{"id":228,"date":"2020-06-28T00:00:00","date_gmt":"2020-06-27T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2020\/06\/28\/meska-niepewnosc-o-niewinnych-czarodziejach-andrzeja-wajdy\/"},"modified":"2021-05-29T14:14:38","modified_gmt":"2021-05-29T13:14:38","slug":"meska-niepewnosc-o-niewinnych-czarodziejach-andrzeja-wajdy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/meska-niepewnosc-o-niewinnych-czarodziejach-andrzeja-wajdy\/","title":{"rendered":"M\u0119ska niepewno\u015b\u0107. O „Niewinnych czarodziejach” Andrzeja Wajdy"},"content":{"rendered":"

Andrzej Wajda, Jerzy Andrzejewski, Zbigniew Cybulski, Jerzy Skolimowski, Tadeusz \u0141omnicki, Krystyna Stypu\u0142kowska, Krzysztof Komeda, Andrzej Nowakowski, Roman Pola\u0144ski, Andrzej Trzaskowski \u2013 wszyscy oni spotkali si\u0119 na planie filmu Niewinni czarodzieje <\/i>latem 1959 roku. Z t\u0105 barwn\u0105 ekip\u0105 Wajda zrealizowa\u0142 film o wsp\u00f3\u0142czesnej m\u0142odzie\u017cy, o kt\u00f3rym to do\u015bwiadczeniu napisze wkr\u00f3tce w swoich notatkach: Od pocz\u0105tku nie lubi\u0142em tego filmu. Uwa\u017cam go za m\u00f3j najgorszy film. Nigdy si\u0119 tak nie nudzi\u0142em, jak w czasie jego realizacji<\/a><\/i>[1]<\/a>. <\/i>Zdania tego w\u0142a\u015bciwie nigdy nie zmieni\u0142. Sk\u0105d ta niech\u0119\u0107? Co takiego dzia\u0142o si\u0119 na planie Niewinnych czarodziei<\/i>, \u017ce wsp\u00f3\u0142praca posz\u0142a torem, kt\u00f3ry Wajd\u0119 napawa\u0142 tak ogromn\u0105 frustracj\u0105? Czy rozp\u0119ta\u0142o si\u0119 tam piek\u0142o m\u0119skiej rywalizacji? A mo\u017ce przyczyna tkwi ju\u017c w samej genezie filmu?<\/p>\n

<\/p>\n

autor: Wojciech Fangor, \u017ar\u00f3d\u0142o: GaPla FINA<\/span><\/p>\n

Niezadowoleni z efektu realizacji byli obaj jego pomys\u0142odawcy \u2013 Jerzy Andrzejewski i Andrzej Wajda, co trudno t\u0142umaczy\u0107 tylko czynnikami natury generacyjnej, kt\u00f3re z ironi\u0105 akcentuje w swej znakomitej sk\u0105din\u0105d biografii Komedy Magdalena Grzeba\u0142kowska: Re\u017cyser Andrzej Wajda (rocznik 1926) chcia\u0142by nakr\u0119ci\u0107 film o wsp\u00f3\u0142czesnej m\u0142odzie\u017cy, niepolityczny. Problem w tym, \u017ce nie zna si\u0119 na m\u0142odych ludziach, nie wie, czym \u017cyj\u0105, jakiej muzyki s\u0142uchaj\u0105, co czytaj\u0105. Nie pije w\u00f3dki, nie chodzi do klub\u00f3w, nie s\u0142ucha jazzu, stoi z boku. Scenariusz ma napisa\u0107 dla niego Jerzy Andrzejewski (rocznik 1909), kt\u00f3ry te\u017c nie ma du\u017cego kontaktu ze \u015bwiatem m\u0142odych ludzi<\/a><\/i>[2]<\/a>.<\/p>\n

Niby wszystko prawda, ale analizuj\u0105c historycznofilmowe szczeg\u00f3\u0142y i inne subtelno\u015bci, spraw\u0119 nale\u017cy uzna\u0107 za znacznie bardziej skomplikowan\u0105. Je\u017celi czyta\u0107 N<\/em>iewinnych czarodziei <\/i>w perspektywie polskiego kina m\u0119\u017cczyzn, film ten stanowi jego wyj\u0105tkowo frapuj\u0105c\u0105 ods\u0142on\u0119, bo jest jak nieudana rozmowa, troch\u0119 zd\u0142awiona, a troch\u0119 prowadzona bez przekonania przez re\u017cysera, kt\u00f3rego dr\u0119czy niepewno\u015b\u0107 co do podj\u0119tego tematu. Bo te\u017c ka\u017cdy, kto zna tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Wajdy cho\u0107by powierzchownie, wie, \u017ce problematyka m\u0142odzie\u017cowa nie by\u0142a z pewno\u015bci\u0105 jego obsesj\u0105. Zdarza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce dochodzi\u0142a do g\u0142osu, i to zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie zako\u0144czonej realizacji film\u00f3w wojennych \u2013 tak by\u0142o w 1957 roku po nakr\u0119ceniu Kana\u0142u<\/i>, gdy Wajda wraz z nastoletni\u0105 prozaiczk\u0105 Monik\u0105 Kotowsk\u0105 napisa\u0142 scenariusz Jeste\u015bmy sami na \u015bwiecie<\/i>, kt\u00f3rego realizacj\u0119 niestety wstrzymano. Historia o m\u0142odzie\u0144czym zwi\u0105zku pary oczekuj\u0105cej dziecka w miejskich ruinach okaza\u0142a si\u0119 zbyt kontrowersyjna. Fiasko tego przedsi\u0119wzi\u0119cia z nawi\u0105zk\u0105 zrekompensowa\u0142o re\u017cyserowi nakr\u0119cenie Popio\u0142u i diamentu<\/i> (1958) na podstawie powie\u015bci Jerzego Andrzejewskiego, dzi\u0119ki czemu u progu lat 60. Wajda mia\u0142 ju\u017c za sob\u0105 filmy, w kt\u00f3rych stworzy\u0142 emblematyczn\u0105 galeri\u0119 m\u0119skich bohater\u00f3w, z Jasiem Krone, podchor\u0105\u017cym \u201eKorabem\u201d i Ma\u0107kiem Che\u0142mickim na czele. Po raz kolejny konsekwentnie zmierzy\u0142 si\u0119 z mitologi\u0105 walki i wojennej \u015bmierci, realizuj\u0105c Lotn\u0105<\/i>, do kt\u00f3rej zdj\u0119cia zako\u0144czono 5 lutego 1959 roku. Wtedy to powt\u00f3rzy\u0142a si\u0119 sytuacja zaistnia\u0142a dwa lata wcze\u015bniej, a mianowicie zwrot ku wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, do kt\u00f3rego re\u017cysera zach\u0119ci\u0142 Jerzy Andrzejewski.<\/p>\n

Niepewna geneza<\/b><\/p>\n

Geneza Niewinnych czarodziei<\/i> pozostaje niejasna. Inaczej zapami\u0119ta\u0142 narodziny pomys\u0142u Wajda, inaczej Andrzejewski. Pr\u00f3buj\u0105c ustali\u0107, jak dosz\u0142o do powstania scenariusza, odnios\u0142am wra\u017cenie, \u017ce Andrzejewski wprowadzi\u0142 wr\u0119cz do historii napisania tego tekstu zagadk\u0119, kt\u00f3ra jest jak jego osobista piecz\u0119\u0107, maj\u0105ca odwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 od samego filmu i kierowa\u0107 nasze zainteresowanie ku niemu \u2013 pierwszemu autorowi pomys\u0142u. Nie jest bowiem wcale pewne, kiedy \u00f3w pomys\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bciwie narodzi\u0142 \u2013 czy Andrzejewski rozpocz\u0105\u0142 prac\u0119 nad nim tu\u017c po wojnie, na prze\u0142omie 1945 i 1946 roku, czy te\u017c dopiero kilkana\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej, w roku nakr\u0119cenia filmu. Tym samym rodzi si\u0119 pytanie istotne z punktu widzenia przedsi\u0119wzi\u0119cia, jakim by\u0142a realizacja pierwszego filmu wsp\u00f3\u0142czesnego w dorobku Wajdy \u2013 na ile materia\u0142 scenariuszowy, nad kt\u00f3rym re\u017cyser zacz\u0105\u0142 pracowa\u0107 w 1959 roku, by\u0142 wsp\u00f3\u0142czesny, a na ile zosta\u0142 zaktualizowany przez Andrzejewskiego, kt\u00f3ry zniech\u0119cony do pracy nad scenariuszem Bram raju<\/i> dokona\u0142 niespodziewanej wolty i podsun\u0105\u0142 Wajdzie zupe\u0142nie inn\u0105 propozycj\u0119. By nie pogubi\u0107 si\u0119 w zawi\u0142ej chronologii tego procesu tw\u00f3rczego, przypomnijmy dla porz\u0105dku te okoliczno\u015bci, kt\u00f3re s\u0105 najlepiej znane i najpewniejsze.<\/p>\n

Oto z pocz\u0105tkiem lutego 1959 roku, dos\u0142ownie par\u0119 dni po ostatnim klapsie do Lotnej<\/i>, Wajda uda\u0142 si\u0119 do Domu Pracy Tw\u00f3rczej w podwarszawskich Oborach, by odwiedzi\u0107 tam Jerzego Andrzejewskiego, zmagaj\u0105cego si\u0119 ze wspomnianymi Bramami raju<\/i>. Znu\u017cony mroczn\u0105 wizj\u0105 \u015bredniowiecznej krucjaty dzieci\u0119cej, Andrzejewski postanowi\u0142 oderwa\u0107 si\u0119 od niej i zach\u0119ci\u0142 Wajd\u0119 do pomys\u0142u na film o mi\u0142o\u015bci pomi\u0119dzy dwojgiem m\u0142odych ludzi. Czytelnicy tego tekstu s\u0142yszeli zapewne o szcz\u0119\u015bliwym zbiegu okoliczno\u015bci, za spraw\u0105 kt\u00f3rego Andrzejewski i Wajda dostrzegli w nobliwym DPT m\u0142odziutkiego poet\u0119 z dwoma tomikami wierszy na koncie, kt\u00f3ry przebywa\u0142 w Oborach po raz pierwszy jako najm\u0142odszy wtedy cz\u0142onek Zwi\u0105zku Pisarzy Polskich. Andrzej Wajda postanowi\u0142 wykorzysta\u0107 obecno\u015b\u0107 nowicjusza i przedstawi\u0107 mu scenariusz filmu o m\u0142odych ludziach w formie nadanej mu przez Andrzejewskiego. Oczywi\u015bcie zdawa\u0142em sobie spraw\u0119, kim jest Andrzej Wajda <\/i>\u2013 wspomina po latach \u00f3wczesny nowicjusz, Jerzy Skolimowski \u2013 ale to nie by\u0142a moja dzia\u0142ka, wi\u0119c pozwoli\u0142em sobie na ostr\u0105 krytyk\u0119, dosy\u0107 \u015bmia\u0142\u0105<\/a><\/i>[3]<\/a>. Krytyka poskutkowa\u0142a i m\u0142odziutki poeta otrzyma\u0142 od uznanego re\u017cysera propozycj\u0119 napisania w\u0142asnej wersji scenariusza, z czego wywi\u0105za\u0142 si\u0119 natychmiast i na drugi dzie\u0144 przyszed\u0142 z gotowym tekstem. Fakt ten odnotowa\u0142 w swoim dzienniku Andrzejewski z dat\u0105 10 lutego 1959 roku: Wczoraj wieczorem sporo w\u00f3dki z Mirk\u0105, Jerzym Skolimowskim i m\u0142odym synem Prawina, kt\u00f3ry nazywa si\u0119 Passent. Zaraz po obiedzie przyszed\u0142 do mnie Skolimowski, \u017ceby przeczyta\u0107 szkic scenariusza napisany ostatniej nocy. On sam ciekawszy od tego, co pisze. Pr\u00f3\u017cny, ambitny, bezczelny, zarozumia\u0142y \u2013 ma \u0142adn\u0105 twarz sko\u0144czonego drania i chyba bardzo pi\u0119kne cia\u0142o<\/a><\/i>[4]<\/a>. <\/i>Zanim tekst obywateli Andrzejewskiego i Skolimowskiego przebrn\u0105\u0142 przez Komisj\u0119 Ocen Scenariuszy, co nast\u0105pi\u0142o 5 maja, wok\u00f3\u0142 filmu zawirowa\u0142y wi\u0119c ju\u017c emocje, ambicje i oczekiwania. R\u00f3\u017cne, tak jak r\u00f3\u017cni byli jego tw\u00f3rcy. Najch\u0142odniejszy wzgl\u0119dem nowego przedsi\u0119wzi\u0119cia by\u0142 \u2013 jak si\u0119 p\u00f3\u017aniej oka\u017ce \u2013 sam re\u017cyser.<\/p>\n

