{"id":225,"date":"2020-06-28T00:00:00","date_gmt":"2020-06-27T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2020\/06\/28\/bezimienny-bohater-brylanty-pani-zuzy-pawla-komorowskiego-jako-proba-stworzenia-polskiego-jamesa-bonda\/"},"modified":"2021-05-29T14:14:36","modified_gmt":"2021-05-29T13:14:36","slug":"bezimienny-bohater-brylanty-pani-zuzy-pawla-komorowskiego-jako-proba-stworzenia-polskiego-jamesa-bonda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/bezimienny-bohater-brylanty-pani-zuzy-pawla-komorowskiego-jako-proba-stworzenia-polskiego-jamesa-bonda\/","title":{"rendered":"Bezimienny bohater. „Brylanty pani Zuzy” Paw\u0142a Komorowskiego jako pr\u00f3ba stworzenia polskiego Jamesa Bonda"},"content":{"rendered":"

James Bond, wykreowana w latach 50. XX wieku przez brytyjskiego pisarza Iana Fleminga posta\u0107 literacka<\/a>[1]<\/a>, brytyjski agent w s\u0142u\u017cbie Jej Kr\u00f3lewskiej Mo\u015bci, wydaje si\u0119 elementem zupe\u0142nie nieprzystaj\u0105cym do siermi\u0119\u017cnej rzeczywisto\u015bci Polski Ludowej. Uosabiaj\u0105cy zepsucie Zachodu zar\u00f3wno swoimi wyborami estetycznymi (eleganckie garnitury, drogie samochody, wyszukane przybory do golenia czy \u2013 zw\u0142aszcza w wersji literackiej \u2013 wyrafinowane podniebienie), jak i moralno\u015bci\u0105 (przedmiotowe podej\u015bcie do kobiet, niewykluczaj\u0105ce u\u017cycia przemocy) Bond si\u0142\u0105 rzeczy nie m\u00f3g\u0142 zaistnie\u0107 w oficjalnym obiegu kultury PRL-u. Zw\u0142aszcza \u017ce jako zdeklarowany antykomunista cz\u0119sto walczy\u0142 nie tylko przeciw zbrodniczym organizacjom, jak Spectre, czy z szale\u0144cami w typie Goldfingera lub Doktora No, ale przede wszystkim przeciwko Zwi\u0105zkowi Radzieckiemu, uosabianemu przez mniej lub bardziej skutecznych agent\u00f3w SMERSZ czy KGB. Cho\u0107 a\u017c do 1989 roku zar\u00f3wno ksi\u0105\u017cki (w latach 1953\u20131964 Fleming wyda\u0142 czterna\u015bcie powie\u015bci o Bondzie), jak i filmy o brytyjskim agencie oficjalnie pozostawa\u0142y poza zasi\u0119giem polskiego czytelnika i widza, funkcjonuj\u0105ce w latach 80. w podziemnym obiegu pirackie kasety VHS z filmami o brytyjskim agencie cieszy\u0142y si\u0119 du\u017c\u0105 popularno\u015bci\u0105, w 1986 roku za\u015b ukaza\u0142 si\u0119 po\u015bwi\u0119cony Bondowi numer \u201eFilmu na \u015awiecie\u201d, wydawanego przez Polsk\u0105 Federacj\u0119 Dyskusyjnych Klub\u00f3w Filmowych<\/a>[2]<\/a>. Posta\u0107 Bonda by\u0142a wi\u0119c jednak w pewien spos\u00f3b obecna w kulturalnej \u015bwiadomo\u015bci Polak\u00f3w.<\/p>\n

Jak analizuje Robert Dudzi\u0144ski w artykule Agent 007 za \u017celazn\u0105 kurtyn\u0105. Fenomen Jamesa Bonda w pi\u015bmiennictwie Polski Ludowej<\/i>, <\/i>w po\u0142owie lat 60. w polskich magazynach \u2013 takich jak \u201eOdg\u0142osy\u201d, \u201eTygodnik Kulturalny\u201d czy \u201eLitery\u201d, a nawet w \u201eTrybunie Ludu\u201d \u2013 ukazywa\u0142y si\u0119 artyku\u0142y po\u015bwi\u0119cone zjawisku \u201ebondomanii\u201d, kt\u00f3re, cho\u0107 opisywa\u0142y \u015bwiat Jamesa Bonda w spos\u00f3b zdecydowanie negatywny, odegra\u0142y niema\u0142\u0105 rol\u0119 w przybli\u017ceniu polskiemu czytelnikowi postaci 007; podejmowa\u0142y te\u017c pr\u00f3by wyja\u015bnienia jej popularno\u015bci<\/a>[3]<\/a>. Zarzuty, kt\u00f3re teksty te formu\u0142owa\u0142y wobec film\u00f3w i ksi\u0105\u017cek (nierzadko powtarzaj\u0105c g\u0142osy francuskiej czy w\u0142oskiej krytyki filmowej), skupia\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na antykomunizmie i imperialistycznych zap\u0119dach brytyjskiego agenta, jego rasizmie i sadystycznych zachowaniach czy miernych warto\u015bciach literackich powie\u015bci Fleminga. Cz\u0119sto streszcza\u0142y przy tym konkretne filmy, daj\u0105c czytelnikom pewne poj\u0119cie o fabu\u0142ach Operacji Piorun<\/i> (Thunderball, <\/i>re\u017c. Terence Young, 1965) czy Pozdrowie\u0144 z Rosji <\/i>(From Russia with Love, <\/i>re\u017c. Terence Young, 1963). Negatywny stosunek prasy zza \u017celaznej kurtyny do fenomenu Jamesa Bonda jest te\u017c przejawem stosunku krytyk\u00f3w do kultury masowej \u2013 traktowanej, zgodnie z oficjaln\u0105 lini\u0105 ideologiczn\u0105, jako po\u015blednia rozrywka sterowana przez spo\u0142ecze\u0144stwa kapitalistyczne. Co ciekawe, fenomen bondomanii zbiega si\u0119 w czasie z powoln\u0105 zmian\u0105 dyskursu dotycz\u0105cego kultury popularnej w Polsce, kt\u00f3ra stopniowo zaczyna by\u0107 postrzegana jako warta dok\u0142adniejszego zbadania i opisania<\/a>[4]<\/a>. St\u0105d te\u017c w\u015br\u00f3d dominuj\u0105cych w peerelowskich mediach tego okresu g\u0142os\u00f3w krytycznych pojawiaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c stanowiska rozpatruj\u0105ce filmy o 007 z rzeczywistym zainteresowaniem oraz nieszcz\u0119dz\u0105ce im uwag natury bardziej merytorycznej ni\u017c ideologicznej \u2013 jak artyku\u0142y Krzysztofa Teodora Toeplitza czy Zbigniewa Pitery<\/a>[5]<\/a>.<\/p>\n

Kino sensacyjne PRL-u rozpaczliwie pragn\u0119\u0142o film\u00f3w, kt\u00f3re Gra\u017cyna Stach\u00f3wna w swojej ksi\u0105\u017cce W\u0142adcy wyobra\u017ani<\/i> okre\u015bla mianem widowiska bondowskiego<\/a><\/i>[6]<\/a>. Wyra\u017anie t\u0119skni\u0142o r\u00f3wnie\u017c za niepokonanym kinowym herosem \u2013 kim\u015b zupe\u0142nie innym od zadomowionych w polskim kinie Ma\u0107k\u00f3w Che\u0142mickich czy Jan\u00f3w Piszczyk\u00f3w. Powo\u0142anie do \u017cycia takiego bohatera nie by\u0142o jednak na rodzimym gruncie a\u017c takie proste. Filmy kryminalne i sensacyjne zago\u015bci\u0142y na polskim ekranie dopiero w latach 60., wraz z rozwojem kina gatunkowego spowodowanym dyrektywami programowymi tajnej uchwa\u0142y Sekretariatu KC PZPR z czerwca 1960 roku. Zaleca\u0142y one m.in. zwi\u0119kszenie produkcji film\u00f3w rozrywkowych, co r\u00f3wnie\u017c nios\u0142o ze sob\u0105 wzrost akceptacji dla kultury masowej. Wcze\u015bniej w\u0105tki kryminalne i szpiegowskie mog\u0142y pojawia\u0107 si\u0119 jedynie w filmach socrealistycznych okre\u015blanych mianem \u201eprodukcyjniak\u00f3w\u201d, skupionych na walce z zachodnim imperializmem \u2013 jak Niedaleko Warszawy <\/i>(re\u017c. Maria Kaniewska, 1954) czy Po\u015bcig <\/i>(re\u017c. Stanis\u0142aw Urbanowicz, 1954). Dopiero odwil\u017c 1956 roku przywr\u00f3ci\u0142a zgod\u0119 na zainteresowanie zagraniczn\u0105 powie\u015bci\u0105 kryminaln\u0105, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem angielskiej klasyki, takiej jak Agatha Christie czy Arthur Conan Doyle<\/a>[7]<\/a>.<\/p>\n

