Antoni Libera relacjonuje to wydarzenie nast\u0119puj\u0105co: Je\u015bli zapowied\u017a tej publikacji wywo\u0142a\u0142a \u201esensacj\u0119 itd.\u201d, to trudno znale\u017a\u0107 s\u0142owa na opis rezonansu, wywo\u0142anego ni\u0105 sam\u0105. Pa\u017adziernikowy (\u017c\u00f3\u0142ty) zeszyt \u201eTw\u00f3rczo\u015bci\u201d by\u0142 nie do dostania, przechodzi\u0142 z r\u0105k do r\u0105k, osi\u0105ga\u0142 potr\u00f3jne ceny w antykwariatach. Szcz\u0119\u015bliwi za\u015b jego posiadacze nierzadko stawiali go sobie na p\u00f3\u0142ce obok innych ksi\u0105\u017cek Andrzejewskiego (a nie w szeregu kolejnych numer\u00f3w \u201eTw\u00f3rczo\u015bci\u201d). Rzecz by\u0142a sta\u0142ym tematem dyskusji literackich i rozm\u00f3w towarzyskich. Cmokano, zachwycano si\u0119, przepowiadano, \u017ce oto rodzi si\u0119 na naszych<\/i> oczach kolejne arcydzie\u0142o literatury polskiej. Jan B\u0142o\u0144ski na \u0142amach \u201e\u017bycia Literackiego\u201d w artykule \u201eForma \u2018Miazgi\u2019\u201d zadawa\u0142 pe\u0142ne nadziei pytanie: Czy\u017cby polski \u201eDoktor Faustus\u201d?<\/a><\/i>[4]<\/a> Powie\u015b\u0107 by\u0142a oczekiwana jako wielka rozprawa z polskim losem z perspektywy lat 60. Ostatecznie jednak zosta\u0142a uko\u0144czona w 1970 roku, a do zmian, jakim uleg\u0142a [jej] koncepcja od czasu pierwodruku fragment\u00f3w a\u017c po wersj\u0119 ostateczn\u0105, w du\u017cej mierze przyczyni\u0142y si\u0119 do\u015bwiadczenia spo\u0142eczno-polityczne pisarza z lat 1966\u201370, szczeg\u00f3lnie za\u015b wypadki z Marca \u201968<\/a><\/i>[5]<\/a>. <\/i><\/p>\n Andrzejewski, niedawny ulubieniec w\u0142adz, zacz\u0105\u0142 zabiera\u0107 g\u0142os w sprawach politycznych. Znalaz\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d sygnatariuszy Listu 34<\/i>, po tzw. wydarzeniach marcowych podpisa\u0142 apel w sprawie wi\u0119zionych i relegowanych z uczelni student\u00f3w, wys\u0142a\u0142 nawet oficjalny list do prezesa Zwi\u0105zku Pisarzy Czeskich przeciwko inwazji wojsk Uk\u0142adu Warszawskiego na Czechos\u0142owacj\u0119. Wyg\u0142osi\u0142 tak\u017ce p\u0142omienne przem\u00f3wienie na pogrzebie Paw\u0142a Jasienicy, prze\u015bladowanego przez w\u0142adze komunistyczne (zacytowane w ca\u0142o\u015bci w Miazdze).<\/i> W ten spos\u00f3b wszed\u0142 w otwarty konflikt z w\u0142adzami i sta\u0142 si\u0119 obiektem szykan, dotkn\u0119\u0142a go utrata przywilej\u00f3w, zakaz publikacji i wznawiania starszych utwor\u00f3w, zakaz druku. Kiedy wi\u0119c uko\u0144czy\u0142 Miazg\u0119,<\/i> nie m\u00f3g\u0142 liczy\u0107 na przychylno\u015b\u0107 w\u0142adz, a jednak zdecydowa\u0142 si\u0119 na pertraktacje z PIW-em, kt\u00f3ry poprosi\u0142 o ci\u0119cia i poprawki w tek\u015bcie, w istocie graj\u0105c na czas i celowo przed\u0142u\u017caj\u0105c spraw\u0119, o kt\u00f3rej by\u0142o z g\u00f3ry wiadomo, \u017ce jest przegrana. Antoni Libera streszcza te perypetie nast\u0119puj\u0105co: Andrzejewski, z pocz\u0105tku zdeterminowany, aby \u201eMiazg\u0119\u201d, w \u015blad za \u201eApelacj\u0105\u201d, wyda\u0107 niezw\u0142ocznie u Giedroycia w Pary\u017cu, uwik\u0142a\u0142 si\u0119 (zosta\u0142 uwik\u0142any? przez mo\u017ce i \u017cyczliwych, lecz niekoniecznie najlepszych doradc\u00f3w) w absurdalne negocjacje z PIW-em (co w owym czasie oznacza\u0142o: z wydzia\u0142em kultury KC, a nawet z Biurem Politycznym), w kt\u00f3rych kompletnie si\u0119 pogubi\u0142. Mamiono go, \u017ce po dokonaniu \u201enieznacznych skr\u00f3t\u00f3w, koniecznych ze wzgl\u0119du na sojusz z ZSRR\u201d (w istocie chodzi\u0142o o ponad 50 stron tekstu), powie\u015b\u0107 uka\u017ce si\u0119 w kraju. Andrzejewski przysta\u0142 na to. Publikacji jednak dalej nie dawano zielonego \u015bwiat\u0142a. Wtedy wpad\u0142 on na ca\u0142kiem ju\u017c kuriozalny pomys\u0142, aby ksi\u0105\u017ck\u0119 wyda\u0107 jednak w Pary\u017cu, ale… z dokonanymi przez cenzur\u0119 skr\u00f3tami, \u201e\u017ceby pokaza\u0107 tym \u0142obuzom z KC, \u017ce ma honor\u201d. Odwodzi\u0142em go od tego, jak umia\u0142em. Na pr\u00f3\u017cno. Redaktorzy \u201eKultury\u201d, us\u0142yszawszy o tym, my\u015bleli, \u017ce zwariowa\u0142. I raz na zawsze, do\u015b\u0107 gniewnie, zamkn\u0119li spraw\u0119. \u201eOpiekunowie\u201d z PZPR oczywi\u015bcie tylko na to czekali. Pod koniec 1972 roku pisarz otrzyma\u0142 oficjalne pismo, \u017ce \u201eMiazga\u201d si\u0119 nie uka\u017ce<\/a><\/i>[6]<\/a>.<\/i><\/p>\n ok\u0142adka powie\u015bci\u00a0Miazga<\/em>\u00a0(wydawnictwo NOWA, 1979 r.), \u017ar\u00f3d\u0142o: wikipedia.org<\/span><\/p>\n Ostatecznie powie\u015b\u0107 wydana zosta\u0142a w wydawnictwie NOWA dopiero w roku 1979, jednak przesz\u0142a w\u0142a\u015bciwie niezauwa\u017cona, poniewa\u017c traktowa\u0142a o sprawach ju\u017c wtedy nieaktualnych, a nastroje spo\u0142eczne skupia\u0142y si\u0119 wok\u00f3\u0142 fenomenu \u201eSolidarno\u015bci\u201d. Wydanie w 1981 roku w PIW-ie, kt\u00f3ry zdecydowa\u0142 si\u0119 wr\u00f3ci\u0107 do sprawy sprzed lat, okrojone zgodnie z \u00f3wczesnymi ustaleniami, przynios\u0142o czytelnikom Andrzejewskiego gorzkie rozczarowanie, poniewa\u017c publikacja ukaza\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bciwie tu\u017c po wprowadzeniu stanu wojennego i mia\u0142a stanowi\u0107 dow\u00f3d na przychylno\u015b\u0107 w\u0142adz wobec opozycji. Wersja pe\u0142na Miazgi<\/i> zosta\u0142a opublikowana dopiero w 1992 roku.