Zanim o tym, cofnijmy si\u0119 jednak znowu do kwestii prapocz\u0105tk\u00f3w filmu i pytania, na ile Wajdzie przysz\u0142o pracowa\u0107 nad scenariuszem wsp\u00f3\u0142czesnym, a na ile by\u0142 to materia\u0142 uwsp\u00f3\u0142cze\u015bniony przez Andrzejewskiego pod wp\u0142ywem znu\u017cenia, kt\u00f3re dopad\u0142o go w Oborach (i \u2013 by\u0107 mo\u017ce \u2013 pod wp\u0142ywem wra\u017cenia, jakie wywar\u0142 na nim m\u0142ody Skolimowski). O genezie Niewinnych czarodziei<\/i> pisa\u0142a pokr\u00f3tce Anna Synoradzka w swej pierwszej monografii tw\u00f3rczo\u015bci Andrzejewskiego z 1997 roku. Czytamy w niej, \u017ce mia\u0142 to by\u0107 temat mi\u0142osny, nawi\u0105zuj\u0105cy do monologu Dziewicy z Mickiewiczowskich Dziad\u00f3w \u2013 Widowiska<\/i>. Pisze autorka: Temat \u201eNiewinnych czarodziej\u00f3w\u201d poci\u0105ga\u0142 Andrzejewskiego ju\u017c od bardzo dawna. Tak w\u0142a\u015bnie chcia\u0142 nazwa\u0107 powie\u015b\u0107 mi\u0142osn\u0105, kt\u00f3r\u0105 pr\u00f3bowa\u0142 pisa\u0107 wiosn\u0105 1946 roku, o czym wspomina\u0142 w listach do Iwaszkiewicza<\/a><\/i>[5]<\/a>. <\/i><\/p>\n

I tu wy\u0142ania si\u0119 pierwsza niepewno\u015b\u0107 badawcza, bo na podstawie opublikowanej korespondencji Jerzego Andrzejewskiego i Jaros\u0142awa Iwaszkiewicza da si\u0119 jedynie ustali\u0107, \u017ce tu\u017c po wojnie Andrzejewski zacz\u0105\u0142 pisa\u0107 powie\u015b\u0107 o mi\u0142o\u015bci. Jak\u0105 \u2013 tego bli\u017cej nie wiadomo. Po raz pierwszy mowa o tym w li\u015bcie z ko\u0144ca grudnia 1945 roku, pisanym ze s\u0142ynnego krakowskiego domu Zwi\u0105zku Zawodowego Literat\u00f3w Polskich przy Krupniczej 22, kt\u00f3rego nieustanny harmider utrudnia\u0142 Andrzejewskiemu skupienie si\u0119 na pracy tw\u00f3rczej, st\u0105d te\u017c planowa\u0142 wyjazd do Rabki lub Zakopanego: Chcia\u0142bym oczywi\u015bcie wykorzysta\u0107 ten okres i napisa\u0107 now\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119; r\u00f3\u017cne mam pomys\u0142y, wiem, \u017ce m\u00f3g\u0142bym teraz wiele pisa\u0107, ale na to trzeba spokoju, ciszy, mo\u017cno\u015bci skupienia si\u0119 i to nie tylko na dorywcz\u0105 godzin\u0119. A tak bym chcia\u0142 napisa\u0107 naprawd\u0119 dobr\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119!<\/a><\/i>[6]<\/a>. Wydaje si\u0119, \u017ce po up\u0142ywie miesi\u0105ca Andrzejewski przezwyci\u0119\u017cy\u0142 impas tw\u00f3rczy, bo 20 stycznia 1946 roku donosi Iwaszkiewiczowi pod koniec listu: Aha, wiesz, \u017ce zacz\u0105\u0142em pisa\u0107 now\u0105 powie\u015b\u0107? Nie ma nic wsp\u00f3lnego z wojn\u0105, ma to by\u0107 w\u0142a\u015bnie to, o czym rozmawiali\u015bmy: opowie\u015b\u0107 mi\u0142osna. \u017bycz\u0119 Ci, \u017ceby\u015b w Pary\u017cu napisa\u0142 swoj\u0105.<\/i><\/p>\n

Z dalszego toku korespondencji pomi\u0119dzy pisarzami wynika, \u017ce impas tw\u00f3rczy trwa\u0142 jednak jeszcze przez wiele miesi\u0119cy, bo kolejnej zimy, w li\u015bcie z 6 grudnia, Andrzejewski niezmiennie narzeka\u0142 na brak warunk\u00f3w do pracy i marzy\u0142 o wyje\u017adzie, chocia\u017cby do Szczawnicy, gdzie m\u00f3g\u0142by napisa\u0107 niedu\u017c\u0105 powie\u015b\u0107<\/i>. W odpowiedzi z 20 grudnia 1946 roku Iwaszkiewicz dopingowa\u0142 przyjaciela, pisz\u0105c mu ze Stawiska: Mam wra\u017cenie, \u017ce ca\u0142e Twoje milczenie, bo w\u0142a\u015bciwie przecie nie piszesz teraz nic nowego, polega na zaabsorbowaniu si\u0119 sprawami rodziny i \u017cycia codziennego. My\u015bl\u0119, \u017ce koniecznie musisz to prze\u0142ama\u0107 i rzeczywi\u015bcie \u2013 jak piszesz \u2013 pojecha\u0107 gdzie\u015b na jaki\u015b czas i napisa\u0107 wreszcie co\u015b ma\u0142ego i dobrego, tak jak kiedy\u015b m\u00f3wili\u015bmy o tym, po prostu powie\u015b\u0107 o mi\u0142o\u015bci.<\/i><\/p>\n

Z wymiany powy\u017cszych list\u00f3w wida\u0107, \u017ce zima 1946 roku to moment, w kt\u00f3rym Andrzejewski zarzuci\u0142 sygnalizowany Iwaszkiewiczowi temat mi\u0142osny i po\u015bwi\u0119ci\u0142 si\u0119 powie\u015bci Zaraz po wojnie<\/i>, a \u017ce tytu\u0142 wyda\u0142 mu si\u0119 p\u0142aski, zmieni\u0142 go po paru miesi\u0105cach na Popi\u00f3\u0142 i diament<\/i>. Mo\u017ce jednak istniej\u0105 jakie\u015b listy b\u0105d\u017a zapisy w innych \u017ar\u00f3d\u0142ach \u015bwiadcz\u0105ce o tym, \u017ce powie\u015b\u0107 stanowi\u0105ca literackie przetworzenie motywu niewinnych czarodziei powstawa\u0142a jednak po wojnie? W najnowszej ksi\u0105\u017cce Anny Synoradzkiej-Demadre, traktuj\u0105cej wszelako g\u0142\u00f3wnie o \u017cyciu osobistym pisarza, autorka wspomina o powstaniu Niewinnych czarodziei<\/i> tylko w kontek\u015bcie spotkania w Oborach w 1959 roku i podj\u0119ciu wsp\u00f3\u0142pracy nad scenariuszem z Jerzym Skolimowskim<\/a>[7]<\/a>.<\/p>\n

Nie do\u015b\u0107 na tym w kwestii niepewnej genezy filmu. Oto w roku 1994 Andrzej Wajda odnalaz\u0142 w swoich papierach niedatowany i pozbawiony tytu\u0142u maszynopis opowiadania Jerzego Andrzejewskiego. Po przeprowadzeniu kwerendy w archiwum pisarza w Muzeum Literatury okaza\u0142 si\u0119 on opowiadaniem o tytule Niewinni czarodzieje<\/i> napisanym w Oborach w 1968 roku, a wi\u0119c osiem lat po realizacji filmu. Materia\u0142 ten opublikowa\u0142a \u201eGazeta Wyborcza\u201d wraz z komentarzem Andrzeja Wajdy do maszynopisu Andrzejewskiego, w kt\u00f3rym pisarz streszcza najpierw fabu\u0142\u0119 powsta\u0142ego w 1959 roku filmu, a nast\u0119pnie wyznaje:<\/p>\n

Tej historii nie wymy\u015bli\u0142em. W par\u0119 lat po wojnie, wczesn\u0105 jesieni\u0105, we wrze\u015bniu albo z pocz\u0105tkiem pa\u017adziernika \u2013 mieszka\u0142em w\u00f3wczas w Krakowie \u2013 otrzyma\u0142em pewnego dnia przesy\u0142k\u0119, w niej zwyk\u0142y notes w ceratowej, do\u015b\u0107 podniszczonej ok\u0142adce, g\u0119sto zapisany o\u0142\u00f3wkiem, pismem niezbyt wyrobionym, wyra\u017anie szkolnym. W kr\u00f3tkim li\u015bcie skre\u015blonym na wyrwanej zapewne z zeszytu kartce kratkowanego papieru nieznany nadawca, podpisany pseudonimem Hektor, prosi\u0142 mnie, \u017cebym si\u0119 zapozna\u0142 z tre\u015bci\u0105 nades\u0142anych zapisk\u00f3w i orzek\u0142, czy warto si\u0119 nimi pos\u0142u\u017cy\u0107 jako materia\u0142em do ewentualnej pracy literackiej, tak to m\u00f3j anonimowy korespondent okre\u015bli\u0142. Przy ko\u0144cu listu w kilku zwi\u0119z\u0142ych s\u0142owach wyra\u017cona zosta\u0142a pod moim adresem do\u015b\u0107 pochlebna opinia, zapewniaj\u0105ca o zaufaniu, jakim jestem obdarzony, oraz obietnica, \u017ce w nied\u0142ugim czasie w\u0142a\u015bciciel notesu osobi\u015bcie si\u0119 zg\u0142osi po odbi\u00f3r i odpowied\u017a. Nie zjawi\u0142 si\u0119 nigdy i do tej pory nie wiem, kim Hektor by\u0142, co po wojnie robi\u0142, jak wygl\u0105da\u0142, a przede wszystkim co si\u0119 z nim sta\u0142o i dlaczego przyrzeczenia nie dotrzyma\u0142, czemu si\u0119 nie zg\u0142osi\u0142: umar\u0142, znik\u0142 czy te\u017c przesta\u0142 si\u0119 ca\u0142\u0105 spraw\u0105 interesowa\u0107? Zosta\u0142 zatem po nim jedynie \u00f3w notatnik w ceratowej ok\u0142adce (\u2026). Ot\u00f3\u017c z tego, co o owej nocy wrze\u015bniowej Hektor w oszcz\u0119dnych skr\u00f3tach opowiedzia\u0142, a r\u00f3wnie\u017c i z tego, co przemilcza\u0142, powstali w swoim czasie \u201eNiewinni czarodzieje\u201d. <\/i><\/p>\n

