Lecz Stanis\u0142aw Bara\u0144czak, kt\u00f3ry w\u00a01981 roku opublikowa\u0142 w\u00a0podziemnym wydawnictwie zbi\u00f3r swoich felieton\u00f3w Ksi\u0105\u017cki najgorsze<\/i>, <\/i>wykaza\u0142 wprost grafomani\u0119 Machejka: [T<\/i>]ypowe dla machejkizmu s\u0105 wi\u0119ksze ca\u0142o\u015bci zdaniowe, kt\u00f3rych ch\u0142opsko-partyzancka pieprzno\u015b\u0107 i\u00a0dosadno\u015b\u0107 zderza si\u0119 z\u00a0partyjno-urz\u0119dniczym brakiem logiki i\u00a0pustym frazesem. Produktem ko\u0144cowym jest be\u0142kot, przy kt\u00f3rego pomocy tworzy si\u0119 poz\u00f3r jakiej\u015b aktywnej i\u00a0samodzielnej interwencji publicystycznej w\u00a0<\/i>\u00bbokre\u015blonych\u00ab sprawach, jednocze\u015bnie za\u015b nie m\u00f3wi si\u0119 nic okre\u015blonego, co pozwala unikn\u0105\u0107 k\u0142opot\u00f3w<\/a><\/i>[2]<\/a>. Machejek by\u0142 wi\u0119c produktem swojej epoki i\u00a0gdy umar\u0142 w\u00a0grudniu 1991 roku, a\u00a0wi\u0119c wkr\u00f3tce po jej upadku, Jan J\u00f3zef Szczepa\u0144ski wspomnia\u0142 go kr\u00f3tko w\u00a0swoim Dzienniku<\/i>: Umar\u0142 (chyba wczoraj) Machejek. Ubytek b. malowniczego (jakkolwiek groteskowego, a\u00a0tak\u017ce do\u015b\u0107 paskudnego) akcentu rzeczywisto\u015bci. Ale to rzeczywisto\u015b\u0107, kt\u00f3ra odesz\u0142a. W\u00a0tym nowym krajobrazie nie by\u0142o miejsca dla niego<\/a><\/i>[3]<\/a>.<\/p>\n Machejka droga na ekran<\/b><\/p>\n Na ksi\u0105\u017ck\u0119 Rano przeszed\u0142 huragan <\/i>mo\u017cna by wi\u0119c spu\u015bci\u0107 zas\u0142on\u0119 milczenia, gdyby nie to, \u017ce w\u00a01969 roku scenarzysta Aleksander \u015acibor-Rylski i\u00a0re\u017cyser Pawe\u0142 Komorowski podj\u0119li przewrotn\u0105 pr\u00f3b\u0119 jej ekranizacji, a\u00a0ich film Czarne parzenice <\/i>\u2013 niestety nieuko\u0144czony <\/i>\u2013 zapowiada\u0142 si\u0119 nader interesuj\u0105co. <\/i>Na prze\u0142omie lutego i\u00a0marca tego roku min\u0119\u0142o zreszt\u0105 dok\u0142adnie p\u00f3\u0142 wieku od momentu, gdy wstrzymano rozpocz\u0119t\u0105 ju\u017c realizacj\u0119 Parzenic.<\/i> Paradoksalno\u015b\u0107 tego projektu polega\u0142a na tym, \u017ce cho\u0107 formalnie by\u0142a to adaptacja Rano przeszed\u0142 huragan <\/i>\u2013 nazwisko Machejka na stronie tytu\u0142owej scenariusza wiele spraw u\u0142atwia\u0142o \u2013 to tak naprawd\u0119 \u015acibor napisa\u0142 w\u0142asn\u0105, pasjonuj\u0105c\u0105 opowie\u015b\u0107 o\u00a0\u201eOgniu\u201d, korzystaj\u0105c zaledwie z\u00a0kilku w\u0105tk\u00f3w opisanych przez Machejka<\/a>[4]<\/a>. Faktycznie wi\u0119c odebra\u0142 Machejkowi jego temat oraz bohatera i\u00a0pokaza\u0142, z\u00a0jak wielkim dramaturgicznym nerwem mo\u017cna go na nowo przedstawi\u0107.<\/p>\n Aleksander \u015acibor-Rylski, fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n Dzi\u015b narracja historyczna dotycz\u0105ca J\u00f3zefa Kurasia ma charakter dw\u00f3ch skrajno\u015bci: z\u00a0jednej strony s\u0105 to opinie \u2013 zwi\u0105zanych g\u0142\u00f3wnie z\u00a0obozem prawicowym \u2013 historyk\u00f3w bezkrytycznie odnosz\u0105cych si\u0119 do \u201eOgnia\u201d jako jednego z\u00a0czo\u0142owych \u201e\u017co\u0142nierzy wykl\u0119tych\u201d, z\u00a0drugiej \u2013 na przyk\u0142ad filmy takie jak Zak\u0105tki zapomniane przez pana Boga <\/i>(Bohom zabudnut<\/i>\u00e9 k\u00faty<\/i>, 2010) Igora Siv\u00e1ka, nakr\u0119cony na S\u0142owacji i\u00a0dokumentuj\u0105cy zbrodnie dokonane przez J\u00f3zefa Kurasia na ludno\u015bci cywilnej. <\/i>Wyb\u00f3r kt\u00f3rej\u015b z\u00a0tych narracji staje si\u0119 od razu wyborem pewnego \u015bwiatopogl\u0105du. W\u00a0niniejszym tek\u015bcie pozostaj\u0119 z\u00a0boku tej problematyki. Odtwarzam natomiast szczeg\u00f3\u0142owo histori\u0119 niezrealizowanego projektu Czarne parzenice<\/i>, bo by\u0142 on pierwsz\u0105 i\u00a0tak powa\u017cn\u0105 pr\u00f3b\u0105 znalezienia z\u0142otego \u015brodka; pokazania \u201eOgnia\u201d \u015bwi\u0119c\u0105cego najpierw partyzanckie tryumfy, a\u00a0potem prze\u017cywaj\u0105cego sw\u00f3j upadek, kt\u00f3rego nie potrafi\u0142 zrozumie\u0107. Machejek nie umia\u0142 pisa\u0107, lecz na pewno umia\u0142 wyczu\u0107 szans\u0119, jak\u0105 dawa\u0142y \u015bwietnie napisane przez \u015acibora Czarne parzenice<\/i>: oficjalna informacja, \u017ce s\u0105 oparte na ksi\u0105\u017cce Machejka i\u00a0zapowiadaj\u0105 emocjonuj\u0105cy film polityczny, od razu nobilitowa\u0142a jego grafomani\u0119. Poza tym Machejkowi bardzo zale\u017ca\u0142o na wsp\u00f3\u0142pracy z\u00a0kinematografi\u0105.<\/p>\n Temat \u201eOgnia\u201d i\u00a0walki z\u00a0jego oddzia\u0142em, kt\u00f3ry pisarz uwa\u017ca\u0142 za jeden z\u00a0najwa\u017cniejszych w\u00a0swojej biografii, polskie kino zrealizowa\u0142o wcze\u015bniej, korzystaj\u0105c jednak ku ubolewaniu Machejka nie z\u00a0jego prozy, lecz z\u00a0ksi\u0105\u017cki niejako konkurencyjnej: Drogi przez front <\/i>(1956) Mariana Koz\u0142owskiego, nota bene<\/i> jeszcze bardziej konfabulacyjnej ni\u017c Rano przeszed\u0142 huragan<\/i>. Koz\u0142owski w\u00a0swojej ksi\u0105\u017cce przedstawi\u0142 \u2013 z\u00a0perspektywy UB \u2013 histori\u0119 \u015bledztwa przeciwko \u201eOgniowi\u201d i\u00a0pr\u00f3b, by go schwyta\u0107. Inaczej ni\u017c Machejek opisa\u0142 jednak okoliczno\u015bci pojmania \u201eOgnia\u201d: w\u00a0Drodze przez front<\/i> Kura\u015b po prostu podda\u0142 si\u0119 ob\u0142awie KBW, a\u00a0zaraz potem pr\u00f3bowa\u0142 ucieka\u0107, co by\u0142o ju\u017c skrajn\u0105 nieprawd\u0105 historyczn\u0105<\/a>[5]<\/a>.<\/p>\n Powsta\u0142 jednak film Milcz\u0105ce \u015blady <\/i>(1961) <\/i>Zbigniewa Ku\u017ami\u0144skiego, oparty na motywach ksi\u0105\u017cki Koz\u0142owskiego, w\u00a0kt\u00f3rym wyeksponowano posta\u0107 wtyczki w\u00a0UB i\u00a0powt\u00f3rzono ten fina\u0142owy motyw. Pseudonim \u201eOgnia\u201d zmieniono jednak na \u201ePiorun\u201d i\u00a0nie wspomniano w\u00a0czo\u0142\u00f3wce filmu o\u00a0pierwowzorze literackim. Chodzi\u0142o o\u00a0to, by jak najdalej odsun\u0105\u0107 skojarzenia odbiorc\u00f3w od postaci J\u00f3zefa Kurasia, w\u00a0obawie, \u017ce film poka\u017ce na tyle powa\u017cn\u0105 przewag\u0119 si\u0142ow\u0105 UB nad oddzia\u0142em \u201eOgnia\u201d, \u017ce widz m\u00f3g\u0142by kibicowa\u0107 nie tym, co trzeba. Dlatego, na wszelki wypadek, ju\u017c w scenariuszu m\u00f3wi si\u0119 o\u00a0\u201ePiorunie\u201d, a\u00a0nie o\u00a0\u201eOgniu\u201d<\/a><\/i>[6]<\/a>. W\u00a0kolejnych latach ten unik stanie si\u0119 symptomatyczny.<\/p>\n Film Ku\u017ami\u0144skiego spotka\u0142 si\u0119 mimo wszystko z\u00a0do\u015b\u0107 przychyln\u0105 reakcj\u0105 krytyki filmowej, kt\u00f3ra doceni\u0142a przede wszystkim udan\u0105 pr\u00f3b\u0119 gry konwencj\u0105 westernow\u0105 i\u00a0sensacyjn\u0105<\/a>[7]<\/a>. Niestety, sk\u0142amane Milcz\u0105ce \u015blady <\/i>pozosta\u0142y do dzi\u015b jedynym filmem fabularnym, kt\u00f3ry odnosi si\u0119 do postaci \u201eOgnia\u201d, cho\u0107 blisko urzeczywistnienia, opr\u00f3cz Czarnych parzenic,<\/i> by\u0142y inne projekty. Po prze\u0142omie ustrojowym o\u00a0\u201eOgniu\u201d chcieli opowiedzie\u0107 m.in. Jerzy Stefan Stawi\u0144ski i\u00a0Wojciech Solarz, przygotowuj\u0105c w\u00a01998 roku dla telewizji publicznej projekt serialu P\u0142omienie<\/i>, o\u00a0kt\u00f3rego realizacj\u0119 Solarz zabiega\u0142 potem bezskutecznie przez dziesi\u0119\u0107 lat. Straciwszy nadziej\u0119, zdecydowa\u0142 si\u0119 w\u00a0ko\u0144cu na jego wydanie ksi\u0105\u017ckowe<\/a>[8]<\/a>. P\u00f3\u017aniej pr\u00f3bowa\u0142 tak\u017ce Micha\u0142 Rosa, kt\u00f3ry w\u00a02010 roku napisa\u0142 scenariusz Pr\u00f3by Ognia. <\/i>Wraz ze swoim producentem Henrykiem Romanowskim prowadzili ju\u017c nawet rozmowy koprodukcyjne z\u00a0telewizj\u0105 TVN, kt\u00f3ra jednak szacuj\u0105c bud\u017cet przysz\u0142ego filmu na 20 milion\u00f3w z\u0142otych, nie by\u0142a pewna zainteresowania widz\u00f3w<\/a>[9]<\/a>.<\/p>\n Natomiast jeszcze w\u00a0okresie PRL W\u0142adys\u0142aw Machejek twierdzi\u0142, \u017ce ekranizacj\u0105 jego ksi\u0105\u017cki Rano przeszed\u0142 huragan <\/i>interesowali si\u0119 kolejno Andrzej Wajda, Aleksander Ford i\u00a0Jerzy Hoffman<\/a>[10]<\/a>. Zainteresowania Wajdy nie spos\u00f3b dzi\u015b potwierdzi\u0107<\/a>[11]<\/a>, natomiast faktem jest, \u017ce ju\u017c sze\u015b\u0107 lat po pierwszym wydaniu ksi\u0105\u017cki Machejek z\u0142o\u017cy\u0142 scenariusz w\u0142asnego autorstwa w\u00a0Zespole \u201eStudio\u201d Forda. Tekst zatytu\u0142owa\u0142 Przeszed\u0142 huragan<\/a><\/i>[12]<\/a> i\u00a0opar\u0142 go nie tylko na swojej powie\u015bci o\u00a0\u201eOgniu\u201d, ale tak\u017ce na kolejnej swej ksi\u0105\u017cce \u2013 wydanych w\u0142a\u015bnie Dw\u00f3ch siostrach <\/i>(1961). <\/i>Scenariusz by\u0142 na pewno lepszy ni\u017c obie ksi\u0105\u017cki, cho\u0107 i\u00a0tak s\u0142aby, lecz przede wszystkim co najmniej o\u00a0kilka miesi\u0119cy sp\u00f3\u017aniony wobec projektu Milcz\u0105cych \u015blad\u00f3w<\/i>, <\/i>realizowanych r\u00f3wnie\u017c w\u00a0Zespole \u201eStudio\u201d. I\u00a0prawdopodobnie dlatego nie wyszed\u0142 poza dyskusje w\u00a0Zespole.<\/p>\n Z kolei Hoffman i\u00a0Sk\u00f3rzewski przymierzali si\u0119 do filmu o\u00a0\u201eOgniu\u201d w\u00a01965 roku, gdy dzia\u0142ali jeszcze w\u00a0tandemie i\u00a0byli etatowymi re\u017cyserami w\u00a0Zespole \u201eKamera\u201d Jerzego Bossaka. Jako niegdysiejsi wytrawni dokumentali\u015bci, dla kt\u00f3rych spotkania z\u00a0lud\u017ami i\u00a0dokumentacja tematu stanowi\u0142y najwa\u017cniejszy aspekt pracy nad scenariuszem, je\u017adzili z\u00a0Machejkiem w\u00a0Nowotarskie, by rozmawia\u0107 z\u00a0tymi, kt\u00f3rzy znali \u201eOgnia\u201d<\/a>[13]<\/a>. Scenariusza jednak nigdy nie sko\u0144czyli. W\u00a0swoim filmie chcieli pokaza\u0107, \u017ce wieloletnia partyzantka sprowadzi cz\u0142owieka na bandyck\u0105 drog\u0119, czy on tego chce, czy nie<\/a><\/i>[14]<\/a>, ale by\u0142by to jednocze\u015bnie utw\u00f3r z\u00a0tez\u0105: Kura\u015b walczy\u0142 w\u00a0nies\u0142usznej sprawie. Dzi\u015b Hoffman m\u00f3wi, \u017ce B\u00f3g i\u00a0przeciwno\u015bci polityczne ustrzeg\u0142y ich ze Sk\u00f3rzewskim przed realizacj\u0105 tego filmu, cho\u0107 na porzucenie projektu wp\u0142yn\u0119\u0142a w\u00f3wczas tak\u017ce rozwijaj\u0105ca si\u0119 choroba alkoholowa Sk\u00f3rzewskiego<\/a>[15]<\/a>.