Pocz\u0105tki filmu kryminalnego w Polsce Ludowej nie nale\u017ca\u0142y do naj\u0142atwiejszych. Wynika\u0142o to z braku przedwojennych tradycji tego gatunku, do kt\u00f3rych tw\u00f3rcy mogliby si\u0119 odwo\u0142a\u0107, oraz ze zdecydowanego nacisku ze strony w\u0142adz na wyzyskanie propagandowej funkcji kina, w tym ocieplanie wizerunku Milicji Obywatelskiej<\/a>[8]<\/a>. Pierwszy polski krymina\u0142<\/a>[9]<\/a> powsta\u0142 w 1961 roku \u2013 by\u0142o to Dotkni\u0119cie nocy <\/i>Stanis\u0142awa Barei wed\u0142ug scenariusza Aleksandra \u015acibora-Rylskiego, z Wies\u0142awem Go\u0142asem w roli prowadz\u0105cego \u015bledztwo Kapitana Prokosza (cho\u0107 Katarzyna Wajda wskazuje r\u00f3wnie\u017c na stanowi\u0105cy w du\u017cym stopniu zapowied\u017a film\u00f3w milicyjnych Cie\u0144<\/i> Jerzego Kawalerowicza z 1956 roku<\/a>[10]<\/a>). Dotkni\u0119cie nocy<\/i>, a tak\u017ce maj\u0105cy premier\u0119 w tym samym roku film Dwaj panowie \u201eN\u201d <\/i>(re\u017c. Tadeusz Chmielewski, 1961) <\/i>otwieraj\u0105 dekad\u0119 film\u00f3w sensacyjnych i kryminalnych; pocz\u0105tkowo sprowadzaj\u0105 si\u0119 one g\u0142\u00f3wnie do komedii kryminalnych, jak Lekarstwo na mi\u0142o\u015b\u0107 <\/i>(re\u017c. Jan Batory, 1966) czy Gangsterzy i filantropi<\/i> (re\u017c. Edward Sk\u00f3rzewski, Jerzy Hoffman, 1962). Powstaj\u0105 adaptacje prozy Joe Alexa\/Kazimierza Kwa\u015bniewskiego (pseudonimy t\u0142umacza Macieja S\u0142omczy\u0144skiego), podejmowane s\u0105 rozmaite pr\u00f3by przeniesienia na ekran powie\u015bci milicyjnej (w kt\u00f3r\u0105 r\u00f3wnie\u017c mia\u0142 wk\u0142ad S\u0142omczy\u0144ski), a tak\u017ce tworzenia hybryd kina sensacyjnego z filmem wojennym (Morderca zostawia \u015blad<\/i>, <\/i>re\u017c. Aleksander \u015acibor-Rylski, 1967).<\/p>\n

<\/p>\n

Ryszard Filipski, Tylko umar\u0142y odpowie<\/em>, 1969 r., re\u017c. Sylwester Ch\u0119ci\u0144ski, fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Sytuacja ta cz\u0119\u015bciowo zmienia si\u0119 pod koniec lat 60., kiedy pojawiaj\u0105 si\u0119 filmy kryminalne skupione na realistycznym przedstawieniu pracy milicji oraz na wyeksponowaniu postaci prowadz\u0105cego \u015bledztwo milicjanta, jak kapitan W\u00f3jcik (Ryszard Filipski) w Tylko umar\u0142y odpowie <\/i>(re\u017c. Sylwester Ch\u0119ci\u0144ski, 1969) czy emerytowany kapitan Siwy (Zygmunt H\u00fcbner) w Zbrodniarz, kt\u00f3ry ukrad\u0142 zbrodni\u0119<\/i> (re\u017c. Janusz Majewski, 1969). Oba filmy, cho\u0107 z dzisiejszej perspektywy oceniane s\u0105 pozytywnie<\/a>[11]<\/a>, w tamtym czasie nie zyska\u0142y zbyt wielkiej popularno\u015bci. W wydanym w 1972 roku leksykonie Filmy kryminalne<\/i> Alicja Helman wspomina tylko o pi\u0119ciu polskich krymina\u0142ach (Dwaj panowie \u201eN\u201d<\/i>, Dotkni\u0119cie nocy<\/i>, Zbrodniarz i panna<\/i> [re\u017c. Janusz Nasfeter, 1963], Tylko umar\u0142y odpowie<\/i>, Zbrodniarz, kt\u00f3ry ukrad\u0142 zbrodni\u0119<\/i>), oceniaj\u0105c je w wi\u0119kszo\u015bci negatywnie<\/a>[12]<\/a>. Ani pe\u0142en uroku Andrzej \u0141apicki w roli agenta milicji w Lekarstwie na mi\u0142o\u015b\u0107<\/i>, ani niepozbawiony przecie\u017c charyzmy Zbigniew Cybulski w Zbrodniarzu i pannie<\/i> nie stworzyli w polskim filmie kryminalnym bohater\u00f3w, kt\u00f3rymi by\u0142aby zafascynowana szeroka widownia.<\/p>\n

Zdecydowanie lepiej gatunek ten odnajdowa\u0142 si\u0119 na ma\u0142ym ekranie. Telewizja Polska w latach 60. by\u0142a bardzo pr\u0119\u017cnie rozwijaj\u0105cym si\u0119 medium \u2013 w 1960 roku powsta\u0142 Zak\u0142ad Produkcji Film\u00f3w Telewizyjnych, a w 1964 roku podpisano umow\u0119 z Zespo\u0142ami Realizator\u00f3w Filmowych w celu stworzenia film\u00f3w przeznaczonych specjalnie dla telewizji<\/a>[13]<\/a>. Pomijaj\u0105c niezbyt udany, ale nawi\u0105zuj\u0105cy w pewien spos\u00f3b do tradycji Sherlocka Holmesa pierwszy polski serial kryminalny Kapitan Sowa na tropie <\/i>(re\u017c. Stanis\u0142aw Bareja, 1965)<\/a>[14]<\/a>, to przede wszystkim legendarny, powsta\u0142y w okresie odwil\u017cy Teatr Sensacji i Fantastyki Kobra przez prawie trzydzie\u015bci lat \u2013 pocz\u0105wszy od pierwszego przedstawienia 2 lutego 1956 roku zatytu\u0142owanego Zatrute litery<\/i> (na podstawie krymina\u0142u Agathy Christie Zatrute pi\u00f3ro<\/i>) w re\u017cyserii Adama Hanuszkiewicza \u2013 zapoznawa\u0142 polskich widz\u00f3w z takimi klasykami z\u0142otej ery krymina\u0142u jak Arthur Conan Doyle czy Gilbert Keith Chesterton<\/a>[15]<\/a>. Zwi\u0105zana z postaci\u0105 charyzmatycznej redaktorki telewizyjnej Illi Genachow oraz z okre\u015blanym mianem \u201epolskiego Hitchcocka\u201d re\u017cyserem J\u00f3zefem S\u0142otwi\u0144skim Kobra<\/i> przybli\u017ca\u0142a widzom r\u00f3wnie\u017c ameryka\u0144skie \u201eczarne krymina\u0142y\u201d; nale\u017ca\u0142y do nich Pomy\u0142ka, prosz\u0119 si\u0119 wy\u0142\u0105czy\u0107<\/i> z Aleksandr\u0105 \u015al\u0105sk\u0105 z 1966 roku (na podstawie s\u0142uchowiska Sorry, Wrong Number<\/i>, kt\u00f3re w 1948 roku w poetyce filmu noir zrealizowa\u0142 Anatole Litvak z Barbar\u0105 Stanwyck) czy ambitna realizacja opowiadania Raymonda Chandlera K\u0142opoty to moja specjalno\u015b\u0107<\/i> (re\u017c. Marek Piwowski, 1977), nakr\u0119cona ju\u017c w epoce gierkowskiej prosperity, z Jerzym Dobrowolskim w roli Philipa Marlowe\u2019a.<\/p>\n