<\/p>\n Zdumiewaj\u0105ce zjawisko! Legenda narodzin i pora\u017cki dzie\u0142a, kt\u00f3re chcia\u0142o by\u0107 wielkie, lecz nie wysz\u0142o, przeros\u0142a je i przetrwa\u0142a, staj\u0105c si\u0119 czym\u015b samoistnym i je\u015bli nawet nie bezwzgl\u0119dnie warto\u015bciowym, to z pewno\u015bci\u0105 pouczaj\u0105cym. Taki jest casus Miazgi<\/a><\/i>[7]<\/a> \u2013 podsumowuje histori\u0119 powstania i publikacji tej powie\u015bci Antoni Libera. Geneza i dzieje powstania Miazgi s\u0105 tak frapuj\u0105ce, \u017ce mog\u0105 by\u0107 przedmiotem opisu nie tylko w kategoriach historycznoliterackich, ale i literackich. Mog\u0105 \u2013 i s\u0105, w sam\u0105 Miazg\u0119 \u2013 jak w ka\u017cdy utw\u00f3r autotematyczny \u2013 zosta\u0142a bowiem wpisana historia jej tworzenia<\/a><\/i>[8]<\/a> \u2013 dodawa\u0142 Jerzy Smulski. Rzeczywi\u015bcie, losy tej powie\u015bci, jak i ona sama, stanowi\u0105 niezwyk\u0142\u0105 opowie\u015b\u0107 o pisarzu, uwik\u0142anym w rzeczywisto\u015b\u0107 Polski lat 60. i 70. Od pierwszych sygna\u0142\u00f3w pomys\u0142u do publikacji mija niemal dwadzie\u015bcia lat, kt\u00f3re oka\u017c\u0105 si\u0119 niezwykle burzliwe w polskiej historii. W tym sensie Miazga<\/i> jako projekt literacki stanowi tego okresu niezwyk\u0142e \u015bwiadectwo. Kiedy powstawa\u0142a, by\u0142a spo\u0142ecznym fenomenem, a Andrzejewski by\u0142 uznawany za jednego z najwa\u017cniejszych polskich pisarzy, wr\u0119cz legend\u0119, za\u015b kiedy zosta\u0142a opublikowana, by\u0142a sp\u00f3\u017aniona i nieaktualna, okaleczona.<\/p>\n Dzisiaj zainteresowanie tym tekstem nie jest mo\u017ce spektakularne, ale trzeba odnotowa\u0107, \u017ce badawczo zajmowano si\u0119 Miazg\u0105<\/i> w okresie fascynacji postmodernizmem<\/a>[9]<\/a>, uwa\u017caj\u0105c j\u0105 za diagnoz\u0119 do\u015bwiadczenia ponowoczesno\u015bci<\/a>[10]<\/a>. Wymieni\u0107 nale\u017cy tak\u017ce ksi\u0105\u017ck\u0119 Dariusza Nowackiego \u201eJa\u201d nieuniknione. O podmiocie pisarstwa Jerzego Andrzejewskiego<\/i> (wydan\u0105 w Katowicach w 2000 roku), konferencj\u0119 studencko-doktoranck\u0105 Wydzia\u0142u Polonistyki Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego Jerzy Andrzejewski \u2013 w trzydziestolecie \u015bmierci<\/i> z 2013 roku, kt\u00f3rej efektem jest publikacja Jerzy Andrzejewski czytany na nowo<\/a><\/i>[11]<\/a>, oraz wa\u017cne prace Anny Synoradzkiej Andrzejewski <\/i>(Warszawa 1997) i Jerzy Andrzejewski. Przyczynek do biografii prywatnej<\/i> (Warszawa 2016). Powie\u015b\u0107 i jej tw\u00f3rca stanowi\u0105 zatem ci\u0105gle przedmiot naukowych docieka\u0144 i \u017ar\u00f3d\u0142o inspiracji, natomiast o moim powrocie do tego tematu zadecydowa\u0142 fakt znalezienia w archiwach FINA noweli filmowej zatytu\u0142owanej Mo\u017cliwe mo\u017cliwo\u015bci mo\u017cliwego \/wed\u0142ug powie\u015bci Jerzego Andrzejewskiego \u201eMiazga\u201d\/<\/a><\/i>[12]<\/a>.<\/p>\n Mo\u017cliwe mo\u017cliwo\u015bci mo\u017cliwego \/wed\u0142ug powie\u015bci Jerzego Andrzejewskiego \u201eMiazga\u201d\/<\/em>, nowela filmowa, S-32748, FINA<\/span><\/p>\n Co szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ce, jako autor tekstu podany jest Andrzej S\u0142omianowski (\u00f3wczesny zi\u0119\u0107 pisarza, r\u00f3wnie\u017c literat), a data z\u0142o\u017cenia w Zespole Filmowym \u201eX\u201d to 10 marca 1972 roku, kiedy trwa\u0142y usi\u0142owania Andrzejewskiego, aby powie\u015b\u0107 wyda\u0107, zako\u0144czone pora\u017ck\u0105. Warto te\u017c odnotowa\u0107, \u017ce by\u0142o to w okresie pocz\u0105tk\u00f3w dzia\u0142alno\u015bci tego zespo\u0142u, kt\u00f3ry powsta\u0142 1 stycznia 1972 roku. Spraw\u0119 komplikuje fakt odkrytej niedawno i opisanej przez Joann\u0119 Siedleck\u0105 wsp\u00f3\u0142pracy S\u0142omianowskiego z SB, polegaj\u0105cej na intensywnej dzia\u0142alno\u015bci w roli tajnego informatora o Andrzejewskim oraz osobach z kr\u0119gu jego znajomych i wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w. Autorka po\u015bwi\u0119ca tej sprawie obszerny rozdzia\u0142 ksi\u0105\u017cki Biografie odtajnione. Z archiw\u00f3w literackich bezpieki<\/i>, <\/i>opisuj\u0105c okoliczno\u015bci zwi\u0105zania si\u0119 S\u0142omianowskiego z Agnieszk\u0105 Andrzejewsk\u0105, zamieszkania najpierw ch\u0142opaka, potem m\u0119\u017ca Andrzejewskiej w domu jej ojca, ale \u2013 co szczeg\u00f3lnie frapuj\u0105ce dla opisywanej noweli filmowej \u2013 tak\u017ce roli, jak\u0105 spe\u0142ni\u0142 S\u0142omianowski w trudno\u015bciach, a wreszcie uniemo\u017cliwieniu na d\u0142ugi okres publikacji Miazgi.<\/i> Mia\u0142 on przekonywa\u0107 te\u015bcia, \u017ce powie\u015b\u0107 nie powinna ukaza\u0107 si\u0119 na Zachodzie, a w Polsce, wp\u0142ywa\u0107 hamuj\u0105co na post\u0119py pertraktacji pisarza z PIW-em w sprawie tej publikacji, donosi\u0107 w\u0142adzom o ka\u017cdym ruchu Andrzejewskiego dotycz\u0105cym Miazgi.