Po tej konstatacji Jerzy Andrzejewski t\u0142umaczy, \u017ce czas akcji filmu toczy si\u0119 o kilkana\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej, co ma jednak znaczenie wt\u00f3rne, bo rozstrzygaj\u0105ca jest dla samego sensu utworu podsk\u00f3rna warstwa mrocznie promieniej\u0105ca na sfery strachu mi\u0142osnej nocy dwojga m\u0142odych<\/i>. To ona w\u0142a\u015bnie sprawi\u0142a, \u017ce po latach podj\u0105\u0142 zn\u00f3w temat niespe\u0142nionej nami\u0119tno\u015bci. O pierwotnych bohaterach czy te\u017c praniewinnych czarodziejach pisze za\u015b: Mieli w\u00f3wczas: on, plutonowy podchor\u0105\u017cy Hektor z batalionu \u201eZo\u015bka\u201d \u2013 lat osiemna\u015bcie, ona, \u0142\u0105czniczka Ewa z \u201eParasola\u201d \u2013 rok mo\u017ce nawet mniej (\u2026). <\/i>Oni to w\u0142a\u015bnie prze\u017cyli ze sob\u0105 noc mi\u0142osno-niemi\u0142osn\u0105<\/i>, kt\u00f3rej towarzyszy\u0142y odg\u0142osy walk powsta\u0144czych i po\u017car\u00f3w, co mia\u0142o miejsce: (\u2026) w Warszawie, w roku czterdziestym czwartym, dok\u0142adnie na Powi\u015blu i w drugiej po\u0142owie wrze\u015bnia, zatem gdzie\u015b w si\u00f3dmym tygodniu zaci\u0119tych walk, kt\u00f3re pocz\u0105wszy od pami\u0119tnej daty 1 sierpnia powoli, lecz nieub\u0142aganie prowadzi\u0142y powsta\u0144c\u00f3w do ostatecznej kl\u0119ski. Druga po\u0142owa wrze\u015bnia, z\u0142ota polska jesie\u0144!<\/a><\/i>[8]<\/a>.<\/p>\n

Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119, \u017ce w cytowanych wcze\u015bniej listach do Iwaszkiewicza Andrzejewski wspomina\u0142, \u017ce pisze powie\u015b\u0107 o mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra nie ma nic wsp\u00f3lnego z wojn\u0105,<\/i> nie mog\u0142a to by\u0107 zatem historia o Ewie i Hektorze. Sam za\u015b Hektor mia\u0142 przys\u0142a\u0107 pisarzowi sw\u00f3j notes w kilka lat po wojnie, a zatem p\u00f3\u017aniej ni\u017c korespondencyjne wzmianki o mi\u0142osnym temacie, pochodz\u0105ce z prze\u0142omu lat 1945 i 1946. Sceptycznie do historii o Hektorze odni\u00f3s\u0142 si\u0119 po odnalezieniu maszynopisu Andrzej Wajda. Sk\u0142ania\u0142 si\u0119 mocno ku temu, \u017ce notes w ceratowej ok\u0142adce nigdy nie istnia\u0142. Moim zdaniem <\/i>\u2013 m\u00f3wi\u0142 \u201eGazecie Wyborczej\u201d \u2013 to jest mistyfikacja, gra literacka. Gdyby to by\u0142a prawda, powinien si\u0119 znale\u017a\u0107 w archiwum. Znalaz\u0142y si\u0119 wszystkie moje listy, kt\u00f3re do niego pisa\u0142em. By\u0142 szalenie skrupulatny.<\/i><\/p>\n

Jest jaka\u015b poruszaj\u0105ca nuta w tych s\u0142owach. Nuta \u017calu, ale te\u017c empatii wobec pisarza, kt\u00f3ry nie m\u00f3g\u0142 pogodzi\u0107 si\u0119 z tym, \u017ce wspania\u0142y i no\u015bny temat zaczerpni\u0119ty od Mickiewicza m\u00f3g\u0142 lepiej wykorzysta\u0107. Film nie spe\u0142ni\u0142 jego oczekiwa\u0144 <\/i>\u2013 wspomina dalej Wajda \u2013 Spodziewali\u015bmy si\u0119, \u017ce sukces \u201eNiewinnych czarodziei\u201d b\u0119dzie wi\u0119kszy ni\u017c nakr\u0119conego dwa lata wcze\u015bniej \u201ePopio\u0142u i diamentu\u201d. (\u2026) Andrzejewski by\u0142 maniakiem doskona\u0142o\u015bci, nieustannie kr\u0105\u017cy\u0142 wok\u00f3\u0142 tego, co ju\u017c napisa\u0142. Po dziesi\u0119ciu latach postanowi\u0142 si\u0119 odegra\u0107. My\u015bla\u0142, \u017ce je\u015bli przeniesie bohater\u00f3w w czasy powstania, to historia nabierze ca\u0142kiem innego wyrazu. Jerzy przyzna\u0142 mi si\u0119, \u017ce pisze takie opowiadanie, i da\u0142 mi pierwszy fragment. Styl tego opowiadania ju\u017c nie jest taki filmowy, lecz o wiele bardziej literacki. Mia\u0142 pisa\u0107 dalej. Ewa i Hektor mieli sp\u0119dzi\u0107 ze sob\u0105 noc \u201emi\u0142osn\u0105-niemi\u0142osn\u0105\u201d, tak jak bohaterowie filmu, ale rano \u2013 to mi powiedzia\u0142 wyra\u017anie \u2013 mia\u0142o by\u0107 tak, \u017ce ona wstaje, ubiera si\u0119 szybko, wychodzi, zostawia go \u015bpi\u0105cego, biegnie rowem wzd\u0142u\u017c niskiej balustrady pod ostrza\u0142em i ginie. To jest prawdziwe rozstanie. Oni si\u0119 ju\u017c nigdy nie spotkaj\u0105<\/a><\/i>[9]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

re\u017cyser Andrzej Wajda i operator Krzysztof Winiewicz na premierze filmu Niewinni czarodzieje<\/em>,\u00a01960 r.,
\nfot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Najgorsze by\u0142o to, \u017ce kto\u015b stoi z boku<\/i><\/b><\/p>\n

Zwa\u017cywszy na to, \u017ce Andrzejewski pracowa\u0142 nad niekt\u00f3rymi swoimi utworami przez wiele lat i poddawa\u0142 je licznym przekszta\u0142ceniom, jak to mia\u0142o miejsce w przypadku Miazgi<\/i>, mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce w podobny spos\u00f3b post\u0119powa\u0142 z Niewinnymi czarodziejami<\/i>, co wymaga jeszcze zbadania.<\/p>\n

P\u00f3ki co kolejne \u015blady naprowadzaj\u0105ce na trop powstawania scenariusza do tego filmu i jego kolejnych wariant\u00f3w <\/i>napotykamy w ksi\u0105\u017cce Ireny Szyma\u0144skiej Mia\u0142am dar zachwytu<\/i>, wydanej w 2001 roku, a stanowi\u0105cej zbi\u00f3r sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 ze wspomnie\u0144 znakomitej wydawczyni o jej \u017cyciu oraz o pisarzach, z kt\u00f3rymi wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a i przyja\u017ani\u0142a si\u0119. Szczeg\u00f3lnie bliska wi\u0119\u017a \u0142\u0105czy\u0142a j\u0105 z Jerzym Andrzejewskim. Mieli w zwyczaju odbywa\u0107 codzienne rozmowy telefoniczne, utrzymywali te\u017c przez lata korespondencj\u0119. I oto w\u0142a\u015bnie w rozdziale M\u00f3j przyjaciel Jerzy<\/i> Szyma\u0144ska zwi\u0119\u017ale i niezwykle klarownie szkicuje koleje skomplikowanego \u017cycia tw\u00f3rczego autora Miazgi<\/i>, pisz\u0105c, \u017ce w roku 1957: Wielokrotnie wraca w notatkach do powie\u015bci zamierzonych, ale nigdy nie uko\u0144czonych; coraz cz\u0119\u015bciej pojawia si\u0119 w nich Andrzej Wajda, ale najcz\u0119\u015bciej chyba wymienia Tomasza Manna, kt\u00f3rego posta\u0107 i tw\u00f3rczo\u015b\u0107 coraz bardziej go fascynuj\u0105<\/a><\/i>[10]<\/a>.<\/p>\n

W\u0105tek o nieby\u0142ych powie\u015bciach brzmi znajomo, a ich zwi\u0105zek z Wajd\u0105 intryguje tym bardziej, \u017ce w okresie, o kt\u00f3rym mowa, Andrzejewski podejmuje decyzj\u0119 z\u0142o\u017cenia legitymacji partyjnej, co czyni w listopadzie 1957 roku. Odnotowawszy ten wa\u017cny krok, Irena Szyma\u0144ska przechodzi do kolejnego, pisz\u0105c: W kwietniu 58 gotowy jest scenariusz \u201eNiewinnych czarodziej\u00f3w\u201d<\/a><\/i>[11]<\/a>. Czy\u017cby zatem pisanie scenariusza Niewinnych czarodziei<\/i> zbiega\u0142o si\u0119 w \u017cyciu Andrzejewskiego z procesem zako\u0144czonym decyzj\u0105 wyst\u0105pienia z PZPR? Odczytywana w tej optyce historia o spotkaniu dwojga m\u0142odych ludzi niezainteresowanych polityk\u0105 ods\u0142ania\u0142aby refleks autobiograficzny. By\u0142aby te\u017c utworem znamionuj\u0105cym kolejny etap wyzwalania si\u0119 pisarza z potrzeby posiadania oparcia w ideologii, zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce pierwszym by\u0142o wyzwolenie si\u0119 z katolicyzmu. O\u015bmieli\u0142y mnie do sformu\u0142owania tego przypuszczenia s\u0142owa Andrzeja Wajdy, kt\u00f3ry w cytowanej ju\u017c wypowiedzi dla \u201eGazety Wyborczej\u201d m\u00f3wi\u0142 o bohaterach filmu: Ci m\u0142odzi ludzie chc\u0105 czego\u015b innego. Nie potrzebuj\u0105 \u017cadnej religii, \u017cadnej ideologii. (\u2026) Tego najbardziej si\u0119 ba\u0142a komuna. Nie ba\u0142a si\u0119 tych, kt\u00f3rzy robili b\u0142\u0119dy, bo tacy potem mieli wyrzuty sumienia, mo\u017cna ich by\u0142o ci\u0105ga\u0107 na zebrania, kaza\u0107 sk\u0142ada\u0107 samokrytyk\u0119. Najgorsze by\u0142o to, \u017ce kto\u015b stoi z boku<\/a><\/i>[12]<\/a>.<\/i><\/p>\n

