{"id":2233,"date":"2021-12-30T18:48:59","date_gmt":"2021-12-30T17:48:59","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/?p=2233"},"modified":"2021-12-31T15:32:40","modified_gmt":"2021-12-31T14:32:40","slug":"smierc-jak-kromka-chleba-krotki-film-o-zabijaniu-krzysztofa-kieslowskiego-i-kat-luisa-garcii-berlangi-a-okolicznosci-spoleczno-polityczne","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/smierc-jak-kromka-chleba-krotki-film-o-zabijaniu-krzysztofa-kieslowskiego-i-kat-luisa-garcii-berlangi-a-okolicznosci-spoleczno-polityczne\/","title":{"rendered":"\u015amier\u0107\u00a0jak\u00a0kromka\u00a0chleba.\u00a0„Kr\u00f3tki film o zabijaniu”\u00a0Krzysztofa Kie\u015blowskiego i\u00a0„Kat”\u00a0Luisa Garc\u00edi Berlangi a okoliczno\u015bci spo\u0142eczno-polityczne"},"content":{"rendered":"\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"

Autor: Andrzej P\u0105gowski. \u0179r\u00f3d\u0142o archiwum FINA<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W polskim \u015brodowisku filmowym rok 2021 up\u0142yn\u0105\u0142 pod znakiem tw\u00f3rczo\u015bci Krzysztofa Kie\u015blowskiego. W czasie, gdy obchodzili\u015bmy 80. rocznic\u0119 urodzin autora Dekalogu<\/em>, Hiszpanie celebrowali stulecie urodzin Luisa Garc\u00edi Berlangi, wielkiego kontestatora filmowego epoki frankistowskiej i rzecznika rozwijaj\u0105cego si\u0119 w latach 50. i 60. nowego kina hiszpa\u0144skiego. Obydwaj tw\u00f3rcy reprezentowali autorskie kino, realizuj\u0105c dzie\u0142a, w kt\u00f3rych konsekwentnie poddawali pod dyskusj\u0119 blisk\u0105 im rzeczywisto\u015b\u0107. W obydwu wypadkach, ze wzgl\u0119du na system w\u0142adzy, przez dekady konstytuowa\u0142 si\u0119 w niej monopol pa\u0144stwowy na dzia\u0142alno\u015b\u0107 filmow\u0105. <\/p>\n\n\n\n

Re\u017cyserzy ci, \u017cyj\u0105cy i dzia\u0142aj\u0105cy w zupe\u0142nie r\u00f3\u017cnych realiach i uwarunkowaniach spo\u0142eczno-politycznych, bez wzgl\u0119du na okoliczno\u015bci wchodzili w polemik\u0119  z przedstawicielami w\u0142adzy, tworz\u0105c filmy pozostaj\u0105ce poza  kanonami propagandowej polityki kulturalnej. Unikaj\u0105c tonu kina martyrologicznego i od\u017cegnuj\u0105c si\u0119 od agitacyjnych produkcji politycznych, zwracali si\u0119 w stron\u0119 filmowej kontestacji. Brali przy tym na warsztat tematy dyskusyjne i budz\u0105ce w\u0105tpliwo\u015b\u0107. Jednym z nich by\u0142 problem kary \u015bmierci, kt\u00f3ra, podobnie jak w wielu innych krajach europejskich, obowi\u0105zywa\u0142a w XX wieku w Polsce i  Hiszpanii. W obliczu funkcjonowania tych bezkompromisowych metod wymierzania sprawiedliwo\u015bci  Kat<\/em> (1963, re\u017c. L.G. Berlanga) i  Kr\u00f3tki film o zabijaniu<\/em> (1988, re\u017c. K. Kie\u015blowski) to dwie rozprawy filmowe, kt\u00f3re zapisa\u0142y si\u0119 na kartach historii rodzimych kinematografii narodowych.<\/p>\n\n\n\n