<\/i> S\u0142omianowski mieszka\u0142 u Andrzejewskich od 1968 do stycznia 1972 roku, kiedy po roku ma\u0142\u017ce\u0144stwa \u017cona za\u017c\u0105da\u0142a rozwodu i nakaza\u0142a mu wyprowadzk\u0119 z domu. Jednak mimo to nadal cieszy\u0142 si\u0119 wielk\u0105 sympati\u0105 by\u0142ego te\u015bcia i cz\u0119sto go odwiedza\u0142, dlatego jego wsp\u00f3\u0142praca z SB nie sko\u0144czy\u0142a si\u0119. Sta\u0142o si\u0119 to dopiero w roku 1973, kiedy S\u0142omianowski wyjecha\u0142 s\u0142u\u017cbowo na Zach\u00f3d i \u201ewymkn\u0105\u0142 si\u0119\u201d polskim s\u0142u\u017cbom. O swojej roli w blokowaniu wydania Miazgi<\/i> opowiada\u0142 Siedleckiej nast\u0119puj\u0105co: D\u0142ugo nie wiedzia\u0142em, \u017ce major, kt\u00f3ry odwiedzi\u0142 mnie w redakcji <\/i>[\u201eLiteratury na \u015awiecie\u201d], by\u0142 samym Krzysztofem Majchrowskim, przedstawi\u0142 si\u0119 jako Ryszard Skowro\u0144ski i tak si\u0119 do niego zwraca\u0142em. C\u00f3\u017c, na swoje nieszcz\u0119\u015bcie zgodzi\u0142em si\u0119 pisa\u0107 dobrze p\u0142atne recenzje do pism MSW, a potem raporty o te\u015bciu i nie tylko (\u2026) Zgodnie z poleceniami majora namawia\u0142em te\u017c te\u015bcia do wydania Miazgi w PIW-ie. Na swoje usprawiedliwienie mam tylko to, \u017ce ja r\u00f3wnie\u017c tak uwa\u017ca\u0142em \u2013\u2005dostanie wi\u0119ksze pieni\u0105dze, uniknie problem\u00f3w z w\u0142adz\u0105, kt\u00f3re czeka\u0142yby go, gdyby opublikowa\u0142 na Zachodzie czy u Giedroycia. Sk\u0105d mog\u0142em wiedzie\u0107, \u017ce o wydaniu w kraju w og\u00f3le nie by\u0142o mowy?<\/a><\/i>[13]<\/a>.<\/p>\n W opisanym kontek\u015bcie 10 marca 1972 roku odnotowana na pierwszej stronie noweli filmowej Mo\u017cliwe mo\u017cliwo\u015bci mo\u017cliwego<\/i> przez Zesp\u00f3\u0142 \u201eX\u201d jako data przyj\u0119cia tekstu wydaje si\u0119 szczeg\u00f3lna, bowiem chodzi o okres, kiedy S\u0142omianowski nie mieszka\u0142 ju\u017c u Andrzejewskich, a w donosach z ko\u0144ca lutego 1972 roku pisa\u0142 o bardzo z\u0142ym stanie psychosomatycznym by\u0142ego te\u015bcia. Sprawy udzia\u0142u S\u0142omianowskiego w powstaniu noweli nie spos\u00f3b dzisiaj jednoznacznie wyja\u015bni\u0107 i jest to w moim przekonaniu temat, kt\u00f3ry mo\u017cna podj\u0105\u0107 w oddzielnym opracowaniu. By\u0107 mo\u017ce by\u0142 to zaaran\u017cowany przez bezpiek\u0119 akt maj\u0105cy przekona\u0107 Andrzejewskiego do tego, aby nie wydawa\u0142 powie\u015bci za granic\u0105 poprzez stworzenie wra\u017cenia, \u017ce interesuje si\u0119 ni\u0105 film i \u017ce otwieraj\u0105 si\u0119 przed ni\u0105 obiecuj\u0105ce perspektywy? Dlaczego nie ma jednak na ten temat \u015bwiadectw, w tym samego Andrzejewskiego? Kto naprawd\u0119 jest autorem filmowej noweli: S\u0142omianowski czy mo\u017ce Andrzejewski?<\/p>\n O tym, \u017ce powsta\u0142 projekt takiej adaptacji, nie wiedzia\u0142a pytana przeze mnie w zwi\u0105zku z przygotowaniem niniejszego tekstu Joanna Siedlecka, nie pami\u0119ta okoliczno\u015bci jego z\u0142o\u017cenia w Zespole \u201eX\u201d Barbara Pec-\u015alesicka, Anna Synoradzka pisze w korespondencji mailowej, \u017ce owszem, wie o istnieniu tego scenariusza, ale nigdy go nie widzia\u0142a. W zapiskach Andrzeja Wajdy nie ma tak\u017ce zbyt wielu szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Jedynie w 1971 roku re\u017cyser pisze: Pi\u0105tek, 23 kwietnia (1971).<\/i> Telefon \u2013 Andrzejewski. Napada na mnie, \u017ce robi\u0119 r\u00f3wnocze\u015bnie \u201eWesele\u201d, \u201eStaruszk\u00f3w\u201d i czego\u015b si\u0119 spodziewam od niego (\u201eKoniec pami\u0119ci\u201d). Ale przecie\u017c to on wymy\u015bli\u0142 \u201eStaruszk\u00f3w\u201d, a ja teraz to naprawd\u0119 rozwin\u0105\u0142em. \u201eWesele\u201d kot\u0142owa\u0142o si\u0119 od lat i scenariusz Kijowskiego jest w\u0142a\u015bnie szczeg\u00f3lnym zbiegiem okoliczno\u015bci. A on obiecywa\u0142 mi ju\u017c tyle razy tekst, bez \u017cadnych konsekwencji, \u017ce na to liczy\u0107 nie mog\u0119. Niedziela, 16 maja (1971). Markowski. Rozmowa o Miazdze, \u017ce to jedyny materia\u0142 na film dzi\u015b \u2013 mo\u017ce tak. Wybra\u0107 sceny, zacz\u0105\u0107, a potem niech to Lenin prowadzi<\/a><\/i>[14]<\/a>. <\/i><\/p>\n Z tych cytat\u00f3w wynika, \u017ce rozwa\u017cano adaptacj\u0119 Miazgi<\/i>, kt\u00f3rej pomys\u0142 mia\u0142by polega\u0107 na wyborze scen bezpo\u015brednio z powie\u015bci, zastosowany przecie\u017c w Mo\u017cliwych mo\u017cliwo\u015bciach mo\u017cliwego. <\/i>Wajda zatem my\u015bla\u0142 o filmie wed\u0142ug tej powie\u015bci, co jest \u015bladem istotnym, ale niewystarczaj\u0105cym dla wyja\u015bnienia okoliczno\u015bci powstania samego omawianego projektu filmowego.<\/p>\n Nie pisze o nim Andrzejewski w korespondencjach z Mi\u0142oszem ani z Iwaszkiewiczem, brak te\u017c \u015blad\u00f3w w zapiskach pisarza Z dnia na dzie\u0144<\/a><\/i>[15]<\/a>.<\/i> Jak to mo\u017cliwe, skoro powie\u015b\u0107 by\u0142a w tamtym okresie tak g\u0142o\u015bna, a Andrzejewski walczy\u0142 o jej wydanie, licz\u0105c nawet \u2013 jak s\u0105dz\u0105 niekt\u00f3rzy \u2013 na Nobla? Bardzo trudno o odpowied\u017a na to pytanie, ale mimo braku konkretnych \u015blad\u00f3w dotycz\u0105cych okoliczno\u015bci powstania fakt odnalezienia tego tekstu wydaje si\u0119 wr\u0119cz sensacyjny w kontek\u015bcie wiedzy o dramatycznych losach publikacji Miazgi.