<\/p>\n Niewygodne fakty o\u00a0\u201eOgniu\u201d<\/b><\/p>\n Przeciwno\u015bci polityczne w\u00a0kontek\u015bcie pr\u00f3b sfilmowania los\u00f3w \u201eOgnia\u201d<\/a>[16]<\/a> polega\u0142y de facto<\/i> na tym, \u017ce historiografia PRL przedstawia\u0142a jednoznacznie negatywn\u0105 ocen\u0119 dzia\u0142a\u0144 \u201eOgnia\u201d, czemu wychodzi\u0142y naprzeciw utwory Machejka, Koz\u0142owskiego czy Stanis\u0142awa Wa\u0142acha, pu\u0142kownika SB i\u00a0autora tomu opowiada\u0144 By\u0142 w\u00a0Polsce czas… <\/i>(1969), kt\u00f3ry, co udowodni\u0119, osobi\u015bcie wstrzyma\u0142 prac\u0119 nad Parzenicami<\/i>. Nikt z\u00a0decydent\u00f3w nie widzia\u0142 w\u00f3wczas powodu, by posta\u0107 \u201eOgnia\u201d o\u017cywia\u0107 jako bohatera filmowego. Na tego rodzaju pr\u00f3by spuszczano po prostu kurtyn\u0119 milczenia. Do\u015bwiadczy\u0142 tego r\u00f3wnie\u017c Leopold Rene Nowak, aktor, re\u017cyser i\u00a0publicysta, kt\u00f3ry w\u00a01968 roku przygotowa\u0142 w\u00a0Zespole \u201eRytm\u201d projekt siedmioodcinkowego serialu Rano przeszed\u0142 huragan<\/i> (o\u00a0alternatywnym tytule Sekretarz<\/i>)<\/a>[17]<\/a> z\u00a0my\u015bl\u0105 o\u00a0swoim debiucie re\u017cyserskim. Scenariusz napisa\u0142 razem z\u00a0Machejkiem, kt\u00f3rego zna\u0142 z\u00a0kierowanego przez pisarza \u201e\u017bycia Literackiego\u201d, a\u00a0kt\u00f3ry teraz, przy okazji pracy nad adaptacj\u0105, umo\u017cliwi\u0142 mu poprzez swoje wp\u0142ywy dost\u0119p do dokument\u00f3w o\u00a0\u201eOgniu\u201d z\u00a01945 roku, zgromadzonych w\u00a0budynku przy ul. Mogilskiej w\u00a0Krakowie, gdzie mie\u015bci\u0142 si\u0119 komisariat MO.<\/p>\n W tych w\u0142a\u015bnie dokumentach Nowak znalaz\u0142 informacje, \u017ce to poparcie Zofii Gomu\u0142kowej sta\u0142o na przyk\u0142ad za powierzeniem Kurasiowi funkcji kierownika UB w\u00a0Nowym Targu czy to, \u017ce Kura\u015b w\u00a0czasie wojny przejmowa\u0142 akowskie zrzuty, bogac\u0105c si\u0119 na nich, za co od swoich dawnych dow\u00f3dc\u00f3w dosta\u0142 wyrok \u015bmierci i\u00a0w\u00f3wczas sta\u0142 si\u0119 wobec AK wrogi. Nowak, jak twierdzi, nam\u00f3wi\u0142 Machejka, by do ich scenariusza w\u0142\u0105czy\u0107 informacje zawarte w\u00a0archiwalnych dokumentach<\/a>[18]<\/a>. Nawi\u0105za\u0142 tak\u017ce kontakt ze Stanis\u0142awem Wa\u0142achem, czekaj\u0105cym w\u0142a\u015bnie na ukazanie si\u0119 jego ksi\u0105\u017cki By\u0142 w\u00a0Polsce czas…<\/i>. Rozmowy z\u00a0nim sta\u0142y si\u0119 dodatkow\u0105 inspiracj\u0105 dla scenariusza. Nie ma wi\u0119c co ukrywa\u0107: serial Nowaka, je\u015bliby powsta\u0142, si\u0142\u0105 rzeczy przesi\u0105kni\u0119ty by\u0142by odczuciami Machejka i\u00a0Wa\u0142acha, to\u017csamymi przecie\u017c z\u00a0perspektyw\u0105 w\u0142adzy. Scenariusz mia\u0142 przekonywa\u0107, \u017ce w\u0142adza wcale nie aresztowa\u0142a akowc\u00f3w, nikogo nie wywozi\u0142a na Sybir i\u00a0chcia\u0142a wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 z\u00a0Ko\u015bcio\u0142em, cho\u0107 ten by\u0142 wobec niej wrogi. Mimo to \u2013 jak dzi\u015b wspomina Nowak \u2013 gdy z\u0142o\u017cy\u0142 scenariusz w\u00a0telewizji, sta\u0142a si\u0119 rzecz paradoksalna: najpierw kierownictwo przyj\u0119\u0142o tekst z\u00a0entuzjazmem, a\u00a0wkr\u00f3tce zleci\u0142o poprawki<\/a>[19]<\/a>.<\/p>\n Gdy Machejek je wprowadzi\u0142, ci, kt\u00f3rzy decydowali o\u00a0skierowaniu serialu do produkcji, zacz\u0119li unika\u0107 rozmowy z\u00a0Nowakiem. I\u00a0nie liczy\u0142o si\u0119 tu wsparcie Machejka oraz Wa\u0142acha. W\u00a0efekcie ca\u0142a sprawa zawis\u0142a w\u00a0pr\u00f3\u017cni, cho\u0107 Nowak mia\u0142 ju\u017c ustalon\u0105 obsad\u0119: \u201eOgnia\u201d mia\u0142 gra\u0107 J\u00f3zef Nalberczak, a\u00a0sekretarza \u2013 Tadeusz \u0141omnicki. Jan Rybkowski, szef rozwi\u0105zanego ju\u017c Zespo\u0142u \u201eRytm\u201d, powiedzia\u0142 Nowakowi wprost: musisz poczeka\u0107<\/i>. Dla Nowaka sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce \u017caden scenariusz, w\u00a0kt\u00f3rym wprost pada imi\u0119, nazwisko i\u00a0pseudonim \u201eOgnia\u201d, nie przejdzie<\/a>[20]<\/a>, co potwierdza\u0142 zreszt\u0105 przypadek Milcz\u0105cych \u015blad\u00f3w<\/i>. Jednak w\u00a0przeciwie\u0144stwie do Hoffmana Nowak do dzi\u015b \u017ca\u0142uje, \u017ce nie nakr\u0119ci\u0142 filmu o\u00a0\u201eOgniu\u201d, i\u00a0nie ukrywa, \u017ce gdy nied\u0142ugo potem Aleksander \u015acibor-Rylski napisa\u0142 Czarne parzenice <\/i>dla Paw\u0142a Komorowskiego, pr\u00f3bowa\u0142 z\u00a0Komorowskim konkurowa\u0107, wci\u0105\u017c walcz\u0105c o\u00a0sw\u00f3j scenariusz.<\/p>\n Zreszt\u0105 Nowak wcze\u015bniej ze \u015aciborem du\u017co na temat \u201eOgnia\u201d rozmawia\u0142, z\u00a0racji tego, \u017ce Sekretarz <\/i>powstawa\u0142 w\u00a0Zespole \u201eRytm\u201d. Wprawdzie \u015acibor w\u00a0kwietniu 1965 roku formalnie zrezygnowa\u0142 z\u00a0kierownictwa literackiego w\u00a0\u201eRytmie\u201d<\/a>[21]<\/a>, ale w\u00a0praktyce a\u017c do ko\u0144ca istnienia Zespo\u0142u konsultowa\u0142 sk\u0142adane tam scenariusze. Wiedzia\u0142 wi\u0119c o\u00a0problemach Nowaka z\u00a0Sekretarzem<\/i>, co musia\u0142o mie\u0107 wp\u0142yw r\u00f3wnie\u017c na to, \u017ce pisz\u0105c niebawem scenariusz Czarnych parzenic<\/i>, zdecydowa\u0142 si\u0119 od razu nada\u0107 g\u0142\u00f3wnemu bohaterowi fikcyjny pseudonim P\u0142omie\u0144<\/a>[22]<\/a> i\u00a0zapowiada\u0142, \u017ce na ekranie zar\u00f3wno postacie, jak i\u00a0wszystkie miejscowo\u015bci b\u0119d\u0105 fikcyjne, cho\u0107 w\u00a0znacznej mierze oparte na (…) faktach<\/a><\/i>[23]<\/a>. Ostatecznie nie wszystkie miejscowo\u015bci zyska\u0142y fikcyjne nazwy, bo \u015acibor nie zrezygnowa\u0142 jednak w\u00a0scenariuszu z\u00a0Krakowa, Zakopanego, Nowego Targu czy rodzinnego dla \u201eOgnia\u201d Waksmundu, lecz chwyt z\u00a0ufikcyjnieniem postaci pozwala\u0142 w\u00a0pewnej mierze odej\u015b\u0107 od utartej w\u00a0\u00f3wczesnej historiografii opinii o\u00a0Kurasiu, a\u00a0mimo to pozosta\u0107 w\u00a0kr\u0119gu jego spraw i\u00a0dzia\u0142a\u0144. W\u00a0jednym z\u00a0fragment\u00f3w swojej ksi\u0105\u017cki, gdy Machejek cytuje rzekomy notatnik \u201eOgnia\u201d, pojawia si\u0119 informacja, \u017ce Kura\u015b chcia\u0142 nada\u0107 swojemu synowi imi\u0119 P\u0142omyczek<\/a>[24]<\/a>. I\u00a0najprawdopodobniej ta wzmianka sta\u0142a si\u0119 dla \u015acibora inspiracj\u0105, by g\u0142\u00f3wnego bohatera swojego scenariusza nazwa\u0107 w\u0142a\u015bnie P\u0142omie\u0144. Imi\u0119 i\u00a0nazwisko tak\u017ce da\u0142 mu jednak takie, by kojarzy\u0142o si\u0119 z\u00a0J\u00f3zefem Kurasiem: J\u00f3zef Stru\u015b. Ponadto wcze\u015bniejsze rozmowy z\u00a0Nowakiem pozwoli\u0142y mu wple\u015b\u0107 w\u00a0scenariusz Czarnych parzenic <\/i>motyw z\u00a0bezprawnym przejmowaniem przez Kurasia akowskich zrzut\u00f3w.<\/p>\n Pawe\u0142 Komorowski by\u0142 re\u017cyserem predestynowanym do nakr\u0119cenia filmu o\u00a0\u201eOgniu\u201d. Pochodzi\u0142 z\u00a0rodziny o\u00a0tradycjach niepodleg\u0142o\u015bciowych i\u00a0co r\u00f3wnie wa\u017cne \u2013 zna\u0142 okolice Zakopanego jak w\u0142asn\u0105 kiesze\u0144, mieszkaj\u0105c na Podhalu od jesieni 1944 roku. Ojciec m\u00f3j by\u0142 zawodowym oficerem w\u00a0stopniu kapitana<\/i> \u2013 wspomina\u0142 Komorowski. \u2013 W 1939 roku by\u0142 jednym z\u00a0dow\u00f3dc\u00f3w obrony twierdzy Modlin, kawalerem Krzy\u017ca Virtuti Militari. Jako jeniec honorowy wr\u00f3ci\u0142 z\u00a0szabl\u0105 u\u00a0boku, ale zaraz upomnia\u0142o si\u0119 o\u00a0niego gestapo i\u00a0odt\u0105d nasza rodzina tu\u0142a\u0142a si\u0119 przez ca\u0142\u0105 wojn\u0119. Kilkadziesi\u0105t razy zmieniali\u015bmy miejsce pobytu. Po upadku powstania warszawskiego osiedlili\u015bmy si\u0119 w\u00a0Zakopanem, podobnie jak wielu warszawiak\u00f3w, pozbawionych dachu nad g\u0142ow\u0105<\/a><\/i>[25]<\/a>.<\/p>\n Pawe\u0142 Komorowski, 1970 r., fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n Potwierdzone przez rodzin\u0119 g\u0142\u0119bokie zainteresowanie Komorowskiego dzia\u0142alno\u015bci\u0105 \u201eOgnia\u201d wyp\u0142ywa\u0142o jednak r\u00f3wnie\u017c, a\u00a0mo\u017ce przede wszystkim, z\u00a0si\u0142y dramatycznego, m\u0142odzie\u0144czego prze\u017cycia, bezpo\u015brednio zwi\u0105zanego z\u00a0osob\u0105 Kurasia. To by\u0142o na prze\u0142omie zimy i\u00a0wczesnej wiosny 1945 albo 1946 roku<\/i> \u2013 opowiada Ma\u0142gorzata Komorowska, c\u00f3rka re\u017cysera. \u2013 Tata mia\u0142 wtedy 15 albo 16 lat. Szed\u0142 ze swoj\u0105 matk\u0105 po mleko do g\u00f3rali. Byli um\u00f3wieni w\u00a0jakiej\u015b cha\u0142upie, wtedy nie zna\u0142o si\u0119 konkretnych adres\u00f3w, sz\u0142o si\u0119 po prostu do kogo\u015b i\u00a0m\u00f3wi\u0142o: tam na Parda\u0142\u00f3wk\u0119, w\u00a0stron\u0119 Olczy. Gdy doszli do tej cha\u0142upy i\u00a0gdy mieli ju\u017c bra\u0107 mleko od ga\u017adziny, nast\u0105pi\u0142 w\u00a0obej\u015bciu okropny rejwach. Pojawili si\u0119 jacy\u015b faceci, zamkn\u0119li tat\u0119 i\u00a0jego matk\u0119 w\u00a0stodole ze zwierz\u0119tami. Kazali im tam le\u017ce\u0107 i\u00a0nie rusza\u0107 si\u0119. Chata tej ga\u017adziny by\u0142a typow\u0105, star\u0105 chat\u0105 g\u00f3ralsk\u0105, gdzie z\u00a0jednej strony by\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 mieszkalna, a\u00a0z drugiej \u2013 cz\u0119\u015b\u0107 dla byd\u0142a. Sama ga\u017adzina nie zosta\u0142a zamkni\u0119ta, dzia\u0142a\u0142a w\u00a0jakim\u015b porozumieniu z\u00a0tymi \u2013 jak si\u0119 okaza\u0142o \u2013 partyzantami. Podobno s\u0142ycha\u0107 by\u0142o, \u017ce szykuje im jaki\u015b posi\u0142ek. Do chaty przychodzi\u0142y kolejne osoby po mleko i\u00a0na zasadzie kot\u0142a \u2013 wszystkie by\u0142y zamykane tam, gdzie le\u017celi ju\u017c m\u00f3j tato i\u00a0jego mama. Ca\u0142y czas ich pilnowano, ale tato zdo\u0142a\u0142 przytkn\u0105\u0107 oko do szpary w\u00a0deskach i\u00a0obserwowa\u0142, co si\u0119 dzieje na zewn\u0105trz. W\u00a0pewnym momencie pad\u0142o z\u00a0podw\u00f3rka has\u0142o \u201eOgie\u0144\u201d: \u017ce ma si\u0119 niebawem zjawi\u0107. W\u00a0jaki\u015b czas potem tata zobaczy\u0142 m\u0119\u017cczyzn\u0119 w\u00a0bia\u0142ym ko\u017cuchu. Nie wiem tylko, czy od razu by\u0142 pewien, \u017ce widzi \u201eOgnia\u201d, czy nabra\u0142 tej pewno\u015bci dopiero wraz z\u00a0up\u0142ywem lat, gdy coraz g\u0142\u0119biej bada\u0142 jego histori\u0119. Jakkolwiek by\u0142o, o\u00a0\u015bwicie zostali wypuszczeni. Tamto zdarzenie by\u0142o jednak dla taty czym\u015b traumatycznym, mimo \u017ce w\u00a0czasie wojny widzia\u0142 niejedno. Wszyscy zamkni\u0119ci z\u00a0nim ludzie prze\u017cyli godziny panicznego strachu, bo nie wiedzieli, co ci partyzanci z\u00a0nimi zrobi\u0105. Mogli ich przecie\u017c nawet zabi\u0107. Ludzi \u201eOgnia\u201d sta\u0107 by\u0142o na wszystko<\/a><\/i>[26]<\/a>. Scenariusz Czarnych parzenic <\/i>utrwali powidok tego m\u0142odzie\u0144czego prze\u017cycia re\u017cysera \u2013 P\u0142omie\u0144 nosi tu bia\u0142y p\u00f3\u0142ko\u017cuch. W\u015br\u00f3d zachowanych projekt\u00f3w kostium\u00f3w do filmu autorstwa\u00a0Magdaleny\u00a0Tes\u0142awskiej jest nawet rysunek P\u0142omienia w\u00a0mundurze, na kt\u00f3ry ma za\u0142o\u017cony dodatkowo w\u0142a\u015bnie taki p\u00f3\u0142ko\u017cuch<\/a>[27]<\/a>.