Kim\u015b zdystansowanym do oficjalnego nurtu kultury zaczyna\u0142 si\u0119 stawa\u0107 \u2013 po oddaniu legitymacji partyjnej \u2013 tak\u017ce sam Andrzejewski. Oznacza\u0142oby to tak\u017ce, \u017ce niemal rok p\u00f3\u017aniej, w lutym 1959 roku, zaproponowa\u0142 jednak Wajdzie tekst gotowy od dziesi\u0119ciu miesi\u0119cy. Nie zmienia to faktu, \u017ce nie wiemy, kiedy zacz\u0105\u0142 go pisa\u0107. Wiemy natomiast, \u017ce p\u00f3\u017aniej do niego powraca\u0142, i to nie tylko w roku 1968, kiedy mia\u0142o powsta\u0107 opowiadanie powsta\u0144cze, ale tak\u017ce w kolejnej dekadzie. \u0179r\u00f3d\u0142em tej wiedzy jest zn\u00f3w szkic Ireny Szyma\u0144skiej, kt\u00f3ra pisze, \u017ce jej przyjaciel: W pierwszych dniach czerwca 71 ko\u0144czy ju\u017c \u201ePrometeusza\u201d. Jeszcze go poprawia, ale w miesi\u0105c napisa\u0142 ca\u0142y dramat. I od razu zabiera si\u0119 do wyka\u0144czania scenariusza \u201eNiewinnych czarodziej\u00f3w\u201d<\/a><\/i>[13]<\/a>.<\/p>\n

Wygl\u0105da wi\u0119c na to, \u017ce istnieje alternatywny, cyzelowany przez lata scenariusz Niewinnych czarodziej\u00f3w<\/i>, kt\u00f3ry wci\u0105\u017c czeka na odnalezienie i kto wie, mo\u017ce nawet na realizacj\u0119. Scenariusz powsta\u0144czy, obudowany przez Andrzejewskiego literack\u0105 legend\u0105 o notatniku przys\u0142anym do powojennego Krakowa przez tajemniczego Hektora. Powsta\u0142y z potrzeby zaspokojenia ambicji, kt\u00f3ra nie dawa\u0142a pisarzowi spokoju przez dobre kilkana\u015bcie lat, a wi\u0119c musia\u0142a by\u0107 mocno zadra\u015bni\u0119ta. Cierpieli zatem obaj \u2013 Andrzejewski i Wajda \u2013 nad niewykorzystanym w\u0142a\u015bciwie tematem, kt\u00f3ry niezmiennie trwa w strofach arcydramatu Mickiewicza:<\/p>\n

(\u2026) M\u0119drce dawnych wiek\u00f3w
\nZamykali si\u0119 szuka\u0107 skarb\u00f3w albo lek\u00f3w
\nI trucizn \u2013 my niewinni m\u0142odzi czarodzieje
\nSzukajmy ich, by otru\u0107 w\u0142asne swe nadzieje.<\/i><\/p>\n

Walka o terytorium<\/b><\/p>\n

Strofy Mickiewicza recytuje w filmie w\u00f3wczas m\u0142ody, a zapomniany dzi\u015b aktor Andrzej Nowakowski. I robi to znakomicie. Id\u0105c ko\u0142ysz\u0105cym si\u0119 krokiem, z r\u0119kami w kieszeniach, zr\u0119cznie wysuwa si\u0119 na czo\u0142o m\u0119skiej grupy i od niechcenia, z grymasem na twarzy, wypluwa z siebie kolejne per\u0142y poezji polskiej. Troch\u0119 liryczny, a troch\u0119 znudzony, emanuje autentycznym czarem m\u0142odzie\u0144czego niezaspokojenia i skumulowanej energii. Mamy wra\u017cenie, \u017ce za chwil\u0119 w co\u015b kopnie niczym rasowy chuligan. Gdy doskakuje do niego Pola\u0144ski ze s\u0142owami: Ale sadzisz \u2013 pi\u0119kna mowa<\/i>, odpycha go ze smutnym p\u00f3\u0142u\u015bmiechem. To w\u0142a\u015bnie ten niespe\u0142niony aktor o tragicznej biografii by\u0142 jednym z najpowa\u017cniejszych kandydat\u00f3w do roli Bazylego.<\/p>\n

Zanim jednak po\u015bwi\u0119c\u0119 Andrzejowi Nowakowskiemu nale\u017cn\u0105 mu uwag\u0119, dodajmy, \u017ce za spraw\u0105 rozmaitych niefortunnych decyzji i niewykorzystanych szans Niewinni czarodzieje<\/i> to film, kt\u00f3ry otwiera si\u0119 w pe\u0142ni dopiero w trakcie lektury historycznofilmowej. Znaczy on te\u017c tym wi\u0119cej, im bardziej si\u0119 zastanawiamy, co by by\u0142o, gdyby. A dywagacje takie s\u0105 w tym wypadku w pe\u0142ni uzasadnione, skoro analizowanie nieby\u0142ych film\u00f3w b\u0105d\u017a samych tylko nieby\u0142ych rozwi\u0105za\u0144 filmowych stanowi dzi\u015b pe\u0142noprawny nurt w refleksji nad kinem<\/a>[14]<\/a>.<\/p>\n

Wr\u00f3\u0107my wi\u0119c do Andrzeja Nowakowskiego. Ironia \u017cycia chce, \u017ce to w\u0142a\u015bnie w epizodzie Niewinnych czarodziei <\/i>aktor ten zab\u0142ysn\u0105\u0142 najpi\u0119kniej ze wszystkich swoich r\u00f3l filmowych. Urodzony w 1938 roku w Warszawie, by\u0142 r\u00f3wie\u015bnikiem Jerzego Skolimowskiego i \u2013 podobnie jak on \u2013 dzieckiem wojny. Jako siedmiolatek patrzy\u0142, jak Niemcy rozstrzeliwali jego matk\u0119 w czasie powstania. Niepogodzony z jej \u015bmierci\u0105 ojciec Nowakowskiego po wojnie leczy\u0142 si\u0119 w szpitalu psychiatrycznym, a jego syn dorasta\u0142 w domu dziecka. Zdany egzamin do szko\u0142y aktorskiej uwa\u017ca\u0142 za najpi\u0119kniejszy dzie\u0144 w swoim \u017cyciu, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej zatru\u0142a mu pot\u0119\u017cnie choroba alkoholowa. W 1970 roku, zamroczony w\u00f3dk\u0105, pobi\u0142 na \u015bmier\u0107 swego przyjaciela, krytyka teatralnego Mariana Kus\u0119. Skazany na osiem lat wi\u0119zienia, kompletnie zrozpaczony, wyrok s\u0105du przyj\u0105\u0142 s\u0142owami: Nie mog\u0119 w to uwierzy\u0107, \u017ce to ja zrobi\u0142em. Nie mog\u0119 si\u0119 z tym pogodzi\u0107. Ale je\u015bli tak jest, to jest straszne\u2026<\/a><\/i>[15]<\/a>.<\/p>\n

Gdy zwr\u00f3ci\u0142 na niego uwag\u0119 Andrzej Wajda, Nowakowski by\u0142 ju\u017c po sporej roli w filmie Bohdana Por\u0119by Lunatycy<\/i> (1959), kt\u00f3ry z natr\u0119tn\u0105 pedagogiczn\u0105 tez\u0105 obrazowa\u0142 \u015brodowisko chuligan\u00f3w. Wajda mia\u0142 jednak doskona\u0142\u0105 intuicj\u0119, my\u015bl\u0105c o dwudziestoletnim aktorze jako odtw\u00f3rcy g\u0142\u00f3wnej roli m\u0119skiej w Niewinnych czarodziejach<\/i>, tym bardziej \u017ce u boku Nowakowskiego widzia\u0142 Teres\u0119 Tuszy\u0144sk\u0105. Niestety, tym razem re\u017cyser nie poszed\u0142 za ciosem i zra\u017cony opiniami koleg\u00f3w 9 czerwca 1959 roku zapisa\u0142 w notesie: Dzi\u015b powt\u00f3rnie ogl\u0105da\u0142em pr\u00f3bne zdj\u0119cia. I o ile wczoraj wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce Nowakowski i Tuszy\u0144ska mogliby stanowi\u0107 par\u0119, dzi\u015b same w\u0105tpliwo\u015bci. Ch\u0142opcy z \u201eLunatyk\u00f3w\u201d m\u00f3wi\u0105 o Nowakowskim, \u017ce niezdolny. Oni sami s\u0105 jeszcze ma\u0142o do\u015bwiadczeni, ale nie wolno nic robi\u0107 pochopnie. Widzia\u0142em \u201ePoci\u0105g\u201d \u2013 aktorzy doskonali, ale same nazwiska. Czuje si\u0119 robot\u0119 i \u015bwiadomo\u015b\u0107. To zawsze co\u015b, na co mo\u017cna stawia\u0107. A wi\u0119c \u0141apicki? Co z dziewczyn\u0105? \u201ePoci\u0105g\u201d Kawalerowicza zmusza mnie do skontrolowania swego warsztatu. Nie mo\u017cna ci\u0105gle udawa\u0107 niemowl\u0119cia<\/i>.<\/p>\n

Maj\u0105c przed sob\u0105 ten cytat, zauwa\u017cmy, \u017ce re\u017cyserskie decyzje obsadowe maj\u0105 w sobie co\u015b z zagospodarowywania przestrzeni i nie chodzi tu tylko o przestrze\u0144 \u015bwiata przedstawionego filmu, w kt\u00f3rym zagra\u0107 maj\u0105 wybrani aktorzy. Bardziej idzie o przestrze\u0144 mentaln\u0105, kt\u00f3ra \u017cyje w wyobra\u017ani widz\u00f3w. Ma ona swe centrum i swe peryferie, a mi\u0119dzy tw\u00f3rcami toczy si\u0119 nieustanna walka o to, by ich bohaterowie zaj\u0119li w owej przestrzeni pierwszy plan. Bez w\u0105tpienia Andrzej Wajda kontroluje wci\u0105\u017c ogromn\u0105 po\u0142a\u0107 mentalnej przestrzeni odbiorczej polskiego kina, cho\u0107 akurat nie za spraw\u0105 Niewinnych czarodziei.<\/i> Wymie\u0144my zatem pozosta\u0142e m\u0119skie kandydatury rozpatrywane przez re\u017cysera, zanim rozpocz\u0105\u0142 zdj\u0119cia. Opr\u00f3cz Andrzeja Nowakowskiego i Andrzeja \u0141apickiego byli to w\u00f3wczas Zbigniew Cybulski, Tadeusz Janczar, Gustaw Holoubek, Jan Machulski, Andrzej May, Tadeusz \u0141omnicki i Bogdan Grzybowicz (p\u00f3\u017aniejszy aktor Teatru Cricot 2 Tadeusza Kantora)<\/a>[16]<\/a>.<\/p>\n

