\u0107 mo\u017cna do kina pami\u0119ci narodowej, pi\u0119\u0107 wykorzystywa\u0142o lub nawi\u0105zywa\u0142o do konwencji biopick\u00f3w. By\u0142y to: Ikar. Legenda Mietka Kosza<\/i> (re\u017c. Maciej Pieprzyca), Kurier<\/i> (re\u017c. W\u0142adys\u0142aw Pasikowski), Mr. Jones<\/i> (re\u017c. Agnieszka Holland), Pan T.<\/i> (re\u017c. Marcin Krzyszta\u0142owicz) oraz Pi\u0142sudski <\/i>(re\u017c. Micha\u0142 Rosa).<\/p>\n\n\n\n Biografistyka filmowa<\/b><\/p>\n\n\n\n Tw\u00f3rcy kina polskiego podchodz\u0105 z\u00a0rezerw\u0105 do filmowej biografii. Z\u00a0regu\u0142y postrzega si\u0119 j\u0105 poprzez jej klasyczn\u0105 odmian\u0119. W\u00a0refleksji filmoznawczej biografia \u2013 jeden z\u00a0najstarszych gatunk\u00f3w filmowych \u2013 definiowana jest jako opowie\u015b\u0107 o \u017cyciu historycznej postaci, przesz\u0142ej lub wsp\u00f3\u0142czesnej<\/a><\/i>[33]<\/a>. Nale\u017cy przy tym zaznaczy\u0107, \u017ce s\u0142owo \u201ehistorycznej\u201d u\u00a0George\u2019a F. Custena oznacza tyle co \u201ewa\u017cnej z\u00a0punktu widzenia dziejopisarstwa\u201d. Z\u00a0dzisiejszej perspektywy jednak okre\u015blenie to trzeba potraktowa\u0107 szerzej, jako \u201efaktycznie istniej\u0105cej\u201d, czyli takiej, kt\u00f3ra przysz\u0142a na \u015bwiat, \u017cy\u0142a i\u00a0umar\u0142a (lub wci\u0105\u017c jeszcze \u017cyje). Dodatkowo Custen podkre\u015bla, \u017ce posta\u0107 ta powinna wyst\u0119powa\u0107 pod swoim imieniem i\u00a0nazwiskiem; podobnie s\u0105dzi polska badaczka Sylwia Ko\u0142os<\/a>[34]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Biografistyka filmowa, podobnie jak biografistyka literacka czy historiograficzna, podlega\u0142a pewnym zmianom. Badacze z\u00a0regu\u0142y wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 okres klasyczny oraz modernistyczny. Wskazuj\u0105 te\u017c przekszta\u0142cenia, jakie dokona\u0142y si\u0119 w\u00a0biografistyce filmowej pod wp\u0142ywem postmodernizmu. W\u00a0okresie klasycznym z\u00a0regu\u0142y k\u0142adziono nacisk na to, by prezentowane w\u00a0filmach postacie wnios\u0142y co\u015b istotnego z\u00a0punktu widzenia rozwoju ludzko\u015bci albo danego narodu i\u00a0tym samym stanowi\u0142y pewien przyk\u0142ad, wz\u00f3r do na\u015bladowania dla widz\u00f3w. Starano si\u0119 w\u00f3wczas we w\u00a0miar\u0119 ca\u0142o\u015bciowy spos\u00f3b pokaza\u0107 dan\u0105 posta\u0107, podkre\u015blaj\u0105c oczywi\u015bcie te elementy biografii, kt\u00f3re stanowi\u0142y o\u00a0prze\u0142omowo\u015bci postaci, jej wielko\u015bci. Z\u00a0regu\u0142y posta\u0107 wpisywa\u0142a si\u0119 w\u00a0o\u015bwieceniowe idea\u0142y rozwoju i\u00a0post\u0119pu. Wa\u017cne te\u017c by\u0142o to, \u017ce swoimi dzia\u0142aniami przyczynia\u0142a si\u0119 do dobra albo ludzko\u015bci, albo spo\u0142eczno\u015bci. Filmy te pokazywa\u0142y, w\u00a0jaki spos\u00f3b nale\u017cy rozumie\u0107 dan\u0105 posta\u0107 i\u00a0jej spos\u00f3b post\u0119powania.<\/p>\n\n\n\n Custen twierdzi\u0142, \u017ce w\u00a0latach 60. XX wieku formu\u0142a kina biograficznego wyra\u017anie si\u0119 wyczerpa\u0142a, a\u00a0gatunek odszed\u0142 w\u00a0zapomnienie. Po latach jednak przyzna\u0142, \u017ce nie mia\u0142 racji<\/a>[35]<\/a>. Prze\u0142om w\u00a0kinie biograficznym wi\u0105za\u0142 si\u0119 z\u00a0przemianami w\u00a0kinie w\u00a0og\u00f3le. I\u00a0cho\u0107 w\u00a0dalszym ci\u0105gu powstawa\u0142y i\u00a0powstaj\u0105 tradycyjne biografie filmowe, to od pocz\u0105tku lat 70. zaznacza si\u0119 zmiana. Sylwia Ko\u0142os, id\u0105c tropem rozmy\u015bla\u0144 Boles\u0142awa Micha\u0142ka, wskazuje na filmy biograficzne firmowane nazwiskiem Kena Russella oraz na Andrieja Rublowa<\/i> (1966) Andrieja Tarkowskiego jako na te biopicki, kt\u00f3re zmieni\u0142y spos\u00f3b przedstawiania postaci, prze\u0142amuj\u0105c dominacj\u0119 modelu klasycznego<\/a>[36]<\/a>. Biografie filmowe od prze\u0142omu lat 60. i\u00a070. wi\u0119kszy nacisk k\u0142ad\u0105 na autorsk\u0105 interpretacj\u0119 los\u00f3w postaci, dokonan\u0105 przez tw\u00f3rc\u00f3w (g\u0142\u00f3wnie re\u017cysera i\u00a0scenarzyst\u0119). Odchodz\u0105 od ca\u0142o\u015bciowego uj\u0119cia \u017cycia na rzecz jego fragmentu oraz od fakt\u00f3w zewn\u0119trznych na rzecz fakt\u00f3w psychologicznych. Reinterpretacja, pokazanie bardziej ludzkiej strony s\u0142awnych postaci staj\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bciwym tematem. Wreszcie okres postmodernizmu sproblematyzowa\u0142 kwesti\u0119 relatywizmu i\u00a0w sensie wyboru postaci b\u0119d\u0105cej przedmiotem zainteresowania biografii filmowej, i\u00a0na poziomie odniesienia do fakt\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n W tytule monografii gatunku Bio\/pics. How Hollywood Constructed Public History<\/i> Custen zwraca uwag\u0119 na niezwykle istotny wymiar filmowej biografii. S\u0142u\u017cy ona nie tyle oddaniu prawdy o\u00a0wybranej postaci, ile konstrukcji pami\u0119ci spo\u0142ecznej (public history<\/i>). Hollywood wsp\u00f3\u0142uczestniczy\u0142o w\u00a0tworzeniu historii w\u00a0tym sensie, \u017ce wydobywa\u0142o z\u00a0przesz\u0142o\u015bci okre\u015blone wydarzenia, opracowywa\u0142o je za pomoc\u0105 filmowych \u015brodk\u00f3w (na poziomie obrazu i\u00a0narracji) oraz wykorzystywa\u0142o okre\u015blone sposoby argumentowania. W\u00a0kontek\u015bcie biografii Custen podkre\u015bla szczeg\u00f3lnie trzy aspekty: nacisk na okre\u015blone profesje, genderowy podzia\u0142 i\u00a0rol\u0119 jemu przypisywan\u0105 oraz wyb\u00f3r okre\u015blonego historycznego antura\u017cu<\/a>[37]<\/a>. Tym samym Hollywood m\u00f3wi\u0142o widzom, kto jest wielki, jakie cechy nale\u017cy kojarzy\u0107 z\u00a0wielko\u015bci\u0105 i\u00a0jak rozumie\u0107 wielko\u015b\u0107. W\u00a0uj\u0119ciu Fabryki Sn\u00f3w wielki jest ten, kto odniesie sukces, stworzy co\u015b nowego, prze\u0142omowego (odkrywcy z\u00a0r\u00f3\u017cnych obszar\u00f3w) oraz uczyni co\u015b dla spo\u0142ecze\u0144stwa lub dok\u0105d\u015b je poprowadzi (przyw\u00f3dcy i\u00a0genera\u0142owie \u2013 do wolno\u015bci). Przewodzenia jednak nie sprowadzano jedynie do obszaru militarnego, r\u00f3wnie istotne by\u0142o tworzenie wielkich idei, zw\u0142aszcza przez pisarzy. Custen podkre\u015bla przy tym, \u017ce promowano okre\u015blonego ducha przedsi\u0119biorczo\u015bci \u2013 w\u0142odarze Hollywood portretowali w\u00a0tych postaciach siebie i\u00a0cechy, kt\u00f3re pozwoli\u0142y im na osi\u0105gni\u0119cie sukcesu i\u00a0kt\u00f3re uwa\u017cali za wa\u017cne<\/a>[38]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n W swoim krytycznym ho\u0142dzie dla gatunku<\/i> Peter France i\u00a0William St. Clerk stwierdzaj\u0105, \u017ce biografie pe\u0142ni\u0105 wiele r\u00f3\u017cnych r\u00f3l w\u00a0kulturze euroatlantyckiej: dostarczaj\u0105 inspiruj\u0105cych przyk\u0142ad\u00f3w do na\u015bladowania, celebruj\u0105 wielkich m\u0119\u017c\u00f3w i\u00a0kobiety narodu, kreuj\u0105 pozytywny wizerunek wybranej profesji, pokazuj\u0105, w\u00a0jaki spos\u00f3b jednostkowe \u017cycie nabiera znaczenia, wyja\u015bniaj\u0105 prawdziwe znaczenie poezji, obna\u017caj\u0105 jaki\u015b egzystencjalny projekt, wypracowuj\u0105 zrozumienie dla r\u00f3l genderowych w\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwie i\u00a0tak dalej<\/a><\/i>[39]<\/a>. Nie zapominaj\u0105 te\u017c o\u00a0przyjemno\u015bci, jakiej dostarcza ich lektura. Od czasu zaistnienia opowie\u015bci biograficznej w\u00a0kulturze europejskiej pozostaje ona niezmiennie popularna. Chcia\u0142abym si\u0119 przyjrze\u0107 bli\u017cej jej powi\u0105zaniu z\u00a0narodem na przyk\u0142adzie filmowej biografii Augusta Emila Fieldorfa.