Pierwszym rodzimym przedsmakiem postaci Jamesa Bonda okaza\u0142 si\u0119 jednak bynajmniej nie dzielny policjant Milicji Obywatelskiej czy zimnowojenny agent, ale Hans Kloss. S\u0142ynny serial Stawka wi\u0119ksza ni\u017c \u017cycie \u2013 <\/i>kt\u00f3rego pocz\u0105tki si\u0119gaj\u0105 wersji scenicznej adaptowanej w\u0142a\u015bnie w ramach Kobry<\/i> \u2013 realizowany w latach 1967\u20131968 przez Janusza Morgensterna i Andrzeja Konica, opr\u00f3cz znakomitej, trzymaj\u0105cej w napi\u0119ciu rozrywki zapewnia\u0142 te\u017c widzom herosa na miar\u0119 agenta Jej Kr\u00f3lewskiej Mo\u015bci. Kloss \u2013 inteligentny, ujmuj\u0105cy, ale i cz\u0119sto bezwzgl\u0119dny, zawsze sprytniejszy od przeciwnika, elegancki w mundurze Wehrmachtu, wreszcie w ka\u017cdym odcinku czaruj\u0105cy inn\u0105 atrakcyjn\u0105 kobiet\u0119 \u2013 nie r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 zbytnio od brytyjskiego szpiega. Zw\u0142aszcza \u017ce, jak w ksi\u0105\u017cce Produkcje sensacyjno-kryminalne Telewizji Polskiej 1965<\/i>\u20131989 <\/i>wskazuje Robert Dudzi\u0144ski, scenarzy\u015bci Stawki wi\u0119kszej ni\u017c \u017cycie<\/i> (a p\u00f3\u017aniej r\u00f3wnie bondowskiego w duchu serialu \u017bycie na gor\u0105co<\/i>) Andrzej Szypulski i Zbigniew Safjan (wyst\u0119puj\u0105cy wsp\u00f3lnie pod pseudonimem Andrzej Zbych) byli obeznani z tematyk\u0105 film\u00f3w o 007, Szypulski za\u015b mia\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 obejrze\u0107 Doktora No<\/i> (Dr. No, <\/i>re\u017c. Terence Young, 1962) oraz Pozdrowienia z Rosji<\/i> w jednym z londy\u0144skich kin<\/a>[16]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

Ryszard Filipski, Brylanty pani Zuzy<\/em>, 1971 r., re\u017c. Pawe\u0142 Komorowski, fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Na kinow\u0105 wersj\u0119 Bonda polscy widzowie musieli jednak poczeka\u0107 a\u017c do pocz\u0105tku lat 70., a konkretnie do roku 1972, kiedy na ekranach ukaza\u0142y si\u0119 Brylanty pani Zuzy. <\/i>Czas, w kt\u00f3rym powsta\u0142 film, wydaje si\u0119 nieprzypadkowy: pocz\u0105tek lat 70. rozpoczyna epok\u0119 I sekretarza KC Edwarda Gierka, okres budowania nowej peerelowskiej narracji. Siermi\u0119\u017cn\u0105 i cz\u0119sto puryta\u0144sk\u0105 dekad\u0119 Gomu\u0142ki zast\u0119puje era cz\u0119\u015bciowej liberalizacji, bli\u017cszych kontakt\u00f3w z Zachodem (kt\u00f3rych symbolem na zawsze pozostan\u0105 ameryka\u0144skie kredyty oraz wi\u0119ksza dost\u0119pno\u015b\u0107 zachodnich towar\u00f3w, jak coca-cola), a tak\u017ce propagandy sukcesu prezentuj\u0105cej Polsk\u0119 Ludow\u0105 jako kraj nie tylko b\u0119d\u0105cy przemys\u0142ow\u0105 pot\u0119ga, ale tak\u017ce krain\u0105 dostatku. Okres rz\u0105d\u00f3w Gierka (1970\u20131980) to tak\u017ce dekada, kt\u00f3ra najbardziej rozbudzi\u0142a apetyty konsumpcyjne mieszka\u0144c\u00f3w PRL-u, obiecuj\u0105c przynajmniej namiastk\u0119 zachodniego stylu \u017cycia. I tak\u0105 te\u017c namiastk\u0105, w p\u00f3\u0142 kroku mi\u0119dzy ideologi\u0105 kraj\u00f3w Uk\u0142adu Warszawskiego a aspiracjami do atrakcji kapitalistycznego \u015bwiata, s\u0105 Brylanty pani Zuzy<\/i>.<\/p>\n

Film Brylanty pani Zuzy<\/i> w re\u017cyserii Paw\u0142a Komorowskiego (tw\u00f3rcy mi\u0119dzy innymi krymina\u0142u Kocie \u015blady <\/i>[1971] czy filmu obyczajowego \u015aciana czarownic <\/i>[1967]) swoj\u0105 premier\u0119 mia\u0142 w marcu 1972 roku, w kilka miesi\u0119cy po premierze ostatniego oficjalnego Bonda wytw\u00f3rni Eon, z Seanem Connerym w roli g\u0142\u00f3wnej, Diamenty s\u0105 wieczne<\/i> (Diamonds Are Forever, <\/i>re\u017c. Guy Hamilton, 1971)<\/a>[17]<\/a>. Nakr\u0119cony na podstawie ksi\u0105\u017cki Jerzego Siewierskiego Spadkobiercy pani Zuzy <\/i>film jest histori\u0105 agenta wywiadu (Ryszard Filipski), kt\u00f3ry by rozpracowa\u0107 nadmorsk\u0105 szajk\u0119 handlarzy brylant\u00f3w, podszywa si\u0119 pod zagranicznego przemytnika. Ju\u017c sam tytu\u0142 i zarys fabu\u0142y do\u015b\u0107 jednoznacznie wskazuj\u0105 na bondowskie konotacje. Zmiana ksi\u0105\u017ckowego tytu\u0142u na zawieraj\u0105cy s\u0142owo brylanty mimowolnie kojarzy si\u0119 z filmem Diamenty s\u0105 wieczne<\/i>, fabu\u0142a za\u015b rzeczywi\u015bcie przypomina intryg\u0119 filmu i ksi\u0105\u017cki Fleminga, gdzie Bond, podszywaj\u0105c si\u0119 pod przemytnika diament\u00f3w, rozpracowuje ameryka\u0144sk\u0105 szajk\u0119 przy pomocy urokliwej wsp\u00f3lniczki bandyt\u00f3w Tiffany Case (w filmie w tej roli Jill St. John), kt\u00f3r\u0105 sprowadzi na dobr\u0105 drog\u0119. Cho\u0107 w\u0105tpliwe, by tw\u00f3rcy kr\u0119conych w 1971 roku Brylant\u00f3w<\/i> pani Zuzy<\/i> mogli zapozna\u0107 si\u0119 z zachodnim filmem, to bardzo mo\u017cliwe, \u017ce ksi\u0105\u017cka Siewerskiego (wydana po raz pierwszy w tym samym roku) \u015bwiadomie czerpa\u0142a z wydanej w 1956 roku powie\u015bci Iana Fleminga, z kt\u00f3r\u0105 polski autor m\u00f3g\u0142 gdzie\u015b si\u0119 zetkn\u0105\u0107.<\/p>\n

Ale Brylanty pani Zuzy<\/i> w swoich inspiracjach bynajmniej nie ogranicza\u0142y si\u0119 tylko do Diamenty s\u0105 wieczne<\/i>. W filmie Komorowskiego wyra\u017anie obecne s\u0105 echa Doktora No, \u017byje si\u0119 tylko dwa razy <\/i>(You Only Live Twice<\/i>, re\u017c. Lewis Gilbert, 1967), Goldfingera<\/i> (re\u017c. Guy Hamilton, 1964) <\/i>czy Operacji Piorun<\/i>, a tak\u017ce ca\u0142ej bondowskiej mitologii. Inspiracje te bywaj\u0105 przeprowadzone w spos\u00f3b ca\u0142kiem udany (jak interesuj\u0105cy, wprowadzaj\u0105cy widza w sam \u015brodek intrygi pocz\u0105tek filmu \u2013 chwyt powtarzaj\u0105cy si\u0119 we wszystkich filmach o Bondzie, prawdopodobnie podpatrzony u Hitchcocka), chwilami jednak groteskowo przypominaj\u0105 pierwsz\u0105 parodi\u0119 film\u00f3w o 007 \u2013 gwiazdorsko obsadzone Casino Royale<\/i> w re\u017cyserii m.in. Johna Hustona (za projekt odpowiada\u0142o kilku tw\u00f3rc\u00f3w) z 1967 roku.<\/p>\n