<\/i> Jest przecie\u017c projektem adaptacji filmowej powie\u015bci przed jej wydaniem, za to w trakcie dramatycznych stara\u0144 pisarza o publikacj\u0119, stanowi te\u017c istotny przyczynek do uzupe\u0142nienia wiedzy o spo\u0142ecznym fenomenie Miazgi<\/i>. Zdecydowanie warto przyjrze\u0107 si\u0119 temu tekstowi zw\u0142aszcza jako projektowi filmowemu ekranizacji powie\u015bci, kt\u00f3rej forma, sama w sobie bardzo szczeg\u00f3lna, by\u0142a sprzeciwem wobec tradycyjnych sposob\u00f3w my\u015blenia o formach opowiadania i rzuca\u0142a niew\u0105tpliwie wyzwanie zamys\u0142owi prze\u0142o\u017cenia jej na j\u0119zyk filmu. Celem artyku\u0142u b\u0119dzie \u2013 pomy\u015blana jako przyczynek do biografii powie\u015bci i zjawiska spo\u0142ecznego, jakim by\u0142a Miazga \u2013 <\/i>analiza zamys\u0142u adaptacji filmowej, procesu poszukiwania ekwiwalent\u00f3w obrazowych i formalnych dla j\u0119zyka powie\u015bci. Jak mog\u0142a zatem wygl\u0105da\u0107 filmowa adaptacja Miazgi<\/i>?<\/p>\n Nad tekstem literackim<\/b><\/p>\n Notatka w dzienniku Andrzejewskiego z 29 maja 1960 roku jest zapisem pomys\u0142u, kt\u00f3ry wpad\u0142 autorowi do g\u0142owy dwa lata wcze\u015bniej, w rozmowie z Henrykiem Berez\u0105: Pami\u0119tam, \u017ce w\u00f3wczas Henryka namawia\u0142em, aby zabra\u0142 si\u0119 do tej rzeczy: mia\u0142by to by\u0107 rodzaj obszernej monografii pisarza, ju\u017c zmar\u0142ego, a \u017cyj\u0105cego w czasach odpowiadaj\u0105cych wiernie moim czasom, monografii \u017cycia i tw\u00f3rczo\u015bci pisarza spisanej przez przyjaciela rozporz\u0105dzaj\u0105cego nie tylko osobist\u0105 ogromn\u0105 wiedz\u0105, ale r\u00f3wnie\u017c posiadaj\u0105cego w swych r\u0119kach nie opublikowane listy i pami\u0119tniki. Zatem w moim przypadku rodzaj autobiografii, ale nie tylko autobiografii, zupe\u0142ny luz formy, wyimaginowana tw\u00f3rczo\u015b\u0107, r\u00f3wnie\u017c i \u017cycie w stosunku do mego w\u0142asnego cz\u0119\u015bciowo przekszta\u0142cone<\/a><\/i>[16]<\/a>.<\/p>\n Jerzy Smulski cytuje tak\u017ce wywiad Andrzejewskiego z maja 1961 roku, udzielony dziennikarzowi \u201eG\u0142osu Olszty\u0144skiego\u201d: Od wielu lat marz\u0119 o wielkiej pracy \u2013 nie wiem, czy mog\u0119 t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 nazwa\u0107 powie\u015bci\u0105, bo tradycyjna forma powie\u015bci nudzi mnie ju\u017c okropnie \u2013 o pracy obejmuj\u0105cej spory szmat czasu, gdzie\u015b od 1910 roku do lat ostatnich. B\u0119dzie to relacja wymy\u015blonej osoby o r\u00f3wnie wymy\u015blonym wielkim pisarzu. Ci\u0105gle nie jestem zdecydowany, jak\u0105 form\u0119 nadam ksi\u0105\u017cce. B\u0119d\u0105 tam by\u0107 mo\u017ce fragmenty pami\u0119tnika czy dziennika pisarza, mo\u017ce pozostawione listy. Wymy\u015bli\u0142em nawet fikcyjnemu autorowi tytu\u0142y i ca\u0142e fragmenty ksi\u0105\u017cek. (\u2026) Z postaci\u0105 tego pisarza nie nale\u017cy jednak wi\u0105za\u0107 \u017cadnej osoby \u017cyj\u0105cej, raczej stopione w niej b\u0119d\u0105 do\u015bwiadczenia pewnego pokolenia pisarzy dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego<\/a><\/i>[17]<\/a>.<\/i><\/p>\n W wypowiedzi pisarz przedstawia zamys\u0142 wielogatunkowej, amorficznej czy polimorficznej konstrukcji planowanej powie\u015bci z pisarzem jako g\u0142\u00f3wnym bohaterem, kt\u00f3ry zostanie przeprowadzony w Miazdze.<\/i> Bohater tej powie\u015bci Adam Nag\u00f3rski to pisarz niejako w trakcie procesu tw\u00f3rczego, poszukuj\u0105cy j\u0119zyka i formy dla wyra\u017cenia my\u015bli, kt\u00f3rych sam nie jest pewien, bo w\u0142a\u015bciwie nie wie, do kogo i dla kogo pisze. Pomys\u0142 powie\u015bci faktycznie ewoluowa\u0142, co bardzo skrupulatnie odtwarza Anna Synoradzka w ksi\u0105\u017cce Andrzejewski<\/i>, opisuj\u0105c zmagania pisarza z koncepcj\u0105 tematu i formy powstaj\u0105cego utworu<\/a>[18]<\/a>. Niew\u0105tpliw\u0105 inspiracj\u0105 okaza\u0142y si\u0119 rozmowy z Andrzejem Wajd\u0105, kt\u00f3ry szuka\u0142 wtedy pomys\u0142u na realizacj\u0119 teatraln\u0105, ale tak\u017ce filmow\u0105 Wesela<\/i> i konsultowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce z Andrzejewskim. Pisarz sugerowa\u0142, aby w\u0105tki dramatu przenie\u015b\u0107 do wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, czego Wajda ostatecznie nie zrobi\u0142, ale pomys\u0142 ten sta\u0142 si\u0119 zamys\u0142em fabularnym Miazgi.<\/i> Andrzejewski za\u015b na pocz\u0105tku 1963 roku stworzy\u0142 projekt ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3rej akcja mia\u0142a si\u0119 rozgrywa\u0107 we wsp\u00f3\u0142czesnej Warszawie. W jednej z pierwszych wersji w tek\u015bcie by\u0142 obecny w\u0105tek jakiej\u015b \u201edelegacji s\u0142u\u017cbowej\u201d, potem zosta\u0142 porzucony. Centralnym tematem mia\u0142 by\u0107 \u015blub, a nast\u0119pnie wesele w pa\u0142acyku w Jab\u0142onnie. Mia\u0142a si\u0119 te\u017c pojawi\u0107 scena z nocnymi zjawami, nawi\u0105zuj\u0105ca do Wyspia\u0144skiego. Andrzejewski nie wiedzia\u0142 jeszcze, jak nazwa\u0107 przygotowan\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119. Si\u0119gn\u0105\u0142 po \u201eMiazg\u0119\u201d \u2013 tytu\u0142 porzuconej monografii o Adamie. (\u2026) Pomys\u0142y i koncepcje ewoluowa\u0142y. Latem 1963 roku postanowi\u0142, \u017ce panem m\u0142odym b\u0119dzie syn wysokiego dygnitarza, a pani\u0105 m\u0142od\u0105 dziewczyna z klasy robotniczej, tancerka zespo\u0142u \u201eMazowsze\u201d. Wesele mia\u0142o by\u0107 okazj\u0105 do spotkania si\u0119 przedstawicieli r\u00f3\u017cnych grup spo\u0142ecznych. Czas akcji zosta\u0142 \u015bci\u015ble okre\u015blony: 18 maja 1963. Fabu\u0142a rozgrywa\u0142a si\u0119 na pograniczu rzeczywisto\u015bci i snu, be\u0142kotu i fantastyki<\/a><\/i>[19]<\/a>. Jednak dopiero kiedy Andrzejewski po\u0142\u0105czy\u0142 pomys\u0142 powie\u015bci o pisarzu z pomys\u0142em historii wesela b\u0119d\u0105cego mezaliansem, zrodzi\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bciwa idea Miazgi.