<\/p>\n\n\n\n Biografia Augusta Emila Fieldorfa a\u00a0kino pami\u0119ci narodowej<\/b><\/p>\n\n\n\n Mimo \u017ce biografie filmowe zaznaczy\u0142y od pocz\u0105tku swoj\u0105 obecno\u015b\u0107 w\u00a0kinie pami\u0119ci narodowej, filmowcy z\u00a0rezerw\u0105 podchodzili do samej formu\u0142y. Pewn\u0105 zmian\u0119 przynios\u0142a dopiero realizacja trzech film\u00f3w: Bogowie<\/i> (re\u017c. \u0141ukasz Palkowski, 2014), Sztuka kochania<\/i> (re\u017c. Maria Sadowska, 2017) oraz Najlepszy<\/i> (re\u017c. \u0141ukasz Palkowski, 2017). Rok 2019 zn\u00f3w zosta\u0142 zdominowany przez klasyczn\u0105 formu\u0142\u0119, czego najlepszym przyk\u0142adem s\u0105 Pi\u0142sudski<\/i> (re\u017c. Micha\u0142 Rosa) i\u00a0Kurier<\/i> (re\u017c. W\u0142adys\u0142aw Pasikowski) \u2013 biografie dzielnych m\u0119\u017cczyzn, bohater\u00f3w, wojskowych, kt\u00f3rych dzia\u0142alno\u015b\u0107 zapisa\u0142a si\u0119 z\u0142otymi zg\u0142oskami w\u00a0Historii kraju pisanej przez wielkie \u201eH\u201d. W\u00a0formule klasycznej r\u00f3wnie\u017c zosta\u0142y zrealizowane Mr. Jones<\/i> (re\u017c. Agnieszka Holland) oraz Ikar. Legenda Mietka Kosza<\/i> (re\u017c. Maciej Pieprzyca). W\u00a0tych filmach mamy jednak reaktywacj\u0119 mitu bohater\u00f3w zniszczonych przez system. W\u00a0pierwszym przypadku Agnieszka Holland wskazuje jako wielkiego wroga \u2013 Stalina. Pieprzyca w\u00a0Ikarze<\/i> niuansuje spraw\u0119, przenosz\u0105c j\u0105 na grunt prywatny: winny jest ch\u0142opski patriarchat sprowadzaj\u0105cy relacje rodzinne do realizacji specyficznego typu m\u0119sko\u015bci. Marcin Krzyszta\u0142owicz w\u00a0Panu T.<\/i> si\u0119ga z\u00a0kolei po formu\u0142\u0119 kina modernistycznego, nawi\u0105zuj\u0105c do Polskiej Szko\u0142y Filmowej. Schemat jednak pozostaje bez zmian \u2013 jednostka zmaga si\u0119 ze strasznym (cho\u0107 te\u017c troch\u0119 \u015bmiesznym) systemem. Filmy te poruszaj\u0105 si\u0119 zatem w\u00a0wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w w\u00a0obszarze heroicznej m\u0119sko\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Wprowadzony na ekrany w\u00a02009 roku Genera\u0142 Nil<\/i> nale\u017ca\u0142 do jednych z\u00a0pierwszych realizacji gatunku, zdecydowanie sytuuj\u0105c si\u0119 w\u00a0obr\u0119bie klasycznej formu\u0142y filmowej biografii. W\u00a0centrum zainteresowania narracji znalaz\u0142a si\u0119 posta\u0107 Augusta Emila Fieldorfa (1895\u20131953), znanego pod pseudonimem \u201eNil\u201d. Genera\u0142 brygady Wojska Polskiego zapisa\u0142 si\u0119 w\u00a0historii jako organizator i\u00a0dow\u00f3dca Kedywu Armii Krajowej, czyli pionu zajmuj\u0105cego si\u0119 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 dywersyjn\u0105 na terenach okupowanych przez hitlerowskie Niemcy podczas drugiej wojny \u015bwiatowej, oraz zast\u0119pca Komendanta G\u0142\u00f3wnego AK. Bezpodstawnie skazany na \u015bmier\u0107, w\u00a01953 roku zosta\u0142 stracony. Miejsce jego poch\u00f3wku do dzi\u015b nie zosta\u0142o ustalone, podobnie jak wielu innych \u017co\u0142nierzy niepodleg\u0142o\u015bciowego podziemia. Zrehabilitowany w\u00a01989 roku, zosta\u0142 w\u00a02006 roku po\u015bmiertnie odznaczony przez Lecha Kaczy\u0144skiego najwy\u017cszym odznaczeniem wojskowym Rzeczpospolitej Polskiej Orderem Or\u0142a Bia\u0142ego<\/a>[40]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Ryszard Bugajski zatem wybra\u0142 na bohatera posta\u0107 paradygmatyczn\u0105 dla klasycznej biografistyki filmowej. Nil stanowi\u0142 uosobienie tzw. Great Mana<\/i>: by\u0142 m\u0119\u017cczyzn\u0105 w\u00a0\u015brednim wieku reprezentuj\u0105cym elity Rzeczpospolitej Polskiej, kt\u00f3ry swoim etosem i, w\u00a0konsekwencji, sposobem post\u0119powania wpisa\u0142 si\u0119 we wzorzec hegemonicznej m\u0119sko\u015bci. W\u00a0wyniku okoliczno\u015bci zewn\u0119trznych \u2013 druga wojna \u015bwiatowa, wprowadzenie komunizmu w\u00a0Polsce oraz podporz\u0105dkowanie Zwi\u0105zkowi Radzieckiemu \u2013 sta\u0142 si\u0119 bohaterem w\u00a0wersji ofiarniczej. Posta\u0107 Augusta Emila Fieldorfa \u2013 skazana na banicj\u0119 i\u00a0zapomnienie \u2013 dopiero po 1989 roku zacz\u0119to wprowadza\u0107 do podr\u0119cznik\u00f3w szkolnych. Pocz\u0105tkowo g\u0142\u00f3wnie w\u00a0kontek\u015bcie dzia\u0142alno\u015bci Armii Krajowej i\u00a0Kedywu. Wzrost zainteresowania jego osob\u0105 zbieg\u0142 si\u0119 z\u00a0pojawieniem i\u00a0niezwyk\u0142ym rozwojem popularno\u015bci fantazmatu \u017co\u0142nierzy wykl\u0119tych. Bardzo cz\u0119sto \u2013 cho\u0107 bez uzasadnienia \u2013 Nil bywa zaliczany do grona wykl\u0119tych. Bez w\u0105tpienia przyczyni\u0142 si\u0119 do tego film Ryszarda Bugajskiego.<\/p>\n\n\n\n Znany ju\u017c wcze\u015bniej z\u00a0zainteresowania okresem stalinizmu w\u00a0Polsce i\u00a0mechanizmami totalitarnej w\u0142adzy Bugajski podj\u0105\u0142 si\u0119 realizacji biografii genera\u0142a<\/a>[41]<\/a>, tym samym dope\u0142niaj\u0105c trylogii o\u00a0mechanizmach aparatu stalinowskiego<\/a>[42]<\/a>. Wprowadzony na ekrany w\u00a02009 roku Genera\u0142 Nil<\/i>, mimo zastrze\u017ce\u0144, spotka\u0142 si\u0119 z\u00a0dobrym przyj\u0119ciem ze strony krytyk\u00f3w. Zdarza\u0142y si\u0119 opinie krytyczne, jak ta Marcina Sendeckiego zamieszczona w\u00a0\u201ePrzekroju\u201d, w\u00a0kt\u00f3rej dziennikarz pisa\u0142, \u017ce widzowie otrzymali czytankowy wyk\u0142ad i\u00a0szkoln\u0105 akademi\u0119 ku czci<\/a><\/i>[43]<\/a>. W\u00a0wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w jednak autorzy recenzji chwalili re\u017cysera. Tadeusz Sobolewski zestawi\u0142 Nila <\/i>z dokonaniami Szko\u0142y Polskiej, zauwa\u017caj\u0105c edukacyjny wymiar (ale bez stereotyp\u00f3w<\/i>) filmu<\/a>[44]<\/a>. B\u0142a\u017cej Hrapkowicz sytuowa\u0142 dzie\u0142o Bugajskiego w\u00a0mainstreamowym kinie historycznym, doceniaj\u0105c rzetelno\u015b\u0107 i\u00a0poprawno\u015b\u0107 realizacyjn\u0105. Wskaza\u0142 na mitotw\u00f3rcz\u0105 motywacj\u0119 re\u017cysera, doda\u0142 jednak: Bugajskiemu trzeba przyzna\u0107, \u017ce nie przeszar\u017cowa\u0142. Trzymaj\u0105c si\u0119 konwencji i\u00a0jasnej wyk\u0142adni, odrzuci\u0142 