R\u00f3wnie\u017c wyb\u00f3r Ryszarda Filipskiego do roli agenta kontrwywiadu wydaje si\u0119 ciekawy, zw\u0142aszcza \u017ce kariera m\u0119\u017cczyzny ju\u017c rok p\u00f3\u017aniej nabra\u0142a zupe\u0142nie innej dynamiki, a jego posta\u0107 zyska\u0142a zupe\u0142nie nowe znaczenie w polskim \u015brodowisku filmowym. Aktor, na pocz\u0105tku lat 70. kojarzony z rolami twardych i bezwzgl\u0119dnych m\u0119\u017cczyzn w filmach kryminalnych (kapitan MO w Tylko umar\u0142y odpowie<\/i>), w 1973 roku wyst\u0105pi\u0142 w roli majora Henryka Dobrzy\u0144skiego w filmie Hubal<\/i> kontrowersyjnego re\u017cysera Bohdana Por\u0119by. Hubal<\/i>, cho\u0107 r\u00f3\u017cnie oceniany przez krytyk\u00f3w (pada\u0142y okre\u015blenia \u201epatriotyczny kicz\u201d), stanowi\u0142 jeden z rekordowych pod wzgl\u0119dem frekwencji film\u00f3w w historii polskiego kina<\/a>[18]<\/a>. Filipski nie tylko w powszechnej \u015bwiadomo\u015bci sta\u0142 si\u0119 twarz\u0105 przedstawionego jako bohater bez skazy Hubala, przez wiele lat uto\u017csamiany by\u0142 tak\u017ce z ideowym, narodowo-komunistycznym kr\u0119giem Bohdana Por\u0119by; znane te\u017c by\u0142y jego antysemickie pogl\u0105dy, kt\u00f3re wpisywa\u0142y si\u0119 w polsk\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 po maju 1968 roku (kierowa\u0142 w Krakowie teatrem eref-66<\/i>). W nadzorowanym przez Por\u0119b\u0119 Zespole Filmowym \u201eProfil\u201d Filipski zacz\u0105\u0142 te\u017c re\u017cyserowa\u0107 filmy stoj\u0105ce w kontrze do kina moralnego niepokoju, jak Orze\u0142 i reszka <\/i>(1975) czy Wysokie loty<\/i> (1978). Ostatnim filmem, kt\u00f3ry wyre\u017cyserowa\u0142, by\u0142 trzygodzinny Zamach stanu,<\/i> opowiadaj\u0105cy o przewrocie majowym, gdzie sam wcieli\u0142 si\u0119 w rol\u0119 J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego. Zamach stanu <\/i>nie odni\u00f3s\u0142 sukcesu ani artystycznego, ani frekwencyjnego, podobnie jak nie odnosi\u0142y go filmy Por\u0119by w tym okresie; obaj tw\u00f3rcy (zw\u0142aszcza kojarzony z \u2013 okre\u015blanym mianem faszyzuj\u0105cego \u2013 ugrupowaniem Zjednoczenie Patriotyczne \u201eGrunwald\u201d Por\u0119ba) nie cieszyli si\u0119 sympati\u0105 publiczno\u015bci<\/a>[19]<\/a>. Polski Bond pocz\u0105tku lat 70. nie jest wi\u0119c postaci\u0105 neutraln\u0105 znaczeniowo, aktorem jednym z wielu, lecz nios\u0105cym konkretny przekaz ideologiczny.<\/p>\n

Od pierwszych scen filmu bezimienny agent wydaje si\u0119 w pe\u0142ni uosabia\u0107 cztery mity, kt\u00f3re Gra\u017cyna Stach\u00f3wna przypisuje Jamesowi Bondowi: mit sukcesu, \u015bwiatowca, uwodziciela i Prometeusza<\/a>[20]<\/a>. Rzeczywi\u015bcie polski agent, podobnie jak Bond, jest cz\u0142owiekiem wielu talent\u00f3w: nie tylko pozostaje sprawn\u0105 maszyn\u0105 do zabijania, ale tak\u017ce zna si\u0119 na diamentach, ma spore zdolno\u015bci aktorskie i zimn\u0105 krew, jest sprytny, doskonale prowadzi samoch\u00f3d i motor\u00f3wk\u0119. Jak na obywatela Polski Ludowej ca\u0142kiem dobrze odnajduje si\u0119 w bardziej \u015bwiatowych miejscach i sytuacjach, jak podr\u00f3\u017c samolotem, elegancki hotel czy modny klub; przez ca\u0142y czas ma na sobie szykowne garnitury i okulary przeciws\u0142oneczne. Na pierwszy rzut oka m\u0119\u017cczyzna nie wydaje si\u0119 typem uwodziciela, ale swoj\u0105 charyzm\u0105 budzi zainteresowanie zar\u00f3wno zwi\u0105zanej z gangiem atrakcyjnej c\u00f3rki pani Zuzy \u2013 Joanny (Halina Golanko), jak r\u00f3wnie\u017c kobiet w nadmorskiej dyskotece.<\/p>\n

<\/p>\n

Halina Golanko, Brylanty pani Zuzy<\/em>, 1971 r., re\u017c. Pawe\u0142 Komorowski, fot. Romuald Pie\u0144kowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Nieodpart\u0105 m\u0119sko\u015b\u0107 bohatera dodatkowo podkre\u015bla fakt, \u017ce jeden z przest\u0119pc\u00f3w, Robert (Andrzej Szajewski), wyra\u017anie zniewie\u015bcia\u0142y histeryk, \u0142atwo i z du\u017cym entuzjazmem pozwala si\u0119 zdominowa\u0107 polskiemu agentowi. Ani fakt, \u017ce homoseksualizm w polskim filmie z tamtego okresu przedstawiony jest w spos\u00f3b przesadny, zahaczaj\u0105cy o estetyk\u0119 kampu, ani powi\u0105zanie nacechowanej queerowo postaci z szajk\u0105 maj\u0105cych kontakty w kapitalistycznym \u015bwiecie przest\u0119pc\u00f3w \u2013 funkcjonuj\u0105cego jako kolejny fantazmat zachodniego zepsucia i dekadencji \u2013 nie s\u0105 zaskakuj\u0105ce. Robert niemal idealnie wpisuje si\u0119 w uproszczony i przerysowany stereotyp homoseksualnego m\u0119\u017cczyzny funkcjonuj\u0105cy w kinie PRL-u, o kt\u00f3rym pisze Sebastian Jagielski: postaci te skonstruowane zosta\u0142y za spraw\u0105 zaledwie kilku natychmiast rozpoznawalnych cech, kt\u00f3re nie podlegaj\u0105 zmianie, s\u0105 sta\u0142e i niezmienne: mi\u0119kkie gesty, \u201ezwi\u0119d\u0142a d\u0142o\u0144\u201d, pow\u0142\u00f3czyste spojrzenia, wysoki g\u0142os, makija\u017c i wymodelowana fryzura<\/a><\/i>[21]<\/a>.<\/p>\n