<\/p>\n projekty kostium\u00f3w do filmu Czarne parzenice<\/em>, teczka w\u00a0zbiorach FINA, sygn. 2974., \u017ar\u00f3d\u0142o: FINA<\/span><\/p>\n Komorowski najprawdopodobniej ju\u017c w\u00a0pierwszych powojennych latach zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z\u00a0Machejkiem, gdy ten bywa\u0142 go\u015bciem w\u00a0Domu Pracy Tw\u00f3rczej \u201eAstoria\u201d w\u00a0Zakopanem, kt\u00f3ry do 1949 roku prowadzi\u0142a matka re\u017cysera. Musieli wtedy rozmawia\u0107 o\u00a0\u201eOgniu\u201d. Wida\u0107 wi\u0119c wyra\u017anie, \u017ce temat ten w\u00a0Komorowskim kie\u0142kowa\u0142 i\u00a0dociera\u0142 do niego r\u00f3\u017cnymi drogami. Schy\u0142ek lat 60. m\u00f3g\u0142 si\u0119 wydawa\u0107 w\u00a0miar\u0119 dogodnym momentem, by spr\u00f3bowa\u0107 dotkn\u0105\u0107 tabu, korzystaj\u0105c jednocze\u015bnie z\u00a0do\u015bwiadczenia tych filmowc\u00f3w, kt\u00f3rym wcze\u015bniej nie uda\u0142o si\u0119 o\u00a0\u201eOgniu\u201d opowiedzie\u0107. W\u00a01967 roku Komorowski zrealizowa\u0142 sw\u00f3j najlepszy film Stajnia na Salvatorze<\/i>, tworz\u0105c wnikliwe studium sytuacji wojennej, kt\u00f3ra wymusza nieodwo\u0142alne os\u0105dy, lecz nie zwalnia z\u00a0w\u0105tpliwo\u015bci moralnych. To nader udane zanurzenie si\u0119 w\u00a0czasy okupacji musia\u0142o by\u0107 dla re\u017cysera impulsem potwierdzaj\u0105cym, \u017ce wojenne i\u00a0powojenne losy Kurasia to jego temat i\u00a0obszar artystycznych poszukiwa\u0144, w\u00a0ramach kt\u00f3rych zdo\u0142a odnie\u015b\u0107 si\u0119 do wielu kontrowersji zwi\u0105zanych z\u00a0t\u0105 postaci\u0105.<\/p>\n \u015acibor-Rylski wraca do swojej ulubionej tematyki<\/b><\/p>\n Ko\u0144czy\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas w\u00a0polskim kinie wojennym epoka, kt\u00f3r\u0105 Piotr Zwierzchowski nazywa kinem nowej pami\u0119ci<\/i>, a\u00a0kt\u00f3r\u0105 zdominowa\u0142a narracja nacjonalistycznego ugrupowania genera\u0142a Moczara. Zadaj\u0105c pytanie<\/i> \u2013 pisze Zwierzchowski \u2013 podobne do stawianych przez polsk\u0105 szko\u0142\u0119 filmow\u0105, kino lat 60. udziela\u0142o jednak niekiedy zupe\u0142nie innych odpowiedzi. Odnosi\u0142o si\u0119 do problemu pami\u0119ci zbiorowej, polskiej to\u017csamo\u015bci, ale \u2013 zgodnie z\u00a0oczekiwaniami w\u0142adzy i\u00a0przynajmniej cz\u0119\u015bci widz\u00f3w \u2013 rezygnowa\u0142o z\u00a0umartwiania si\u0119, rozdrapywania polskich ran, przypominania kompleks\u00f3w, odbr\u0105zawiania polskich mit\u00f3w narodowych<\/a><\/i>[28]<\/a>. Kino to kreowa\u0142o pozytywny wizerunek Polaka i\u00a0pozornie zamazywa\u0142o podzia\u0142y w\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwie. Jeszcze w\u00a01969 roku nic nie wskazywa\u0142o, \u017ce formu\u0142a kina nowej pami\u0119ci si\u0119 wyczerpuje. W\u00a0latach 1968\u20131969 nast\u0105pi\u0142 wr\u0119cz gwa\u0142towny wzrost produkcji film\u00f3w wojennych, na czele ze sztandarowym Dniem oczyszczenia <\/i>(1969) Jerzego Passendorfera, czo\u0142owego tw\u00f3rcy nurtu narodowo-kombatanckiego. Lecz jednocze\u015bnie formu\u0142a tego nurtu traci\u0142a impet, przestawa\u0142a by\u0107 dominuj\u0105ca, co dawa\u0142o szans\u0119 takim projektom jak Czarne parzenice.<\/i> Nawet pu\u0142kownik Za\u0142uski, ideolog tego kina, wyczuwa\u0142, \u017ce polski film wojenny znalaz\u0142 si\u0119 na zakr\u0119cie, cho\u0107 nadal przeciwstawia\u0142 si\u0119 filmom, kt\u00f3re komplikowa\u0142y wizerunek Polaka i\u00a0mog\u0142yby zosta\u0107 skutecznie u\u017cyte przeciwko nam<\/a><\/i>[29]<\/a>.<\/p>\n \u00d3wczesny szef kinematografii Czes\u0142aw Wi\u015bniewski lekk\u0105 r\u0119k\u0105 potrafi\u0142 zestawi\u0107 filmy tego nurtu z\u00a0innymi, cz\u0119sto wybitnymi i\u00a0apolitycznymi filmami wojennymi tamtego okresu. Wymienia\u0142 obok siebie Barwy walki <\/i>(re\u017c. Jerzy Passendorfer, 1964), Westerplatte <\/i>(re\u017c. Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz, 1967), Stajni\u0119 na Salvatorze <\/i>czy Kontrybucj\u0119 <\/i>(re\u017c. Jan \u0141omnicki, 1966), wydobywaj\u0105ce z\u00a0ciemno\u015bci okresu okupacyjnego wa\u017cne przes\u0142anie moralne<\/i>. I\u00a0dalej m\u00f3wi\u0142: Filmy te tworz\u0105 ten w\u0142a\u015bnie klimat aprobaty dla wysi\u0142ku walcz\u0105cych, pochwa\u0142\u0119 patriotyzmu, pozytywnego sensu zbiorowych i\u00a0pojedynczych, cz\u0119sto tragicznych zmaga\u0144 z\u00a0okupantem<\/a><\/i>[30]<\/a>. A\u00a0skoro wiceminister Wi\u015bniewski chwali\u0142 Stajni\u0119<\/i>…, Komorowski m\u00f3g\u0142 mie\u0107 nadziej\u0119, \u017ce zyska\u0142 mimochodem kredyt zaufania na realizacj\u0119 Czarnych parzenic<\/i>, kt\u00f3re pokazywa\u0142y, \u017ce wojna jednak nie wydobywa z\u00a0cz\u0142owieka najpi\u0119kniejszych cech, i\u00a0kt\u00f3re zamiast zamazywa\u0107 podzia\u0142y w\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwie, raczej by je polaryzowa\u0142y, opowiadaj\u0105c o\u00a0postaci, kt\u00f3r\u0105 w\u00a0dyskursie nieoficjalnym od zawsze tytu\u0142owano albo bohaterem, albo morderc\u0105.<\/p>\n re\u017cyser Jerzy Passendorfer i\u00a0minister Czes\u0142aw Wi\u015bniewski na gali rozdania Z\u0142otych Ekran\u00f3w, 1972\/03\/27, Pocz\u0105tek prac literackich nad filmem Komorowskiego o\u00a0\u201eOgniu\u201d przypada na po\u0142ow\u0119 lutego 1969 roku<\/a>[31]<\/a>, ju\u017c w\u00a0nowo powo\u0142anym Zespole \u201ePlan\u201d, w\u00a0kt\u00f3rym re\u017cyser znalaz\u0142 si\u0119 po rozwi\u0105zaniu \u201eKadru\u201d. Z\u00a0\u201ePlanem\u201d wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 wtedy tak\u017ce Aleksander \u015acibor-Rylski. Film o\u00a0J\u00f3zefie Kurasiu to r\u00f3wnie\u017c by\u0142 jego temat. \u015acibor nie zetkn\u0105\u0142 si\u0119 wprawdzie nigdy z\u00a0\u201eOgniem\u201d, ale wspomina\u0142, \u017ce pozna\u0142 ludzi, kt\u00f3rzy walczyli przeciwko \u201eOgniowi\u201d. Po wojnie i\u00a0jeszcze u\u00a0schy\u0142ku lat 50. \u015acibor deklarowa\u0142: nie ma we mnie ani dla \u201eOgnia\u201d, ani dla jego ludzi sympatii<\/a><\/i>[32]<\/a>. Ten stosunek musia\u0142 jednak z\u00a0czasem ewoluowa\u0107 \u2013 podobnie jak generalne pogl\u0105dy \u015acibora na sytuacj\u0119 polityczn\u0105 w\u00a0Polsce \u2013 by m\u00f3g\u0142 powsta\u0107 scenariusz tej miary co Czarne parzenice<\/i>, pr\u00f3buj\u0105cy odda\u0107 \u201eOgniowi\u201d pewn\u0105 sprawiedliwo\u015b\u0107, a\u00a0nietaj\u0105cy jednak jego przewinie\u0144.<\/p>\n Zreszt\u0105 du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 pisarskiej i\u00a0scenariopisarskiej aktywno\u015bci \u015acibora by\u0142a pr\u00f3b\u0105 fabularnej analizy dramatycznej sytuacji politycznej na styku wojny i\u00a0pokoju w\u00a01945 roku. Zrealizowane scenariusze Cie\u0144 <\/i>(re\u017c. Jerzy Kawalerowicz, 1956), Ostatni strza\u0142 <\/i>(re\u017c. Jan Rybkowski, 1958), Rok pierwszy <\/i>(re\u017c. Witold Lesiewicz, 1960), Morderca zostawia \u015blad <\/i>(re\u017c. Aleksander \u015acibor-Rylski, 1967) i\u00a0zatrzymany przez Komisj\u0119 Ocen Scenariuszy Zau\u0142ek \u015bw. Sebastiana <\/i>z 1957 roku oraz wydana dopiero po \u015bmierci \u015acibora i\u00a0po prze\u0142omie ustrojowym powie\u015b\u0107 Pier\u015bcionek z\u00a0ko\u0144skiego w\u0142osia <\/i>(1991) by\u0142y jego osobistym zmaganiem si\u0119 z\u00a0tym, jak wywa\u017cy\u0107 polityczne racje mi\u0119dzy tych, kt\u00f3rzy reprezentowali now\u0105 w\u0142adz\u0119, a\u00a0tych, kt\u00f3rzy si\u0119 jej sprzeciwiali. \u015acibor podejmowa\u0142 zadania bardzo trudne, je\u015bli nie karko\u0142omne, tym bardziej \u017ce w\u0142a\u015bnie wobec tego rodzaju kwestii decydenci byli szczeg\u00f3lnie uwa\u017cni. Dlatego inny jest podzia\u0142 racji w\u00a0zrealizowanym Cieniu <\/i>i Roku pierwszym<\/i>, b\u0119d\u0105cymi swego rodzaju uk\u0142onem w\u00a0stron\u0119 \u00f3wczesnej w\u0142adzy, a\u00a0inny \u2013 znacznie bardziej odwa\u017cny i\u00a0bezkompromisowy \u2013 w\u00a0Zau\u0142ku… <\/i>i Pier\u015bcionku…<\/i>, kt\u00f3re ze wzgl\u0119du na oskar\u017cycielski ton wobec UB \u015acibor musia\u0142 schowa\u0107 do szuflady<\/a>[33]<\/a>.<\/p>\n Sam \u015acibor podejmowan\u0105 przez siebie tematyk\u0119 ’44 i\u00a0’45 roku nazywa\u0142 swoj\u0105 obsesyj\u0105<\/a><\/i>[34]<\/a>, a\u00a0momenty, gdy udawa\u0142o si\u0119 przywo\u0142a\u0107 zimn\u0105 i\u00a0gro\u017an\u0105 atmosfer\u0119 tamtego czasu, by\u0142 chyba w\u0142a\u015bnie tym, czego poszukiwa\u0142, pisz\u0105c swoje scenariusze. Gdy odwiedzi\u0142 plan filmu Lesiewicza, <\/i>tak pisa\u0142 do swojego przyjaciela Stanis\u0142awa Lema: By\u0142em par\u0119 dni na plenerach \u201e<\/i>Roku pierwszego\u201d (\u2026). Wi\u0119kszo\u015b\u0107 kr\u0119ci si\u0119 w\u00a0\u0141\u0119cznej pod Lublinem. Ot\u00f3\u017c, drogi m\u00f3j, takiego miasteczka jeszcze w\u00a0\u017cyciu nie widzia\u0142em, a\u00a0znam par\u0119 takich dziur w\u00a0Kieleckiem, \u017ce Jezusie Maryjo. Gdzie\u015b, przed wojn\u0105, mieszka\u0142o tam z\u00a0osiem tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w, wi\u0119kszo\u015b\u0107 Izraelit\u00f3w, reszta Pijak\u00f3w. Teraz jest niespe\u0142na dwa tysi\u0105ce. Szyldy niekt\u00f3re jeszcze sprzed wojny, na \u015bcianach nietkni\u0119te napisy z\u00a0czas\u00f3w PKWN (\u017bo\u0142nierzu, utrwal nasze granice na Odrze i\u00a0Nissie (sic!) \u0141u\u017cyckiej!), w\u00a0ca\u0142ym miasteczku musieli\u015bmy tylko trzy szyldy zmieni\u0107, \u017ceby nam do roku ’44 pasowa\u0142y<\/a><\/i>[35]<\/a>.