Zadaniem aktorskim, kt\u00f3remu mia\u0142by podo\u0142a\u0107 ka\u017cdy z kandydat\u00f3w, by\u0142o stworzenie na ekranie wiarygodnej postaci typowego przedstawiciela m\u0142odej wielkomiejskiej inteligencji ko\u0144ca lat 50., kt\u00f3ry z \u0142atwo\u015bci\u0105 zdobywa zainteresowanie \u015blicznej dziewczyny w wieku licealnym, aspiruj\u0105cej do intelektualizmu i ho\u0142ubi\u0105cej w sobie oznaki doros\u0142o\u015bci. \u00d3w m\u0119ski bohater mia\u0142 by\u0107 kim\u015b kojarz\u0105cym si\u0119 z gustem ludzi zafascynowanych jazzem, sportem, traktuj\u0105cych \u017cycie lekko, ws\u0142uchanych we wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 i odwr\u00f3conych od przesz\u0142o\u015bci. Dlatego bohater filmu o imieniu Andrzej, z zawodu lekarz sportowy, gra te\u017c na perkusji w zespole jazzowym, gdzie nazywaj\u0105 go Medyk, co oddaje pokoleniow\u0105 obsesj\u0119 na punkcie pseudonim\u00f3w. W toku akcji filmu Medyk przybiera jeszcze \u2013 jak wiemy \u2013 pami\u0119tny pseudonim Bazyli. Sta\u0107 go na swoisty wielkomiejski i m\u0119ski szyk. O tym za\u015b, \u017ce na \u00f3w szyk sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 konkretne elementy, gad\u017cety i nawyki, informuj\u0105 nas pierwsze sceny filmu, koncentruj\u0105ce si\u0119 na oddaniu atrakcyjno\u015bci bohatera, zar\u00f3wno fizycznej, jak i towarzysko-\u015brodowiskowej. \u015awiadczy o niej ju\u017c nowofalowa w stylu ekspozycja z Mirk\u0105 (Wanda Koczeska) id\u0105c\u0105 przez ulice \u015ar\u00f3dmie\u015bcia do kawalerki Andrzeja, za kt\u00f3rym dziewczyna kr\u0105\u017cy w nadziei na kontynuacj\u0119 znajomo\u015bci. Za ka\u017cdym razem bez skutku.<\/p>\n

Po pierwszych uj\u0119ciach plenerowych z natr\u0119tn\u0105 Mirk\u0105 kamera wchodzi do kawalerki Andrzeja, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna zlokalizowa\u0107 w pobli\u017cu ulic Chmielnej i G\u00f3rskiego, gdzie mieszka\u0142 w\u00f3wczas Tadeusz Konwicki, kierownik literacki Zespo\u0142u Filmowego \u201eKadr\u201d, kt\u00f3ry produkowa\u0142 film. Lokalizacja tego z lekka artystowskiego mieszkanka<\/a>[17]<\/a> by\u0142a wi\u0119c (i jest) znakomita i po\u017c\u0105dana dla ka\u017cdego, kto chcia\u0142 (i chce) by\u0107 w samym centrum warszawskiego \u017cycia. Samo wn\u0119trze co prawda nie robi ju\u017c dzi\u015b wra\u017cenia, ale wzi\u0105wszy pod uwag\u0119 realia mieszkaniowe ko\u0144ca lat 50., efekt musia\u0142 by\u0107 piorunuj\u0105cy: Dzisiaj czytam komentarze, \u017ce on w dziurze mieszka\u0142 <\/i>\u2013 wspomina\u0142a w 2016 roku Krystyna Stypu\u0142kowska. \u2013 To nie by\u0142a dziura, to by\u0142 Wersal!<\/a><\/i>[18]<\/a>. Niepewno\u015b\u0107 Wajdy w du\u017cej mierze sprawi\u0142a, \u017ce rol\u0119 gospodarza tego Wersalu zagra\u0142 finalnie Tadeusz \u0141omnicki.<\/p>\n

M\u0119ska aporia<\/b><\/p>\n

Jest paradoksem Niewinnych czarodziei<\/i>, \u017ce najbardziej problematyczna posta\u0107 stworzona w tym filmie to wcale nie dziewcz\u0119ca bohaterka zagrana przez amatork\u0119 Krystyn\u0119 Stypu\u0142kowsk\u0105, kt\u00f3ra po raz drugi wyst\u0105pi\u0142a na ekranie<\/a>[19]<\/a>, ale w\u0142a\u015bnie posta\u0107 m\u0119ska, kreowana przez jednego z najwybitniejszych aktor\u00f3w polskich Tadeusza \u0141omnickiego. Za spraw\u0105 jego bohatera tkwi w Niewinnych czarodziejach<\/i> jaka\u015b aporia, kt\u00f3rej obecno\u015b\u0107, po pierwsze, rozbudza ch\u0119\u0107 przemy\u015blenia alternatywnej historii filmu, a po drugie, jest interesuj\u0105ca sama w sobie jako jeden z efekt\u00f3w niepewno\u015bci re\u017cysera. Mo\u017ce bowiem ten film si\u0119 Wajdzie na sw\u00f3j spos\u00f3b wymkn\u0105\u0142? Mo\u017ce mimochodem wyra\u017ca jaki\u015b l\u0119k, niepewno\u015b\u0107 i trudno\u015bci adaptacyjne, przed kt\u00f3rymi ucieka\u0142 on sam? Z pocz\u0105tkiem lat 60., po realizacji Samsona<\/i>, re\u017cyser sporz\u0105dzi\u0142 kr\u00f3tki bilans nakr\u0119conych film\u00f3w. Rzeczowej analizie podda\u0142 w nim Niewinnych czarodziei<\/i>: Jest to jak dotychczas jedyny scenariusz, w kt\u00f3rego pisaniu nie bra\u0142em udzia\u0142u. Bardzo chcia\u0142em zrobi\u0107 film wsp\u00f3\u0142czesny, ale od pocz\u0105tku czu\u0142em, \u017ce co\u015b tu jest nie tak. Chodzi\u0142o mi g\u0142\u00f3wnie o dwie sprawy: 1. G\u0142\u00f3wny bohater \u2013 jaki jest naprawd\u0119, je\u017celi to, co widzimy, jest mask\u0105? 2. Jaki jest nasz stosunek do tematu \u2013 chcemy broni\u0107 m\u0142odzie\u017c czy j\u0105 demaskowa\u0107?<\/a><\/i>[20]<\/a>.<\/p>\n

Zale\u017ca\u0142o wi\u0119c Wajdzie, po pierwsze, na tym, co wydaje mi si\u0119 jedn\u0105 z jego g\u0142\u00f3wnych obsesji tw\u00f3rczych \u2013 na problemie maski. Po drugie, nie by\u0142 pewien, czy portretowan\u0105 w filmie wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 m\u0142odzie\u017c mo\u017ce atakowa\u0107, na co najwyra\u017aniej mia\u0142 jednak ochot\u0119<\/a>[21]<\/a>. T\u0119 niepewno\u015b\u0107 re\u017cysera zdyskontowa\u0142 bezb\u0142\u0119dnie Tadeusz \u0141omnicki, kt\u00f3ry dosta\u0142 t\u0119 rol\u0119, bo wkroczy\u0142 z konkretn\u0105 koncepcj\u0105 jej zagrania. W pi\u0105tek 12 czerwca Wajda zanotowa\u0142: B\u0119dzie gra\u0142 Tadeusz. Wyja\u015bni\u0142 mi, jak to zamierza zrobi\u0107<\/a><\/i>[22]<\/a>. O tym, co zaproponowa\u0142 re\u017cyserowi, dowiadujemy si\u0119 wi\u0119cej ze wspomnianego bilansu tw\u00f3rczo\u015bci i spisanych w nim przez Wajd\u0119 konkluzji dotycz\u0105cych Niewinnych czarodziei<\/i>, kt\u00f3rych punkt pierwszy jest nast\u0119puj\u0105cy: Trzeba si\u0119 na co\u015b zdecydowa\u0107 w scenariuszu. (W czasie pr\u00f3b Tadeusz pr\u00f3bowa\u0142 zagra\u0107 homoseksualist\u0119, kt\u00f3ry si\u0119 boi dziewczyny, a chcia\u0142by jako\u015b si\u0119 prze\u0142ama\u0107. To by\u0142o tak autentycznie \u015bmieszne i jakie\u015b. Nie mogli\u015bmy si\u0119 zdecydowa\u0107 na to szale\u0144stwo, w teatrze zrobili\u015bmy to na pewno)<\/a><\/i>[23]<\/a>.<\/p>\n

\n

\u0141omnicki nie zdo\u0142a\u0142 zrealizowa\u0107 w pe\u0142ni swojej koncepcji i dlatego \u2013 jak s\u0105dz\u0119 \u2013 stworzy\u0142 kreacj\u0119, kt\u00f3ra jest jej erzacem, czym\u015b zamiast, ale o tym za chwil\u0119. Mo\u017cna si\u0119 zreszt\u0105 domy\u015bla\u0107, \u017ce aktora interesowa\u0142a w zagraniu Bazylego nie tyle m\u0142odzie\u0144czo\u015b\u0107 bohatera, co w\u0142a\u015bnie jego nieprzystawalno\u015b\u0107 do szarzyzny tamtych lat. Szuka\u0142 wi\u0119c j\u0119zyka, kt\u00f3ry pozwoli\u0142by mu t\u0119 odmienno\u015b\u0107 postaci plastycznie i chwytliwie odegra\u0107. Jego trop by\u0142 bardzo sugestywny i uwiarygodnia\u0142by rozmini\u0119cie si\u0119 bohater\u00f3w, a Wajda \u2013 mimo \u017ce zaniecha\u0142 tego rozwi\u0105zania \u2013 musia\u0142 w obliczu tak inteligentnej propozycji poczu\u0107 si\u0119 wytr\u0105cony z w\u0142asnej, kt\u00f3rej i tak nie by\u0142 do ko\u0144ca pewny. Co nie mniej wa\u017cne, pracowa\u0142 po raz kolejny z aktorem, kt\u00f3ry ju\u017c kilkana\u015bcie lat wcze\u015bniej, bo w 1945 roku, pisa\u0142 o sobie: Marz\u0119 o moim s\u0142owie w\u015br\u00f3d sceny, kt\u00f3r\u0105 sam stworz\u0119 \u2013 marz\u0119 o ogromie mych my\u015bli, kt\u00f3re wypowiem i kt\u00f3rymi ukorz\u0119 wszystkich<\/a><\/i>[24]<\/a>.<\/i><\/p>\n

Nie jest bez znaczenia, \u017ce tw\u00f3rca Pokolenia<\/i> zawsze by\u0142 podatny na wp\u0142yw \u0141omnickiego, stawiaj\u0105c si\u0119 wobec niego niekiedy w pozycji ucznia<\/a>[25]<\/a>. By\u0142a w tym oczywi\u015bcie pewna przemy\u015blna Wajdowska kokieteria, maj\u0105ca na celu podbi\u0107 b\u0119benek aktorskiej pr\u00f3\u017cno\u015bci \u0141omnickiego, ale te\u017c p\u0142yn\u0119\u0142a ona z autentycznego podziwu dla si\u0142y jego aktorstwa. Wszystko to pozwala si\u0119 domy\u015bla\u0107, \u017ce \u0141omnicki zacz\u0105\u0142 dominowa\u0107 na planie. Najwyra\u017aniej te\u017c bawi\u0142a go rola Bazylego, zwa\u017cywszy na to, \u017ce doskonale wiedzia\u0142, jak gra\u0107 cia\u0142em i jak zaw\u0142adn\u0105\u0107 przestrzeni\u0105 kawalerki, by uczyni\u0107 z niej scen\u0119, kt\u00f3r\u0105 napi\u0119tnuje ka\u017cdym swoim gestem. By\u0142 doskonale przygotowany, a do roli m\u0142odego lekarza \u017cona odchudzi\u0142a go o dziesi\u0119\u0107 kilogram\u00f3w<\/a>[26]<\/a>. Wr\u00f3\u0107my wi\u0119c na obrze\u017ca Nowego \u015awiatu, by przypomnie\u0107 sobie pierwsze pojawienie si\u0119 aktora na ekranie.<\/p>\n