tani\u0105 publicystyk\u0119 i\u00a0patriotyczny kicz; zadba\u0142 jednocze\u015bnie o\u00a0tempo i\u00a0dramaturgi\u0119<\/a><\/i>[45]<\/a>. Podkre\u015blano r\u00f3wnie\u017c romantyczny paradygmat, w\u00a0kt\u00f3ry film si\u0119 wpisywa\u0142<\/a>[46]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Biografia filmowa \u2013 jak podkre\u015bla Custen \u2013 mimo konieczno\u015bci trzymania si\u0119 fakt\u00f3w oraz reali\u00f3w epoki, w\u00a0kt\u00f3rych \u017cy\u0142a dana posta\u0107, pozwala poprzez wyb\u00f3r oraz opracowanie materia\u0142u na wpisanie jej w\u00a0okre\u015blone schematy interpretacyjne. Mo\u017ce w\u00a0ten spos\u00f3b zosta\u0107 wykorzystana do potwierdzenia, wzmocnienia czy zanegowania okre\u015blonej wizji. W\u00a0odniesieniu do biopick\u00f3w okresu klasycznego Custen twierdzi\u0142, \u017ce potwierdzaj\u0105 one idea\u0142y afirmowane przez w\u0142odarzy hollywoodzkich wytw\u00f3rni, wpisuj\u0105c si\u0119 w\u00a0wyznawany przez nich etos. W\u00a0przypadku wymienionych przeze mnie biografii, a\u00a0przede wszystkim w\u00a0przypadku Genera\u0142a Nila<\/i>, mamy do czynienia z\u00a0pr\u00f3b\u0105 przywr\u00f3cenia heroiczno-mesjanistycznej m\u0119sko\u015bci jako hegemonicznego wzorca. Opr\u00f3cz filmu Bugajskiego produkcje, takie jak Popie\u0142uszko<\/i> (re\u017c. Rafa\u0142 Wieczy\u0144ski, 2009), R\u00f3\u017cyczka<\/i> (re\u017c. Jan Kidawa-B\u0142o\u0144ski, 2010), Jack Strong <\/i>(re\u017c. W\u0142adys\u0142aw Pasikowski, 2014), Bogowie<\/i> <\/i>(re\u017c. \u0141ukasz Palkowski, 2014), Powidoki<\/i> (re\u017c. Andrzej Wajda, 2016) czy Historia Roja<\/i> (re\u017c. Jerzy Zalewski, 2016) umieszczaj\u0105 w\u00a0centrum narracji m\u0119\u017cczyzn, kt\u00f3rzy zmuszeni s\u0105 dla dobra spo\u0142ecznego zmaga\u0107 si\u0119 z\u00a0komunistycznym systemem. Prezentuj\u0105 etos walki i\u00a0zaanga\u017cowania. Pokiereszowani w\u00a0potyczkach z\u00a0systemem, cz\u0119sto trac\u0105 \u017cycie, ich ofiara jednak nie idzie na marne. Po latach, w\u00a0wolnej Polsce, na ich etosie budowa\u0107 mo\u017cemy nasz\u0105 narodow\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n W filmie Bugajskiego w\u00a0odniesieniu do postaci Augusta Emila Fieldorfa operacja ta zostaje przeprowadzona na trzech poziomach. Po pierwsze, tw\u00f3rcy wybrali bardzo specyficzny okres z\u00a0\u017cycia Nila i\u00a0skupili na nim uwag\u0119. Po drugie, posta\u0107 genera\u0142a zosta\u0142a w\u00a0filmie scharakteryzowana w\u00a0okre\u015blony spos\u00f3b. Po trzecie wreszcie, film ko\u0144czy rozbudowana sekwencja stracenia i\u00a0poch\u00f3wku, kt\u00f3ra z\u00a0punktu widzenia ekonomii opowiadania filmowego jest nie do ko\u0144ca zasadna, wprowadza jednak dodatkowe sensy. W\u00a0cz\u0119\u015bci analitycznej zajm\u0119 si\u0119 kolejno tymi trzema kwestiami, na zako\u0144czenie pr\u00f3buj\u0105c odpowiedzie\u0107 na (lub przynajmniej wyeksplikowa\u0107) stoj\u0105ce za tym pytanie o\u00a0g\u0142\u0119bszy cel tego typu zabieg\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Wyb\u00f3r i\u00a0uk\u0142ad materia\u0142u<\/b><\/p>\n\n\n\n W biografistyce nie tylko istotne jest, kto zostaje wybrany jako posta\u0107, kt\u00f3rej losy oraz rola uznane s\u0105 za warte uwagi. Wa\u017cne jest r\u00f3wnie\u017c to, jak posta\u0107 ta zostanie przedstawiona, kt\u00f3re wydarzenia z\u00a0jej \u017cycia zostan\u0105 uznane za kluczowe (tym samym warte unaocznienia w\u00a0kolejnych scenach), kt\u00f3re za\u015b z\u00a0uwagi na specyfik\u0119 filmowego medium (ograniczenia czasowe czy konkretno\u015b\u0107 wizualnego przedstawienia) zostan\u0105 pomini\u0119te. Przyst\u0119puj\u0105c do realizacji biografii filmowej, tw\u00f3rca nie tylko musi pami\u0119ta\u0107 o\u00a0prawach, kt\u00f3rym podlega filmowiec realizuj\u0105cy kino historyczne<\/a>[47]<\/a>, ale r\u00f3wnie\u017c o\u00a0elementach formu\u0142y kina biograficznego, nawet je\u017celi zamierza je zakwestionowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n Przygotowuj\u0105c scenariusz, Bugajski z\u00a0Krzysztofem \u0141ukaszewiczem zdecydowali si\u0119 skupi\u0107 na ostatnim etapie \u017cycia Augusta Emila Fieldorfa oraz jego \u015bmierci. Jest to cz\u0119sty zabieg \u2013 zw\u0142aszcza gdy \u015bmier\u0107 postaci by\u0142a znacz\u0105ca w\u00a0spo\u0142ecznej perspektywie \u2013 ma te\u017c d\u0142ug\u0105 tradycj\u0119 w\u00a0kulturze europejskiej. W\u00a0przypadku wielu \u015bwi\u0119tych i\u00a0b\u0142ogos\u0142awionych jedynym lub g\u0142\u00f3wnym powodem wyniesienia ich na o\u0142tarze by\u0142a m\u0119cze\u0144ska \u015bmier\u0107 poniesiona w\u00a0imi\u0119 wiary. Przyk\u0142adem s\u0105 tu chocia\u017cby zbiorowo beatyfikowani ksi\u0119\u017ca i\u00a0zakonnice b\u0119d\u0105cy ofiarami mord\u00f3w w\u00a0okresie hiszpa\u0144skiej wojny domowej. Do kwestii przedstawienia \u015bmierci genera\u0142a powr\u00f3c\u0119 jeszcze w\u00a0ostatniej cz\u0119\u015bci analizy, natomiast w\u00a0tym miejscu chcia\u0142abym ograniczy\u0107 si\u0119 do wyboru fragmentu biografii.<\/p>\n\n\n\n Bugajski rozpoczyna film sekwencj\u0105 powrotu Nila z\u00a0katorgi. Jest rok 1947, pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioo\u015bmioletni w\u00f3wczas genera\u0142, kt\u00f3ry zosta\u0142 skazany w\u00a01945 roku jako Walery Gdanicki za spekulanctwo (podczas przypadkowego kot\u0142a znaleziono przy nim dolary, kt\u00f3re otrzyma\u0142 na potrzeby organizacji podziemnych), wraz z\u00a0innymi Polakami wraca bydl\u0119cym wagonem z\u00a0katorgi. Zes\u0142anie w\u00a0g\u0142\u0105b Rosji za dzia\u0142alno\u015b\u0107 spiskow\u0105 ma w\u00a0polskiej kulturze ugruntowan\u0105 symbolicznie pozycj\u0119 \u2013 ca\u0142e grupy m\u0119\u017cczyzn po niepowodzeniach kolejnych zryw\u00f3w niepodleg\u0142o\u015bciowych wywo\u017cono na Sybir. I\u00a0cho\u0107 zsy\u0142ki do oboz\u00f3w pracy praktykowane by\u0142y r\u00f3wnie\u017c wzgl\u0119dem ludno\u015bci za drobne przewinienia, z\u00a0uwagi na wielko\u015b\u0107, skal\u0119, systemowo\u015b\u0107 stosowania tej formy karania i\u00a0represji przede wszystkim s\u0105 one kojarzone z\u00a0kar\u0105 za propolsk\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107. Nila skazano w\u00a0ramach kodeksu karnego, wraca\u0142 zatem jako pospolity przest\u0119pca. Nawet jednak nieposiadaj\u0105cy wiedzy historycznej widzowie orientuj\u0105 si\u0119, \u017ce w\u00a0zaistnia\u0142ej sytuacji, gdyby si\u0119 ujawni\u0142, nie zosta\u0142by amnestionowany i\u00a0nie zezwolono by mu na powr\u00f3t do kraju.