<\/p>\n \u015acibor przyj\u0105\u0142 propozycj\u0119 napisania adaptacji ksi\u0105\u017cki Machejka na pocz\u0105tku 1969 roku tym ch\u0119tniej, \u017ce w\u00a0tamtym momencie zn\u00f3w tkwi\u0142 w\u00a0atmosferze tu\u017cpowojennych zmaga\u0144 politycznych. Gdy sko\u0144czy\u0142 prace nad swoim filmem S\u0105siedzi <\/i>(1969) o\u00a0bydgoskiej \u201eczarnej niedzieli\u201d, od razu usiad\u0142 bowiem do pisania scenariusza filmu Po\u0142udnik zero <\/i>(re\u017c. Waldemar Podg\u00f3rski, 1970) o\u00a0dramatycznych konfliktach na Mazurach w\u00a01945 roku<\/a>[36]<\/a>. Niemal\u017ce r\u00f3wnoczesne rozpocz\u0119cie prac nad Czarnymi parzenicami<\/i> wymaga\u0142o jednak ustalenia ju\u017c na pocz\u0105tku pewnych generalnych za\u0142o\u017ce\u0144, kt\u00f3re pozwoli\u0142yby de facto <\/i>odej\u015b\u0107 od ksi\u0105\u017cki Machejka: przede wszystkim zag\u0119szczenia dramaturgii, pomini\u0119cia propagandowych deklamacji oraz pewnej zmiany konwencji, kt\u00f3ra pozwoli\u0142aby troch\u0119 inaczej spojrze\u0107 na \u201eOgnia\u201d. Porzucenie pami\u0119tnikarskiej narracji niwelowa\u0142o w\u00a0du\u017cej mierze subiektywn\u0105 optyk\u0119 Machejka na powojenne sprawy Podhala, do kt\u00f3rej pisarz by\u0142 przywi\u0105zany, lecz \u015acibor i\u00a0Komorowski uzyskali jego zgod\u0119 na daleko id\u0105ce zmiany oraz nowy tytu\u0142: Czarne parzenice<\/i>, <\/i>traktowany na razie roboczo<\/a>[37]<\/a>. Scenariusz, kt\u00f3ry napisa\u0142 \u015acibor, ma charakter \u2013 podobnie jak w\u00a0przypadku innych jego tekst\u00f3w dla filmu \u2013 rozbudowanej literacko noweli, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna czyta\u0107 jak pasjonuj\u0105c\u0105 proz\u0119.<\/p>\n Nowa narracja o\u00a0\u201eOgniu\u201d<\/b><\/p>\n Przy skrajnie negatywnym wizerunku \u201eOgnia\u201d w\u00a0ksi\u0105\u017cce Machejka, z\u00a0kt\u00f3rej wynika, \u017ce Kura\u015b by\u0142 diab\u0142em w\u00a0ludzkiej sk\u00f3rze, \u015acibor chcia\u0142 naszkicowa\u0107 w\u00a0scenariuszu jego posta\u0107 nie tyle mo\u017ce nawet jako bardziej pozytywn\u0105, ile ciekawsz\u0105 \u2013 przedstawiaj\u0105c j\u0105 mniej pos\u0105gowo w\u00a0swej z\u0142owrogo\u015bci, za to w\u00a0spos\u00f3b bardziej zr\u00f3\u017cnicowany. Jak zapowiada\u0142 w\u00a0trakcie pisania scenariusza: Powstan\u0105 dwa odr\u0119bne, lecz uzupe\u0142niaj\u0105ce si\u0119 filmy. Pierwszy uka\u017ce wydarzenia od strony \u201eOgnia\u201d (kt\u00f3ry u\u00a0nas nazywa\u0107 si\u0119 b\u0119dzie P\u0142omie\u0144), drugi z\u00a0punktu widzenia sekretarza<\/a><\/i>[38]<\/a>. Perspektywa sekretarza przybra\u0142a jednak w\u00a0scenariuszu wymiar bardzo specjalny i\u00a0nie by\u0142a prostym ukazaniem wydarze\u0144 oczami tej postaci. \u015acibor zdecydowa\u0142 si\u0119 na chwyt znacznie mocniejszy. Pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 Czarnych parzenic<\/i>, zatytu\u0142owana P\u0142omie\u0144<\/i>, ogniskowa\u0142a si\u0119 na pocz\u0105tku 1945 roku, gdy tytu\u0142owy bohater nie ma sobie na Podhalu r\u00f3wnych \u2013 jest kim\u015b w\u00a0rodzaju wsp\u00f3\u0142czesnego Janosika: otoczony g\u00f3ralsk\u0105 s\u0142aw\u0105 i\u00a0kultem, autentycznie odpowiedzialny za ludzi i\u00a0sprawy, kt\u00f3re si\u0119 tam tocz\u0105. Sam o\u00a0sobie m\u00f3wi: kr\u00f3l Podhala. T\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 ko\u0144czy scena, gdy P\u0142omie\u0144 dokonuje pierwszego bestialskiego mordu, zabijaj\u0105c porucznika Wr\u00f3bla \u2013 milicjanta, kt\u00f3rego obwinia o\u00a0odebranie mu komendantury MO. Prze\u017cywa wtedy szok: Pochyla si\u0119 nad Wr\u00f3blem, patrzy na niego d\u0142ugo, jakby nie wierzy\u0142 w\u00a0to, co si\u0119 sta\u0142o (\u2026), potem spuszcza wzrok na pistolet w\u00a0swojej w\u0142asnej d\u0142oni, krzywi si\u0119 \u2013 tak jako\u015b dziwnie, jakby nie m\u00f3g\u0142 obudzi\u0107 si\u0119 z\u00a0dr\u0119cz\u0105cego snu<\/i> (cz. I, s. 85)<\/a>[39]<\/a>.<\/p>\n Natomiast druga cz\u0119\u015b\u0107, zatytu\u0142owana Popi\u00f3\u0142<\/i>, jest ci\u0105giem kilkunastu sennych wizji P\u0142omienia, kt\u00f3ry po ob\u0142awie na resztki jego oddzia\u0142u na pocz\u0105tku 1947 roku pr\u00f3bowa\u0142 pope\u0142ni\u0107 samob\u00f3jstwo, lecz zrani\u0142 si\u0119 tylko ci\u0119\u017cko w\u00a0g\u0142ow\u0119 i\u00a0teraz le\u017cy w\u00a0oczekiwaniu na operacj\u0119, pilnowany przez funkcjonariuszy bezpiecze\u0144stwa<\/a>[40]<\/a>. Nie jest ju\u017c tym P\u0142omieniem, kt\u00f3rym by\u0142 jeszcze w\u00a0styczniu 1945 roku. Sta\u0142 si\u0119 wata\u017ck\u0105 i\u00a0bezlitosnym morderc\u0105. I\u00a0w\u0142a\u015bnie pokazuj\u0105c P\u0142omienia jako wata\u017ck\u0119, \u015acibor oddaje w\u00a0swoim scenariuszu perspektyw\u0119 i\u00a0pogl\u0105dy sekretarza na tamte wydarzenia. Id\u0105c tym tropem, w\u00a0bardzo wymowny spos\u00f3b pozwala zestawi\u0107 ze sob\u0105 dwie oddalone w\u00a0czasie sceny i\u00a0dwa monologi: P\u0142omienia i\u00a0jego podw\u0142adnego Or\u0142a. Na pocz\u0105tku scenariusza P\u0142omie\u0144 po\u015br\u00f3d okrzyk\u00f3w wiwatuj\u0105cego t\u0142umu i\u00a0d\u017awi\u0119k\u00f3w g\u00f3ralskiej orkiestry wje\u017cd\u017ca ze swoim osiemdziesi\u0119cioosobowym oddzia\u0142em do wsi Wi\u0105zownica. Witany chlebem i\u00a0sol\u0105 m\u00f3wi w\u00f3wczas do g\u00f3rali: Ja ta wiele gada\u0107 nie lubie. Ale co wam rzeke, to wam rzeke. Za wasz starunek i\u00a0zyczliwo\u015b\u0107 piaknie wam sy\u0107kim dzi\u0119kuje. Bili my si\u0119 tu wraz za te nasze g\u00f3ry i\u00a0teroz sami b\u0119dziemy w\u00a0tyk g\u00f3rak rz\u0105dzi\u0107. A\u00a0ja bede bacy\u0142, czy si\u0119 kaj\u015b g\u00f3ralowi krzywda nie dzieje. Jo, P\u0142omie\u0144! I\u00a0to wam dzi\u015b \u015bwi\u0119cie przirzekom!<\/i> (cz. I, s. 6).<\/p>\n Dwa lata p\u00f3\u017aniej, w\u00a0tej samej wsi, P\u0142omie\u0144 rozkazuje rozstrzela\u0107 starego gazd\u0119 S\u0142odyck\u0119, dotychczas swoj\u0105 praw\u0105 r\u0119k\u0119 w\u00a0Wi\u0105zownicy, za to, \u017ce Hyrnego i\u00a0innych ludzi z\u00a0jego oddzia\u0142u nie chcia\u0142 ju\u017c wi\u0119cej przeprowadza\u0107 przez granic\u0119 na S\u0142owacj\u0119. Bo ja ju\u017c mom dosi\u0107<\/i> \u2013 jak wyt\u0142umaczy\u0142 zrezygnowany S\u0142odycka (cz. II, s\u00a035). Podobnym oporem reaguje na widok P\u0142omienia reszta wsi: Na placyku przed ko\u015bcio\u0142em, w\u00a0tym samym miejscu, gdzie dwa lata temu czeka\u0142o na P\u0142omienia pi\u0119tna\u015bcie par umajonych sani, stoi teraz grupka milcz\u0105cych mieszka\u0144c\u00f3w, a\u00a0przed ni\u0105 kr\u00f3tki \u0142a\u0144cuch le\u015bnych z\u00a0broni\u0105, gotow\u0105 do strza\u0142u. (\u2026) Zapada g\u0142\u0119bokie milczenie i\u00a0tylko dziesi\u0105tki ponurych spojrze\u0144 k\u0142uj\u0105 P\u0142omienia jak \u017celazna szczotka<\/i> (cz. II, s. 35).<\/p>\n Wkr\u00f3tce g\u00f3rale z\u00a0innej wsi \u2013 Zar\u0119bka \u2013 s\u0105 ju\u017c odwa\u017cniejsi i\u00a0bardziej zdeterminowani. Zaczynaj\u0105 strzela\u0107 do nadchodz\u0105cych ludzi P\u0142omienia. Staje si\u0119 jasne, \u017ce partyzancki przyw\u00f3dca, kt\u00f3ry mia\u0142 ich chroni\u0107 przed z\u0142em, sam sta\u0142 si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em tego z\u0142a. Nie zauwa\u017cy\u0142, \u017ce wojna si\u0119 sko\u0144czy\u0142a, \u017ce ludzie chc\u0105 po prostu normalnie \u017cy\u0107. P\u0142omie\u0144 zostawia za sob\u0105 ju\u017c tylko trupy. Gdy Orze\u0142, jego niedawny podw\u0142adny, zostaje wypuszczony z\u00a0wi\u0119zienia UB w\u00a0Krakowie i\u00a0przybywa do resztek oddzia\u0142u P\u0142omienia z\u00a0ultimatum bezpiecze\u0144stwa \u017c\u0105daj\u0105cego ich ujawnienia, dodaje od siebie: J\u00f3zu\u015b, casy sie odmieni\u0142y. Ju\u017c my ni som \u015bpionce rycerze, co si\u0119 pobudzili w\u00a0Tatrak. My som bidne ludzie, kt\u00f3ryk ju\u017c nikt nie kce. Wozieli mnie po r\u00f3znyk miejscak i\u00a0pokazywali, jako jest. Zyjom ludzie, jak si\u0119 nale\u017cy, chodzom rano do roboty, wracajom na wiec\u00f3r do domu, radyjo se puszcajom, gazete cytajom, a\u00a0w nocy \u015bpiom bez wselaknijakiego stracha. I\u00a0nikt si\u0119 ju\u017c o\u00a0nas nie k\u0142opoce; my som nikomu niepotrzebne, rozumis. Mnie si\u0119 widzi, ze ju\u017c cas ostawic to sy\u0107ko i\u00a0wraca\u0107. Bo ju\u017c z\u00a0tego nie b\u0119dzie nic wiency, ino jedno nieszc\u0119\u015bcie. I\u00a0telo<\/i> (cz. II, s. 47).<\/p>\n P\u0142omie\u0144 zabija Or\u0142a strza\u0142em w\u00a0brzuch, uznaj\u0105c go za Judasza. Tak samo b\u0119dzie kara\u0142 innych swoich podw\u0142adnych, kt\u00f3rzy z\u00a0coraz wi\u0119ksz\u0105 niech\u0119ci\u0105 wykonuj\u0105 jego rozkazy. Zw\u0142aszcza \u017ce do wykonywania kar trzyma w\u00a0swoim oddziale idealnego oprawc\u0119, kt\u00f3ry nie cofnie si\u0119 przed niczym. To niejaki Synu\u015b, m\u0142odziutki g\u00f3ral o\u00a0twarzy wiejskiego anio\u0142ka, (\u2026) drobny, delikatny, zar\u00f3\u017cowiony na policzkach<\/i> (cz. I, s. 7). Lecz nawet Synu\u015b zapragnie w\u00a0ko\u0144cu si\u0119 \u017ceni\u0107 i\u00a0odej\u015b\u0107 od P\u0142omienia. W\u00a0s\u0142owach monologu Or\u0142a zawiera si\u0119 zatem istotna przyczyna, kt\u00f3ra wykopa\u0142a przepa\u015b\u0107 mi\u0119dzy dow\u00f3dc\u0105 i\u00a0jego lud\u017ami. Oni walczyli po to, by m\u00f3c \u017cy\u0107 normalnie. P\u0142omie\u0144 \u2013 trwa\u0142 dla samej walki, dla w\u0142adzy, dla \u017cycia bez zasad i\u00a0obowi\u0105zk\u00f3w. Machejek w\u00a0swojej ksi\u0105\u017cce pr\u00f3bowa\u0142 przekona\u0107 czytelnika, \u017ce bezpiecze\u0144stwo pr\u00f3bowa\u0142o porozumie\u0107 si\u0119 z\u00a0\u201eOgniem\u201d, dawa\u0142o mu szans\u0119 wyj\u015bcia z\u00a0lasu, ujawnienia si\u0119 i\u00a0unikni\u0119cia cz\u0119\u015bci kary. \u015acibor w\u00a0swoim scenariuszu nie m\u00f3g\u0142 napisa\u0107, \u017ce tak naprawd\u0119, wbrew temu, co m\u00f3wi Orze\u0142, dla P\u0142omienia i\u00a0jego ludzi nie by\u0142o powrotu do normalnego \u017cycia \u2013 po wyj\u015bciu z\u00a0lasu zostaliby przez UB natychmiast uwi\u0119zieni i\u00a0zg\u0142adzeni. Ale przysz\u0142y widz filmu sam by to sobie dopowiedzia\u0142. Zw\u0142aszcza \u017ce \u015acibor, u\u017cywaj\u0105c innych motyw\u00f3w, pozwala zrozumie\u0107 i\u00a0empatyzowa\u0107 z\u00a0pocz\u0105tkowymi d\u0105\u017ceniami P\u0142omienia, gdy ten by\u0142 jeszcze kochanym przez g\u00f3rali partyzanckim przyw\u00f3dc\u0105.