<\/i><\/p>\n W nowym rozwi\u0105zaniu Adam [Nag\u00f3rski] oraz inne postaci z planowanej monografii o pisarzu znalaz\u0142y si\u0119 w\u015br\u00f3d go\u015bci uroczysto\u015bci weselnej w Jab\u0142onnie. Nowo\u017ce\u0144cami autor uczyni\u0142 par\u0119 aktor\u00f3w spokrewnionych i zaprzyja\u017anionych z wysoko postawionymi osobisto\u015bciami elity partyjnej i artystycznej. W centrum uwagi znale\u017ali si\u0119 wi\u0119c przedstawiciele establishmentu i warszawskich kr\u0119g\u00f3w artystycznych epoki \u201egomu\u0142kowskiej\u201d. Wtedy dopiero Andrzejewski zdecydowa\u0142 si\u0119 na druk pierwszych fragment\u00f3w tekstu<\/a><\/i>[20]<\/a>. <\/i>Jednak znowu min\u0105\u0107 musia\u0142o kilka lat, aby powie\u015b\u0107 zosta\u0142a uko\u0144czona, a jej ostateczny kszta\u0142t, na kt\u00f3ry mia\u0142y te\u017c wp\u0142yw wydarzenia polityczne Marca \u201868, kt\u00f3re te\u017c przed\u0142u\u017cy\u0142y sam proces pisania, polega na tym, \u017ce Miazga \u2013 powie\u015b\u0107 osadzona zosta\u0142a w ramie tekstowej, kt\u00f3r\u0105 stanowi Dziennik pisarza<\/a><\/i>[21]<\/a>. Realizuj\u0105 si\u0119 w niej dwa tematy: obraz wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci oraz \u015bwiat wewn\u0119trzny pisarza. Andrzejewski chcia\u0142 pokaza\u0107 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 w syntetycznym skr\u00f3cie oraz przedstawi\u0107 wewn\u0119trzny dramat pisarza wkraczaj\u0105cego w staro\u015b\u0107 i ow\u0142adni\u0119tego l\u0119kiem, \u017ce oto wyschn\u0105\u0107 mog\u0105 dwa \u017ar\u00f3d\u0142a jego tw\u00f3rczo\u015bci bij\u0105ce obok siebie: wyobra\u017ania i erotyzm, a zarazem wci\u0105\u017c pewnego mocy swego talentu i si\u0119gaj\u0105cego wzrokiem ku szczytom s\u0142awy<\/a><\/i>[22]<\/a>.<\/p>\n Temat pierwszy wymaga\u0142 formy zdolnej uj\u0105\u0107 spo\u0142eczn\u0105 diagnoz\u0119, temat drugi \u2013 formy odpowiedniej dla autotematyzmu sztuki pisarskiej. St\u0105d pojawi\u0142 si\u0119 motyw wesela jako toposu sprawdzonego w polskiej literaturze do przedstawiania spo\u0142ecznej panoramy oraz forma dziennika pisarza, kt\u00f3ra z kolei mia\u0142a pe\u0142ni\u0107 rol\u0119 ods\u0142aniania warsztatu. Jednak Andrzejewski dokonuje jeszcze jednego zabiegu, kt\u00f3ry pozwala uj\u0105\u0107 ca\u0142o\u015b\u0107 powie\u015bci w nawias ironii i tw\u00f3rczego dystansu. Mianowicie wesele si\u0119 nie odb\u0119dzie, a jego opisy b\u0119d\u0105 mia\u0142y charakter wirtualny. W ten spos\u00f3b wesele w Jab\u0142onnie, do kt\u00f3rego w \u015bwiecie powie\u015bciowej faktyczno\u015bci nie dojdzie, bo narzeczeni pok\u0142\u00f3c\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 i \u015blub zostanie odwo\u0142any, przybiera posta\u0107 narracyjnie uszczeg\u00f3\u0142owionej hipotezy, fabularnego projektu, hipotezy wszak\u017ce ugruntowanej w horyzoncie wiedzy narratora, kt\u00f3ry jest autorytatywn\u0105 instancj\u0105, zdoln\u0105 odr\u00f3\u017cni\u0107 porz\u0105dek \u201ejest\u201d od porz\u0105dku \u201emog\u0142o\u201d lub \u201emo\u017ce by\u0107\u201d<\/a><\/i>[23]<\/a>.<\/i><\/p>\n Wiedz\u0119 t\u0119, a mo\u017ce w\u0142adz\u0119, prezentuje dziennik pisarza, b\u0119d\u0105cy immanentn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Miazgi.<\/i> Jak trafnie okre\u015bla Teresa Walas, utw\u00f3r zatytu\u0142owany \u201eMiazga\u201d szerszy jest ni\u017c powie\u015b\u0107 pod tym\u017ce tytu\u0142em, obejmuje bowiem r\u00f3wnie\u017c \u201eDziennik\u201d przedstawiaj\u0105cy w du\u017cej swej cz\u0119\u015bci prac\u0119 nad powie\u015bci\u0105, ale ogarniaj\u0105cy te\u017c inne po\u0142acie \u017cycia narratora \u2013 autora: rozwa\u017cania na temat polityki i sztuki, lektury cz\u0119sto zachowane w postaci cytat\u00f3w. [\u2026] Narrator \u00f3w relacjonuje swoje \u201eczynno\u015bci tw\u00f3rcze\u201d: czytanie i por\u00f3wnywanie ze sob\u0105 dotychczas istniej\u0105cych wersji powie\u015bci \u201eMiazga\u201d, notowanie pomys\u0142\u00f3w, kt\u00f3re ulegaj\u0105 potem rozwini\u0119ciu, oraz tych, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 zarzucone, oraz przedk\u0142ada zaakceptowane fragmenty (zaakceptowane przez czytanie), sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na korpus powie\u015bci w jej wersji ostatecznej<\/a><\/i>[24]<\/a>.