To karykaturalne i stereotypowe przedstawienie osoby homoseksualnej nie jest zreszt\u0105 czym\u015b nowym wzgl\u0119dem zachodniego Bonda. Zar\u00f3wno w filmach z lat 60., jak i p\u00f3\u017aniejszych homoseksualizm by\u0142 traktowany jako przejaw degeneracji, st\u0105d te\u017c osoby homoseksualne cz\u0119sto mia\u0142y powi\u0105zania z g\u0142\u00f3wnymi antagonistami Bonda (jak sadystyczna Rosa Klebb w Pozdrowieniach z Rosji<\/i>). Najbardziej kuriozalnym przyk\u0142adem, kt\u00f3ry wyra\u017anie podkre\u015bla, \u017ce w obowi\u0105zkowo heteroseksualnym \u015bwiecie Bonda nie ma miejsca na jakiekolwiek odst\u0119pstwa, jest przypadek postaci Pussy Galore z Goldfingera<\/i>. Pussy Galore, w ksi\u0105\u017cce pewna siebie lesbijka, po nocy sp\u0119dzonej z agentem 007 \u201eprzekonuje si\u0119\u201d do m\u0119\u017cczyzn. W filmie Goldfinger<\/i> w\u0105tek ten pomini\u0119to, ale ju\u017c w p\u00f3\u017aniejszym o prawie dwadzie\u015bcia lat Zab\u00f3jczym widoku <\/i>(A View to a Kill<\/i>, re\u017c. John Glen, 1985), z Rogerem Moore\u2019em, niepokoj\u0105co androgeniczna May Day (Grace Jones), mimo pozornie silnej osobowo\u015bci, daje si\u0119 uwie\u015b\u0107 brytyjskiemu agentowi, a nast\u0119pnie po\u015bwi\u0119ca dla niego \u017cycie. Obyczajowa anachroniczno\u015b\u0107 Brylant\u00f3w pani Zuzy<\/i> z perspektywy Bonda nie jest wi\u0119c ra\u017c\u0105ca, poniewa\u017c jest to \u015bwiat z za\u0142o\u017cenia konserwatywny, g\u0142uchy na osi\u0105gni\u0119cia kina kontestacji czy rewolucji seksualnej.<\/p>\n

Ostatni mit, jaki wed\u0142ug klasyfikacji wymienionej przez Gra\u017cyn\u0119 Stach\u00f3wn\u0119 odzwierciedla Bond, to mit Prometeusza<\/a>[22]<\/a>. Brytyjski agent, niczym antyczny tytan i dobroczy\u0144ca ludzko\u015bci, dzielnie broni \u015bwiat przed niebezpiecznymi szale\u0144cami i katastrof\u0105 j\u0105drow\u0105, a Wielk\u0105 Brytani\u0119 przed zdrajcami, komunistami i ka\u017cdym, kto m\u00f3g\u0142by zagrozi\u0107 kapitalistycznemu ustrojowi. Te same niemal\u017ce cechy, cho\u0107 oczywi\u015bcie w lustrzanym odbiciu (i na zdecydowanie mniejsz\u0105 skal\u0119; Ryszard Filipski w Brylantach<\/i> pani Zuzy<\/i> bynajmniej nie musia\u0142 ratowa\u0107 \u015bwiata), mo\u017cna przypisa\u0107 polskiemu agentowi. Z odwag\u0105 broni socjalistycznej Polski przed kapitalistycznymi wp\u0142ywami i przemytem, wyja\u015bnia tajemnic\u0119 \u015bmierci pani Zuzy oraz nawraca jej c\u00f3rk\u0119 na przys\u0142owiow\u0105 drog\u0119 cnoty.<\/p>\n

Brylanty pani Zuzy<\/i> dbaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c o odpowiednie dekorum. Wzorem rozgrywaj\u0105cych si\u0119 w egzotycznych lokalizacjach kolejnych cz\u0119\u015bci przyg\u00f3d 007 (Bond mi\u0119dzy Doktorem No<\/i> a Diamenty s\u0105 wieczne<\/i> odwiedzi\u0142 mi\u0119dzy innymi Jamajk\u0119, Bahamy, Turcj\u0119 czy Japoni\u0119) film Komorowskiego rozpoczyna si\u0119 scenami z bliskowschodniego miasta oraz z podr\u00f3\u017cy samolotem. Ju\u017c w Polsce akcja przenosi si\u0119 do luksusowego hotelu na rodzimej Riwierze: zdj\u0119cia kr\u0119cono w \u015awinouj\u015bciu i Mi\u0119dzyzdrojach. Nie brakuje r\u00f3wnie\u017c dw\u00f3ch przepe\u0142nionych pi\u0119knymi kobietami i modn\u0105 muzyk\u0105 scen w nadmorskiej dyskotece (impreza odbywa si\u0119 w popularnej w\u00f3wczas kawiarni Molo w Mi\u0119dzyzdrojach). Muzyka zreszt\u0105 jest w bondowskiej serii bardzo istotna \u2013 charakterystyczny motyw skomponowany przez Johna Barry\u2019ego nale\u017cy dzi\u015b do najs\u0142ynniejszych temat\u00f3w muzycznych w historii kina, podobnie jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 zwi\u0105zanych z poszczeg\u00f3lnymi filmami tytu\u0142owych piosenek (by wymieni\u0107 tylko utwory Shirley Bassey, Carly Simon czy Tiny Turner). Tak\u017ce Brylanty pani Zuzy<\/i> nie rozczarowuj\u0105 w tej materii \u2013 przejmuj\u0105cy motyw muzyczny skomponowa\u0142 uznany kompozytor Wojciech Kilar, a piosenk\u0105 przewodni\u0105 filmu jest udany utw\u00f3r Posz\u0142abym za tob\u0105 <\/i>znajduj\u0105cego si\u0119 w\u00f3wczas u szczytu popularno\u015bci zespo\u0142u Breakout i Miry Kubasi\u0144skiej. Niewielkie wra\u017cenie robi natomiast kryj\u00f3wka z\u0142oczy\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rej zdecydowanie daleko do wyspy Doktora No czy jachtu z Operacji Piorun<\/i>. Usytuowana na odludziu du\u017ca willa z secesyjnymi elementami architektonicznymi budzi skojarzenia raczej z przedwojenn\u0105 wy\u017csz\u0105 klas\u0105 \u015bredni\u0105 ni\u017c z siedzib\u0105 zbrodniarzy \u2013 co zreszt\u0105 wyra\u017anie wskazuje na proweniencj\u0119 peerelowskich przest\u0119pc\u00f3w. R\u00f3wnie\u017c dekadenckie zachodnie wn\u0119trze willi wpasowuje si\u0119 w ten schemat.<\/p>\n

<\/p>\n

Edmund Fetting, Brylanty pani Zuzy<\/em>, 1971 r., re\u017c. Pawe\u0142 Komorowski, fot. Romuald Pie\u0144kowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Jednym z najs\u0142abszych punkt\u00f3w filmu pozostaje posta\u0107 g\u0142\u00f3wnego antagonisty, zawsze kluczowa w oryginalnej bondowskiej serii (bardzo cz\u0119sto zawiera si\u0119 w samym tytule filmu, jak Goldfinger <\/i>czy Cz\u0142owiek ze z\u0142otym pistoletem <\/i>[The Man with the Golden Gun<\/i>, re\u017c. Guy Hamilton, 1974]). Szef gangu Krzysztof, jubiler o eleganckiej powierzchowno\u015bci Edmunda Fettinga, cho\u0107 pocz\u0105tkowo budzi zainteresowanie swoim wystudiowanym ch\u0142odem, szybko okazuje si\u0119 postaci\u0105 raczej schematyczn\u0105. Podobnie uproszczeni s\u0105 jego pomocnicy \u2013 nie najbystrzejszy, umi\u0119\u015bniony S\u0142awek (Jerzy Karaszkiewicz) oraz wspomniany ju\u017c karykaturalny homoseksualista Robert \u2013 kt\u00f3rych umowno\u015b\u0107 i brak psychologicznej wiarygodno\u015bci sprowadza do postaci symboli, niezbyt subtelnie uosabiaj\u0105cych z\u0142o kapitalizmu.<\/p>\n