<\/p>\n P\u0142omie\u0144 walczy\u0142 w\u00a0tych stronach przez ca\u0142\u0105 wojn\u0119, najpierw w\u00a0AK pod dow\u00f3dztwem niejakiego kapitana Geparda, potem dowodz\u0105c w\u0142asnym oddzia\u0142em \u201eSzczyt\u201d. Od Geparda dosta\u0142 wyrok \u015bmierci za przechwycenie i\u00a0przyw\u0142aszczenie alianckiego zrzutu, ale uda\u0142o mu si\u0119 unikn\u0105\u0107 kary. Dla zwyk\u0142ych g\u00f3rali liczy\u0142o si\u0119 to, co P\u0142omie\u0144 robi\u0142 dla nich: odp\u0119dza\u0142 od g\u00f3ralskich wiosek niemieckie ekspedycje karne<\/i> (cz. I, s. 10). P\u0142omie\u0144 jest zadufany w\u00a0sobie, sam nada\u0142 sobie stopie\u0144 porucznika<\/a>[41]<\/a>, uwa\u017ca, \u017ce nikt go nie rusy<\/i>, bo on w\u00a0tych stronach jako jeden jedyniu\u0107ki (\u2026) Ruskim pomago\u0142<\/i> (cz. I, s. 23). P\u0142omie\u0144 nigdy nie mia\u0142 ci\u0105got ku komunizmowi, Sowietom pomaga\u0142 od listopada 1944 roku, gdy poczu\u0142, \u017ce b\u0119dzie to korzystne w\u00a0p\u00f3\u017aniejszej walce o\u00a0w\u0142adz\u0119 i\u00a0\u017ce mo\u017ce uzyska\u0107 od nich po wojnie poparcie na pi\u015bmie, kt\u00f3re traktuje jak swoj\u0105 polis\u0119 na \u017cycie. Rozumowa\u0142 w\u00a0spos\u00f3b, kt\u00f3ry bardzo prosto wyk\u0142ada w\u00a0jednej ze scen Konradowi, nowo mianowanemu szefowi UB w\u00a0Nowym Targu, kt\u00f3rego zwierzchno\u015bci nie uznaje: Hawok zyjom same g\u00f3rale i\u00a0nie bedom s\u0142ucha\u0107 nikogo, ino mnie. Ja ik bronie\u0142 za Niemca i\u00a0jo teroz bedem nimi opiekowo\u0142. I\u00a0nikt wi\u0119cy nimo tu zodnego prawa do w\u0142adze. Ino jo<\/i> (cz. I, s. 28). Dlatego jedyne, co chce Konradowi zaproponowa\u0107, to stanowisko swojego zast\u0119pcy…<\/p>\n Logika my\u015blenia P\u0142omienia, kt\u00f3r\u0105 szczeg\u00f3\u0142owo opisuje \u015acibor, mo\u017ce si\u0119 wydawa\u0107 naiwna, ale ma przecie\u017c sw\u00f3j sens. P\u0142omie\u0144 nie mo\u017ce zaakceptowa\u0107, \u017ce maj\u0105 nim rz\u0105dzi\u0107 szef UB Konrad, sekretarz PPR W\u0142adys\u0142aw Mroczek i\u00a0jego zast\u0119pca Wicu\u015b, kt\u00f3rzy nigdy wcze\u015bniej nie byli nawet na Podhalu! \u015acibor pokazuje wi\u0119c co\u015b, czego wprost powiedzie\u0107 nie m\u00f3g\u0142, a\u00a0co z\u00a0dzisiejszej perspektywy jest oczywiste: w\u00a0obsadzaniu stanowisk nie liczy\u0142a si\u0119 znajomo\u015b\u0107 spraw regionu, ale ideowo\u015b\u0107 i\u00a0oddanie PPR-owi. P\u0142omie\u0144 \u2013 podobnie zreszt\u0105 jak jego pierwowz\u00f3r \u2013 kradnie radzieck\u0105 ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0119 i\u00a0interweniuje na wy\u017cszym szczeblu partyjnym w\u00a0Krakowie, otrzymuj\u0105c oficjaln\u0105 nominacj\u0119 na szefa UB w\u00a0Nowym Targu<\/a>[42]<\/a>. Ale jego tryumf jest chwilowy, bo spos\u00f3b my\u015blenia i\u00a0dzia\u0142ania P\u0142omienia, jego niezale\u017cno\u015b\u0107 nie przystaj\u0105 do dogmat\u00f3w nowej w\u0142adzy. Dlatego jego powt\u00f3rne \u2013 w\u00a01945 roku \u2013 p\u00f3j\u015bcie w\u00a0g\u00f3ry mo\u017cna rozpatrywa\u0107 dwojako: i\u00a0jako niezgod\u0119 na podporz\u0105dkowanie si\u0119 komukolwiek, i\u00a0jako zwyk\u0142\u0105, ludzk\u0105 niezgod\u0119 na niesprawiedliwo\u015b\u0107. W\u00a0ten spos\u00f3b \u015acibor sprawia, \u017ce z\u00a0P\u0142omieniem przez pewien czas mo\u017cna sympatyzowa\u0107. I\u00a0zapewne na tej zasadzie trzymaj\u0105 z\u00a0nim nie tylko cz\u0142onkowie jego oddzia\u0142u, ale r\u00f3wnie\u017c ludzie, kt\u00f3rzy potajemnie mu s\u0142u\u017c\u0105, jak cho\u0107by wiceszef UB Jurkiewicz czy cz\u0142onek PPR \u017babi\u0144ski, co by\u0142o odwzorowaniem autentycznej opinii, \u017ce by\u0142 czas, gdy \u201eOgie\u0144\u201d wsz\u0119dzie mia\u0142 swoich ludzi.<\/p>\n Jak przepchn\u0105\u0107 ten scenariusz?<\/b><\/p>\n Obawy przed tym, jak na taki wizerunek P\u0142omienia zareaguj\u0105 decydenci, mia\u0142a w\u00a0pewnym stopniu za\u017cegna\u0107 konwencja scenariusza. \u015acibor nie tylko nada\u0142 postaciom fikcyjne pseudonimy i\u00a0nazwiska, lecz tak\u017ce opowiedzia\u0142 o\u00a0nich, zderzaj\u0105c dwa gatunki: film sensacyjny i\u00a0poetyk\u0119 ballady ludowej. P\u0142omie\u0144 jest w\u00a0pierwszej cz\u0119\u015bci scenariusza postaci\u0105 ba\u015bniow\u0105, ksi\u0119\u017cycow\u0105, nios\u0105c\u0105 w\u00a0sobie ludow\u0105 moralno\u015b\u0107 i\u00a0proste rozumienie \u015bwiata. Kwestie, kt\u00f3re wypowiada g\u00f3ralsk\u0105 gwar\u0105, stylizowane s\u0105 na motywy ludowej m\u0105dro\u015bci, w\u00a0kt\u00f3rej drzemie si\u0142a tradycji<\/a>[43]<\/a>. Gdyby Czarne parzenice <\/i>powsta\u0142y, omawiane by\u0142yby zapewne w\u00a0s\u0105siedztwie o\u00a0dwa lata wcze\u015bniejszego filmu S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144 <\/i>(re\u017c. Henryk Kluba, 1967), kt\u00f3ry zosta\u0142 wprawdzie na kilka lat pos\u0142any na p\u00f3\u0142k\u0119, ale \u015acibor musia\u0142 zna\u0107 ten film i\u00a0scenariusz Dymnego, bo na fali dramatu marca 1968 roku S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144 <\/i>sta\u0142o si\u0119 filmem legendarnym. Z\u00a0jednej strony \u015brodowisko filmowe po kilku pokazach zamkni\u0119tych uzna\u0142o S\u0142o\u0144ce… <\/i>za film wybitny, z\u00a0drugiej \u2013 w\u0142adze organizowa\u0142y pokazy dla robotnik\u00f3w, na kt\u00f3rych podnoszono okrzyki, \u017ce nie mo\u017ce \u017byd Kluba wciela\u0107 si\u0119 w\u00a0filmie w\u00a0polskiego biskupa!<\/a><\/i>[44]<\/a>, bo rzeczywi\u015bcie re\u017cyser taki epizod u\u00a0siebie zagra\u0142<\/a>[45]<\/a>.<\/p>\n Franciszek Pieczka jako Haratyk w\u00a0filmie S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144<\/em>, 1967 r., re\u017c. Henryk Kluba, fot. Tadeusz Kubiak, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n P\u0142omie\u0144 z\u00a0pierwszej cz\u0119\u015bci Parzenic <\/i>ma wiele wsp\u00f3lnego z\u00a0Haratykiem <\/i>z filmu Kluby. Nie bez powodu \u015acibor, tworz\u0105c posta\u0107 J\u00f3zefa Strusia, nie wykorzysta\u0142 informacji o\u00a0wojskowym wykszta\u0142ceniu i\u00a0do\u015bwiadczeniu \u201eOgnia\u201d, kt\u00f3ry sko\u0144czy\u0142 szko\u0142\u0119 podoficersk\u0105 i\u00a0przed 1939 rokiem s\u0142u\u017cy\u0142 w\u00a0KOP-ie na wschodniej granicy. P\u0142omie\u0144 sta\u0142 si\u0119 w\u00a0scenariuszu cz\u0142owiekiem niemal\u017ce niepi\u015bmiennym, trybunem ludowym, kt\u00f3rego g\u0142os wi\u0119cej wa\u017cy ni\u017c opinia i\u00a0dzia\u0142ania bezpiecze\u0144stwa. Z\u00a0tej perspektywy druga cz\u0119\u015b\u0107 scenariusza, kt\u00f3ra niesie ze sob\u0105 wprawdzie dramatyczny motyw wizji umieraj\u0105cego P\u0142omienia, mo\u017ce si\u0119 mimo wszystko jawi\u0107 jako pr\u00f3ba rozrzedzenia tak mocnego rysu tej postaci z\u00a0cz\u0119\u015bci pierwszej, po to, by scenariusz przeszed\u0142. Zw\u0142aszcza \u017ce w\u00a0drugiej cz\u0119\u015bci P\u0142omie\u0144 wyrasta na hulak\u0119, kt\u00f3ry nie przepu\u015bci \u017cadnej kobiecie, bior\u0105c \u015blub z\u00a0Wal\u0105, a\u00a0ju\u017c na weselu \u015bpi\u0105c z\u00a0inn\u0105. Jedyna kobieta, z\u00a0kt\u00f3r\u0105 minimalnie si\u0119 liczy, to jego \u0142\u0105czniczka i\u00a0organizatorka siatki w\u00a0Krakowie \u2013 Hrabina. P\u0142omie\u0144 z\u00a0cz\u0119\u015bci drugiej, kt\u00f3rego \u015acibor degraduje, czyni\u0105c z\u00a0niego ju\u017c tylko wata\u017ck\u0119, przywodzi tak\u0105 my\u015bl: to, ilu mord\u00f3w dokona\u0142 J\u00f3zef Stru\u015b, dowodzi, \u017ce w\u0142adza mia\u0142a jednak racj\u0119, od pocz\u0105tku mu nie ufaj\u0105c. R\u00f3\u017cnice w\u00a0wymowie pierwszej i\u00a0drugiej cz\u0119\u015bci s\u0105 bez w\u0105tpienia \u015bladem taktyki \u015acibora, kt\u00f3ry chcia\u0142 pokaza\u0107 P\u0142omienia zar\u00f3wno jako bohatera, jak i\u00a0morderc\u0119, wychodz\u0105c w\u00a0ten spos\u00f3b naprzeciw skrajnym opiniom o\u00a0\u201eOgniu\u201d.<\/p>\n T\u0119 r\u00f3\u017cnic\u0119 pomi\u0119dzy obiema cz\u0119\u015bciami wyczu\u0142 Krzysztof Teodor Toeplitz, kt\u00f3ry na wniosek Zespo\u0142u \u201ePlan\u201d recenzowa\u0142 scenariusz \u015acibora: Lepiej odbiera si\u0119 histori\u0119 ci\u0105g\u0142\u0105, opowiedzian\u0105 po kolei, w\u00a0kt\u00f3rej poszczeg\u00f3lne w\u0105tki maj\u0105 okazj\u0119 si\u0119 rozwin\u0105\u0107, a\u00a0nie tylko by\u0107 po prostu zamarkowane. Ponadto umyka nieco g\u0142\u00f3wny przedmiot opowie\u015bci. To ju\u017c nie historia niesamowitego g\u00f3ralskiego oddzia\u0142u, zab\u0142\u0105kanego zar\u00f3wno w\u00a0sensie topograficznym, w\u00a0lasach i\u00a0g\u00f3rach, lecz r\u00f3wnie\u017c w\u00a0sensie przeno\u015bnym, ideowym, ale raczej historia romans\u00f3w P\u0142omienia, kt\u00f3re powinny stanowi\u0107 tu raczej margines, rys obyczajowy ni\u017c omal\u017ce g\u0142\u00f3wny w\u0105tek. (\u2026) Nie jestem przekonany, czy [film] nale\u017ca\u0142oby dzieli\u0107 na dwie tak r\u00f3\u017cne serie i\u00a0czy nie da\u0142oby si\u0119 zrobi\u0107 z\u00a0tego jednego filmu \u2013 je\u015bli ju\u017c nie w\u00a0sensie jednej serii, bo materia\u0142 rzeczywi\u015bcie jest do\u015b\u0107 obfity \u2013 to w\u00a0ka\u017cdym razie w\u00a0sensie jego stylu opowie\u015bci<\/a><\/i>[46]<\/a>. Recenzji Toeplitza warto przeciwstawi\u0107 sformu\u0142owan\u0105 po latach opini\u0119 Tadeusza Drewnowskiego, badacza tw\u00f3rczo\u015bci \u015acibora, kt\u00f3ry przeczyta\u0142 wszystkie jego niezrealizowane scenariusze: Spo\u015br\u00f3d nich najbardziej atrakcyjna wydaje mi si\u0119 obszerna nowela filmowa pt. \u201e<\/i>Czarne parzenice\u201d (o\u00a0ujawnieniu si\u0119 oddzia\u0142u \u201eOgnia\u201d na Podhalu i\u00a0jego \u015bmierci), skomponowana na motywach dw\u00f3ch autentycznych ksi\u0105\u017cek wspomnieniowych Machejka, zupe\u0142nie zreszt\u0105 artystycznie i\u00a0j\u0119zykowo przenicowanych<\/a><\/i>[47]<\/a>.