<\/p>\n Miazga<\/i> jest zatem utworem o pisaniu, o mechanizmach i okoliczno\u015bciach podejmowania artystycznych decyzji, przy dojmuj\u0105cej \u015bwiadomo\u015bci rozpadu komunikacji spo\u0142ecznej, kryzysu zbiorowego ducha. Dzie\u0142o domaga si\u0119 sko\u0144czenia, ale jego tw\u00f3rca ma poczucie, \u017ce publiczno\u015b\u0107, a mo\u017ce i ca\u0142a rzeczywisto\u015b\u0107 uleg\u0142y zmianie, sta\u0142y si\u0119 wobec niego wrogie albo oboj\u0119tne, niech\u0119tne tak\u017ce postawom politycznym, jakie tw\u00f3rca reprezentuje. Miazga<\/i> opowiada te\u017c w gruncie rzeczy o tw\u00f3rczym dramacie niemo\u017cno\u015bci tworzenia. Jak trafnie okre\u015bla dramat Nag\u00f3rskiego Tomasz Burek, rzecz w tym, i\u017c nie wie on, co zrobi\u0107 ze swym przerwanym dzie\u0142em pisarskim i jak dalej rozwin\u0105\u0107 je i ukszta\u0142towa\u0107, poniewa\u017c stoi w obliczu nieodgadnionego adresata. Nag\u00f3rski nie potrafi oznaczy\u0107 swego zadania. Zaczyna i nie ko\u0144czy, szkicuje, przegl\u0105da, dokleja fragment do fragmentu. Pr\u00f3buje rozmawia\u0107, lecz we wszystkich tych rozmowach pojawia si\u0119 g\u0142uchy rozd\u017awi\u0119k. To, co najistotniejsze, nie zostaje nazwane, tote\u017c coraz cz\u0119\u015bciej Nag\u00f3rski m\u00f3wi do samego siebie, zapada w topiel monolog\u00f3w wewn\u0119trznych. \u00d3w pisarz staje si\u0119 swoim, chwilami jedynym, czytelnikiem, przejmuj\u0105c i odgrywaj\u0105c rol\u0119 nieobecnej, nie istniej\u0105cej lub nie ukonstytuowanej publiczno\u015bci<\/a><\/i>[25]<\/a>.<\/p>\n Jako tekst literacki jest wi\u0119c Miazga<\/i> projektem bardzo skomplikowanym, pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem niejednorodnym, wy\u0142aniaj\u0105cym si\u0119 z r\u00f3\u017cnych dyskursywnych przestrzeni, sytuowanym na r\u00f3\u017cnych poziomach fikcjonalno\u015bci i istniej\u0105cym w r\u00f3\u017cnych stanach skupienia. Jest dziennikiem, powie\u015bci\u0105, projektem powie\u015bci, rozwa\u017caniem nad powie\u015bci\u0105, s\u0142ownikiem biograficznym powie\u015bciowych postaci. Jej \u015bwiat przedstawiony rozszczepiony zosta\u0142 na dwie mutacje: faktyczny i hipotetyczny, a jej tekstualna tkanka tworzy wielowarstwow\u0105 struktur\u0119: \u201eDziennik\u201d ods\u0142ania powie\u015b\u0107 w\u0142a\u015bciw\u0105, w powie\u015bci w\u0142a\u015bciwej ods\u0142aniaj\u0105 si\u0119 utwory, kt\u00f3rych autorstwo przypisane jest fikcyjnym postaciom (\u2026)<\/a><\/i>[26]<\/a>. Z opisanych powod\u00f3w tekst z jednej strony wpisuje si\u0119 w tendencje eksperymentalne filmu fabularnego lat 60. w zakresie autotematyzmu, dekompozycji, r\u00f3\u017cnorakich zabieg\u00f3w na poszczeg\u00f3lnych elementach \u015bwiata przedstawionego, z drugiej \u2013 stanowi w przedstawionej postaci tekst, kt\u00f3ry (inspiruj\u0105c si\u0119 okre\u015bleniem zaproponowanym przez Teres\u0119 Walas) okre\u015bli\u0142abym Miazg\u0105 \u2013<\/i> nowel\u0105 filmow\u0105.<\/p>\n Mo\u017cliwe mo\u017cliwo\u015bci mo\u017cliwego <\/i><\/b>jako projekt filmowej adaptacji Miazgi<\/i><\/b><\/p>\n Nale\u017cy w tym miejscu zaznaczy\u0107, \u017ce nowela sk\u0142ada si\u0119 niemal wy\u0142\u0105cznie z wybranych fragment\u00f3w literackiej podstawy i w\u0142a\u015bciwie (poza drobnymi wyj\u0105tkami) nie operuje wypowiedziami, kt\u00f3rych w Miazdze <\/i>Andrzejewskiego nie ma. Maszynopis liczy 83 strony, a por\u00f3wnanie przeprowadzi\u0142am na tek\u015bcie powie\u015bci wydanej przez PIW w roku 1981 (a wi\u0119c niepe\u0142nej, z ci\u0119ciami). Tekst noweli Mo\u017cliwe mo\u017cliwo\u015bci mo\u017cliwego <\/i>podzielony jest na cz\u0119\u015bci, zgodnie z podzia\u0142em w powie\u015bci. Cz\u0119\u015b\u0107 I nazywa si\u0119 Przygotowanie \u2013 co mog\u0142o by\u0107<\/i> i stanowi rozwini\u0119cie tytu\u0142u, kt\u00f3ry w oryginale literackim brzmi Przygotowanie<\/i>. Cz\u0119\u015b\u0107 II zatytu\u0142owana jest Prolog<\/i>, co zgadza si\u0119 z pierwowzorem. Natomiast powie\u015bciowe Intermedium czyli Polskie \u017cyciorysy<\/i> zostaje w noweli filmowej nazwane Intermedium czyli \u017cyciorysy alla polacca<\/i>, za\u015b cz\u0119\u015b\u0107 III \u2013 w powie\u015bci Non consummatum<\/i>, w wersji S\u0142omianowskiego nosi tytu\u0142 Non consummatum \u2013 fina\u0142<\/i>.<\/p>\n Nowela rozpoczyna si\u0119 fragmentem z dziennika pisarza z soboty 14 marca, niejako rekonstruuj\u0105cym okoliczno\u015bci powstania Miazgi<\/i>, zwi\u0105zane zw\u0142aszcza z kulturowym motywem wesela. Andrzej Wajda dopiero pod koniec roku 1964 wystawi\u0142 w Krakowie \u201eWesele\u201d (\u2026), lecz mo\u017cliwo\u015bciami teatralnymi, a tak\u017ce i filmowymi \u201eWesela\u201d interesowa\u0142 si\u0119 o wiele wcze\u015bniej, rozmawiali\u015bmy na ten temat (\u2026), pami\u0119tam dobrze, \u017ce w trakcie jednej z rozm\u00f3w (\u2026) powiedzia\u0142em Wajdzie, \u017ce po co zastanawia\u0107 si\u0119 nad ekranizacj\u0105 \u201eWesela\u201d, kiedy motyw wesela mo\u017cna umie\u015bci\u0107 we wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Chyba dok\u0142adnie pami\u0119tam, \u017ce w tym moim \u00f3wczesnym pomy\u015ble Pann\u0105 M\u0142od\u0105 mia\u0142a by\u0107 dziewczyna z \u201eMazowsza\u201d, a Panem M\u0142odym \u2013 najpierw m\u0142ody cz\u0142owiek z rodziny arystokratycznej, p\u00f3\u017aniej syn wysoko postawionego dygnitarza rz\u0105dowego. Tytu\u0142 \u201eMiazga\u201d pojawia si\u0119 po raz pierwszy przy dacie 28 sierpnia 1963, nie by\u0142 jednak jedynym, poniewa\u017c