<\/p>\n\n\n\n W tej cz\u0119\u015bci filmu w\u00a0retrospekcjach przywo\u0142ane zostaj\u0105 trzy wcze\u015bniejsze wydarzenia. Zamykaj\u0105 si\u0119 one w\u00a0okresie drugiej wojny \u015bwiatowej, a\u00a0dok\u0142adnie pomi\u0119dzy lutym 1944 a\u00a0styczniem 1945 roku. Pierwsze wydarzenie to s\u0142ynny zamach na Frantza Kutscher\u0119 z\u00a01944 roku, drugie \u2013 spotkanie z\u00a0genera\u0142em Tadeuszem \u201eBorem\u201d Komorowskim i\u00a0odebranie rozkazu o\u00a0utworzeniu organizacji NIE, trzecie \u2013 aresztowanie w\u00a0Milan\u00f3wku. Jako dow\u00f3dca Kedywu Nil przygotowa\u0142 liczne spektakularne ataki na si\u0142y okupanta, ale te\u017c dziesi\u0105tki, je\u015bli nie setki mniej spektakularnych. Ich g\u0142\u00f3wnym celem by\u0142o podtrzymanie ducha narodu. Cz\u0119sto te\u017c wymierzone by\u0142y w\u00a0osoby wykazuj\u0105ce si\u0119 szczeg\u00f3lnym okrucie\u0144stwem wobec ludno\u015bci cywilnej oraz wi\u0119\u017ani\u00f3w oskar\u017canych o\u00a0udzia\u0142 w\u00a0konspiracji. Taki charakter mia\u0142a akcja maj\u0105ca na celu egzekucj\u0119 Kutschery, dow\u00f3dcy SS i\u00a0policji. S\u0142ynny oprawca, okre\u015blany katem Warszawy, zosta\u0142 zastrzelony przez oddzia\u0142 AK pod dow\u00f3dztwem Nila. Sekwencja ta nie tylko wskazuje na genialno\u015b\u0107 taktyczno-organizacyjn\u0105, ale te\u017c na przymioty prawdziwego wojownika konspiratora.<\/p>\n\n\n\n Kolejna scena retrospekcji \u2013 spotkanie z\u00a0\u201eBorem\u201d Komorowskim \u2013 podkre\u015bla talenty organizacyjne i\u00a0przyw\u00f3dcze Nila. Jednocze\u015bnie jednak wskazuje na jego krytycyzm, trze\u017awe spojrzenie na sytuacj\u0119 i\u00a0asertywno\u015b\u0107 \u2013 kt\u00f3ra oczywi\u015bcie w\u00a0obliczu rozkazu nie mo\u017ce zosta\u0107 zrealizowana. Wreszcie trzecie wydarzenie przywo\u0142ane w\u00a0retrospekcji dotyczy schwytania przez \u017co\u0142nierzy sowieckich Gdanickiego\/Fieldorfa w\u00a0Milan\u00f3wku. Ta scena pe\u0142ni podw\u00f3jn\u0105 funkcj\u0119. Po pierwsze, informuje widza o\u00a0okoliczno\u015bciach aresztowania genera\u0142a i\u00a0wyja\u015bnia, \u017ce dosz\u0142o do tego przypadkiem w\u00a0tym sensie, \u017ce nie zosta\u0142 schwytany jako Fieldorf, ale jako kolejarz Gdanicki. Po drugie, wskazuje na jego \u017co\u0142nierskie przymioty: zimn\u0105 krew i\u00a0zdolno\u015b\u0107 przewidywania, potwierdzaj\u0105c jego heroizm nawet w\u00a0tak skomplikowanych sytuacjach.<\/p>\n\n\n\n Po przekroczeniu granicy w\u00a0Bia\u0142ej Podlaskiej Gdanicki pada na ziemi\u0119 z\u0142o\u017cony atakiem kaszlu. Kolejne sceny pokazuj\u0105 go, gdy trafia do \u0141odzi, gdzie zamieszka\u0142y po wojnie jego \u017cona i\u00a0c\u00f3rki. Po powrocie do zdrowia Nil podejmuje decyzj\u0119 o\u00a0ujawnieniu si\u0119. Pocz\u0105tkowo, nierozpoznany jako osoba o\u00a0a\u017c tak wysokiej randze i\u00a0znaczeniu, wiedzie w\u00a0miar\u0119 spokojne \u017cycie. Gdy jednak komuni\u015bci orientuj\u0105 si\u0119, z\u00a0kim maj\u0105 do czynienia, \u015bledz\u0105 go, a\u00a0nast\u0119pnie podst\u0119pnie aresztuj\u0105 i\u00a0przewo\u017c\u0105 do Warszawy na Rakowieck\u0105. Podczas przes\u0142ucha\u0144 staraj\u0105 si\u0119 nam\u00f3wi\u0107 go na wsp\u00f3\u0142prac\u0119. Kiedy genera\u0142 zdecydowanie odmawia, decyduj\u0105 si\u0119 na fa\u0142szywe oskar\u017cenie i\u00a0proces. Bugajski po\u015bwi\u0119ca temu epizodowi du\u017co uwagi, pokazuj\u0105c mechanizmy dzia\u0142ania systemu. Wreszcie, mimo stara\u0144 rodziny i\u00a0odwo\u0142a\u0144, Fieldorf zostaje skazany i\u00a0zamordowany. D\u0142uga sekwencja odczytywania wyroku, powieszenia oraz poch\u00f3wku zamyka film. Na zako\u0144czenie pojawia si\u0119 jeszcze napis: W marcu 1989 roku genera\u0142 brygady August Emil Fieldorf zosta\u0142 ca\u0142kowicie zrehabilitowany. Miejsce pogrzebania jego zw\u0142ok nie jest znane. \u017badna z\u00a0os\u00f3b winnych \u015bmierci genera\u0142a Fieldorfa nie zosta\u0142a nigdy ukarana<\/i>.<\/p>\n\n\n\n Istotnym elementem analizy biografii filmowej jest zapoznanie si\u0119 z\u00a0autentyczn\u0105 biografi\u0105 postaci<\/a>[48]<\/a>. Fieldorf urodzi\u0142 si\u0119 w\u00a0Krakowie w\u00a01895 roku, pochodzi\u0142 z\u00a0rodziny robotniczej \u2013 jego ojciec by\u0142 kolejarzem, ale w\u00f3wczas, jako kolejarz, by\u0142 urz\u0119dnikiem pa\u0144stwowym, co przek\u0142ada\u0142o si\u0119 na spo\u0142eczn\u0105 pozycj\u0119. Okre\u015blano go jako krn\u0105brne i\u00a0niepos\u0142uszne dziecko. Nie wykazywa\u0142 te\u017c specjalnych predylekcji do nauki. Podkre\u015bla si\u0119 jednak zaanga\u017cowanie w\u00a0\u201eStrzelcu\u201d \u2013 organizacji o\u00a0charakterze paramilitarnym. Zg\u0142oszenie si\u0119 do tworzonych legion\u00f3w i\u00a0udzia\u0142 w\u00a0pierwszej wojnie \u015bwiatowej stanowi\u0142y rodzaj prze\u0142omu, wpisuj\u0105c biografi\u0119 najm\u0142odszego syna Fieldorf\u00f3w w\u00a0paradygmat m\u0119sko\u015bci militarnej i\u00a0u\u0142a\u0144ski wzorzec. Po zako\u0144czeniu wojny w\u00a01918 roku pozosta\u0142 w\u00a0wojsku, najpierw walcz\u0105c w\u00a0wojnach zmierzaj\u0105cych do ustalenia wschodniej granicy Rzeczpospolitej, nast\u0119pnie jako zawodowy wojskowy. Na jaki\u015b czas oddelegowany do Pary\u017ca, rozwija\u0142 karier\u0119 w\u00a0armii. Po kampanii wrze\u015bniowej przedosta\u0142 si\u0119 na Zach\u00f3d i\u00a0odda\u0142 do dyspozycji prze\u0142o\u017conych. Zosta\u0142 przez Afryk\u0119 i\u00a0Ba\u0142kany przerzucony do Warszawy, gdzie z\u00a0biegiem czasu zorganizowa\u0142 Kedyw. Przed rozpocz\u0119ciem powstania warszawskiego oddelegowany do tworzenia nowych struktur, tym razem skierowanych przeciwko sowieckiemu okupantowi. Aresztowany zosta\u0142 prawdopodobnie przypadkiem.<\/p>\n\n\n\n Nawet pobie\u017cne spojrzenie na biografi\u0119 Emila Augusta Fieldorfa pozwala zauwa\u017cy\u0107, \u017ce z\u00a0jego \u017cyciorysu mo\u017cna by\u0142oby wykroi\u0107 kilka scenariuszy<\/a>[49]<\/a>. Przy czym powsta\u0142e na ich podstawie filmy mia\u0142yby r\u00f3\u017cny charakter. Po pierwsze zatem, mo\u017cna by\u0142oby si\u0119 skupi\u0107 na dzieci\u0144stwie genera\u0142a i\u00a0nakr\u0119ci\u0107 film opowiadaj\u0105cy o\u00a0tym, jak niesforny dzieciak, co do kt\u00f3rego \u017cywiono obawy, \u017ce \u017ale sko\u0144czy, odnalaz\u0142 swoje powo\u0142anie w\u00a0ruchu militarnym i\u00a0w przysz\u0142o\u015bci zosta\u0142 znacz\u0105c\u0105 postaci\u0105. Film m\u00f3g\u0142by ko\u0144czy\u0107 si\u0119 na wybuchu pierwszej wojny \u015bwiatowej napisem: Ten niesforny, drobny ch\u0142opak zosta\u0142 kilkana\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej genera\u0142em Wojska Polskiego i\u00a0w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej zorganizowa\u0142 jedn\u0105 z\u00a0najpr\u0119\u017cniej dzia\u0142aj\u0105cych organizacji podziemnych. Nies\u0142usznie oskar\u017cony i\u00a0stracony przez komunistyczne w\u0142adze w\u00a01953 roku, zosta\u0142 zrehabilitowany w\u00a01989 roku<\/i>. Opowie\u015b\u0107 w\u00a0stylu bildungs<\/i> przywraca\u0142aby pami\u0119\u0107 o\u00a0bohaterze narodowym \u2013 podkre\u015bla\u0142aby jego sukces, a\u00a0nie pora\u017ck\u0119.