W niniejszym tek\u015bcie przybli\u017c\u0119 historyczne okoliczno\u015bci powstania przywo\u0142anych dzie\u0142, spos\u00f3b potraktowania skomplikowanego tematu przez ich tw\u00f3rc\u00f3w, a tak\u017ce ich odbi\u00f3r w kraju i za granic\u0105. Stroni\u0119 przy tym od analizy por\u00f3wnawczej film\u00f3w; uwa\u017cam bowiem, \u017ce by\u0142oby to interpretacyjnym nadu\u017cyciem. Moim celem jest ukazanie, jak dwaj znacz\u0105cy tw\u00f3rcy filmowi, w spos\u00f3b bardzo zr\u00f3\u017cnicowany, zabrali g\u0142os w s\u0142usznej dla nich sprawie, staj\u0105c przy tym w obliczu obowi\u0105zuj\u0105cych w\u00f3wczas politycznych i spo\u0142eczno-obyczajowych restrykcji.<\/p>\n\n\n\n

Mi\u0119dzy sal\u0105 s\u0105dow\u0105 a<\/strong> kinem<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Polska posiada d\u0142ug\u0105 histori\u0119 stosowania kary \u015bmierci, kt\u00f3ra wymierzana by\u0142a nieprzerwanie od pocz\u0105tk\u00f3w kszta\u0142towania si\u0119 pa\u0144stwowo\u015bci, przez okres zabor\u00f3w, a\u017c do ko\u0144ca lat osiemdziesi\u0105tych XX wieku<\/em> [1]<\/sup>. Ubieg\u0142e stulecie min\u0119\u0142o pod znakiem szczeg\u00f3lnie wzmo\u017conych przemian na gruncie prawa karnego, zw\u0142aszcza w zwi\u0105zku z regulacjami dotycz\u0105cymi rozszerzania b\u0105d\u017a redukowania listy czyn\u00f3w zabronionych, za kt\u00f3re grozi\u0142 najwy\u017cszy wymiar kary. Pomimo publicznej dyskusji na temat zaniechania kary g\u0142\u00f3wnej w Polsce, w latach 80., a zatem w dekadzie, pod koniec kt\u00f3rej ostatecznie zdecydowano si\u0119 na jej abolicj\u0119, szczeg\u00f3lnie zradykalizowano zasady post\u0119powanie penitencjarnego. Mia\u0142o to zwi\u0105zek z wprowadzeniem stanu wojennego, w czasie kt\u00f3rego dosz\u0142o do\u00a0 zakwestionowania postanowie\u0144 kodeksu z 1969 roku, kt\u00f3ry\u00a0 ogranicza\u0142 stosowanie kary \u015bmierci. Zako\u0144czenie stanu nadzwyczajnego tylko w niewielkim stopniu przyczyni\u0142o si\u0119 do cofni\u0119cia przyj\u0119tych na ten okres obostrze\u0144 (kiedy to kara g\u0142\u00f3wna mog\u0142a by\u0107 wymierzana w przypadku 86 czyn\u00f3w zabronionych). Mo\u017cliwe by\u0142o zastosowanie kary \u015bmierci w przypadku skazania za blisko czterdzie\u015bci przest\u0119pstw<\/em> [2]<\/sup>, podczas gdy przed 1981 rokiem kodeks karny przewidywa\u0142 dziewi\u0119\u0107 takich okoliczno\u015bci [3]<\/sup>. Cz\u0119stotliwo\u015b\u0107, z jak\u0105 skazywano na kar\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 w latach 80., by\u0142a zatem wyj\u0105tkowo wysoka; tylko mi\u0119dzy 1985 a 1986 rokiem wydano 30 takich wyrok\u00f3w [4]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

W niejednej zako\u0144czonej nim rozprawie bra\u0142 w\u00f3wczas udzia\u0142 adwokat i p\u00f3\u017aniejszy scenarzysta, Krzysztof Piesiewicz. Czynnie uczestniczy\u0142 w procesach o charakterze politycznym, wyst\u0119puj\u0105c w roli obro\u0144cy chocia\u017cby w sprawach karnych dzia\u0142aczy \u201eSolidarno\u015bci\u201d. W procesie morderc\u00f3w ksi\u0119dza Jerzego Popie\u0142uszki stan\u0105\u0142 za\u015b na sali s\u0105dowej w funkcji oskar\u017cyciela posi\u0142kowego [5]<\/sup>. Nie domaga\u0142 si\u0119 jednak najwy\u017cszego wymiaru kary \u2013 mi\u0119dzy innymi dlatego, by w \u015brodku Polski, na placu Defilad w Warszawie, nie stawiano szubienicy wielko\u015bci Pa\u0142acu Kultury\u2026 Bo \u017cyliby\u015bmy w cieniu tej szubienicy<\/em> [6]<\/sup> \u2013 przyzna\u0142 w jednym z wywiad\u00f3w. R\u00f3wnolegle