ju\u017c p\u00f3\u017aniej pojawiaj\u0105 si\u0119 inne tytu\u0142y, zaczerpni\u0119te z ludowych porzekade\u0142: \u201eGorzki pl\u0105s\u201d i \u201eTa wierzba jest moja\u201d. Ostateczny powr\u00f3t do \u201eMiazgi\u201d oznaczony jest dat\u0105 30 listopada 1964, wi\u0119c gdy po wyj\u0105tkowo intensywnej pracy w lipcu i sierpniu roku poprzedniego mia\u0142em ju\u017c obraz powie\u015bci opracowany w og\u00f3lnym zarysie, a i wi\u0119kszo\u015b\u0107 postaci ju\u017c biografiami. (\u2026) Niestety, nie potrafi\u0119 ju\u017c teraz odtworzy\u0107 pierwszych etap\u00f3w \u201eMiazgi\u201d. Jak powstawa\u0142a, w jakim tempie i dok\u0142adnie kiedy. W moim posiadaniu jest tylko r\u0119kopis kontynuowany od schy\u0142ku roku 1965, kiedy ostatecznie zniech\u0119ci\u0142em si\u0119 do pisania na oddzielnych kartkach, przek\u0142adaj\u0105c na ich zbyt obszerny format skromne i jakby intymniejsze stroniczki zwyk\u0142ego brulionu<\/a><\/i>[27]<\/a>.<\/i> Wst\u0119p ten \u2013 czysto literacki \u2013 ma za zadanie przedstawi\u0107 same okoliczno\u015bci powstania Miazgi<\/i> jako powie\u015bci, ale tak\u017ce przedstawi\u0107 jej autora jako pisarza, tw\u00f3rc\u0119 ca\u0142ego zamys\u0142u, a jednocze\u015bnie g\u0142\u00f3wnego bohatera opowiadanej historii.<\/p>\n Po wst\u0119pie z dziennika pisarza nast\u0119puje cz\u0119\u015b\u0107 I Przygotowanie \u2013 co mog\u0142o by\u0107<\/i>, kt\u00f3ra zaczyna si\u0119 od informacji, i\u017c rzecz ma si\u0119 dzia\u0107 w Warszawie i w Jab\u0142onnie w sobot\u0119 19 kwietnia 1969 roku oraz dotyczy\u0107 \u015blubu pary aktor\u00f3w, Konrada Kellera i Moniki Panek (\u015bwiadkiem ma by\u0107 psiarz Adam Nag\u00f3rski). \u015alub zostaje wpisany w kontekst obyczajowo-towarzyski, ale tak\u017ce zawodowy \u015brodowiska, w kt\u00f3rym funkcjonuj\u0105 postaci Miazgi.<\/i> Monika Panek jest c\u00f3rk\u0105 notabla partyjnego, osob\u0105 dosy\u0107 prostolinijn\u0105, za\u015b Keller to wyrafinowany intelektualnie i towarzysko bywalec, zwi\u0105zek jest zatem rodzajem mezaliansu, jednak przecie\u017c w og\u00f3le do niego nie dojdzie, co sugeruje w dalszym ci\u0105gu cz\u0119\u015bci I autor \u2013 narrator noweli: Akcja cz\u0119\u015bci pierwszej \/\u201dPrzygotowania\u201d\/ \u2013 poza \u201eDziennikiem\u201d \u2013 nie dzieje si\u0119 faktycznie, lecz rozgrywa si\u0119 jedynie w wyobra\u017ani pisarza i zapisana jest w ca\u0142o\u015bci w czasie przysz\u0142ym i w trybie warunkowym. Gdyby zatem do \u015blubu Konrada Kellera z Monik\u0105 Panek dosz\u0142o, dosz\u0142oby r\u00f3wnie\u017c do weselnego przyj\u0119cia w pa\u0142acyku w Jab\u0142onnie i \/to musimy sobie wyobrazi\u0107\/ dosz\u0142oby do mniej wi\u0119cej takich scen (\u2026)<\/a><\/i>[28]<\/a>.<\/p>\n Fragment ten nie pojawia si\u0119 w powie\u015bci Andrzejewskiego i pe\u0142ni funkcj\u0119 w\u0142a\u015bciwie w nowelach filmowych niespotykan\u0105, a na pewno bardzo rzadk\u0105: odautorskiego komentarza kierowanego do czytelnik\u00f3w, pisanego w liczbie mnogiej. Informuje, dosy\u0107 zreszt\u0105 przewrotnie, \u017ce tylko Dziennik<\/i> pisarza dzieje si\u0119 w rzeczywisto\u015bci, za\u015b opisywane sceny z wesela \u2013 nie, i trzeba je sobie wyobrazi\u0107.<\/p>\n Cz\u0119\u015b\u0107 pierwsz\u0105 zamyka fragment Dziennika<\/i> pisarza z 4 kwietnia: Czy istotnie \u201epenetruj\u0105cej ciekawo\u015bci sta\u0142o si\u0119 zado\u015b\u0107?\u201d nie jestem tego pewien. Raczej odnosz\u0119 wra\u017cenie, \u017ce wyczerpa\u0142a si\u0119 moja wyobra\u017ania penetruj\u0105ca czas przysz\u0142y. Lecz r\u00f3wnocze\u015bnie musz\u0119 si\u0119 zgodzi\u0107, \u017ce je\u015bli w samej zasadzie zamys\u0142u istnieje nieograniczona prawie mnogo\u015b\u0107 sytuacji, takie bowiem mo\u017cliwo\u015bci posiada czas przysz\u0142y \u2013 niepodobna podobnego zamys\u0142u pokaza\u0107 w kszta\u0142cie sko\u0144czonym. Skoro zatem sam zamys\u0142 zak\u0142ada niemo\u017cno\u015b\u0107 sko\u0144czenia \u2013 po co, stwarzaj\u0105c coraz to nowe i nowe sytuacje, udawa\u0107, \u017ce si\u0119 w ten spos\u00f3b osi\u0105ga niedoko\u0144czenie mniejsze, albo si\u0119 przybli\u017ca ku sko\u0144czeniu?<\/a><\/i>[29]<\/a>.<\/p>\n Cz\u0119\u015b\u0107 pierwsza stanowi zatem rodzaj opisu hipotetycznego przyj\u0119cia weselnego. Jasne jest, \u017ce pa\u0144stwo m\u0142odzi nie \u017cywi\u0105 ku sobie \u017cadnych uczu\u0107 ani chyba nawet niezbyt si\u0119 lubi\u0105, maj\u0105c dla siebie tylko wzajemne z\u0142o\u015bliwo\u015bci i ci\u0119te riposty, oraz \u017ce go\u015bcie weselni pochodz\u0105cy z r\u00f3\u017cnych grup spo\u0142ecznych nie potrafi\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 porozumie\u0107. Czytelne staje si\u0119 zatem bezpo\u015brednie nawi\u0105zanie do Wesela<\/i> Wyspia\u0144skiego.