Interesuj\u0105co wypadaj\u0105 r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy agentem MI6 a jego s\u0142owia\u0144skim odpowiednikiem z kraj\u00f3w Demolud\u00f3w. Przede wszystkim polski agent pozostaje bezimienny, co w kontek\u015bcie s\u0142ynnego My name is Bond. James Bond<\/i> wydaje si\u0119 zabiegiem celowym (i bardzo ironicznym). Bond ze swoj\u0105 natr\u0119tn\u0105 manier\u0105 symbolizuje tutaj silnie nastawiony na indywidualizm kapitalistyczny Zach\u00f3d, podczas gdy bezimienny agent reprezentuje kolektywny, s\u0142u\u017c\u0105cy anonimowo w imi\u0119 wsp\u00f3lnego dobra duch socjalizmu kraj\u00f3w Uk\u0142adu Warszawskiego. Bond uosabia rozpasanie i chaos: nie odmawia dobrych trunk\u00f3w, cygar ani erotycznych uciech, a po jego potyczkach z przeciwnikami ulice miast, poci\u0105gi, motor\u00f3wki czy samoloty zwykle s\u0105 zdewastowane i w stanie totalnej destrukcji. Brytyjski agent lubi przemoc i czasami wydaje si\u0119 czerpa\u0107 z niej przyjemno\u015b\u0107 (dotyczy to zw\u0142aszcza filmowego wzorca obowi\u0105zuj\u0105cego w czasach Brylant\u00f3w pani Zuzy<\/i>: ju\u017c nast\u0119pca Connery\u2019ego, Roger Moore, uj\u0105\u0142 rol\u0119 007 w ironiczny cudzys\u0142\u00f3w). Posta\u0107 odgrywana przez Ryszarda Filipskiego w Brylantach pani Zuzy <\/i>wydaje si\u0119 pod tymi wzgl\u0119dem jego totalnym przeciwie\u0144stwem. Polski agent u\u017cywa przemocy tylko wtedy, gdy jest do tego zmuszony, i wyra\u017anie si\u0119 stara, by podczas jego dzia\u0142a\u0144 nie ucierpia\u0142y ani niewinne osoby postronne, ani mienie Polski Ludowej. Zdecydowanie bardziej przypomina twardego ascet\u0119 ni\u017c przyzwyczajonego do luksus\u00f3w sybaryt\u0119. R\u00f3wnie\u017c jego kontakty z atrakcyjn\u0105 Joann\u0105, kt\u00f3ra po poznaniu prawdy o morderstwie matki i podczas fina\u0142owej strzelaniny szuka u m\u0119\u017cczyzny opieki, nie sugeruj\u0105, by dosz\u0142o mi\u0119dzy nimi do czego\u015b wi\u0119cej ni\u017c wsp\u00f3lna walka z przest\u0119pcami. Jednak ju\u017c sama ko\u0144c\u00f3wka filmu, w kt\u00f3rej agent i p\u00f3\u0142naga (co oczywi\u015bcie znalaz\u0142o fabularne uzasadnienie) dziewczyna odp\u0142ywaj\u0105 motor\u00f3wk\u0105 z kryj\u00f3wki przest\u0119pc\u00f3w, staje si\u0119 powieleniem schemat\u00f3w film\u00f3w o 007, gdzie Bond w towarzystwie pi\u0119knej kobiety odp\u0142ywa, odlatuje b\u0105d\u017a odje\u017cd\u017ca w nieznane.<\/p>\n

Ciekawym akcentem jest zajmuj\u0105ca spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 filmu ko\u0144cowa konfrontacja \u2013 zdecydowanie odchodz\u0105ca od bondowskiej estetyki, w kt\u00f3rej zako\u0144czenia sprzyjaj\u0105 efektownym eksplozjom i dos\u0142ownemu ratowaniu \u015bwiata w ostatnim momencie. Strzelanina w Brylantach pani Zuzy<\/i> przedstawiona jest nie w konwencji lekkiej, sensacyjnej rozrywki, jak wyczyny Bonda, lecz jako \u017cmudne, m\u0119cz\u0105ce, pe\u0142ne potu i krwi wydarzenie. Bezimienny agent, w przeciwie\u0144stwie do prawie zawsze nienagannego 007, jest zm\u0119czony, nie do ko\u0144ca radzi sobie z przeciwnikami, jest te\u017c zdruzgotany, gdy podczas strzelaniny ginie niewinny, przypadkowy cz\u0142owiek. Jego zwyci\u0119stwo nad przest\u0119pcami jest okupione b\u00f3lem i cierpieniem, mocno dostrzegalnym na ekranie. W sekwencji tej wyra\u017anie wida\u0107 wp\u0142ywy nie tylko bondowskiego kina sensacyjnego, ale r\u00f3wnie\u017c film\u00f3w Jeana-Pierre\u2019a Melville\u2019a, Petera Yatesa czy Carola Reeda. Zar\u00f3wno Samuraj <\/i>(Le Samourai<\/i>, re\u017c. Jean-Pierre Melville, 1967), Bullitt<\/i> (re\u017c. Peter Yates, 1968), jak i Niepotrzebni mog\u0105 odej\u015b\u0107<\/i> (Odd Man Out<\/i>, re\u017c. Carol Reed, 1947), z ich defetystyczn\u0105, brutaln\u0105 w swoim realizmie wizj\u0105 \u015bwiata, wydaj\u0105 si\u0119 inspirowa\u0107 fina\u0142ow\u0105 potyczk\u0119 bezimiennego agenta. W samej serii o Bondzie na zmian\u0119 wizerunku Jamesa Bonda z nienagannego d\u017centelmena na zm\u0119czonego, zakrwawionego m\u0119\u017cczyzn\u0119 trzeba b\u0119dzie poczeka\u0107 a\u017c do Casino Royale<\/i> (re\u017c. Martin Campbell, 2006) \u2013 pierwszego Bonda z Danielem Craigiem.<\/p>\n

Brylanty pani Zuzy<\/i>, <\/i>mimo kilku wad, mog\u0105 wydawa\u0107 si\u0119 do\u015b\u0107 udan\u0105 pr\u00f3b\u0105 przeniesienia na polski grunt kinowego fenomenu Jamesa Bonda. Jednocze\u015bnie film nie do ko\u0144ca spe\u0142nia pok\u0142adane w nim nadzieje \u2013 Ryszard Filipski w roli agenta wywiadu wypada mimo wszystko do\u015b\u0107 bezbarwnie w por\u00f3wnaniu z charyzmatycznym Bondem Seana Connery\u2019ego (mo\u017cna go por\u00f3wna\u0107 co najwy\u017cej do nies\u0142awnego George\u2019a Lazenby\u2019ego), cz\u0142onkowie gangu bardziej przypominaj\u0105 kartonowe postacie ni\u017c gro\u017anych z\u0142oczy\u0144c\u00f3w, a scenariuszowe absurdy (jak cho\u0107by konwersacje mi\u0119dzy agentem a przest\u0119pcami) mog\u0105 budzi\u0107 politowanie. Nieco zapomniane Brylanty pani Zuzy<\/i> nigdy nie wesz\u0142y do kanonu polskiego krymina\u0142u \u2013 jak cho\u0107by Hazardzi\u015bci <\/i>(re\u017c. Mieczys\u0142aw Wa\u015bkowski, 1975) <\/i>czy Tylko umar\u0142y odpowie<\/i> \u2013 bezimienny agent za\u015b bynajmniej nie zaj\u0105\u0142 podobnego Bondowi miejsca w wyobra\u017ani Polak\u00f3w i nie powr\u00f3ci\u0142 na ekrany w kolejnych ods\u0142onach swoich przyg\u00f3d. Katarzyna Wajda w rozdziale po\u015bwi\u0119conym filmom kryminalnym i sensacyjnym tego okresu PRL w kryminale czy zbrodnia (nie) doskona\u0142a <\/i>nazywa Brylanty pani Zuzy<\/i> zamierzon\u0105 lub nie parodi\u0105 gatunku<\/a><\/i>[23]<\/a>, co tylko podkre\u015bla, \u017ce film Komorowskiego bynajmniej nie zestarza\u0142 si\u0119 z godno\u015bci\u0105.<\/p>\n