<\/p>\n\n\n\n Inny scenariusz m\u00f3g\u0142by si\u0119 rozpoczyna\u0107 wybuchem pierwszej wojny \u015bwiatowej, by nast\u0119pnie \u015bledzi\u0107 proces wewn\u0119trznego dojrzewania i\u00a0kszta\u0142towania Fieldorfa a\u017c do okresu mi\u0119dzywojennego, gdy podj\u0105\u0142 decyzj\u0119 o\u00a0pozostaniu w\u00a0wojsku. Wydarzenia zaprezentowane w\u00a0takim filmie na p\u0142aszczy\u017anie akcji mog\u0142yby by\u0107 sprz\u0119gni\u0119te z\u00a0dzia\u0142aniami wojennymi i\u00a0zamyka\u0107 ustabilizowaniem sytuacji Rzeczpospolitej po pierwszej wojnie \u015bwiatowej, na p\u0142aszczy\u017anie relacji za\u015b \u2013 z\u00a0odnalezieniem mi\u0142o\u015bci swojego \u017cycia i\u00a0za\u0142o\u017ceniem rodziny. Tutaj mo\u017cna by w\u0142\u0105czy\u0107 element progresywny i\u00a0wzbogaci\u0107 ca\u0142o\u015b\u0107 o\u00a0w\u0105tek awansu spo\u0142ecznego z\u00a0klasy robotniczej (dziecko kolejarza) do klasy wy\u017cszej (elit wojskowych). To te\u017c by\u0142aby opowie\u015b\u0107 o\u00a0bohaterze ko\u0144cz\u0105ca si\u0119 jego sukcesem.<\/p>\n\n\n\n Jeszcze inny scenariusz m\u00f3g\u0142by si\u0119 skupi\u0107 na dzia\u0142alno\u015bci konspiracyjnej, zorganizowaniu struktur podziemnych w\u00a0czasie drugiej wojny \u015bwiatowej. Tu nale\u017ca\u0142oby oczywi\u015bcie wspomnie\u0107 o\u00a0aresztowaniu i\u00a0zsy\u0142ce na Ural, ale skupienie si\u0119 w\u00a0akcie drugim na zwyci\u0119skich akcjach i\u00a0potyczkach z\u00a0okupantami kierowanych przez Fieldorfa wywo\u0142a\u0142oby podniesienie nastroj\u00f3w u\u00a0widz\u00f3w, dzia\u0142aj\u0105c na zasadzie \u201eale im dali\u015bmy mimo wszystko w\u00a0ko\u015b\u0107\u201d. Wreszcie scenariusz bardziej z\u00a0poziomu prywatnego \u2013 m\u00f3g\u0142by on opowiada\u0107 poprzez posta\u0107 Nila o\u00a0tym, jak wygl\u0105da sytuacja rodzin wojskowych w\u00a0trudnych historycznie czasach, gdy przez d\u0142ugie lata nie wiedz\u0105, co si\u0119 dzieje z\u00a0ojcem. W\u0105tek ten \u2013 trudnych relacji ma\u0142\u017ce\u0144skich \u2013 zosta\u0142 przecie\u017c wprowadzony do wersji scenariusza, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 podstaw\u0105 Genera\u0142a Nila<\/i>. Odwo\u0142a\u0107 by si\u0119 przy tym mo\u017cna do tradycyjnie rozumianej formu\u0142y melodramatu z\u00a0lini\u0105 akcji: ch\u0142opak spotyka dziewczyn\u0119 (poznanie i\u00a0\u015blub) \u2013 ch\u0142opak traci dziewczyn\u0119 (wojenna roz\u0142\u0105ka) \u2013 ch\u0142opak odzyskuje dziewczyn\u0119 (odnalezienie po wojnie w\u00a0\u0141odzi), ale ich zwi\u0105zek nie mo\u017ce przetrwa\u0107, gdy\u017c system jest przeciwko nim (mord s\u0105dowy). \u201eDziewczyna\u201d do ko\u0144ca walczy jednak o\u00a0oczyszczenie jego dobrego imienia.<\/p>\n\n\n\n Te rozwa\u017cania pozwalaj\u0105 uzmys\u0142owi\u0107 sobie to, co przy\u015bwieca\u0142o Bugajskiemu. August Emil Fieldorf mia\u0142 zosta\u0107 pokazany jako wielki bohater, kt\u00f3rego system najpierw chcia\u0142 rozmi\u0119kczy\u0107, sprowadzaj\u0105c z\u00a0pozycji genera\u0142a do pozycji m\u0119\u017cczyzny robi\u0105cego zakupy, sp\u0119dzaj\u0105cego czas w\u00a0przydomowym warsztacie i\u00a0opiekuj\u0105cego si\u0119 dzieckiem (wnuczk\u0105 Zosi\u0105), p\u00f3\u017aniej za\u015b podst\u0119pnie uwi\u0119zi\u0142, pr\u00f3bowa\u0142 pozbawi\u0107 honoru i\u00a0zamordowa\u0142. Tym samym skaza\u0142 na los wcze\u015bniejszych polskich bohater\u00f3w spiskowc\u00f3w. Wyra\u017anie zatem Bugajski ubiera Fieldorfa w\u00a0szaty bohatera ofiary, kt\u00f3rego \u015bmier\u0107 nie posz\u0142a jednak na marne. \u015awiadczy\u0142 on bowiem swoim zachowaniem w\u00a0obliczu ca\u0142ej tej sytuacji (sceny w\u00a0wi\u0119zieniu, zachowanie w\u00a0czasie procesu, odmowa napisania pro\u015bby o\u00a0\u0142ask\u0119, postawa w\u00a0czasie odczytywania wyroku i\u00a0egzekucji) o\u00a0najwa\u017cniejszych dla polskiej wsp\u00f3lnoty warto\u015bciach. Bugajski wyeksponowa\u0142 tym samym ten fragment z\u00a0\u017cycia genera\u0142a, kt\u00f3ry czyni\u0142 z\u00a0niego herosa zniszczonego przez system, przyczyniaj\u0105c si\u0119 do reaktualizacji tego wzoru hegemonicznej m\u0119sko\u015bci. Wzmocni\u0142 to dodatkowo w\u00a0specyficzny spos\u00f3b, prezentuj\u0105c Fieldorfa.<\/p>\n\n\n\n Charakterystyka postaci<\/b><\/p>\n\n\n\n Rozpoczynaj\u0105ca film sekwencja powrotu nie tylko wi\u0105\u017ce Fieldorfa z\u00a0zes\u0142aniem, uruchamiaj\u0105c stereotyp utrwalony na etapie edukacji. Co symptomatyczne, w\u00a0napisach umiejscawiaj\u0105cych j\u0105 w\u00a0czasie i\u00a0przestrzeni pojawia si\u0119 informacja \u201eSyberia 1947\u201d. Podobnie p\u00f3\u017aniej dwu- lub trzykrotnie powt\u00f3rzona zostaje informacja, \u017ce Fieldorf wr\u00f3ci\u0142 z\u00a0Syberii, podczas gdy faktycznie osadzony zosta\u0142 w\u00a0obozie na Uralu. Tylko raz bohater grany przez Olgierda \u0141ukaszewicza przywo\u0142uje g\u00f3ry oddzielaj\u0105ce Europ\u0119 od Azji. Bugajski zatem splata filmow\u0105 biografi\u0119 Nila ze zsy\u0142k\u0105 traktowan\u0105 jako wyrok za dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105, nie za\u015b wi\u0119zieniem za pospolite przest\u0119pstwa.<\/p>\n\n\n\n W scenie w\u00a0poci\u0105gu re\u017cyser robi jeszcze jedn\u0105 rzecz \u2013 Fieldorf silnie skojarzony zostaje z\u00a0figur\u0105 troskliwego ojca. W\u00a0polskiej tradycji niewiele jest przekaz\u00f3w o\u00a0ojcach, kt\u00f3rzy wr\u00f3cili z\u00a0Syberii. Filip Mazurkiewicz stwierdza, \u017ce je\u015bli si\u0119 pojawiali, to jako z\u0142amane przez los postacie, w\u00a0kt\u00f3rych synowie nie mieli oparcia<\/a>[50]<\/a>. Nie mogli stanowi\u0107 zatem wzoru do na\u015bladowania lub pe\u0142ni\u0107 innej funkcji. Bugajski ukazuje sytuacj\u0119 z\u00a0cierpi\u0105cym na siln\u0105 gor\u0105czk\u0119 Micha\u0142em i\u00a0opiekuj\u0105cym si\u0119 nim Fieldorfem\/Gdanickim w\u00a0innej perspektywie. Genera\u0142 dogl\u0105da osieroconego ch\u0142opaka, daje mu ostatnie leki przeciwgor\u0105czkowe, kt\u00f3re ma dla siebie i\u00a0kt\u00f3re maj\u0105 w\u00a0jego przypadku, osoby wyniszczonej prac\u0105 w\u00a0obozie, ogromne znaczenie. Na pr\u00f3b\u0119 zakwestionowania tej postawy ze strony jednego z\u00a0jad\u0105cych z\u00a0nimi m\u0119\u017cczyzn odpowiada, \u017ce \u017cycie jego, starszej ju\u017c osoby, warte by\u0142oby po\u015bwi\u0119cenia za \u017cycie tego m\u0142odego, dopiero wchodz\u0105cego w\u00a0doros\u0142o\u015b\u0107. Tym samym Nil odrzuca typowo patriarchalny spos\u00f3b my\u015blenia, w\u00a0kt\u00f3rym \u201estarcy\u201d (dojrzali m\u0119\u017cczy\u017ani) s\u0105 najwa\u017cniejsi i\u00a0to im podporz\u0105dkowani s\u0105 inni m\u0119\u017cczy\u017ani (w\u00a0tym m\u0142odzie\u0144cy), kobiety i\u00a0dzieci.