rozpoczyna\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 w przemy\u015ble filmowym; pocz\u0105tkowo, jako konsultant Krzysztofa Kie\u015blowskiego w realizowanym przez niego dokumencie, po\u015bwi\u0119conym procesom s\u0105dowym w stanie wojennym [7]<\/sup>. Produkcja nie dosz\u0142a jednak do skutku. Oczywistym jest jednak, \u017ce spotkanie to doprowadzi\u0142o do realizacji innych filmowych projekt\u00f3w; mi\u0119dzy innymi to bowiem z inicjatywy Piesiewicza [8]<\/sup>, Kie\u015blowski rozpocz\u0105\u0142 prac\u0119 nad scenariuszem telewizyjnego Dekalogu,<\/em> a w ramach niego nad Kr\u00f3tkim filmem o zabijaniu<\/em>, kt\u00f3ry jako niezale\u017cna produkcja trafi\u0142 na ekrany kin. Jego pokaz na Mi\u0119dzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes odbi\u0142 si\u0119 szerokim echem – przypisano mu szczeg\u00f3ln\u0105 warto\u015b\u0107 w \u00f3wczesnym dyskursie spo\u0142eczno-politycznym. W Polsce za\u015b film zosta\u0142 przyj\u0119ty przez krytyk\u0119 i opini\u0119 publiczn\u0105, jako kamie\u0144 milowy w debacie po\u015bwi\u0119conej abolicji kary \u015bmierci [9]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Film realizowany by\u0142 w dekadzie, w kt\u00f3rej na spo\u0142ecze\u0144stwie polskim pi\u0119tnem odciska\u0142y si\u0119 skutki og\u00f3lnego kryzysu i beznadziei zwi\u0105zane\u00a0 z jednej strony z wprowadzeniem stanu wojennego i konfliktami wewn\u0119trznymi, z drugiej \u2013 z ci\u0105g\u0142ymi nadziejami pok\u0142adanymi w dzia\u0142aniach przedstawicieli \u201eSolidarno\u015bci\u201d [10]<\/sup>. Czas ten by\u0142 r\u00f3wnie\u017c wyzwaniem dla \u015brodowisk artystycznych. Po fazie rozkwitu kina polskiego pod koniec lat 70., dosz\u0142o do nag\u0142ego zamro\u017cenia gospodarki w tym i przemys\u0142u filmowego, w zwi\u0105zku z wprowadzeniem stanu wojennego. Zablokowano w\u00f3wczas realizacj\u0119 kilkunastu projekt\u00f3w filmowych [11]<\/sup>. Kie\u015blowski, podobnie jak wielu innych filmowc\u00f3w, osobi\u015bcie do\u015bwiadczy\u0142\u00a0 konsekwencji ingerencji cenzorskich; utrudniano wej\u015bcie na ekrany mi\u0119dzy innymi jego Przypadkowi <\/em>(1981),<\/em> kt\u00f3ry, \u2013 jak t\u0142umaczy\u0142 sam re\u017cyser \u2013 pozbawiony politycznych podtekst\u00f3w [12]<\/sup>, zosta\u0142 odczytany przez \u00f3wczesn\u0105 w\u0142adz\u0119 jako dzie\u0142o rewolucjonistyczne [13]<\/sup>. Konieczno\u015b\u0107 kompromisowych rozwi\u0105za\u0144 rzuci\u0142a si\u0119 cieniem na dalsz\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 re\u017cysera. Podobnie jak bezskuteczno\u015b\u0107 dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re prowadzi\u0142\u00a0 na prze\u0142omie lat 70. i 80. jako cz\u0142onek Stowarzyszenia Filmowc\u00f3w Polskich. Jak sam podkre\u015bla\u0142, pr\u00f3bowa\u0142 w\u00f3wczas<\/p>\n\n\n\n