W latach 70. miano rodzimego 007 b\u0119dzie nale\u017ca\u0142o do porucznika Borewicza (Bronis\u0142aw Cie\u015blak) z kr\u0119conego w latach 1976\u20131989 serialu Krzysztofa Szmagiera o znamiennym tytule 07, zg\u0142o\u015b si\u0119 \u2013 <\/i>cho\u0107 sam aktor do dzi\u015b w wielu wywiadach podkre\u015bla, \u017ce stworzenie polskiego Jamesa Bonda bynajmniej nie by\u0142o przez tw\u00f3rc\u00f3w zamierzone. Zdecydowanie mniejszy sukces odni\u00f3s\u0142 za to wyra\u017anie niestroni\u0105cy od bondowskich inspiracji serial \u017bycie na gor\u0105co <\/i>(re\u017c. Andrzej Konic, 1979)<\/a>[24]<\/a>. W emitowanym w 1979 roku serialu przystojny redaktor Maj (ciesz\u0105cy si\u0119 w\u00f3wczas, po roli w Tr\u0119dowatej<\/i> [re\u017c. Jerzy Hoffman, 1976], s\u0142aw\u0105 naczelnego amanta lat 70. Leszek Teleszy\u0144ski) walczy\u0142 z tajn\u0105 hitlerowsk\u0105 \u201eOrganizacj\u0105 W\u201d i z\u0142ym doktorem Gebhardtem. \u017bycie na gor\u0105co<\/i> kusi\u0142o widz\u00f3w namiastk\u0105 Zachodu (Maj podr\u00f3\u017cowa\u0142 po Europie i Ameryce Po\u0142udniowej), a jego tw\u00f3rcy liczyli, \u017ce powt\u00f3rzy on sukces Stawki wi\u0119kszej ni\u017c \u017cycie<\/i> \u2013 serial zosta\u0142 jednak ca\u0142kowicie odrzucony zar\u00f3wno przez krytyk\u0119, jak i widowni\u0119; ostatecznie powsta\u0142o jedynie dziewi\u0119\u0107 (wyprodukowanych za znaczn\u0105 sum\u0119) odcink\u00f3w<\/a>[25]<\/a>. W ankietach przeprowadzonych w\u015br\u00f3d widz\u00f3w po jego emisji serial Konica zosta\u0142 okre\u015blony mianem zbyt wydumanego i maj\u0105cego niewiele wsp\u00f3lnego z polsk\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105<\/a>[26]<\/a>.<\/p>\n

Nie bez znaczenia by\u0142 r\u00f3wnie\u017c fakt, \u017ce polski widz nie by\u0142 ju\u017c w\u00f3wczas skazany jedynie na rodzime produkcje sensacyjne \u2013 pocz\u0105wszy od 1976 roku w zarezerwowane dotychczas dla Kobry<\/i> czwartki w telewizji zacz\u0119\u0142y pojawia\u0107 si\u0119 zachodnie seriale kryminalne: Anio\u0142ki Charliego, Kojak <\/i>czy Columbo<\/a><\/i>[27]<\/a>. Polacy mogli r\u00f3wnie\u017c w ko\u0144cu (cho\u0107 nie bezpo\u015brednio) zapozna\u0107 si\u0119 z kolejnym, po Connerym, Bondem \u2013 telewizja zacz\u0119\u0142a wy\u015bwietla\u0107 serial \u015awi\u0119ty<\/i> (The Saint<\/i>, <\/i>produkowany w latach 1962\u20131969) z Rogerem Moore\u2019em. O ogromnej popularno\u015bci \u015awi\u0119tego <\/i>najlepiej \u015bwiadczy fakt, \u017ce Zbigniew Nienacki, tw\u00f3rca jednej z najpopularniejszych w PRL-u serii dla m\u0142odzie\u017cy Pan Samochodzik,<\/i> w wydanej w 1979 roku ksi\u0105\u017cce Pan Samochodzik i z\u0142ota r\u0119kawica<\/i> jednym z bohater\u00f3w uczyni\u0142 \u201e\u015awi\u0119tego\u201d (mylnie nazywanego Simonem Templarem zamiast Simonem Temple)<\/a>[28]<\/a>. Sam Pan Samochodzik m\u00f3g\u0142by zreszt\u0105 r\u00f3wnie\u017c pretendowa\u0107 do miana polskiego Bonda \u2013 obdarzony niczym brytyjski agent sprytem i szybkim autem (u 007 by\u0142 to Aston Martin, u Pana Samochodzika \u2013 niepi\u0119kny wehiku\u0142-amfibia, za to z silnikiem Ferrari) oraz zmieniaj\u0105cym si\u0119 w ka\u017cdej ksi\u0105\u017cce wianuszkiem zainteresowanych pa\u0144.<\/p>\n

Okresem znacznie \u0142askawszym dla polskich widz\u00f3w chc\u0105cych zapozna\u0107 si\u0119 z oryginalnym Jamesem Bondem s\u0105 lata 80. Sprzyja\u0142y temu wspomniany ju\u017c podziemny obieg kaset VHS, a tak\u017ce fanowskie domowe seanse filmowe czy nieoficjalne wydanie scenariusza Moonrakera<\/i> (re\u017c. Lewis Gilbert, 1979)<\/a>[29]<\/a>. Paradoksalnie by\u0142a to zarazem era nie\u0142atwa dla mitologii 007: brytyjski agent musia\u0142 konkurowa\u0107 ze \u015bwiec\u0105cymi triumfy produkcjami spod znaku Kina Nowej Przygody, kt\u00f3rych sukcesy \u2013 zw\u0142aszcza w zestawieniu z mieszan\u0105 recepcj\u0105 Zab\u00f3jczego widoku<\/i>, ostatniego Bonda z Rogerem Moore\u2019em \u2013 wskazuj\u0105, \u017ce bondowska formu\u0142a zaczyna si\u0119 powoli wyczerpywa\u0107. Ten okres przej\u015bciowy przypada na ostatni\u0105 dekad\u0119 nieobecno\u015bci agenta Jej Kr\u00f3lewskiej Mo\u015bci w oficjalnym polskim dyskursie kulturalnym, dla kt\u00f3rego posta\u0107 Bonda ju\u017c nied\u0142ugo straci nimb zakazanej kapitalistycznej rozrywki.<\/p>\n

<\/p>\n

Ryszard Filipski, Brylanty pani Zuzy<\/em>, 1971 r., re\u017c. Pawe\u0142 Komorowski, fot. Romuald Pie\u0144kowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Stworzona w zimnowojennych latach 50. posta\u0107 Bonda swoj\u0105 popularno\u015b\u0107 i mitologi\u0119 zawdzi\u0119cza\u0142a przede wszystkim funkcji kompensacyjnej, jak\u0105 pocz\u0105tkowo pe\u0142ni\u0142a \u2013 w \u015bwiecie rozpadaj\u0105cego si\u0119 po II wojnie \u015bwiatowej Imperium Brytyjskiego, antykomunistycznej histerii i szybko zachodz\u0105cych przemian obyczajowych agent 007 stanowi\u0142 sta\u0142y, zwyci\u0119ski symbol konserwatywnych warto\u015bci. Wizerunek agenta pe\u0142ni\u0142 dla brytyjskiego spo\u0142ecze\u0144stwa funkcj\u0119 wr\u0119cz terapeutyczn\u0105. Z kolei bezimienny agent z filmu Komorowskiego, wyrastaj\u0105cy z doktryn kraj\u00f3w Uk\u0142adu Warszawskiego, lokuje si\u0119 gdzie\u015b na pograniczu dw\u00f3ch konwencji i ideologii. Posta\u0107 grana przez Ryszarda Filipskiego z jednej strony uosabia atrakcyjny kostium Jamesa Bonda i eskapistyczne oraz konsumpcyjne t\u0119sknoty peerelowskiego widza, z drugiej \u2013 pe\u0142ni funkcj\u0119 propagandow\u0105, kreuj\u0105c wizerunek silnego, inteligentnego m\u0119\u017cczyzny, reprezentuj\u0105cego skuteczno\u015b\u0107 peerelowskiego aparatu wywiadowczego. Podobnie sam film, b\u0119d\u0105c realistycznym odpowiednikiem filmu milicyjnego, miejscami nie potrafi unikn\u0105\u0107 odrealnionych, schematycznych i przerysowanych czy wr\u0119cz pastiszowych element\u00f3w. W\u0142a\u015bnie to rozdwojenie \u2013 trudny do pogodzenia maria\u017c socjalistycznych warto\u015bci z odrobin\u0105 kompensuj\u0105cego niezbyt zach\u0119caj\u0105c\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 zachodniego blichtru \u2013 sprawi\u0142o, \u017ce Brylantom pani Zuzy <\/i>nie uda\u0142o si\u0119 wykreowa\u0107 polskiego 007. Pora\u017cka filmu wynika\u0142a z nieumiej\u0119tno\u015bci stworzenia realistycznego bohatera, zarazem odpowiadaj\u0105cego potrzebom polskiego widza, jak i dor\u00f3wnuj\u0105cego mitycznemu wizerunkowi zachodniego stylu \u017cycia i kapitalistycznej rozrywki, kt\u00f3ry tak dobrze symbolizowa\u0142 i symbolizuje nadal James Bond.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n