<\/p>\n\n\n\n W dalszej cz\u0119\u015bci filmu ojcowska postawa genera\u0142a realizowana jest w\u00a0specyficzny spos\u00f3b. W\u00a0odniesieniu do m\u0142odych m\u0119\u017cczyzn wci\u0105\u017c funkcjonuje jako dobrotliwy ojciec i\u00a0autorytet \u2013 stanowi dla nich wz\u00f3r do na\u015bladowania i\u00a0punkt odniesienia. M\u0142odzi m\u0119\u017cczy\u017ani, z\u00a0kt\u00f3rymi wchodzi w\u00a0interakcj\u0119, s\u0105 mu oddani i\u00a0pos\u0142uszni. Tak jest z\u00a0Wie\u015bkiem, \u017co\u0142nierzem AK z\u00a0czas\u00f3w Kedywu, oczekuj\u0105cym po wojnie na rozkazy Nila. Genera\u0142 studzi jego zapa\u0142, przekonuje, by si\u0119 kszta\u0142ci\u0142, za\u0142o\u017cy\u0142 rodzin\u0119 i\u00a0w\u0142\u0105czy\u0142 w\u00a0odbudow\u0119 kraju, czyli wpisa\u0142 w\u00a0mieszcza\u0144ski idea\u0142 pracy. Tak jest z\u00a0ch\u0142opakami, z\u00a0kt\u00f3rymi Fieldorf sp\u0119dza w\u00a0celi ostatnie dni przed wykonaniem wyroku. Tak jest te\u017c ze spotkanym w\u00a0poci\u0105gu Micha\u0142em, kt\u00f3ry co i\u00a0rusz pojawia si\u0119 w\u00a0jego \u017cyciu w\u00a0r\u00f3\u017cnych momentach.<\/p>\n\n\n\n Zupe\u0142nie inaczej sytuacja przedstawia si\u0119 z\u00a0(biologicznymi b\u0105d\u017a co b\u0105d\u017a) c\u00f3rkami Fieldorf\u00f3w. Poza scen\u0105 wsp\u00f3lnego sp\u0119dzania czasu w\u00a0kinie i\u00a0kawiarni oraz scen\u0105 wi\u0119ziennego widzenia ze starsz\u0105 nie zamienia ani s\u0142owa. M\u0142odsza, Maria, wdaje si\u0119 z\u00a0nim w\u00a0pewnym momencie w\u00a0domu w\u00a0polemik\u0119, wyra\u017anie odcinaj\u0105c si\u0119 od decyzji ojca. Sceny w\u00a0kinie i\u00a0kawiarni maj\u0105 \u015bwiadczy\u0107 o\u00a0\u015bwietnych relacjach, jednak ani razu w\u00a0filmie ojciec nie rozmawia z\u00a0c\u00f3rkami tak, jak rozmawia z\u00a0lgn\u0105cymi do niego m\u0142odymi m\u0119\u017cczyznami. Wiernie trwa przy dziadku Zosia, sp\u0119dzaj\u0105c czas w\u00a0jego warsztacie \u2013 ona jednak pozostaje niema.<\/p>\n\n\n\n August Emil Fieldorf \u2013 co istotne \u2013 wpisany zostaje w\u00a0romantyczny paradygmat sytuuj\u0105cy go jako uciele\u015bnienie heroiczno-ofiarniczego wzorca m\u0119sko\u015bci. Marcin Adamczak wylicza\u0142 nast\u0119puj\u0105cy zestaw warto\u015bci, kt\u00f3rych filmowy Nil stanowi\u0142 wcielenie i\u00a0kt\u00f3re gwarantowa\u0142y mu istnienie w\u00a0obr\u0119bie romantycznego paradygmatu: ofiara jednostki na rzecz wsp\u00f3lnoty, rozci\u0105gaj\u0105ca si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na ofiar\u0119 z\u00a0\u017cycia, po\u015bwi\u0119cenie indywidualnego, prywatnego szcz\u0119\u015bcia na rzecz narodu, szlachetny idealizm wykluczaj\u0105cy jakiekolwiek pragmatyczne kalkulacje, honor bez wahania przedk\u0142adany ponad doczesne korzy\u015bci, nieusuwalne poczucie obowi\u0105zku i\u00a0s\u0142u\u017cby wzgl\u0119dem zbiorowo\u015bci, wynikaj\u0105ce te\u017c z\u00a0poczucia ci\u0105g\u0142o\u015bci tradycji i\u00a0zobowi\u0105za\u0144 wobec przodk\u00f3w, gotowo\u015b\u0107 praktykowania pi\u0119knej sztuki spektakularnej \u015bmierci sk\u0142adanej na o\u0142tarzu ojczyzny, niepodleg\u0142o\u015bci i\u00a0wolno\u015bci<\/a><\/i>[51]<\/a>. W\u00a0ten spos\u00f3b Adamczak zauwa\u017ca jeszcze jeden element charakterystyki Nila \u2013 powi\u0105zanie z\u00a0postaci\u0105 Chrystusa.<\/p>\n\n\n\n W Katyniu<\/i> scen\u0105, kt\u00f3ra w\u00a0spos\u00f3b ma\u0142o subtelny wi\u0105\u017ce posta\u0107 Jerzego z\u00a0Chrystusem, jest scena poszukiwania go w\u015br\u00f3d rannych \u017co\u0142nierzy rozlokowanych na przyko\u015bcielnym placu przez jego \u017con\u0119 Ann\u0119. Dla przypomnienia, kobieta, nie dostrzegaj\u0105c m\u0119\u017ca, zwraca uwag\u0119 na co\u015b przypominaj\u0105cego jakby le\u017c\u0105ce martwe cia\u0142o przykryte wojskowym p\u0142aszczem. Podbiega, z\u00a0wahaniem podnosi p\u0142aszcz, spodziewaj\u0105c si\u0119 zobaczy\u0107 cia\u0142o ma\u0142\u017conka. Zamiast jego znajduje oderwan\u0105 od krzy\u017ca figur\u0119 Jezusa z\u00a0koron\u0105 cierniow\u0105 na g\u0142owie. W\u00a0Generale Nilu<\/i> Bugajski w\u00a0r\u00f3wnie ma\u0142o subtelny spos\u00f3b stawia znak r\u00f3wno\u015bci mi\u0119dzy Fieldorfem a\u00a0Chrystusem. Czekaj\u0105c na proces, genera\u0142 w\u00a0celi za towarzysza ma mi\u0119dzy innymi rabina. Kt\u00f3rego\u015b razu podczas partii szach\u00f3w ten ostatni pr\u00f3buje wci\u0105gn\u0105\u0107 go w\u00a0rozmow\u0119 o\u00a0g\u0142\u0119bszym sensie tego, co si\u0119 w\u0142a\u015bnie dzieje. Nie mog\u0105c nak\u0142oni\u0107 do tego genera\u0142a, stwierdza wreszcie: To wasz prorok Jezus Chrystus powiedzia\u0142, kto si\u0119 wywy\u017csza, b\u0119dzie poni\u017cony, ten kogo poni\u017cono, b\u0119dzie wywy\u017cszony<\/i>. Symptomatyczne jest, \u017ce perspektyw\u0119 chrze\u015bcija\u0144skiego odczytania postawy Nila wprowadza reprezentant wyznania moj\u017ceszowego<\/a>[52]<\/a>. Jednak szczeg\u00f3lne znaczenie w\u00a0kontek\u015bcie restytucji mesjanistycznego wzorca heroicznej m\u0119sko\u015bci ma ostatnia sekwencja filmu \u2013 stracenie i\u00a0poch\u00f3wek genera\u0142a.<\/p>\n\n\n\n Sekwencja stracenia i\u00a0poch\u00f3wku<\/b><\/p>\n\n\n\n W pierwszym numerze \u201ePleografu\u201d po\u015bwi\u0119conym tw\u00f3rczo\u015bci Andrzeja Wajdy El\u017cbieta Ostrowska podj\u0119\u0142a wysi\u0142ek przyjrzenia si\u0119 nieporozumieniom naros\u0142ym wok\u00f3\u0142 filmu Katy\u0144<\/a><\/i>[53]<\/a>. Wielu krytyk\u00f3w i\u00a0badaczy zwraca\u0142o bowiem uwag\u0119 na \u2013 wed\u0142ug nich \u2013 nieuzasadniony nadmiar i\u00a0zr\u00f3\u017cnicowanie wbudowanych w\u00a0wiele scen emocji, kt\u00f3re z\u00a0punktu widzenia ekonomii opowiadania filmowego nie by\u0142y funkcjonalne. Do wyja\u015bnienia tych nieporozumie\u0144 wykorzysta\u0142a koncepcj\u0119 melodramatu zaproponowan\u0105 przez Petera Brooksa (a\u00a0nast\u0119pnie wykorzystan\u0105 w\u00a0filmoznawstwie przez Lind\u0119 Williams) jako trybu przedstawieniowego s\u0142u\u017c\u0105cego do wprowadzenia w\u00a0obr\u0119b spo\u0142ecznej \u015bwiadomo\u015bci racji grup spo\u0142ecznych dotychczas nierozpoznanych. Pokazanie ich przedstawicieli nie tylko jako jednostek, ale r\u00f3wnie\u017c jednostek cierpi\u0105cych, z\u00a0regu\u0142y w\u00a0wyniku niesprawiedliwo\u015bci spo\u0142ecznej, prowadzi\u0142o do uwznio\u015blenia i\u00a0tym samym czyni\u0142o ich godnymi uznania jako podmioty w\u00a0przestrzeni spo\u0142ecznej<\/a>[54]<\/a>. W\u00a02007 roku w\u00a0Polsce raczej nikomu nie trzeba by\u0142o wyja\u015bnia\u0107, czym by\u0142 mord katy\u0144ski i\u00a0jak nale\u017cy rozumie\u0107 cierpienie oficer\u00f3w, kt\u00f3rzy w\u00a0kwietniu 1940 roku stracili \u017cycie z\u00a0r\u0105k funkcjonariuszy NKWD. Ostrowska podkre\u015bla jednak znaczenie tej melodramatycznej nadwy\u017cki emocji, kt\u00f3ra poprzez spektakl umierania celebruje widzialno\u015b\u0107 cierpienia, a\u00a0tym samym uprawomocnia obecno\u015b\u0107 tej ofiary w\u00a0panteonie polskich bohater\u00f3w. Przedstawione wydarzenia nie s\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142em wiedzy, ale afektu<\/a>[55]<\/a>. S\u0142u\u017cy to (re)konstrukcji lub potwierdzeniu narodowej wsp\u00f3lnoty.