Poranek dandysa<\/b><\/p>\n

Medyk mieszka sam. Sw\u00f3j kawalersko-lokalowy luksus celebruje krok po kroku i czyni to tak, \u017ce ka\u017cdy przedmiot, kt\u00f3rego u\u017cywa, nabiera znaczenia. Najpierw widzimy jego nagie plecy, w tle piecyk gazowy i prysznic. Wci\u0105\u017c odwr\u00f3cony, zak\u0142ada bia\u0142y szlafrok, chwyta w z\u0119by gazet\u0119 i si\u0119ga po elektryczn\u0105 golark\u0119. Przechodzi do pokoju, zamyka i zas\u0142ania okno, by kontynuowa\u0107 toalet\u0119, robi\u0105c szybki manicure przy u\u017cyciu pilniczka i czesz\u0105c w\u0142osy. Co chwil\u0119 si\u0119ga po swoj\u0105 eleganck\u0105 bia\u0142\u0105 golark\u0119. Wreszcie zalewa sobie kaw\u0119 w szklance, siada na tapczanie, by r\u00f3wnocze\u015bnie goli\u0107 si\u0119, pi\u0107 kaw\u0119 i w\u0142\u0105czy\u0107 radio, z kt\u00f3rego pop\u0142ynie jazz. Przegl\u0105da gazet\u0119, kt\u00f3ra okazuje si\u0119 arcypopularnym w\u00f3wczas tygodnikiem ilustrowanym \u201ePrzekr\u00f3j\u201d. Wszystko to robi z ma\u0142pi\u0105 zr\u0119czno\u015bci\u0105, demonstruj\u0105c nam zwinno\u015b\u0107 i p\u0142ynno\u015b\u0107 swoich ruch\u00f3w. Osi\u0105ga ona szczyt, gdy w pozie p\u00f3\u0142le\u017c\u0105cej \u2013 popijaj\u0105c czarn\u0105 i czytaj\u0105c \u2013 w\u0142\u0105cza palcem lewej nogi magnetofon szpulowy, a po chwili nawet w ten sam spos\u00f3b przewija ta\u015bm\u0119, by ods\u0142ucha\u0107 nagran\u0105 rozmow\u0119 z dziewczyn\u0105. Na nogach ma japonki, obuwie w tamtym czasie dosy\u0107 nowoczesne.<\/p>\n

Zamiast munduru \u2013 szlafrok; zamiast karabinu \u2013 pilnik do paznokci. To istna rewolucja w przedstawianiu polskiego m\u0119\u017cczyzny. I to w kinie Andrzeja Wajdy, kt\u00f3ry ma tu\u017c za sob\u0105 swoje najwa\u017cniejsze wojenne filmy: Pokolenie<\/i>, Kana\u0142<\/i>, Popi\u00f3\u0142 i diament<\/i>, Lotn\u0105<\/i>. Zreszt\u0105 ukazywanie porannej m\u0119skiej toalety to do dzi\u015b rzadko\u015b\u0107 w polskim kinie, podobnie jak pranie w m\u0119skim wykonaniu \u2013 vide<\/i> s\u0142ynna scena prania skarpet w \u0142azience z Cybulskim i Olbrychskim w Jowicie<\/i> (1967) Janusza Morgensterna. W latach 60. okazuje si\u0119, \u017ce prywatno\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 t\u0142em walki o m\u0119skie ego \u2013 konflikty i rywalizacja przenosz\u0105 si\u0119 tam z p\u00f3l bitewnych. Trzeba tylko umie\u0107 to pokaza\u0107 albo wierzy\u0107, \u017ce jest to warte pokazania mimo braku nobilituj\u0105cego historycznego kontekstu. Nowatorskie jest wi\u0119c w Niewinnych czarodziejach<\/i> postawienie na prywatno\u015b\u0107, skupienie si\u0119 na m\u0119skiej cielesno\u015bci, celebrowanej i ukazywanej w detalach \u2013 zadbane d\u0142onie (pilniczek), stopy (japonki), bia\u0142a golarka i bia\u0142y szlafrok. Rytua\u0142 higieniczny uprzyjemniony s\u0142uchaniem muzyki i lektur\u0105 gazety nad szklank\u0105 czarnej kawy wydaje si\u0119 wprost reklam\u0105 innego stylu \u017cycia, w kt\u00f3rym warto\u015bci\u0105 naczeln\u0105 jest estetyka, komfort i przyjemno\u015b\u0107. Id\u0105 za nimi atrakcyjno\u015b\u0107 fizyczna daj\u0105ca pewno\u015b\u0107 siebie, wysportowane cia\u0142o, s\u0142uch muzyczny, inteligencja. A pod drzwiami dziewczyna, kt\u00f3ra dobija si\u0119 wytrwale.<\/p>\n

Tak oto Tadeusz \u0141omnicki zagra\u0142 u Wajdy dandysa ko\u0144ca lat 50. Codzienno\u015b\u0107 Medyka jest starannie zaaran\u017cowana i wystylizowana, jakby chcia\u0142, by jego \u017cycie sta\u0142o si\u0119 dzie\u0142em sztuki. Dandys <\/i>\u2013 pisa\u0142a w znakomitym studium Bo\u017cena Sadkowska \u2013 nawet gdy jest sam \u2013 \u017cyje, obliczaj\u0105c gesty na zewn\u0105trz.<\/i> Samo za\u015b zjawisko dandyzmu nie przynale\u017cy do \u017cadnej konkretniej epoki, lecz wyp\u0142ywa z potrzeby indywidualnej ekspresji, kt\u00f3ra daje o sobie zna\u0107 w wal\u0105cych si\u0119 epokach<\/a><\/i>[27]<\/a>. Znamionuje kultury przerafinowane lub b\u0119d\u0105ce w stadium wyczerpania. I tak w\u0142a\u015bnie wszystko, co robi w ekspozycji filmu \u0141omnicki ze swoim cia\u0142em i porann\u0105 toalet\u0105, jest poddane estetyzacji, \u017caden jego gest nie jest wolny od stylizacji na m\u0142odo\u015b\u0107, swobod\u0119 i artystyczn\u0105 nonszalancj\u0119: tak si\u0119 myje, goli, pali papierosa i czyta gazet\u0119. Sam siebie i swoje czynno\u015bci codzienne teatralizuje, a wszystko, co robi, jest starannie wystudiowane.<\/p>\n

Emocjonalnie ch\u0142odny wobec innych, \u017cywi kult samego siebie i jest w siebie zapatrzony. Kr\u00f3lem spektaklu w tym filmie jest bowiem m\u0119\u017cczyzna, a kobieta jest tylko jego \u201efunkcj\u0105\u201d \u2013 to on rozpisuje partytur\u0119 gest\u00f3w, reakcji, cho\u0107 ona kilkakrotnie porywa si\u0119 na prowokacj\u0119. Przed swoim nowym koleg\u0105 musi zda\u0107 egzamin z dowcipu i inteligencji, a \u017ce on jest zblazowany i znudzony, trudno go zadowoli\u0107. \u0141omnicki nada\u0142 nadto swemu bohaterowi nieco belferski rys \u2013 Medyk to kto\u015b, kto wie lepiej i daje to innym odczu\u0107. Jedyn\u0105 postaci\u0105 filmu, w konfrontacji z kt\u00f3r\u0105 dominuj\u0105cy temperament aktora ulega wyciszeniu, jest muzyk grany przez Krzysztofa Komed\u0119. Wchodz\u0105c w jasn\u0105, skupion\u0105 aur\u0119 Komedy, \u0141omnicki przez chwil\u0119 jest w filmie (tylko) widzem. Wytraca wi\u0119c tempo przy Komedzie, ale we wszystkich pozosta\u0142ych koncentruje na sobie uwag\u0119. I to do tego stopnia, \u017ce nawet gdy w kadrze widzimy jedynie Krystyn\u0119 Stypu\u0142kowsk\u0105, patrzymy na ni\u0105 jego oczami \u2013 oceniaj\u0105cego obserwatora. Nie mo\u017ce by\u0107 banalna, musi by\u0107 oryginalna. Bo dandys brzydzi si\u0119 masowo\u015bci\u0105 i po\u015blednio\u015bci\u0105. Protekcjonalny, zdystansowany, ca\u0142ym swoim zachowaniem i stylem \u017cycia codziennego daje odczu\u0107, \u017ce nie interesuje go oficjalna kultura, kt\u00f3r\u0105 gardzi, bo ma swoj\u0105 jaskini\u0119, by nawi\u0105za\u0107 do strof Mickiewicza. Op\u00f3r dandysa jest szczeg\u00f3lnie uci\u0105\u017cliwy dla w\u0142adzy, gdy\u017c nie wiadomo, jak z nim walczy\u0107. Samym swoim wygl\u0105dem i stylem bycia komunikuje: \u201eNie jestem jednym z was\u201d. Si\u0142\u0119 fizyczn\u0105 zast\u0119puje za\u015b si\u0142\u0105 symboliczn\u0105, a jego odci\u0119cie si\u0119 okazuje si\u0119 niekiedy bardziej niebezpieczne ni\u017c otwarty atak.<\/p>\n

Czy Wajda sfilmowa\u0142 zatem estetyczn\u0105 rewolucj\u0119 i tego nie zauwa\u017cy\u0142? Wiele wskazuje na to, \u017ce tak. W jego notatkach z 3 sierpnia, ju\u017c z okresu zdj\u0119ciowego, utrzymuje si\u0119 ton roz\u017calenia i irytacji: Nie mo\u017ce niestety wyj\u015b\u0107 z tego filmu nic naprawd\u0119 interesuj\u0105cego. Co mnie mog\u0105 obchodzi\u0107 tacy bohaterowie? Co to s\u0105 za problemy! Oni nie s\u0105 do niczego zmuszeni. Taki film by\u0142by do ogl\u0105dania tylko jako \u017cart albo dokument. W pierwszym wypadku potrzebni s\u0105 bardzo pi\u0119kni, w drugim \u2013 absolutnie autentyczni bohaterowie. A tu ani jedno, ani drugie<\/a><\/i>[28]<\/a>.<\/p>\n