<\/p>\n
\n
\n

<\/a>[1] Pierwsza ksi\u0105\u017cka o Bondzie, Casino Royale<\/i>, <\/i>zosta\u0142a wydana w 1953 roku.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] R. Dudzi\u0144ski, Agent 007 za \u017celazn\u0105 kurtyn\u0105. Fenomen Jamesa Bonda w pi\u015bmiennictwie Polski Ludowej<\/i>, \u201eLiteratura i Kultura Popularna\u201d 2018, nr 24, s. 306.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] Tam\u017ce, s. 291\u2013293.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] Wyczerpuj\u0105co o zmianie recepcji kultury popularnej w\u015br\u00f3d polskich badaczy pisze Eryk Krasucki w rozdziale Masowa kultura socjalistyczna. W poszukiwaniu definicji na prze\u0142omie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku<\/i>, [w:] Popkomunizm. Do\u015bwiadczenie komunizmu a kultura popularna<\/i>, <\/i>red. M. Bogus\u0142awska, Z. Gr\u0119becka, Libron-Filip Lohner, Krak\u00f3w 2010.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] R. Dudzi\u0144\u015bki, Agent 007 za \u017celazn\u0105 kurtyn\u0105\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 302\u2013303.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] G. Stach\u00f3wna, W\u0142adcy wyobra\u017ani. S\u0142awni bohaterowie filmowi<\/i>, Znak, Krak\u00f3w 2006, s. 57.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] R. Dudzi\u0144ski, Produkcje sensacyjno-kryminalne Telewizji Polskiej 1965<\/i>\u20131989. Konwencje <\/i>\u2013 motywy <\/i>\u2013 konteksty<\/i>, Katedra Wydawnictwo Naukowe, Gda\u0144sk 2017, s. 56.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] K. Wajda, PRL w kryminale czy zbrodnia (nie)doskona\u0142a. Peerelowskie filmy kryminalne<\/i>, [w:] Europejskie kino gatunk\u00f3w<\/i>, red. P. Kletowski, Universitas, Krak\u00f3w 2017, s. 277.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] T. Lubelski, Historia kina polskiego 1895-2014<\/i>, Universitas, Krak\u00f3w 2015, s. 315.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] K. Wajda, dz. cyt., s. 279\u2013280.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] Tam\u017ce, s. 287\u2013289.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] A. Helman, Filmy kryminalne<\/i>, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1972, s. 33.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13] R. Dudzi\u0144ski, Produkcje sensacyjno-kryminalne\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 48.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] Tam\u017ce, s. 50\u201358.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] M. Weso\u0142owski, Dzie\u0144 dobry, jestem z Kobry<\/i>, <\/i>\u201eGazeta Wyborcza \u2013 Du\u017cy Format\u201d 2003, nr 260.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16] R. Dudzi\u0144ski, Produkcje sensacyjno-kryminalne\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 140.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[17] Sean Connery w 1983 roku ponownie zagra\u0142 Bonda w niekanonicznym (niewyprodukowanym przez Eon) Nigdy nie m\u00f3w nigdy<\/i>, powtarzaj\u0105cym fabu\u0142\u0119 Operacji Piorun.\u00a0<\/i>[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18] T. Lubelski, dz. cyt., <\/i>s. 394\u2013396.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] Tam\u017ce, s. 475\u2013476.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20] G. Stach\u00f3wna, dz. cyt., s. 58.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] S. Jagielski, Maskarady m\u0119sko\u015bci. Pragnienie homospo\u0142eczne w polskim kinie fabularnym<\/i>, Universitas, Krak\u00f3w 2013.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22] G. Stach\u00f3wna, dz. cyt., s. 58.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23] K. Wajda, dz. cyt., s. 289.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[24] Analiza bondowskich motyw\u00f3w w \u017byciu na gor\u0105co<\/i> zob. R. Dudzi\u0144ski, Produkcje sensacyjno-kryminalne\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 139\u2013151.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[25] Tam\u017ce, s. 152.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[26] Tam\u017ce, s. 153\u2013154.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[27] M. Weso\u0142owski, dz. cyt.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[28] W ksi\u0105\u017cce Nienackiego Simon Templer go\u015bci w Polsce przy okazji kr\u0119cenia odcinka \u015awi\u0119tego.\u00a0<\/i>[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[29] R. Dudzi\u0144ski, Agent 007\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 304\u2013305. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Bezimienny bohater. <\/b>Brylanty pani Zuzy<\/i><\/b>\u00a0Paw\u0142a Komorowskiego jako pr\u00f3ba stworzenia polskiego Jamesa Bonda<\/b><\/p>\n

Artyku\u0142 po\u015bwi\u0119cony jest m\u0119skim postaciom polskiego kina sensacyjnego i kryminalnego lat 60. i 70. oraz zapotrzebowaniu kinowej i telewizyjnej publiczno\u015bci na bohatera wzorowanego na Jamesie Bondzie. Por\u00f3wnuj\u0105c styl \u017cycia i charakter ksi\u0105\u017ckowego oraz filmowego Jamesa Bonda z bezimiennym agentem wywiadu z Brylant\u00f3w pani Zuzy,<\/i>\u00a0autorka wskazuje na r\u00f3\u017cnice i podobie\u0144stwa w ich modelach m\u0119sko\u015bci, moralno\u015bci oraz w stosunku do kobiet.<\/p>\n

The Nameless Hero. <\/b>Diamonds of Mrs. Zuza<\/i><\/b>\u00a0as an Attempt to Create a Polish James Bond Movie<\/b><\/p>\n

The article is devoted to male protagonists of Polish crime and action cinema of the 60s and 70s and the growing needs of the Polish Peoples Republic audiences for James Bond-like heroes. The author draws various parallels between James Bond movies and the famous character\u2019s lifestyle and the 1972 Polish movie\u00a0Diamonds of Mrs. Zuza<\/i>\u00a0with a nameless protagonist. By comparing those characters the author also describes differences and similarities of their masculinity, moral codes and attitudes towards women.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe:<\/b>\u00a0polskie kino m\u0119\u017cczyzn, Ryszard Filipski, Pawe\u0142 Komorowski, kino sensacyjne, kino kryminalne, James Bond, wzorce m\u0119sko\u015bci<\/p>\n

Marta Snoch \u2013<\/b>\u00a0studentka filmoznawstwa i wiedzy o nowych mediach na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim. Interesuje si\u0119 histori\u0105 kina oraz zwi\u0105zkami filmu ze sztuk\u0105 i literatur\u0105. Publikuje w \u201eEkranach\u201d, \u201eFragile\u201d oraz \u201eDwutygodniku Kulturalnym Artpapier\u201d. Autorka rozdzia\u0142u po\u015bwi\u0119conego filmowemu wynalazcy Janowi Szczepanikowi w publikacji\u00a0Ludzie nauki dla Niepodleg\u0142ej<\/i>\u00a0(Katowice 2018) pod redakcj\u0105 historyczn\u0105 prof. dr. hab. Jerzego Sperki.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

James Bond, wykreowana w latach 50. XX wieku przez brytyjskiego pisarza Iana Fleminga posta\u0107 literacka[1], brytyjski agent w s\u0142u\u017cbie Jej Kr\u00f3lewskiej Mo\u015bci, wydaje si\u0119 elementem zupe\u0142nie nieprzystaj\u0105cym do siermi\u0119\u017cnej rzeczywisto\u015bci Polski Ludowej. Uosabiaj\u0105cy zepsucie Zachodu zar\u00f3wno swoimi wyborami estetycznymi (eleganckie garnitury, drogie samochody, wyszukane przybory do golenia czy \u2013 zw\u0142aszcza w wersji literackiej \u2013 wyrafinowane… Czytaj wi\u0119cej »Bezimienny bohater. „Brylanty pani Zuzy” Paw\u0142a Komorowskiego jako pr\u00f3ba stworzenia polskiego Jamesa Bonda<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":732,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[312],"tags":[327,328,329,330,313,331,332],"ppma_author":[333],"class_list":["post-225","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-2-2020","tag-james-bond","tag-kino-kryminalne","tag-kino-sensacyjne","tag-pawel-komorowski","tag-polskie-kino-mezczyzn","tag-ryszard-filipski","tag-wzorce-meskosci"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t