<\/p>\n Uwa\u017cny czytelnik ksi\u0105\u017cki Rano przeszed\u0142 huragan <\/i>i scenariusza Czarne parzenice <\/i>dostrze\u017ce, \u017ce nie tylko P\u0142omie\u0144, ale r\u00f3wnie\u017c wiele innych postaci, kt\u00f3re powo\u0142a\u0142 do \u017cycia \u015acibor, ma swoje dalekie odpowiedniki po\u015br\u00f3d bohater\u00f3w Machejka. A\u00a0wi\u0119c na przyk\u0142ad sam Machejek przeobrazi\u0142 si\u0119 u\u00a0\u015acibora w\u00a0sekretarza W\u0142adys\u0142awa Mroczka, Machejkowy szef UB Staszek to \u015aciborowy Konrad, odpowiednio: porucznik Wro\u0144ski to milicjant Wr\u00f3bel, podw\u0142adny \u201eOgnia\u201d \u2013 \u201ePo\u015bwist\u201d to Hyrny, \u0142\u0105czniczka \u201eKontystka\u201d to Hrabina, Kubu\u015b Skalski \u2013 Synu\u015b. \u015acibor z\u00a0jednej strony ucieka\u0142 w\u00a0fikcj\u0119, we w\u0142asne pomys\u0142y scenariuszowe, a\u00a0z drugiej \u2013 powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 jednak na pierwowz\u00f3r Machejka, licz\u0105c, \u017ce widz skojarzy legend\u0119 \u201eOgnia\u201d.<\/p>\n Dlatego gdy w\u00a0swojej recenzji scenariusza Czarnych parzenic<\/i> Toeplitz napisa\u0142 o\u00a0\u201eOgniu\u201d i\u00a0P\u0142omieniu, \u017ce identyczno\u015b\u0107 tych postaci nie ulega kwestii<\/i>, kierownik artystyczny Zespo\u0142u \u201ePlan\u201d Ryszard Kosi\u0144ski m\u00f3g\u0142 wpa\u015b\u0107 w\u00a0pop\u0142och lub stwierdzi\u0107, \u017ce taki scenariusz wymaga szczeg\u00f3lnych \u015brodk\u00f3w, kt\u00f3re uspokoj\u0105 wiceministra Wi\u015bniewskiego. Tote\u017c do scenariusza Czarnych parzenic<\/i>, przed\u0142o\u017conego 30 pa\u017adziernika 1969 roku wiceministrowi do akceptacji, dos\u0142a\u0142 27 listopada notatk\u0119 z\u00a0informacj\u0105, \u017ce kierownictwo Zespo\u0142u \u201ePlan\u201d po przeanalizowaniu wniosk\u00f3w z\u00a0dyskusji z\u00a017 listopada nad scenariuszem uzgodni\u0142o ze \u015aciborem-Rylskim i\u00a0Paw\u0142em Komorowskim, \u017ce:<\/p>\n 1. Na etapie scenopisu, a\u00a0nast\u0119pnie w\u00a0trakcie realizacji filmu ulegn\u0105 rozwini\u0119ciu te momenty, w\u00a0kt\u00f3rych m\u00f3wi si\u0119 o\u00a0znaczeniu i\u00a0roli Polskiej Partii Robotniczej na Podhalu (\u2026). W\u00a0zwi\u0105zku z\u00a0tym jeszcze wi\u0119kszy nacisk zostanie po\u0142o\u017cony na posta\u0107 sekretarza KP Mroczka, b\u0119d\u0105cego przedstawicielem najbardziej ofiarnych si\u0142 narodu.<\/i><\/p>\n 2. (\u2026) realizacja p\u00f3jdzie w\u00a0kierunku jak najwi\u0119kszego uog\u00f3lnienia sprawy, zacieraj\u0105c w\u00a0stopniu jeszcze wi\u0119kszym, ni\u017c to ma miejsce w\u00a0tek\u015bcie, zwi\u0105zki tej postaci z\u00a0postaci\u0105 \u201eOgnia\u201d.<\/i><\/p>\n 3. W\u00a0drugiej cz\u0119\u015bci filmu, po\u015bwi\u0119conej stopniowej likwidacji bandy, uwypuklone zostanie jej rosn\u0105ce osamotnienie w\u00a0\u015brodowisku g\u00f3ralskim, odchodzenie g\u00f3rali od P\u0142omienia, wygaszenie jego mitu.<\/i><\/p>\n 4. W\u00a0filmie \u2013 precyzyjniej ni\u017c w\u00a0scenariuszu \u2013 okre\u015blony zostanie stosunek P\u0142omienia do \u201eprzybysz\u00f3w\u201d, widz nie mo\u017ce mie\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce nie chodzi tu o\u00a0niech\u0119\u0107 do przedstawicieli jakiego\u015b konkretnego o\u015brodka, np. Krakowa, lecz o\u00a0niech\u0119\u0107 do wszelkich reprezentant\u00f3w prawa, kt\u00f3rzy przybyliby na Podhale, aby zaprowadzi\u0107 tam \u0142ad i\u00a0porz\u0105dek; regionalizm P\u0142omienia jest w\u00a0gruncie rzeczy przykrywk\u0105 dla niepohamowanych, anarchicznych ambicji tego wata\u017cki. <\/i><\/p>\n 5. Zar\u00f3wno Zesp\u00f3\u0142, jak i\u00a0tw\u00f3rcy filmu traktuj\u0105 tytu\u0142y poszczeg\u00f3lnych cz\u0119\u015bci jako robocze.<\/i><\/p>\n 6. Zesp\u00f3\u0142 zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce \u201e<\/i>Czarne parzenice\u201d, b\u0119d\u0105c filmem o\u00a0P\u0142omieniu, musz\u0105 by\u0107 filmem o\u00a0trudnych pocz\u0105tkach w\u0142adzy ludowej; Zesp\u00f3\u0142 w\u00a0trakcie realizacji b\u0119dzie czuwa\u0142, aby ta atmosfera ofiarno\u015bci, bojowo\u015bci, heroizmu, charakterystyczna dla ludzi buduj\u0105cych now\u0105 w\u0142adz\u0119, oddana zosta\u0142a w\u00a0przysz\u0142ym filmie z\u00a0maksymaln\u0105 wierno\u015bci\u0105<\/a><\/i>[48]<\/a>.<\/p>\n Mimo wszystko trudno nie by\u0107 zdziwionym, \u017ce wiele zgrabnie zasygnalizowanych w\u00a0scenariuszu kwestii musia\u0142o zosta\u0107 w\u00a0eksplikacji a\u017c tak topornie dookre\u015blonych, a\u00a0wra\u017cenie to dope\u0142nia jeszcze nowomowa u\u017cyta w\u00a0pi\u015bmie autorstwa Kosi\u0144skiego. Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce inaczej si\u0119 nie da\u0142o, je\u015bli chcia\u0142o si\u0119 przepchn\u0105\u0107 ten projekt. Sam \u015acibor w\u00a0wywiadzie o\u00a0Czarnych parzenicach <\/i>m\u00f3wi\u0142 o\u00a0\u201eOgniu\u201d w\u00a0podobnym tonie: [Machejek] osobi\u015bcie uczestniczy\u0142 w\u00a0rozgromieniu gro\u017anej bandy \u201eOgnia\u201d. Film ten indywidualne, bardzo osobiste do\u015bwiadczenia uog\u00f3lnia, usi\u0142uj\u0105c da\u0107 syntetyczny portret takich zb\u0142\u0105kanych wata\u017ck\u00f3w, jak \u201eOgie\u0144\u201d<\/a><\/i>[49]<\/a>. Podobne stwierdzenia s\u0105 w\u00a0jakim\u015b stopniu efektem funkcjonowania podw\u00f3jnej narracji \u2013 oficjalnej i\u00a0nieoficjalnej. Jerzy Matula, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 drugim re\u017cyserem Czarnych parzenic<\/i>, zapami\u0119ta\u0142, \u017ce przygotowania i\u00a0zdj\u0119cia odbywa\u0142y si\u0119 w\u00a0atmosferze ogromnej nerwowo\u015bci i\u00a0obaw, \u017ce zaraz ka\u017c\u0105 wszystko przerwa\u0107<\/i>. I\u00a0dodaje: Bardzo chcieli\u015bmy powiedzie\u0107 maksimum skomplikowanej prawdy o\u00a0\u201eOgniu\u201d, kt\u00f3ra nie by\u0142a tym, czego oczekiwa\u0142a w\u0142adza. W\u00a0scenariuszu pewne rzeczy specjalnie by\u0142y zamarkowane w\u00a0ten spos\u00f3b, \u017ceby nie k\u0142u\u0107 w\u00a0oczy, ale Komorowski ze \u015aciborem byli od pocz\u0105tku um\u00f3wieni, \u017ce nie b\u0119d\u0105 kropka w\u00a0kropk\u0119 filmowa\u0107 scenariusza i\u00a0scenopisu<\/a><\/i>[50]<\/a>.<\/p>\n Ta podw\u00f3jna narracja i\u00a0pismo Kosi\u0144skiego do wiceministra odnios\u0142y skutek, bo 6\u00a0grudnia 1969 roku Wi\u015bniewski zatwierdzi\u0142 scenariusz \u015acibora, lecz przed skierowaniem go do produkcji prosi\u0142 jeszcze \u2013 co by\u0142o dzia\u0142aniem wyj\u0105tkowym wobec zwyk\u0142ych procedur \u2013 by Naczelnemu Zarz\u0105dowi Kinematografii przedstawi\u0107 scenopis<\/a>[51]<\/a>. A\u00a0scenopis autorstwa Komorowskiego<\/a>[52]<\/a> by\u0142 ju\u017c wtedy praktycznie gotowy. Re\u017cyser pozosta\u0142 bardzo wierny scenariuszowi \u015acibora, dodaj\u0105c przede wszystkim uj\u0119cia wysokich Tatr w\u00a0\u015bniegu, o\u015bwietlonym s\u0142o\u0144cem<\/i> (cz. I, s. 4), pozwalaj\u0105ce poczu\u0107 oddech g\u00f3r i\u00a0zamykaj\u0105c pewne sceny w\u00a0no\u015bnych symbolach wizualnych, jak na przyk\u0142ad ten, gdy oddzia\u0142 P\u0142omienia biesiaduje z\u00a0radzieckim oddzia\u0142em majora Miasowa:<\/p>\n Twarz P\u0142omienia w\u00a0ta\u0144cu. Rozgl\u0105da si\u0119 i\u00a0nagle podchodzi w\u00a0k\u0105t sali i\u00a0pochyla si\u0119. Kamera panoramuje za jego ruchem. Wida\u0107, jak z\u00a0le\u017c\u0105cej na stole kupy automat\u00f3w r\u0119ka P\u0142omienia \u0142apie za luf\u0119 jeden z\u00a0nich. Po chwili inna r\u0119ka robi to samo, za ni\u0105 inne. (\u2026) Ko\u0142o ta\u0144cz\u0105cych coraz szybciej przesuwa si\u0119 przed kamer\u0105. Na okrzyk i\u00a0odpowiedni moment w\u00a0ta\u0144cu nagle podnosz\u0105 si\u0119 r\u0119ce do g\u00f3ry. W\u00a0ka\u017cdej automat. Kamera podje\u017cd\u017ca gwa\u0142townie na moment zderzenia ciupag-automat\u00f3w<\/i> (cz. I, s. 37).<\/p>\n Scena ta nast\u0119puje zreszt\u0105 prawie bezpo\u015brednio po najd\u0142u\u017cszym \u2013 licz\u0105cym 140 metr\u00f3w \u2013 uj\u0119ciu w\u00a0ca\u0142ym scenopisie, w\u00a0kt\u00f3rym Komorowski bez ci\u0119\u0107 zainscenizowa\u0142by g\u00f3ralsk\u0105 biesiad\u0119 z\u00a0Sowietami i\u00a0kilka rozm\u00f3w P\u0142omienia, pij\u0105cego szklankami samogon i\u00a0jednocze\u015bnie prowadz\u0105cego pierwsze rozmowy o\u00a0mianowaniu starosty czy o\u00a0zwierzchnictwie jego w\u0142adzy nad wojskiem radzieckim, wymaszerowuj\u0105cym wkr\u00f3tce z\u00a0Podhala. W\u00a0sekwencji tej P\u0142omie\u0144 jawi si\u0119 jako samozwa\u0144czy, lecz rzeczywisty w\u0142adca ca\u0142ego regionu. Tego rodzaju d\u0142ugie jazdy kamery by\u0142y domen\u0105 Mieczys\u0142awa Jahody, kt\u00f3ry mia\u0142 fotografowa\u0107 Czarne parzenice. <\/i>W innych fragmentach <\/i>Komorowski chcia\u0142 jednak zrealizowa\u0107 sw\u00f3j film w\u00a0dynamicznych, zaledwie kilkumetrowych szwenkach, oddaj\u0105cych nerwowy rytm \u00f3wczesnej sytuacji politycznej. W\u00a0scenopisie Komorowski zaznaczy\u0142 ju\u017c tak\u017ce precyzyjnie miejsca, kt\u00f3re pr\u00f3cz autentycznej muzyki folklorystycznej<\/i> mia\u0142y by\u0107 ilustrowane stylizowan\u0105 muzyk\u0105 w\u00a0opracowaniu kompozytora Wojciecha Kilara<\/a><\/i>[53]<\/a>.