Na planie filmowym te\u017c musia\u0142o by\u0107 g\u0119sto od emocji, tym bardziej \u017ce bywali tam obaj scenarzy\u015bci \u2013 Andrzejewski i Skolimowski \u2013 kt\u00f3rzy co\u015b mi\u0119dzy sob\u0105 szeptali<\/a>[29]<\/a>. Z kolei operator Krzysztof Winiewicz pracowa\u0142 w niezwykle wolnym tempie, co doprowadza\u0142o Wajd\u0119 do rozpaczy i jak si\u0119 wyrazi\u0142: wp\u0142yn\u0119\u0142o na og\u00f3lne obnudzanie filmu<\/a><\/i>[30]<\/a>. A przy tym kr\u0119cili zdj\u0119cia w plenerach warszawskich, ale i w miejscach dla \u00f3wczesnej m\u0142odzie\u017cy sto\u0142ecznej kultowych, jak kawiarnia \u201eManekin\u201d, kluby \u201eStodo\u0142a\u201d i \u201eLargactil\u201d czy hala sportowa \u201eGwardii\u201d, kt\u00f3re Wajda odwiedza\u0142 po raz pierwszy<\/a>[31]<\/a>, musia\u0142 wi\u0119c mie\u0107 poczucie poruszania si\u0119 po obcym terenie, kt\u00f3ry na domiar z\u0142ego zupe\u0142nie go nie intrygowa\u0142.<\/p>\n

M\u0119cz\u0105ce re\u017cysera poczucie niech\u0119ci do filmu staje si\u0119 tym bardziej zrozumia\u0142e, je\u017celi we\u017amiemy pod uwag\u0119 wymuszon\u0105 przez cenzur\u0119 zmian\u0119 zako\u0144czenia Niewinnych czarodziei<\/i>, kt\u00f3re by\u0142o zreszt\u0105 jego pomys\u0142em: Fina\u0142 ze szko\u0142\u0105, kt\u00f3ry wymy\u015bli\u0142em z rozpaczy tu\u017c przed rozpocz\u0119ciem zdj\u0119\u0107, jako\u015b ustawi\u0142 dziewczyn\u0119. Ale on pozostaje niewyja\u015bniony \u2013 dlaczego?, co? <\/i>\u2013 zapisa\u0142 Wajda w notesie 3 sierpnia 1959 roku, do czego wr\u00f3ci\u0142 po oko\u0142o dwu latach, w swym bilansie pisz\u0105c: (\u2026) proponowa\u0142em \u2013 i to zosta\u0142o zdj\u0119te \u2013 \u017ceby zako\u0144czy\u0107 na dziewczynie, kt\u00f3ra wychodzi z pokoju, zostawia naszego bohatera, idzie na dworzec kolejowy, zabiera torb\u0119 z rzeczami, przebiera si\u0119 w toalecie w fartuch uczennicy z tarcz\u0105 i widzimy, jak kroczy do szko\u0142y. Tu kole\u017canki, jaka\u015b rozmowa o nieodrobionych lekcjach. Klasa, siedzi w \u0142awce nasza bohaterka. Wchodzi nauczycielka, kt\u00f3ra jest t\u0105 dziewczyn\u0105 (Mirka), kt\u00f3ra czeka\u0142a na pr\u00f3\u017cno pod oknem na pocz\u0105tku. Teraz odjazd, kamera cofa si\u0119 od zbli\u017cenia twarzy dziewczyny i widzimy ca\u0142\u0105 klas\u0119 \u2013 40 takich samych, identycznych dziewcz\u0105t<\/a><\/i>[32]<\/a>.<\/p>\n

Niecenzuralno\u015b\u0107 tego pomys\u0142u, skutkuj\u0105ca zmuszeniem Wajdy do wyci\u0119cia szkolnego zako\u0144czenia, nie jest wcale tak absurdalna, je\u015bli rozumie\u0107 j\u0105 zgodnie z patriarchalnym paradygmatem my\u015blenia. Ona nie mo\u017ce ot tak, bez \u017calu, odej\u015b\u0107 do swoich spraw, bo w ten spos\u00f3b ignoruje i podwa\u017ca dominuj\u0105c\u0105 pozycj\u0119 m\u0119\u017cczyzny. Powinna \u2013 wzorem Mirki \u2013 gorliwie zabiega\u0107 o jego wzgl\u0119dy. Co znamienne, konserwatyzm w\u0142adz idealnie wsp\u00f3\u0142gra\u0142 w ocenie Niewinnych czarodziei<\/i> z opini\u0105, kt\u00f3r\u0105 na temat filmu mia\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, ale to jest ju\u017c materia\u0142 na osobny artyku\u0142.<\/p>\n

Film przysz\u0142o\u015bciowy<\/b><\/p>\n

Niepewno\u015b\u0107 maskowana poz\u0105 i m\u0119\u017cczy\u017ani, kt\u00f3rzy szukaj\u0105 dla siebie nowej formy wyrazu \u2013 to bardzo trudny temat, a taki w\u0142a\u015bnie zarysowuje si\u0119 w Niewinnych czarodziejach <\/i>w ostatecznym kszta\u0142cie tego filmu. Nowofalowy klimat by\u0142 do tego jakim\u015b kluczem, kt\u00f3ry jednak okaza\u0142 si\u0119 niewystarczaj\u0105cy. Brakowa\u0142o przewodnika, dobrego ducha, kt\u00f3rym sta\u0142a si\u0119 po latach Krystyna Zachwatowicz w czasie kryzysu re\u017cyserskiego na planie Panien z Wilka <\/i>(197). Dynamika Niewinnych czarodziei<\/i> wymaga\u0142a \u017cywio\u0142owo\u015bci i autentyzmu, wsp\u00f3\u0142czesnego nerwu, kt\u00f3ry \u0141omnicki tylko odegra\u0142. Po latach Wajda wiedzia\u0142 ju\u017c doskonale, \u017ce to by\u0142o za ma\u0142o, bo rol\u0119 Andrzeja trafniej wykreowa\u0142by kto\u015b, kto m\u0142odo\u015b\u0107 w\u00f3wczas prze\u017cywa\u0142, i to m\u0142odo\u015b\u0107 tw\u00f3rcz\u0105, niespokojn\u0105 i poszukuj\u0105c\u0105. Dlatego w\u0142a\u015bnie do historii kina przesz\u0142y sceny z udzia\u0142em muzyk\u00f3w jazzowych i s\u0142awny pojedynek Tadeusza \u0141omnickiego z Jerzym Skolimowskim. To on powinien by\u0142 zagra\u0107 Medyka. Wajda u\u015bwiadomi\u0142 to sobie ju\u017c w 1968 roku, o czym \u015bwiadczy wywiad udzielony Boles\u0142awowi Micha\u0142kowi<\/a>[33]<\/a>. Nie zmieni\u0142 zdania przez kilkadziesi\u0105t lat, bo w 2010 roku, wspominaj\u0105c El\u017cbiet\u0119 Czy\u017cewsk\u0105, uzupe\u0142ni\u0142 swoj\u0105 wypowied\u017a z roku 1968 nast\u0119puj\u0105co: Gdyby w filmie \u201eNiewinni czarodzieje\u201d zagrali Skolimowski i Czy\u017cewska, by\u0142by to film przysz\u0142o\u015bciowy. Bo Skolimowski i Czy\u017cewska byli na drodze ku przysz\u0142o\u015bci. Niestety, przestraszy\u0142em si\u0119, czy poradziliby sobie z tak trudnymi dialogami, kt\u00f3re napisa\u0142 Andrzejewski. Czy\u017cewskiej wtedy nie zna\u0142em osobi\u015bcie, a Jerzy debiutowa\u0142 w tym filmie jako wsp\u00f3\u0142autor dialog\u00f3w<\/a><\/i>[34]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

Jerzy Skolimowski i El\u017cbieta Czy\u017cewska, fot. Romuald Pie\u0144kowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Dzi\u015b, gdy wiemy, co znacz\u0105 nazwiska Czy\u017cewskiej i Skolimowskiego w historii polskiego kina, mo\u017cemy wyobrazi\u0107 sobie, co znaczy\u0142by film Niewinni czarodzieje<\/i> z udzia\u0142em tej pary w rolach g\u0142\u00f3wnych. \u017beby sobie uzmys\u0142owi\u0107, z jak\u0105 pasj\u0105 i inwencj\u0105 liryczn\u0105 Skolimowski re\u017cyserowa\u0142 w tamtych latach Czy\u017cewsk\u0105, wystarczy przypomnie\u0107 kr\u00f3tkometra\u017cowego Hamlesia<\/i> i Erotyk<\/i>, o Rysopisie<\/i> i Walkowerze<\/i> nie wspominaj\u0105c. Niew\u0105tpliwie te\u017c sporo przedosta\u0142oby si\u0119 z ich \u017cycia prywatnego (a byli w\u00f3wczas w zwi\u0105zku) do filmu i szkoda, \u017ce taki zapis jednak nie powsta\u0142. Ogromn\u0105 przyjemno\u015b\u0107 sprawia wyobra\u017cenie sobie Niewinnych czarodziei<\/i> odmienionych przez wigor Czy\u017cewskiej i energi\u0119 skupion\u0105 w Skolimowskim, kt\u00f3ra zamiast przys\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 jedynie roli boksera, zaw\u0142adn\u0119\u0142aby ca\u0142ym filmem. Skoro jednak i tak si\u0119 nie sta\u0142o, czekajmy na dalszy rozw\u00f3j wypadk\u00f3w i odnalezienie po latach napisanej przez Jerzego Andrzejewskiego nowej wersji scenariusza.<\/p>\n