<\/p>\n\n\n\n W zako\u0144czeniu artyku\u0142u Ostrowska podkre\u015bla, \u017ce przypadek filmu Wajdy nie jest odosobniony. W\u00a0tym czasie w\u00a0wielu innych produkcjach tw\u00f3rcy wykorzystywali tryb melodramatyczny celem uwznio\u015blenia ofiar. Jako przyk\u0142ad wymienia Popie\u0142uszk\u0119<\/i> oraz w\u0142a\u015bnie Genera\u0142a Nila<\/i>. W\u00a0ten spos\u00f3b dochodzimy do ostatniej z\u00a0technik wykorzystanych przez Ryszarda Bugajskiego do restytucji heroicznej m\u0119sko\u015bci. Fragment, kt\u00f3ry chcia\u0142abym przywo\u0142a\u0107, zamyka film. Mo\u017cna go okre\u015bli\u0107 najog\u00f3lniej jako stracenie i\u00a0pogrzebanie genera\u0142a. Sk\u0142ada si\u0119 z\u00a0czterech scen\/sekwencji i\u00a0zajmuje \u0142\u0105cznie oko\u0142o siedem minut ekranowego czasu \u2013 jest wi\u0119c bardzo rozbudowany. W\u00a0pierwszej scenie funkcjonariusze wywo\u0142uj\u0105 z\u00a0celi genera\u0142a. Maj\u0105c \u015bwiadomo\u015b\u0107, co to oznacza, zgromadzeni w\u00a0niej \u017co\u0142nierze oddaj\u0105 honory wychodz\u0105cemu. Druga pokazuje przej\u015bcie Nila korytarzami. Urozmaicaj\u0105 je retrospekcje wywo\u0142ane spotkaniem z\u00a0Micha\u0142em. Okazuje si\u0119 bowiem, \u017ce uratowany przez Fieldorfa\/Gdanickiego w\u00a0drodze z\u00a0Syberii ch\u0142opak jest teraz funkcjonariuszem systemu i\u00a0znalaz\u0142 si\u0119 w\u00a0grupie towarzysz\u0105cej ostatniej drodze genera\u0142a. Bolesne rozpoznanie wywo\u0142uje wspomnienia, kt\u00f3re maj\u0105 charakter retrospekcji wewn\u0119trznej, przywo\u0142uj\u0105c wydarzenia otwieraj\u0105ce film (przyjazd do Bia\u0142ej Podlaskiej). Trzecia scena to odczytanie wyroku i\u00a0stracenie poprzez powieszenie. Wreszcie czwarta ma charakter sekwencji \u2013 pokazuje pakowanie owini\u0119tych w\u00a0worki cia\u0142 na w\u00f3z, wywiezienie i\u00a0pochowanie w\u00a0dole w\u00a0nieoznaczonym miejscu.<\/p>\n\n\n\n Afekt konstruowany i\u00a0wzmacniany jest w\u00a0tym fragmencie filmu nie tylko poprzez rozci\u0105gni\u0119cie w\u00a0czasie przedstawionej sytuacji i\u00a0stworzenia z\u00a0niej swoistej etiudy z\u00a0w\u0142asn\u0105, niezwykle wy\u015brubowan\u0105 na poziomie emocji dramaturgi\u0105. S\u0142u\u017cy temu r\u00f3wnie\u017c gra aktorska Olgierda \u0141ukaszewicza, odpowiednie mise-en-sc\u00e8ne<\/i>, spowolnienie monta\u017cu oraz muzyka \u2013 w\u00a0tle d\u017awi\u0119kowym pojawiaj\u0105 si\u0119 odgrywane na tr\u0105bce pierwsze taty Mazurka D\u0105browskiego<\/i>. Owo spowolnienie i\u00a0\u015brubowanie emocji dodatkowo wzmocnione jest wprowadzeniem postaci Micha\u0142a, retrospekcjami oraz rozgrywaniem wielu sytuacji poprzez figur\u0119 uj\u0119cie-przeciwuj\u0119cie rejestruj\u0105c\u0105 wymian\u0119 spojrze\u0144 mi\u0119dzy postaciami. Wreszcie w\u00a0ostatniej sekwencji, ju\u017c w\u00a0miejscu poch\u00f3wku, Bugajski nawi\u0105zuje do noweli Stefana \u017beromskiego Rozdziobi\u0105 nas kruki, wrony\u2026<\/i> poprzez wygl\u0105d miejsca, go\u0142e ga\u0142\u0119zie drzew na tle nieba i\u00a0odg\u0142osy ptak\u00f3w, kt\u00f3re wyra\u017anie dominuj\u0105 w\u00a0\u015bcie\u017cce d\u017awi\u0119kowej. Na zako\u0144czenie kamera, kt\u00f3ra w\u00a0miar\u0119 spokojnie z\u00a0dystansu obserwowa\u0142a poch\u00f3wek, przybli\u017ca si\u0119, spoczywa obok cia\u0142 w\u00a0dole i\u00a0zostaje przysypana ziemi\u0105. Przez kilka sekund obraz pozostaje zaciemniony. Dopiero po chwili pojawia si\u0119, jako rodzaj epilogu, cytowany wcze\u015bniej napis.<\/p>\n\n\n\n Zako\u0144czenie<\/b><\/p>\n\n\n\n Analizuj\u0105c pierwsze filmy powsta\u0142e w\u00a0ramach kina pami\u0119ci narodowej w\u00a0artykule opublikowanym w\u00a02012 roku, Marcin Adamczak zwraca uwag\u0119 na nawi\u0105zanie w\u00a0nich do romantycznego paradygmatu konstytutywnego dla polskiej kultury. Wobec og\u0142oszonego na pocz\u0105tku lat 90., czyli dwie dekady wcze\u015bniej, ko\u0144ca tego paradygmatu, stwierdza, \u017ce to raczej (d\u0142ugi) jego zmierzch<\/a><\/i>[56]<\/a>. Kolejne lata oraz to, co si\u0119 dzia\u0142o w\u00a0filmie i\u00a0w kulturze, dowiod\u0142y, \u017ce nie tyle chodzi\u0142o o\u00a0zmierzch, ile o\u00a0kolejn\u0105 reaktywacj\u0119. Tym razem, jak pisa\u0142a El\u017cbieta Ostrowska, na p\u0142aszczy\u017anie filmu tw\u00f3rcy si\u0119gn\u0119li po formu\u0142\u0119 melodramatu dotychczas raczej w\u00a0tym kontek\u015bcie w\u00a0polskiej kulturze niewykorzystywan\u0105. Spektakl cierpienia pos\u0142u\u017cy\u0142 im do wskazania tych, kt\u00f3rych postawa ma si\u0119 sta\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142em warto\u015bci i\u00a0punktem odniesienia dla wsp\u00f3lnoty narodowej. Skuteczno\u015b\u0107 tego zabiegu zdaje si\u0119 potwierdza\u0107 nie tylko popularno\u015b\u0107 filmu i\u00a0stosunkowo dobre przyj\u0119cie go przez krytyk\u0119, ale przede wszystkim w\u0142\u0105czenie postaci Augusta Emila Fieldorfa do grona \u017co\u0142nierzy wykl\u0119tych przez prawicowe \u015brodowiska.<\/p>\n\n\n\n W czasach olbrzymich zmian spo\u0142ecznych i\u00a0przewarto\u015bciowa\u0144 czy kryzysu cz\u0119sto dochodzi do zwr\u00f3cenia si\u0119 ku przesz\u0142o\u015bci. Tradycja ma wzmacnia\u0107, przynosi\u0107 ukojenie oraz dostarcza\u0107 warto\u015bci i\u00a0azymutu. Tradycja ta jest jednak silnie powi\u0105zana z\u00a0m\u0119skimi warto\u015bciami. Jak pisa\u0142a cytowana ju\u017c wcze\u015bniej Joan Nagel: Poj\u0119cia takie jak honor, patriotyzm, tch\u00f3rzostwo, odwaga i\u00a0obowi\u0105zek s\u0105 trudne do odr\u00f3\u017cnienia jako zar\u00f3wno nacjonalistyczne, jak i\u00a0maskulinistyczne, poniewa\u017c wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 \u015bci\u015ble zwi\u0105zane zar\u00f3wno z\u00a0narodem, jak i\u00a0m\u0119sko\u015bci\u0105. Chodzi mi o\u00a0to, \u017ce m\u0119ska kultura na poziomie \u201emikro\u201d w\u00a0\u017cyciu codziennym bardzo dobrze wsp\u00f3\u0142gra z\u00a0wymaganiami nacjonalizmu, szczeg\u00f3lnie z\u00a0jego aspektem militarystycznym<\/a><\/i>[57]<\/a>. Film Bugajskiego oraz cykl m\u0119skich biografii w\u00a0kinie pami\u0119ci narodowej wyra\u017anie w\u00a0ten nurt si\u0119 wpisuj\u0105, dokonuj\u0105c reaktywacji m\u0119skiego heroicznego wzorca jako wzorca hegemonicznej m\u0119sko\u015bci.<\/p>\n\n\n\n \u00a0<\/p>\n <\/a>[1] Z\u00a0tej perspektywy Genera\u0142 Nil<\/i> oraz liczne inne filmy wpisuj\u0105ce si\u0119 w\u00a0formu\u0142\u0119 kina biograficznego przywracaj\u0105cego heroiczn\u0105 m\u0119sko\u015b\u0107 nie stanowi\u0105 wybitnych osi\u0105gni\u0119\u0107, raczej po\u015brednie. Zarzucano im dydaktyzm, a\u00a0wywo\u0142ywanie zapomnianych postaci w\u00a0historii kraju cz\u0119sto stanowi\u0142o jedyny argument na ich obron\u0119.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[2] Narodowe Centrum Nauki, Maestro 4, nr 2013\/08\/A\/HS2\/00058.