wywalczy\u0107 jakie\u015b swobody tw\u00f3rcze, jakie\u015b mo\u017cliwo\u015bci wypowiedzi filmowej, kt\u00f3re omija\u0142yby lub te\u017c by si\u0119 nie obija\u0142y tak bole\u015bnie o cenzur\u0119. Niewiele z tego wynika\u0142o. Praktycznie nic. Wydawa\u0142o nam si\u0119, \u017ce jeste\u015bmy bardzo wa\u017cni. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jeste\u015bmy w og\u00f3le niewa\u017cni. Mia\u0142em tylko poczucie, \u017ce wlaz\u0142em do pokoju, do kt\u00f3rego absolutnie nie powinienem by\u0142 wchodzi\u0107. Te kompromisy mnie strasznie kr\u0119powa\u0142y, poniewa\u017c nie by\u0142y to moje prywatne kompromisy, tylko kompromisy robione w imieniu grupy ludzi. To jest g\u0142\u0119boko niemoralna dzia\u0142alno\u015b\u0107. Nawet je\u015bli mo\u017cesz za\u0142atwi\u0107 co\u015b dobrego, co\u015b, co jest ludziom potrzebne, zawsze za to w ko\u0144cu trzeba zap\u0142aci\u0107. [\u2026] Zrozumia\u0142em, \u017ce to nie jest m\u00f3j \u015bwiat<\/em> [14]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

\u00a0\u00a0\u00a0 W latach 80. re\u017cyser stopniowo rezygnowa\u0142 z postawy konfrontacyjnej, sk\u0142aniaj\u0105c si\u0119 ku kinu kontemplacyjnemu i metaforyczno-moralitetowemu [15]<\/sup>. Nie\u00a0 odrzuci\u0142 jednak diagnostyczno-dokumentalnych predylekcji. Metaforyk\u0119 tre\u015bci konsekwentnie prze\u0142amywa\u0142 realizmem formy. Kr\u00f3tki film o zabijaniu<\/em> jest tego dowodem \u2013 to przyk\u0142ad dzie\u0142a tw\u00f3rc\u00f3w wyros\u0142ych z dokumentalno-werystycznego my\u015blenia o filmowej rzeczywisto\u015bci. Kie\u015blowski i Piesiewicz stworzyli bowiem duet, kt\u00f3ry przez lata wykorzystywa\u0142 mo\u017cliwo\u015bci techniczno-artystyczne filmu fabularnego, do konstruowania poetyki realistycznej. Dzi\u0119ki temu w Kr\u00f3tkim filmie o zabijaniu<\/em> otrzymujemy autentyczne portrety m\u0142odego mordercy i pocz\u0105tkuj\u0105cego adwokata, kt\u00f3rzy razem staj\u0105 w obliczu bezlitosnego systemu wymiaru sprawiedliwo\u015bci. Inspiracj\u0105 dla dialog\u00f3w filmowych by\u0142a kompilacja wspomnie\u0144 i wypowiedzi zas\u0142yszanych przez Piesiewicza w oko\u0142os\u0105downiczym \u015bwiatku. W trosce za\u015b o rzetelny scenariusz korzystano z materia\u0142\u00f3w dowodowych, kt\u00f3re w znacznym stopniu umo\u017cliwi\u0142y zrekonstruowanie sceny brutalnego zab\u00f3jstwa taks\u00f3wkarza przez m\u0142odego m\u0119\u017cczyzn\u0119.\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kara \u015bmierci by\u0142a stosowana w czasie, gdy film powstawa\u0142, dlatego te\u017c tw\u00f3rcy mieli\u00a0 mo\u017cliwo\u015b\u0107 precyzyjnego i metodycznego zrekonstruowania przebiegu egzekucji na ekranie. Do powstania naturalistycznych scen morderstwa i stracenia wi\u0119\u017ania pos\u0142u\u017cy\u0142y wywiady Piesiewicza z kolegami po fachu oraz analiza materia\u0142\u00f3w audiowizualnych do\u0142\u0105czanych do akt spraw o zab\u00f3jstwa, do kt\u00f3rych mia\u0142 wgl\u0105d. Badaj\u0105c je pod k\u0105tem jako\u015bci technicznej i estetycznej, Piesiewicz zaproponowa\u0142 Kie\u015blowskiemu i wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cemu z nim operatorowi, S\u0142awomirowi Idziakowi, u\u017cycie filtr\u00f3w i odtworzenie w filmie estetyki barwnych negatyw\u00f3w, kt\u00f3re wypacza\u0142y rzeczywiste kolory, nadaj\u0105c obrazom szarozielonkaw\u0105 barw\u0119 [16]<\/sup>. To koncepcyjne potraktowanie filmowego realizmu s\u0142u\u017cy\u0107 mia\u0142o w Kr\u00f3tkim filmie o zabijaniu<\/em> nie tyle czystej mimetyzacji, ile nadaniu obrazom metatekstualnych znamion materia\u0142\u00f3w dowodowych w sprawach kryminalnych. W efekcie zabieg ten r\u00f3wnocze\u015bnie intensyfikowa\u0142, co uwiarygadnia\u0142 brutalizm filmowych scen \u2013 tak zab\u00f3jstwa, jak i p\u00f3\u017aniejszej egzekucji sprawcy.