<\/p>\n
\n
\n

<\/a>[1] A. Wajda, Pocz\u0105tek lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych<\/i> \u2013 niedatowany tekst autorstwa re\u017cysera znajduje si\u0119 w krakowskim Archiwum Andrzeja Wajdy. Tekst powsta\u0142 po realizacji Samsona<\/i>, a wi\u0119c w 1961 roku. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] M. Grzeba\u0142kowska, Komeda. Osobiste \u017cycie jazzu<\/i>, Znak, Krak\u00f3w 2018, s. 236.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] Wypowied\u017a Jerzego Skolimowskiego pochodzi z wywiadu udzielonego Katarzynie Marcysiak, Kultowe rozmowy. Jerzy Skolimowski<\/i>, https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=bxOj5bz73SE<\/a> [dost\u0119p: 15.03.2020].\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] Cyt. za: A. Synoradzka-Demadre, Jerzy Andrzejewski. Przyczynek do biografii prywatnej<\/i>, Wydawnictwo Krytyka Polityczna, Warszawa 2016, s. 423\u2013424.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] Tam\u017ce, s. 146.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] Jerzy Andrzejewski, Jaros\u0142aw Iwaszkiewicz. Listy<\/i>, oprac. A. Fiett, Czytelnik, Warszawa 1991, s. 31\u201332. Wszystkie kolejne cytaty z korespondencji pisarzy pochodz\u0105 z tego zbioru.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] A. Synoradzka-Demadre, Andrzejewski. Przyczynek\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 422\u2013424, por. tam\u017ce Kalendarium \u017cycia Jerzego Andrzejewskiego<\/i>.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] Nieznane opowiadanie Jerzego Andrzejewskiego \u201e<\/i>Niewinni czarodzieje\u201d<\/i>, <\/i>\u201eGazeta Wyborcza\u201d, 23\u201324 lipca 1994, s. 12\u201315.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] A. Wajda, Dlaczego \u201eNiewinni czarodzieje\u201d<\/i>, \u201eGazeta Wyborcza\u201d, 23\u201324 lipca 1994, s. 12\u201315.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] I. Szyma\u0144ska, Mia\u0142am dar zachwytu<\/i>, Czytelnik, Warszawa 2001, s. 193. Za zwr\u00f3cenie mi uwagi na szkic Ireny Szyma\u0144skiej o Jerzym Andrzejewskim dzi\u0119kuj\u0119 Piotrowi \u015amia\u0142owskiemu.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] Tam\u017ce, s. 194.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] A. Wajda, Dlaczego \u201eNiewinni czarodzieje\u201d\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 15.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13] I. Szyma\u0144ska, Mia\u0142am dar zachwytu<\/i>, dz. cyt., s. 199.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] Por. T. Lubelski, Historia nieby\u0142a kina PRL<\/i>, Znak, Krak\u00f3w 2012.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] Portret Andrzeja Nowakowskiego i histori\u0119 tragicznej \u015bmierci Mariana Kusego nakre\u015bli\u0142a Barbara Seidler w przejmuj\u0105cym reporta\u017cu Pi\u0142 w\u00f3wczas niebieskim kieliszkiem<\/i>, [w:] tej\u017ce, Pami\u0119tajcie, \u017ce by\u0142em przeciw. Reporta\u017ce s\u0105dowe<\/i>, <\/i>Wydawnictwo Czarne, Warszawa 2017, s. 115\u2013122.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16] W\u015br\u00f3d kandydatek do roli Pelagii, zdystansowanych na zdj\u0119ciach pr\u00f3bnych przez Krystyn\u0119 Stypu\u0142kowsk\u0105, by\u0142y m.in. Beata Tyszkiewicz, Barbara Wyd\u0119ga, Joanna Jedlewska i wspomniana Teresa Tuszy\u0144ska.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[17] Autorem scenografii do Niewinnych czarodziei<\/i> by\u0142 brat re\u017cysera Leszek Wajda.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18] Gdzie i dlaczego znikn\u0119\u0142a Krystyna Stypu\u0142kowska, gwiazda filmu \u201eNiewinni czarodzieje\u201d?<\/i>, Rozmowa Natalii Szostak z K. Stypu\u0142kowsk\u0105, \u201eWysokie Obcasy\u201d, 23 stycznia 2016.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] Po raz pierwszy na ekranie Krystyna Stypu\u0142kowska (ur. 1939 w Warszawie) pojawi\u0142a si\u0119 na chwil\u0119 w epizodzie filmu Antoniego Bohdziewicza Kalosze szcz\u0119\u015bcia<\/i> (1958). Jej nazwisko nie wyst\u0119puje w napisach.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20] A. Wajda, Pocz\u0105tek lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych<\/i>\u2026, dz. cyt.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] W 1962 r. w rozmowie ze Stanis\u0142awem Janickim Wajda wyzna\u0142: S\u0105dz\u0119, \u017ce g\u0142\u00f3wny b\u0142\u0105d polega\u0142 na tym, \u017ce film ten nie by\u0142 zdecydowanie wymierzony przeciwko m\u0142odzie\u017cy (\u2026), \u017ce stan\u0105\u0142em troch\u0119 w dwuznacznej pozycji. W stosunku do \u201eNiewinnych czarodziei\u201d jestem pe\u0142en sprzecznych uczu\u0107. Przez lata my\u015bl\u0119 o swoich filmach i zastanawiam si\u0119, jaka formu\u0142a by\u0142aby dla nich najlepsza. Dla \u201eNiewinnych czarodziei\u201d jeszcze jej nie znalaz\u0142em. <\/i>Zob. Przenoszenie poj\u0119\u0107 na p\u0142\u00f3tno ekranu. Rozmowa Stanis\u0142awa Janickiego, 1962,<\/i> [w:] Wajda m\u00f3wi o sobie<\/i>, oprac. W. Wertenstein, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2000, s. 32\u201333.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22] Zapisek Wajdy w jego notesach z 1959 roku, Archiwum Andrzeja Wajdy.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23] A. Wajda, Pocz\u0105tek lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych\u2026<\/i>, dz. cyt. O propozycji Tadeusza \u0141omnickiego, by jego bohater by\u0142 homoseksualist\u0105, re\u017cyser m\u00f3wi\u0142 te\u017c par\u0119 lat p\u00f3\u017aniej Barbarze Mruklik: Zaostrzy\u0142oby to kon\ufb02ikt, nada\u0142oby ca\u0142o\u015bci charakter autentycznego dramatu, stworzy\u0142o prawdziw\u0105 walk\u0119, a nie zabaw\u0119 w zapa\u0142ki (\u2026). To by\u0142a propozycja \u0141omnickiego, ale zabrak\u0142o mi si\u0142y, decyzji. Wiary, \u017ce tak trzeba!<\/i>, B. Mruklik, Andrzej Wajda<\/i>, WAiF, Warszawa 1969, s. 62, cyt. za: S. Jagielski, Maskarady m\u0119sko\u015bci. Pragnienie homospo\u0142eczne w polskim kinie fabularnym<\/i>, Universitas, Krak\u00f3w 2013, s. 302.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[24] Cyt. za: M. Grochowska, Tadeusz \u0141omnicki.<\/i> Ja brocz\u0119 krwi\u0105<\/i>, [w:] tej\u017ce, Wytr\u0105ceni z milczenia<\/i>, Wydawnictwo Czarne, Wo\u0142owiec 2013, <\/i>s. 446.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[25] Por. A. Wajda, Dwie lekcje re\u017cyserii, kt\u00f3rych udzieli\u0142 mi Tadeusz \u0141omnicki<\/i>, [w:] tego\u017c, Kino i reszta \u015bwiata.<\/i> Autobiografia<\/i>, Znak, Krak\u00f3w 2013, s. 73\u201380.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[26] Zob. M. Grochowska, Tadeusz \u0141omnicki…<\/i>, dz. cyt., s. 448.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[27] B. Sadkowska, Homo dandys<\/i>, \u201eMiesi\u0119cznik Literacki\u201d 1972, nr 8, s. 83.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[28] Zapisek Wajdy w jego notesach z 1959 roku, Archiwum Andrzeja Wajdy.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[29] O tym, \u017ce Jerzy Andrzejewski bywa\u0142 na planie i \u201eco\u015b szepta\u0142\u201d z Jerzym Skolimowskim, pisze Agnieszka Osiecka, [w:] tej\u017ce, Szpetni czterdziestoletni<\/i>, Parnas, \u0141\u00f3d\u017a 1985, s. 66.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[30] A. Wajda, Pocz\u0105tek lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych\u2026<\/i>, dz. cyt.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[31] Por. T. Lubelski, Wajda<\/i>, Wydawnictwo Dolno\u015bl\u0105skie, Wroc\u0142aw 2006, s. 84.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[32] A. Wajda, Pocz\u0105tek lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych\u2026<\/i>, dz. cyt.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[33] Zob. Obsesja historii. Tradycja romantyczna. Rozmowa Boles\u0142awa Micha\u0142ka 1968<\/i>, [w:] Wajda m\u00f3wi o sobie<\/i>, dz. cyt., s. 50.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[34] I. Komende\u0142owicz, Elka<\/i>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2012, s. 161\u2013162.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

M\u0119ska niepewno\u015b\u0107. O Niewinnych czarodziejach <\/i>Andrzeja Wajdy <\/b><\/p>\n

Celem tekstu jest odpowied\u017a na pytanie, dlaczego Niewinni czarodzieje<\/i> to film, kt\u00f3ry za nieudany uwa\u017ca\u0142 jego re\u017cyser Andrzej Wajda oraz g\u0142\u00f3wny autor scenariusza Jerzy Andrzejewski. Przyczyn tego stanu rzeczy autorka szuka, pr\u00f3buj\u0105c ustali\u0107 genez\u0119 scenariusza oraz analizuj\u0105c liczne niejasno\u015bci w procesie jego powstawania. Opiera si\u0119 tak\u017ce na notatkach re\u017cysera z okresu realizacji filmu oraz z lat p\u00f3\u017aniejszych. Sporo uwagi po\u015bwi\u0119ca re\u017cyserskim zmaganiom z doborem obsady, skupiaj\u0105c si\u0119 nast\u0119pnie na dominuj\u0105cej w filmie kreacji aktorskiej Tadeusza \u0141omnickiego. Zgodnie z przedstawion\u0105 interpretacj\u0105 jej kulturowe konotacje pozwalaj\u0105 zobaczy\u0107 w stworzonej przez aktora postaci figur\u0119 dandysa ko\u0144ca lat 50. XX wieku.<\/p>\n

Masculine Insecurity. On Andrzej Wajda\u2019s Innocent Sorcerers<\/i><\/b><\/p>\n

The aim of this text is to answer the question, why Innocent Sorcerers<\/i> is a film, which its director Andrzej Wajda and the main script writer Jerzy Andrzejewski thought not to be good. The reasons for this opinion, the author of this text is trying to find in the genesis of the script and through analysis of some ambiguity in the process of it’s creation. She also relies on the notes of the director from the period of the creation of the film and some times afterwards. The focal point of the text is the director’s struggles with the choice of actors, and secondly focuses on the film performance of Tadeusz Lomnicki. According to the author’s interpretation, the cultural connotations of it allow to see in this performance the representation of the stereotype of dandys from 1950s.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe:<\/b> polskie kino m\u0119\u017cczyzn, historia kina polskiego, Andrzej Wajda, Niewinni czarodzieje<\/i>, scenariopisarstwo, m\u0119skie aktorstwo, dandyzm<\/p>\n

Agnieszka Morstin<\/b> \u2013 filmoznawczyni, ur. w 1976 roku w Krakowie, specjalizuje si\u0119 w historii kina polskiego. W 2007 roku doktoryzowa\u0142a si\u0119 na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim, gdzie pracowa\u0142a do roku 2010. Opublikowa\u0142a Jak daleko st\u0105d do raju? Religia jako pami\u0119\u0107 w polskim filmie fabularnym<\/i> (2010); wsp\u00f3\u0142redagowa\u0142a Cia\u0142o i seksualno\u015b\u0107 w kinie polskim <\/i>(2009) oraz Kompleks Konwicki<\/i> (2010). Obecnie, we wsp\u00f3\u0142pracy z Tadeuszem Lubelskim, opracowuje notesy Andrzeja Wajdy w krakowskim Archiwum re\u017cysera i przygotowuje prac\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 jego tw\u00f3rczo\u015bci.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Andrzej Wajda, Jerzy Andrzejewski, Zbigniew Cybulski, Jerzy Skolimowski, Tadeusz \u0141omnicki, Krystyna Stypu\u0142kowska, Krzysztof Komeda, Andrzej Nowakowski, Roman Pola\u0144ski, Andrzej Trzaskowski \u2013 wszyscy oni spotkali si\u0119 na planie filmu Niewinni czarodzieje latem 1959 roku. Z t\u0105 barwn\u0105 ekip\u0105 Wajda zrealizowa\u0142 film o wsp\u00f3\u0142czesnej m\u0142odzie\u017cy, o kt\u00f3rym to do\u015bwiadczeniu napisze wkr\u00f3tce w swoich notatkach: Od pocz\u0105tku nie… Czytaj wi\u0119cej »M\u0119ska niepewno\u015b\u0107. O „Niewinnych czarodziejach” Andrzeja Wajdy<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":737,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[312],"tags":[23,72,350,8,337,351,313,290],"ppma_author":[352],"class_list":["post-228","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-2-2020","tag-aktorstwo","tag-andrzej-wajda","tag-dandyzm","tag-historia-kina","tag-meskosc","tag-niewinni-czarodzieje","tag-polskie-kino-mezczyzn","tag-scenariopisarstwo"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t