<\/p>\n J\u00f3zef Letkier (w\u00a0\u015brodku) i\u00a0operator Mieczys\u0142aw Jahoda (z\u00a0prawej) podczas zdj\u0119\u0107 dokumentacyjnych do filmu Czarne parzenice<\/em>, 1970 r., re\u017c. Pawe\u0142 Komorowski,\u00a0\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n Zmiany, jakie wprowadzi\u0142 re\u017cyser wobec scenariusza \u015acibora, s\u0105 trzy. Po pierwsze, usun\u0105\u0142 sekwencj\u0119 wypadu oddzia\u0142u P\u0142omienia do Krakowa, gdzie chcieli odbi\u0107 Or\u0142a z\u00a0wi\u0119zienia na Montelupich. Scena ta nast\u0119powa\u0142a w\u00a0scenariuszu po nieudanej pr\u00f3bie odbicia Or\u0142a z\u00a0poci\u0105gu. Usuni\u0119cie wyprawy do Krakowa powodowa\u0142o jednorodno\u015b\u0107 miejsca akcji: w\u00a0filmie by\u0142yby nim tylko g\u00f3ry i\u00a0g\u00f3rskie miejscowo\u015bci. Krak\u00f3w jawi\u0142by si\u0119 jako miasto mimo wszystko odleg\u0142e, kt\u00f3rego na ekranie nie wida\u0107, a\u00a0z kt\u00f3rego P\u0142omie\u0144 przywi\u00f3z\u0142 kiedy\u015b tylko swoj\u0105 nominacj\u0119 na szefa UB. W\u00a0scenopisie p\u00f3\u017aniejsze wypuszczenie Or\u0142a z\u00a0UB, jego przybycie do oddzia\u0142u i\u00a0zabicie go przez P\u0142omienia od razu dramaturgicznie zgrywa si\u0119 z\u00a0nadchodz\u0105cym upadkiem partyzant\u00f3w. Komorowski rozpisa\u0142 tu na ci\u0105g mikrosytuacji scenariuszow\u0105 sekwencj\u0119 zdrady. Siuhaj, brat Or\u0142a, r\u00f3wnie\u017c podw\u0142adny P\u0142omienia, chce pom\u015bci\u0107 \u015bmier\u0107 brata. Zg\u0142asza si\u0119 do UB, bezpiecze\u0144stwo organizuje zasadzk\u0119…<\/p>\n Druga zmiana to scalenie przez Komorowskiego w\u00a0jedn\u0105 posta\u0107 dw\u00f3ch bohater\u00f3w reprezentuj\u0105cych now\u0105 w\u0142adz\u0119. W\u00a0pierwszej cz\u0119\u015bci scenariusza \u015acibora pojawia\u0142 si\u0119 szef UB w\u00a0Nowym Targu Konrad, natomiast w\u00a0drugiej rannego w\u00a0g\u0142ow\u0119 P\u0142omienia pilnowa\u0142 inny funkcjonariusz \u2013 Rafa\u0142. W\u00a0scenopisie Konrad przesta\u0142 istnie\u0107, a\u00a0w jego miejsce pojawi\u0142 si\u0119 Rafa\u0142, kt\u00f3ry w\u00a0ten spos\u00f3b stawa\u0142 si\u0119 bohaterem obu cz\u0119\u015bci filmu. Scena, gdy pilnuje rannego P\u0142omienia, zyskiwa\u0142a w\u00a0scenopisie dodatkowe znaczenie: wcze\u015bniej P\u0142omie\u0144 postrzeli\u0142 Rafa\u0142a i\u00a0teraz m\u0119\u017cczyzna ma protez\u0119 zamiast nogi. Ale nie my\u015bli m\u015bci\u0107 si\u0119 na umieraj\u0105cym.<\/p>\n I zmiana ostatnia: w\u00a0ksi\u0105\u017cce Machejka i\u00a0w scenariuszu \u015acibora sekretarz Mroczek szed\u0142 w\u00a0um\u00f3wione miejsce pod Kowa\u0144cem, by spotka\u0107 si\u0119 na rozjemcz\u0105 rozmow\u0119 z\u00a0P\u0142omieniem. Przed samym spotkaniem oddawa\u0142 sw\u00f3j rewolwer jednemu z\u00a0ludzi z\u00a0obstawy P\u0142omienia. W\u00a0scenariuszu P\u0142omie\u0144 nie chcia\u0142 zwr\u00f3ci\u0107 Mroczkowi rewolweru po rozmowie, kt\u00f3ra nie przynios\u0142a rezultatu, obiecuj\u0105c mu, \u017ce dostanie j\u0105 przy kolejnym spotkaniu. To P\u0142omie\u0144 by\u0142 tu wi\u0119c tym, kt\u00f3ry rozdawa\u0142 karty. W\u00a0scenopisie jednak P\u0142omie\u0144 chce zwr\u00f3ci\u0107 bro\u0144 Mroczkowi, lecz ten nie chce rewolweru i\u00a0przecz\u0105co kiwa r\u0119k\u0105 w\u00a0stron\u0119 P\u0142omienia<\/i> (cz. I, s. 153). W\u00a0tym wariancie Mroczek jest g\u00f3r\u0105, daj\u0105c P\u0142omieniowi ewidentny znak, \u017ce bez wzgl\u0119du na to, ile zgromadzi broni, jego dni s\u0105 policzone.<\/p>\n Wies\u0142aw Go\u0142as, 1969 r., fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n Wies\u0142aw Go\u0142as w\u00a0roli P\u0142omienia<\/b><\/p>\n Komorowski wyliczy\u0142, \u017ce P\u0142omie\u0144<\/i>, pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 Czarnych parzenic<\/i>, b\u0119dzie mia\u0142a 2406 metr\u00f3w (cz. I, s. 158). Druga cz\u0119\u015b\u0107 scenopisu, Popi\u00f3\u0142<\/i>, nie zosta\u0142a opatrzona podobn\u0105 adnotacj\u0105, ale s\u0105dz\u0105c po liczbie uj\u0119\u0107 \u2013 by\u0142aby podobnej d\u0142ugo\u015bci. Ka\u017cda z\u00a0cz\u0119\u015bci trwa\u0142aby wi\u0119c prawie 90 minut; by\u0142yby to dwa pe\u0142nometra\u017cowe filmy. W\u00a0grudniu 1969 roku, gdy Komorowski sk\u0142ada\u0142 sw\u00f3j scenopis Parzenic <\/i>w NZK, by\u0142 w\u00a0re\u017cyserskim natarciu. Trwa\u0142a w\u0142a\u015bnie premierowa emisja jego serialu Przygody pana Micha\u0142a <\/i>(1969)<\/a>[54]<\/a>, kt\u00f3ry cieszy\u0142 si\u0119 ogromn\u0105 popularno\u015bci\u0105, a\u00a0re\u017cyser mia\u0142 ju\u017c zaakceptowane scenariusze Przyg\u00f3d pana Andrzeja <\/i>(jak wiadomo, serial ostatecznie nie powsta\u0142). <\/i>Otrzyma\u0142 te\u017c nagrod\u0119 ministra spraw zagranicznych. To powodzenie mog\u0142o mie\u0107 chocia\u017c cz\u0119\u015bciowy wp\u0142yw na odbi\u00f3r scenopisu Parzenic<\/i>, kt\u00f3ry musia\u0142 zosta\u0107 w\u00a0NZK szybko przeczytany i\u00a0zaakceptowany, bo ju\u017c 24 grudnia \u2013 a\u00a0wi\u0119c w\u00a0nieca\u0142e trzy tygodnie po zatwierdzeniu scenariusza \u015acibora \u2013 wiceminister Wi\u015bniewski skierowa\u0142 projekt do produkcji<\/a>[55]<\/a>.<\/p>\n skan piacz\u0105tki kierownictwa produkcji filmu Czarne parzenice<\/em>, \u017ar\u00f3d\u0142o: archiwum autora<\/span><\/p>\n Przygotowania do zdj\u0119\u0107 zacz\u0119\u0142y si\u0119 od razu, bo filmowcy chcieli zd\u0105\u017cy\u0107 z\u00a0realizacj\u0105 zdj\u0119\u0107 zimowych \u2013 zw\u0142aszcza \u017ce aura im sprzyja\u0142a: w\u00a0Zakopanem spad\u0142o wkr\u00f3tce du\u017co \u015bniegu. Konstanty Lewkowicz, kt\u00f3ry kierowa\u0142 produkcj\u0105, zorganizowa\u0142 biuro w\u00a0WFF 1\u00a0w \u0141odzi, powsta\u0142y piecz\u0105tki z\u00a0tytu\u0142em filmu i\u00a0adresem biura, co by\u0142o zwyczajowym znakiem rozpocz\u0119cia przygotowa\u0144, a\u00a0w prasie bran\u017cowej pojawi\u0142y si\u0119 notki zapowiadaj\u0105ce film i\u00a0start zdj\u0119\u0107. Jedna z\u00a0nich, zamieszczona w\u00a0\u201eMagazynie Filmowym\u201d, przynosi\u0142a szczeg\u00f3lnie du\u017c\u0105 gar\u015b\u0107 szczeg\u00f3\u0142\u00f3w i\u00a0charakterystyczn\u0105 narracj\u0119: Film b\u0119d\u0105cy dramatem sensacyjno-psychologicznym uka\u017ce zbrojn\u0105 walk\u0119 reakcyjnego podziemia z\u00a0aparatem ludowej w\u0142adzy, a\u017c do tragicznego ko\u0144ca bandy samozwa\u0144czego \u201emajora\u201d, w\u00a0kt\u00f3rym \u0142atwo rozpoznajemy rysy os\u0142awionego \u201eOgnia\u201d, terroryzuj\u0105cego Podhale w\u00a0latach 1945-47. (\u2026) Zdj\u0119cia (operator Mieczys\u0142aw Jahoda) kr\u0119cone b\u0119d\u0105 w\u00a0wysokich g\u00f3rach, dok\u0105d tylko dojad\u0105 samochody ze sprz\u0119tem. \u201e<\/i>Czarne parzenice\u201d b\u0119d\u0105 filmem barwnym na ta\u015bmie \u201eEastmancolor\u201d, w\u00a0gr\u0119 wchodzi bowiem uchwycenie naturalnego kolorytu Podhala. Re\u017c. Komorowski wprowadzi do filmu g\u00f3ralsk\u0105 gwar\u0119, pod tym k\u0105tem zamierza dobra\u0107 aktor\u00f3w i\u00a0zaanga\u017cowa\u0107 \u201enaturszczyk\u00f3w\u201d. By\u0107 mo\u017ce w\u00a0filmie wyst\u0105pi\u0105 aktorzy z\u00a0amatorskiego teatru im. Modrzejewskiej w\u00a0Zakopanem, a\u00a0z pewno\u015bci\u0105 wykorzystane b\u0119d\u0105 g\u00f3ralskie zespo\u0142y regionalne. Scenariusz \u201eCzarnych parzenic\u201d przewiduje bowiem wesele P\u0142omienia, ta\u0144ce i\u00a0\u015bpiewy g\u00f3ralskie. (\u2026) \u201eCzarne parzenice\u201d b\u0119d\u0105 filmem dwucz\u0119\u015bciowym, wy\u015bwietlanym na jednym, ponaddwugodzinnym seansie. Zdj\u0119cia zimowe stanowi\u0107 b\u0119d\u0105 jedn\u0105 trzeci\u0105 filmu, tyle\u017c samo plenery wiosenno-letnie, reszta uj\u0119\u0107 nakr\u0119cona zostanie w\u00a0\u0142\u00f3dzkim atelier. Tu zbudowane zostan\u0105 wn\u0119trza chat g\u00f3ralskich, pokoje posterunku MO i\u00a0budynku UB<\/a><\/i>[56]<\/a>. Dekoracje te projektowa\u0142 Roman Wo\u0142yniec.<\/p>\n W Archiwum Pa\u0144stwowym w\u00a0\u0141odzi zachowa\u0142a si\u0119 ksi\u0119ga ekonomiczna Szczeg\u00f3\u0142owy plan filmu \u201eCzarne parzenice\u201d<\/a><\/i>[57]<\/a> z\u00a0wyszczeg\u00f3lnionymi cz\u0142onkami ekipy, obsad\u0105 aktorsk\u0105, terminami zdj\u0119\u0107 i\u00a0bud\u017cetem. <\/i>P\u0142omienia mia\u0142 gra\u0107 Wies\u0142aw Go\u0142as, Synusia \u2013 Marek Grechuta, Hyrnego \u2013 Jan Tesarz, Or\u0142a \u2013 Ryszard Filipski, Rafa\u0142a \u2013 Witold Pyrkosz, Mroczka \u2013 Marian Kociniak, Wicusia \u2013 Stefan Friedmann, Wr\u00f3bla \u2013 Andrzej Seweryn, \u017babi\u0144skiego \u2013 Jerzy Karaszkiewicz, Jurkiewicza \u2013 Eugeniusz Kami\u0144ski, Wal\u0119 \u2013 Krystyna Kr\u00f3l\u00f3wna, Hrabin\u0119 \u2013 Anna Ciepielewska, Geparda \u2013 Stanis\u0142aw Jasiukiewicz, Miasowa \u2013 Janusz K\u0142osi\u0144ski, Alosz\u0119 \u2013 Aleksander Bielawski, S\u0142odyck\u0119 \u2013 Kazimierz Fabisiak<\/a>[58]<\/a>. W\u00a0momencie domykania ksi\u0119gi szereg postaci nie by\u0142o jeszcze obsadzonych. By\u0142y to g\u0142\u00f3wnie postaci epizodyczne, lecz vacat by\u0142 r\u00f3wnie\u017c na odtw\u00f3rc\u0119 du\u017cej roli Siuhaja. Asystent Paw\u0142a Komorowskiego \u2013 Leszek Staro\u0144, kt\u00f3ry odby\u0142 studenckie praktyki w\u00a0Wytw\u00f3rni i\u00a0dosta\u0142 si\u0119 do ekipy Czarnych parzenic<\/i>, znalaz\u0142 jednak aktora do tej roli w\u00a0krakowskiej szkole teatralnej. By\u0142 nim Grzegorz Warcho\u0142<\/a>[59]<\/a>. Nikt nie jest jednak w\u00a0stanie dzi\u015b powiedzie\u0107, sk\u0105d w\u00a0obsadzie wzi\u0105\u0142 si\u0119 Marek Grechuta. By\u0107 mo\u017ce podpowiedzia\u0142 go Komorowskiemu Kazimierz Kutz, kt\u00f3ry nieco wcze\u015bniej przeprowadzi\u0142 z\u00a0Grechut\u0105 zdj\u0119cia pr\u00f3bne do roli Gabriela Basisty w\u00a0Soli ziemi czarnej <\/i>(1969)<\/a>[60]<\/a>. W\u00f3wczas Grechuta w\u00a0filmie Kutza jednak nie wyst\u0105pi\u0142, ale teraz, przy Czarnych parzenicach<\/i>, jego delikatno\u015b\u0107 idealnie kontrastowa\u0142aby z\u00a0okrucie\u0144stwem Synusia, kt\u00f3rego mia\u0142 zagra\u0107. Jednak Grechuta zdecydowanie odrzuci\u0142 propozycj\u0119 wyst\u0119pu w\u00a0Czarnych parzenicach<\/i>…<\/p>\n O skali produkcji \u015bwiadczy to, \u017ce sam okres zdj\u0119ciowy mia\u0142 trwa\u0107 137 dni, z\u00a0czego Wies\u0142aw Go\u0142as wzi\u0105\u0142by udzia\u0142 w\u00a077. Na przygotowania do zdj\u0119\u0107 Lewkowicz przewidzia\u0142 55 dni. Zdj\u0119cia mia\u0142y ruszy\u0107 17 lutego 1970 roku w\u00a0rejonie Zakopanego. Uszyto kostiumy, przygotowano plenery, zarezerwowano pokoje w\u00a0hotelach dla ekipy. Dzi\u015b bardzo trudno rozstrzygn\u0105\u0107, czy zdj\u0119cia rzeczywi\u015bcie si\u0119 rozpocz\u0119\u0142y. Cz\u0119\u015b\u0107 ekipy