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Podej\u015bcie tw\u00f3rc\u00f3w do kreowanej wizji z naturalistycznym zaci\u0119ciem poskutkowa\u0142o wnikliw\u0105 analiz\u0105 mo\u017cliwo\u015bci realizacyjnych i syntetyczn\u0105 dba\u0142o\u015bci\u0105 w kontakcie z materi\u0105 filmow\u0105, w imi\u0119 zasady prawdopodobie\u0144stwa. Mianowicie, nieprzypadkowo zrezygnowano ze scen, kt\u00f3rych akcja mia\u0142aby miejsce na sali s\u0105dowej. Wedle Piesiewicza by\u0142a ona bowiem niefilmowalna. \u2013 To niewdzi\u0119czny teren. [\u2026] Wszyscy graj\u0105 tam role rozpisane w Kodeksie post\u0119powania karnego: oskar\u017conego, \u015bwiadka, bieg\u0142ego, s\u0119dziego, prokuratora, adwokata. Je\u015bli na t\u0119 rol\u0119 na\u0142o\u017cy si\u0119 gr\u0119 aktorsk\u0105, powstanie piramida sztuczno\u015bci<\/em> [17]<\/sup>. W zamian narracja zbudowana zosta\u0142a na etycznym dwug\u0142osie, mi\u0119dzy morderstwem pope\u0142nionym przez Jacka a egzekucj\u0105 wykonan\u0105 przez jego kat\u00f3w nie ma nic<\/em> [18]<\/sup>. Otrzymujemy dwa warianty jednego czynu, kt\u00f3ry w obydwu przypadkach zostaje zdemitologizowany i udos\u0142owniony. Bior\u0105cy za\u015b w nim udzia\u0142 bohaterowie \u2013<\/em> pozbawieni anonimowo\u015bci. Zabieg ten m\u00f3g\u0142 niew\u0105tpliwie budzi\u0107 kontrowersje w \u00f3wczesnym odbiorcy. W powojennej polskiej rzeczywisto\u015bci bowiem, zar\u00f3wno dane na temat personali\u00f3w kat\u00f3w, jak i przebiegu kolejnych egzekucji pod ich nadzorem, nie by\u0142y podawane do wiadomo\u015bci publicznej [19]<\/sup>. Powo\u0142ywanym odg\u00f3rnie egzekutorom towarzyszy\u0142 nieustanny strach przed obna\u017ceniem\u00a0 to\u017csamo\u015bci [20]<\/sup>. Wyrokom za\u015b \u00a0\u2013 <\/em>\u00a0ostentacyjna anonimowo\u015b\u0107, kt\u00f3ra\u00a0 s\u0142u\u017cy\u0142a\u00a0 mi\u0119dzy innymi politycznym rozgrywkom. Wbrew systemowemu utajnianiu wykonywania egzekucji , Kie\u015blowski i Piesiewicz dokonali w filmie systemowej demaskacji.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Tym samym widz postawiony zostaje w pozycji zar\u00f3wno niemego \u015bwiadka morderstwa, jak i biernego uczestnika \u015bledztwa zako\u0144czonego egzekucj\u0105. W obu wypadkach bestialstwo czyn\u00f3w z jednej i blisko\u015b\u0107 portretowanych w zbli\u017ceniu  bohater\u00f3w z drugiej strony, pot\u0119guj\u0105 uczucie bezradno\u015bci i frustracji. Beznami\u0119tno\u015b\u0107 szarozielonych obraz\u00f3w dystansuje widza od wydarze\u0144 przedstawionych na ekranie; naturalizm kolejnych prezentowanych tragedii ka\u017ce mu jednak empatyzowa\u0107 z bohaterami. W tym wypadku bowiem polaryzacja r\u00f3\u017cnicuj\u0105ca ich na kat\u00f3w i ofiary zosta\u0142a zdyskredytowana przez szereg skomplikowanych, kafkowskich z ducha okoliczno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

 <\/p>\n\n\n\n