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[3] R.W. Connell, Masculinities<\/i>, University of California Press, Berkeley, Los Angeles 2005, s. 71. Tam, gdzie nie oznaczono inaczej, obcoj\u0119zyczne fragmenty cytowane podaj\u0119 w\u00a0t\u0142umaczeniu w\u0142asnym.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[4] Tam\u017ce, s. 77.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[5] Tam\u017ce, s. 76\u201381.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[6] G.L. Mosse, The Image of Man. The Creation of Modern Masculinity<\/i>, Oxford University Press, New York\u2013Oxford 1998, s. 4\u20135.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[7] Tam\u017ce, s. 20, 21.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[8] Tam\u017ce, s. XX.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[9] J. Nagel, Masculinity and nationalism: gender and sexuality in the making of nations<\/i>, \u201eEthnic and Racial Studies\u201d 1998, nr 2, s. 251.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[10] Tam\u017ce.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[11] Tam\u017ce, s. 252.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[12] Tam\u017ce, s. 251.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[13] Tam\u017ce, s. 258.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[14] Tam\u017ce.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[15] J.S. Bystro\u0144, Dzieje obyczaj\u00f3w w\u00a0dawnej Polsce. Wiek XVI\u2012XVIII<\/i>, t. 1, Pa\u0144stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1976, s. 149; J. Tazbir, Kultura szlachecka w\u00a0Polsce. Rozkwit \u2012 upadek \u2012 relikty<\/i>, Wydawnictwo Nauka i\u00a0Innowacje, Pozna\u0144 2013, s. 25. Za wskazanie tych pozycji dzi\u0119kuj\u0119 Micha\u0142owi Rauszerowi.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[16] T. Tomasik, Uwagi do wci\u0105\u017c nie napisanej historii m\u0119sko\u015bci w\u00a0Polsce<\/i>, \u201ePami\u0119tnik Literacki\u201d 2016, CVII, nr 2, s. 13.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[17] F. Mazurkiewicz, M\u0119sko\u015b\u0107 dziewi\u0119tnastowieczna \u2013 prolegomena<\/i>, \u201eTeksty Drugie\u201d 2015, nr 2, s\u00a047. Dopu\u015bci\u0142am si\u0119 w\u00a0tym miejscu pewnego nadu\u017cycia wzgl\u0119dem propozycji interpretacyjnej Filipa Mazurkiewicza. Badacz bowiem twierdzi, \u017ce hegemoniczn\u0105 m\u0119sko\u015b\u0107 w\u00a0okresie zabor\u00f3w na ziemiach Rzeczpospolitej podlegaj\u0105cych Rosji stanowi\u0142 idea\u0142 zwi\u0105zany z\u00a0carem. Polakom pozosta\u0142a m\u0119sko\u015b\u0107 zdyslokowana.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[18] W. \u015amieja, M\u0119sko\u015bci dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego i\u00a0ich reprezentacja w\u00a0literaturze (wybrane przyk\u0142ady)<\/i>, [w:] Formy m\u0119sko\u015bci 2<\/i>, red. A. Dziadek, Instytut Bada\u0144 Literackich, Warszawa 2018, s. 290.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[19] P. Czapli\u0144ski, Resztki nowoczesno\u015bci: Dwa studia o\u00a0literaturze i\u00a0\u017cyciu<\/i>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2011, s. 87\u201392.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[20] I. Novikova, Soviet and post-Soviet masculinities: after men\u2019s wars in women\u2019s memories<\/i>, [w:] Male roles, masculinities and violence. A\u00a0culture of peace perspective<\/i>, red. I. Breines, R. Connell, I. Eide, UNESCO, Paris 2000, s. 119.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[21] A. Graff, \u015awiat bez kobiet. P\u0142e\u0107 w\u00a0polskim \u017cyciu publicznym<\/i>, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2011, s. 35.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[22] I. Novikova, Soviet and post-Soviet<\/i>\u2026, dz. cyt., s. 119.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[23] Nie omawiam tego, jak m\u0119sko\u015b\u0107 by\u0142a przedstawiana w\u00a0kinie polskim, ze wzgl\u0119du na ograniczenia obj\u0119to\u015bciowe tekstu. Zainteresowanych odsy\u0142am do ksi\u0105\u017cek i\u00a0artyku\u0142\u00f3w Ewy Mazierskiej, El\u017cbiety Ostrowskiej, Miros\u0142awa Przylipiaka czy Sebastiana Jagielskiego. Por. E. Ostrowska, Matki Polki i\u00a0ich synowie. Kilka uwag o\u00a0genezie obraz\u00f3w kobieco\u015bci i\u00a0m\u0119sko\u015bci w\u00a0kulturze polskiej<\/i>, [w:] Gender: Konteksty<\/i>, red. M. Radkiewicz, Rabid, Krak\u00f3w 2004, s. 215\u2212227; E. Mazierska, Masculinities in Polish, Czech and Slovak Cinema: Black Peters and Men of Marble<\/i>, Berghahn Books, New York 2010; M. Przylipiak, Polski m\u0119\u017cczyzna na ekranie. Kompleks Piszczyka<\/i>, \u201eKino\u201d 2002, nr 12, s. 17\u201320; S. Jagielski, Maskarady m\u0119sko\u015bci: pragnienie homospo\u0142eczne w\u00a0polskim kinie fabularnym<\/i>, Universitas, Krak\u00f3w 2013.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[24] Najmniej, bo zaledwie dwa filmy mia\u0142y swoj\u0105 premier\u0119 w\u00a02008 roku. Najwi\u0119cej, bo a\u017c trzyna\u015bcie, w\u00a02013 roku.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[25] A. Higson, Idea kinematografii narodowej<\/i>, t\u0142um. M. Loska, [w:] Kino Europy<\/i>, red. P. Sitarski, Rabid, Krak\u00f3w 2001, s. 9\u201222. Przez pryzmat kategorii kina narodowego histori\u0119 kina polskiego uj\u0105\u0142 Marek Haltof w\u00a0pierwszym wydaniu ksi\u0105\u017cki Polish National Cinema<\/i>. Obecne, drugie wydanie zosta\u0142o pod tym wzgl\u0119dem zmodyfikowane. Por. M. Haltof, Polish National Cinema<\/i>, Berghahn Books, New York\u2013Oxford 2008.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[26] W. Mrozek, Kino pami\u0119ci narodowej. Najnowsze kino polskie w\u00a0dyskursie polityki historycznej<\/i>, [w:] Kino polskie jako kino narodowe<\/i>, red. T. Lubelski, M. Stroi\u0144ski, Korporacja ha!art, Krak\u00f3w 2009, s. 303\u2013307; E. Durys, Film and Values: Polish Cinema of National Remembrance<\/i>, [w:] Civic and Uncivic Values in Poland. Value Transformation, Education, and Culture<\/i>, red. S.P. Ramet, K. Ringdal, K. Do\u015bpia\u0142-Borysiak, Central European University Press, Budapest\u2012New York 2019, s. 295\u2013300; E. Durys, Film jako \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy historycznej<\/i>, Wydawnictwo Instytut Nauki o\u00a0Polityce, Warszawa 2019, s. 103\u2013109, http:\/\/inop.edu.pl\/docs\/podreczniki\/Historia_w_filmie_ebook.pdf<\/a>; S. Jagielski, (Melo)dramaty polsko\u015bci. Nar\u00f3d i\u00a0p\u0142e\u0107 w\u00a0polskim filmie patriotycznym<\/i>, [w:] Kino polskie jako kino narodowe<\/i>, dz. cyt., s. 57\u201383.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[27] W. Mrozek, Kino pami\u0119ci narodowej<\/i>\u2026, dz. cyt.; E. Durys, Film and Values<\/i>\u2026, dz. cyt.; E. Durys, Film jako \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 89\u2012110.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n
\n
\n