czeka\u0142a na wyjazd na walizkach w\u00a0\u0141odzi. Ale np. Wies\u0142aw Go\u0142as, drugi re\u017cyser Jerzy Matula i\u00a0odpowiadaj\u0105cy za ewolucje kaskaderskie Krzysztof Fus byli ju\u017c w\u00a0Zakopanem. Fus kupi\u0142 od g\u00f3rali ruin\u0119 starej chaty i\u00a0przygotowywa\u0142 scen\u0119, w\u00a0kt\u00f3rej jako pal\u0105ca si\u0119 kobieta mia\u0142 wyskakiwa\u0107 przez okno z\u00a0tej obj\u0119tej po\u017carem chaty. Ale nie przypomina sobie, \u017ceby zdj\u0119cia ruszy\u0142y. Podobnie Leszek Staro\u0144 i\u00a0Eugenia Rubaszewska, kt\u00f3ra by\u0142a asystentk\u0105 Lewkowicza<\/a>[61]<\/a>. W\u00a0li\u015bcie do Lema \u015acibor tak\u017ce sugeruje, \u017ce do zdj\u0119\u0107 nie dosz\u0142o<\/a>[62]<\/a>. Jednak Wies\u0142aw Go\u0142as<\/a>[63]<\/a> i\u00a0Jerzy Matula pami\u0119taj\u0105 co\u015b odwrotnego: odby\u0142o si\u0119 kilka lub kilkana\u015bcie dni zdj\u0119ciowych, w\u00a0g\u0119stym \u015bniegu. Dla Matuli jest to wspomnienie tym wyra\u017aniejsze, \u017ce nie bra\u0142 \u017cadnego udzia\u0142u w\u00a0pracach przygotowawczych i\u00a0przyjecha\u0142 wprost do Zakopanego na pocz\u0105tek zdj\u0119\u0107. Przypomina sobie na dodatek, \u017ce Komorowski realizowa\u0142 jakie\u015b sceny z\u00a0pierwszej cz\u0119\u015bci scenariusza. Wiele wskazuje wi\u0119c na to, \u017ce cho\u0107 wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 ekipy czeka\u0142a jeszcze w\u00a0\u0141odzi na wyjazd, w\u00a0g\u00f3rach odby\u0142y si\u0119 jakie\u015b niezawarte w\u00a0planie zdj\u0119cia uciekaj\u0105ce. Potwierdza\u0142aby to notatka z\u00a0ko\u0144ca lutego, kt\u00f3r\u0105 opublikowa\u0142 \u201eMagazyn Filmowy\u201d: W Czarnym Dunajcu ko\u0142o Zakopanego rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w\u00a0po\u0142owie lutego zdj\u0119cia do filmu \u201e<\/i>Czarne parzenice\u201d Paw\u0142a Komorowskiego (\u2026). W\u00a0Czarnym Dunajcu zlokalizowano obiekty miejskie, takie jak posterunek MO, komend\u0119 UB, poczt\u0119 itp. Z\u00a0\u201emiasta\u201d ekipa przeniesie si\u0119 w\u00a0okresie p\u00f3\u017aniejszym w\u00a0tatrza\u0144ski plener, wysoko w\u00a0g\u00f3ry, gdzie nie taje \u015bnieg. Od pierwszych scen w\u00a0filmie wyst\u0119puje wielu g\u00f3rali-statyst\u00f3w<\/a><\/i>[64]<\/a>. Oczywi\u015bcie notatka ta mog\u0142a zosta\u0107 sporz\u0105dzona wcze\u015bniej, przed pierwszym klapsem, i\u00a0opublikowana zgodnie z\u00a0planem, gdy mia\u0142 on pa\u015b\u0107, je\u015bli do redakcji nie dotar\u0142a na czas informacja o\u00a0wstrzymaniu zdj\u0119\u0107. Ten kr\u00f3tki tek\u015bcik nie jest, niestety, opatrzony \u017cadnym zdj\u0119ciem z\u00a0planu, kt\u00f3re by\u0142oby pewnym dowodem na rozpocz\u0119cie zdj\u0119\u0107. Fotosist\u0105 Czarnych parzenic <\/i>mia\u0142 by\u0107 J\u00f3zef Letkier, kt\u00f3ry ju\u017c nie \u017cyje. Nie uda\u0142o mi si\u0119 odnale\u017a\u0107 prawie \u017cadnych materia\u0142\u00f3w fotograficznych zwi\u0105zanych z\u00a0Czarnymi parzenicami.<\/i><\/p>\n Minister Wi\u015bniewski ulega prywatnym interesom komendanta wojew\u00f3dzkiego SB<\/b><\/p>\n Lecz jakkolwiek by\u0142o z\u00a0pierwszym klapsem na planie Czarnych parzenic<\/i>, wstrzymanie produkcji mia\u0142o swoje konkretne i\u00a0niespodziewane powody, a\u00a0ca\u0142a awantura rozegra\u0142a si\u0119 w\u00a0drugiej po\u0142owie lutego. Gdyby nie list \u015acibora do Stanis\u0142awa Lema z\u00a0pocz\u0105tku marca 1970 roku, ods\u0142aniaj\u0105cy mechanizm zakulisowej gry, trudno by\u0142oby ustali\u0107 i\u00a0uwierzy\u0107 w\u00a0jej przebieg. \u015acibor pisa\u0142:<\/p>\n Dwa tygodnie temu, w\u00a0przeddzie\u0144 wyjazdu ekipy Paw\u0142a Komorowskiego na zdj\u0119cia, film z\u00a0Machejka (owe \u201e<\/i>Czarne parzenice\u201d, o\u00a0kt\u00f3rych zapewne pami\u0119tasz) zosta\u0142 zatrzymany. Bezpo\u015brednim sprawc\u0105 tego by\u0142 znany Ci zapewne ze s\u0142yszenia tow. Wa\u0142ach z\u00a0Krakowa. Prehistoria tego by\u0142a nast\u0119puj\u0105ca: Tw\u00f3j przyjaciel Siunio Zieli\u0144ski<\/a><\/i>[65]<\/a> zakupi\u0142 w\u00a0sklepie ksi\u0105\u017ck\u0119 w\/w tow. Wa\u0142acha<\/a><\/i>[66]<\/a>. W\u00a0tej\u017ce ksi\u0105\u017cce jest rozdzia\u0142 po\u015bwi\u0119cony \u201eOgniowi\u201d. Siunio wpad\u0142 zatem na genialny pomys\u0142, aby autora uczyni\u0107 konsultantem filmu, \u017ce niby na miejscu, \u017ce wysokiej rangi, wszystko u\u0142atwi itp. Komorowski \u2013 drugie nieprzytomne dzieci\u0119 \u2013 nie zasi\u0119gn\u0105wszy niczyjej rady ani opinii, bez wahania przes\u0142a\u0142 scenopis wzmiankowanemu autorowi. Autor \u2013 w\u00a0pierwszej fazie \u2013 wyrazi\u0142 si\u0119 o\u00a0filmie dobrze, jednak\u017ce po kilkunastu dniach zmieni\u0142 zdanie radykalnie, rozes\u0142a\u0142 wici po rozmaitych wa\u017cnych instytucjach i\u00a0za\u017c\u0105da\u0142 wstrzymania prac, a\u00a0w rozmowie ze mn\u0105 o\u015bwiadczy\u0142, i\u017c uwa\u017ca tekst za zdecydowanie szkodliwy ideologicznie itp.<\/i><\/p>\n Sprawa \u2013 przy takim obrocie rzeczy \u2013 wyl\u0105dowa\u0142a natychmiast w\u00a0sekretariacie KC i\u00a0od decyzji stamt\u0105d zale\u017ca\u0142o, co si\u0119 stanie dalej. Pocz\u0105tek wygl\u0105da\u0142 bardzo niedobrze, bo \u017ar\u00f3d\u0142o, z\u00a0kt\u00f3rego nadp\u0142yn\u0119\u0142y zastrze\u017cenia, nie jest \u017ar\u00f3d\u0142em, na kt\u00f3re \u0142atwo macha si\u0119 r\u0119k\u0105. W\u00a0pierwszych dniach wydawa\u0142o si\u0119 wi\u0119c, \u017ce przegrali\u015bmy ca\u0142\u0105 rzecz do ko\u0144ca, co mia\u0142o ten dodatkowy posmaczek, \u017ce wszystkie niedu\u017cego formatu pieski w\u00a0Naczelnym Zarz\u0105dzie Kinematografii natychmiast podnios\u0142y tryumfalne wycie i\u00a0ze wszystkich stron ko\u0142o naszych \u0142ydek rozleg\u0142o si\u0119 d\u017awi\u0119czne k\u0142apanie z\u0105bk\u00f3w. (\u2026) Je\u015bli o\u00a0mnie chodzi, to rzecz nawet nie le\u017ca\u0142a w\u00a0pieni\u0105dzach, bo ja wszystko, co mi si\u0119 nale\u017ca\u0142o, zd\u0105\u017cy\u0142em wzi\u0105\u0107 co do grosza (\u2026); znacznie bardziej zale\u017ca\u0142o mi na sprawach podstawowych: \u201eParzenice\u201d s\u0105 chyba jednym z\u00a0moich najlepszych scenariuszy, tak si\u0119 przynajmniej m\u00f3wi, a\u00a0ja i\u00a0sam tak my\u015bl\u0119, a\u00a0przy tym jest to tekst do\u015b\u0107 kontrowersyjny i\u00a0w sumie bardzo tragiczny. Ju\u017c przy zatwierdzaniu go ma\u0142e psy szumia\u0142y w\u00a0NZK, wyci\u0105gaj\u0105c zza szafy zakurzone aparaty do szerzenia czujno\u015bci; zatrzymanie \u201eParzenic\u201d oznacza\u0142oby, \u017ce na ka\u017cdej nast\u0119pnej komisji psy ju\u017c by nie szumia\u0142y, tylko z\u00a0miejsca skaka\u0142y do gard\u0142a.<\/i><\/p>\n Ostatnie wiadomo\u015bci, dos\u0142ownie z\u00a0wczoraj i\u00a0przedwczoraj, wskazuj\u0105 raczej na to, \u017ce autor spraw\u0119 przegra\u0142; pewne znaczenie mia\u0142 fakt, zdawa\u0142oby si\u0119 uboczny, a\u00a0mianowicie \u2013 \u017ce autor \u2013 zwalczaj\u0105c \u201e<\/i>Parzenice\u201d i\u00a0Machejka \u2013 r\u00f3wnocze\u015bnie zaoferowa\u0142 \u2013 poprzez uroczego Poldeczka Nowaka \u2013 sw\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 jednemu z\u00a0zespo\u0142\u00f3w i\u00a0nie by\u0142 od tego, aby j\u0105 kr\u0119ci\u0107 zamiast naszego filmu<\/a><\/i>[67]<\/a>.<\/p>\n Wa\u0142ach, kt\u00f3rego \u015acibor nazywa autorem,<\/i> dzia\u0142a\u0142 w\u00a0UB, a\u00a0potem SB ju\u017c od 1947 roku, docieraj\u0105c a\u017c do stanowiska I\u00a0zast\u0119pcy komendanta wojew\u00f3dzkiego SB w\u00a0Krakowie<\/a>[68]<\/a>. M\u00f3g\u0142 wi\u0119c bardzo du\u017co, a\u00a0ju\u017c na pewno \u2013 nacisn\u0105\u0107 na odpowiednich ludzi, by zatrzymali film Komorowskiego. Zw\u0142aszcza \u017ce jego szwagrem by\u0142 Franciszek Szlachcic, \u00f3wczesny wiceminister spraw wewn\u0119trznych. Nadzieje \u015acibora z\u00a0ostatniego akapitu jego listu na za\u017cegnanie kryzysu by\u0142y p\u0142onne: minister Wi\u015bniewski zatrzyma\u0142 Parzenice<\/a><\/i>[69]<\/a>. Wa\u0142achowi to jednak nie wystarczy\u0142o. Krzysztof Fus zapami\u0119ta\u0142 jeszcze sytuacj\u0119, gdy Wa\u0142ach przyjecha\u0142 do Zakopanego i\u00a0przebywaj\u0105cej tam cz\u0119\u015bci ekipy Parzenic <\/i>kaza\u0142 \u2013 jak cytuje Fus \u2013 zwija\u0107 interes<\/a><\/i>[70]<\/a>, ods\u0142aniaj\u0105c przy tym pistolet, kt\u00f3ry mia\u0142 pod marynark\u0105. Trudno w\u00a0polskim kinie o\u00a0bardziej jaskrawy przypadek dzia\u0142ania osoby wysoko postawionej, kt\u00f3ra chroni w\u0142asne interesy i\u00a0u\u017cywa s\u0142u\u017cb do wygrania prywatnego konfliktu. Nie znam zreszt\u0105 innego przyk\u0142adu z\u00a0polskiej kinematografii, by SB tak jawnie i\u00a0bezdyskusyjnie okaza\u0142a swoj\u0105 zwierzchno\u015b\u0107. Jednak Leopold Nowak, kt\u00f3ry podburzy\u0142 Wa\u0142acha przeciwko ekipie Parzenic<\/i>, i\u00a0tak nie nakr\u0119ci\u0142 swojego filmu o\u00a0\u201eOgniu\u201d, bo atmosfera wok\u00f3\u0142 postaci J\u00f3zefa Kurasia po raz kolejny zag\u0119\u015bci\u0142a si\u0119 do tego stopnia, \u017ce temat sta\u0142 si\u0119 nie do ruszenia, nawet dla re\u017cysera z\u00a0poparciem kogo\u015b takiego jak Wa\u0142ach. A\u00a0Parzenice <\/i>pogrzebano tak dokumentnie, \u017ce powsta\u0142 nawet zapis cenzorski zakazuj\u0105cy jakichkolwiek wzmianek w\u00a0prasie o\u00a0tym, \u017ce taki projekt w\u00a0og\u00f3le kiedy\u015b istnia\u0142…<\/a>[71]<\/a><\/p>\n Pawe\u0142 Komorowski na planie filmu Przysta\u0144<\/em>, 1970 r., fot. Roman Sumik, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/1-P-312-1-632x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/1-F-2486-385-632x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/parzenicekostiumymini.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/1-T-9-5-632x.jpg\")
<\/p>\n
\nfot. Jerzy Troszczy\u0144ski,\u00a0 \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/1-F-2595-44-632x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/1-F-4208-3-632x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/1-P-445-4-632x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/piecztakapieczec.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/1-F-2486-110-632x.jpg\")
<\/p>\n