<\/p>\n Jednak najwa\u017cniejszy pozostaje spos\u00f3b na okie\u0142znanie powie\u015bciowych gier z czasem, tak charakterystycznych dla utworu Andrzejewskiego. Zamykaj\u0105c cz\u0119\u015b\u0107 pierwsz\u0105 filmowej noweli, autor \u2013 narrator \u2013 bohater ujawnia artystyczne intencje, jakim mia\u0142 by\u0107 eksperyment z czasem opowie\u015bci, przysz\u0142ym, w kt\u00f3rym wszystko mo\u017ce si\u0119 zdarzy\u0107. Wyra\u017ca jednak \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce eksperyment ten nie mo\u017ce sko\u0144czy\u0107 si\u0119 pozytywnie dla samej opowie\u015bci (w zamy\u015ble \u2013 filmowej). Przenosi j\u0105 zatem do tera\u017aniejszo\u015bci i w prologu do cz\u0119\u015bci drugiej pisze (nie znajdujemy tego fragmentu w powie\u015bci): W\u0142a\u015bciwie w tym momencie zaczyna si\u0119 dzia\u0107 w sensie faktycznym akcja. Jest pi\u0105tek, 18 kwietnia, przeddzie\u0144 wesela Konrada Kellera i Moniki Panek<\/a><\/i>[30]<\/a>. Zatem pomys\u0142em na adaptacj\u0119 filmow\u0105 Miazgi<\/i> jest po\u0142o\u017cenie nacisku na <\/b>histori\u0119, kt\u00f3ra zako\u0144czy\u0142a si\u0119 odwo\u0142aniem \u015blubu, czyli na perypeti\u0119 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105. <\/b>Po raz kolejny zacytowany zostaje dziennik pisarza z 7 kwietnia: Zbyt pi\u0119knie na dworze, \u017ceby pracowa\u0107, poza tym i rano, i po po\u0142udniu r\u00f3\u017cne sprawy do za\u0142atwienia. Przyjaciele i znajomi, kt\u00f3rzy pytaj\u0105 mnie od dawna: kiedy sko\u0144czysz Miazg\u0119?, powinni raczej zapyta\u0107: Kiedy nie sko\u0144czysz Miazgi?<\/a><\/i>[31]<\/a>.<\/p>\n Mamy zatem do czynienia z wyra\u017an\u0105 strategi\u0105 autotematyczn\u0105, podkre\u015bleniem, \u017ce Nag\u00f3rski jest pisarskim alter ego, a powie\u015b\u0107 jest zar\u00f3wno pisana, jak jest tw\u00f3rczym tematem \u2013 proces tw\u00f3rczy, niemal jak u Felliniego, \u201edzieje si\u0119\u201d na oczach czytelnika czy te\u017c przysz\u0142ego widza.<\/p>\n Po raz kolejny nast\u0119puje te\u017c cytat z dziennika pisarza: poniedzia\u0142ek, 8 czerwca. Dzisiaj sko\u0144czy\u0142em prac\u0119 nad \u017cyciorysami, lecz \u017cadnej z tego powodu ulgi, satysfakcja te\u017c nik\u0142a, wci\u0105\u017c mi si\u0119 wydaje, \u017ce wielu \u017cyciorysom daleko od tego, czym by mog\u0142y by\u0107, gdybym mia\u0142 wi\u0119cej wiedzy, do\u015bwiadczenia i inwencji. [\u2026] \u015aroda, 9 czerwca \u2013 wczoraj i dzisiaj poprawianie i uzupe\u0142nianie \u017cyciorys\u00f3w. Czwartek, 10 czerwca \u2013 od paru dni burzowy ni\u017c: pochmurno i parno, dzisiaj, nawet po mocnych kawach, nie mog\u0142em si\u0119 wydoby\u0107 z sennej bezsilno\u015bci, ca\u0142y dzie\u0144 stracony<\/a><\/i>[32]<\/a>.<\/i><\/p>\n Opis ten ma ods\u0142oni\u0107 \u017cmudny proces pisania powie\u015bci, a tak\u017ce zmagania autora z w\u0142asn\u0105 niemoc\u0105 i \u015bwiadomo\u015bci\u0105 ogromu pracy, jakiego wymaga pisanie. Bior\u0105c pod uwag\u0119 dotychczasowe ustalenia odnosz\u0105ce si\u0119 do wypowiedzi narratora noweli, mo\u017cna wr\u0119cz postawi\u0107 tez\u0119, \u017ce celem noweli by\u0142o sportretowanie artysty wobec podejmowanego trudu, jakim by\u0142o pisanie Miazgi<\/i>, a sama akcja noweli mia\u0142a by\u0107 jedynie ilustracj\u0105 mia\u0142kiego obrazu \u015bwiatka artystycznego, sk\u0142adaj\u0105cego si\u0119 z artyst\u00f3w i intelektualist\u00f3w oraz partyjnych w\u0142odarzy, kt\u00f3rzy decyduj\u0105 o artystycznych poczynaniach tych pierwszych. W tym sensie w warstwie fabularnej nowela \u2013 podobnie jak powie\u015b\u0107 \u2013 by\u0142a wytworem \u201eswojego czasu\u201d, dobitnie ukazuj\u0105c realia \u015bwiata polskiej elity intelektualnej lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, zale\u017cnej ca\u0142kowicie od partyjnego aparatu. Pisarz za\u015b jako bohater opowie\u015bci jest jednocze\u015bnie \u015bwiadomym tego stanu obserwatorem, ale przecie\u017c tak\u017ce uczestnikiem.<\/p>\n Obszerne w literackim oryginale Intermedium czyli \u017cyciorysy alla polacca<\/i> w noweli zawiera jedynie kr\u00f3tk\u0105 notk\u0119: W tej cz\u0119\u015bci poznajemy dok\u0142adne \u017cyciorysy wszystkich postaci wyst\u0119puj\u0105cych, b\u0105d\u017a nawet tylko wspomnianych \/a istotnych\/ w ca\u0142ej powie\u015bci. \u017byciorys\u00f3w jest prawie sto. Zamieszczone s\u0105 w kolejno\u015bci alfabetycznej<\/a><\/i>[33]<\/a>.<\/p>\n Obecno\u015b\u0107 Intermedium<\/i> w tek\u015bcie noweli filmowej zastanawia z perspektywy ewentualnych mo\u017cliwo\u015bci realizacji filmowej, po\u015bwiadcza tak\u017ce niezwyk\u0142o\u015b\u0107 formy gatunkowej tego tekstu, sytuuj\u0105cego si\u0119 przecie\u017c zdecydowanie bli\u017cej literatury ni\u017c filmu. Afilmowy w sensie technicznym fragment ten ma chyba stanowi\u0107 uk\u0142on w stron\u0119 monolityczno\u015bci struktury powie\u015bciowej Miazgi<\/i>, bo \u2013 zb\u0119dny z punktu widzenia filmu \u2013 podkre\u015bla bezpo\u015brednie zwi\u0105zki z literackim pierwowzorem.<\/p>\n Cz\u0119\u015b\u0107 trzecia noweli, Non consumatum \u2013 fina\u0142<\/i>, rozpoczyna si\u0119 rankiem w wyznaczonym dniu \u015blubu Kellera z Monik\u0105 Panek. Monika otrzymuje wiadomo\u015b\u0107 telefoniczn\u0105, \u017ce traci rol\u0119 w spektaklu, i cho\u0107 w czasie rozmowy spokojna, reaguje potem odwo\u0142aniem zaproszenia dyrektora teatru Otockiego na sw\u00f3j \u015blub oraz telefonem do Kellera. Monika \u017c\u0105da od narzeczonego gestu solidarno\u015bci, ale wobec jego sprzeciwu zrywa zar\u0119czyny i o\u015bwiadcza, \u017ce nie mo\u017ce jej odpowiada\u0107 m\u0105\u017c z zasadami, jakie Keller reprezentuje. Ten nie okazuje emocji, wi\u0119cej, reaguje z flegmatyczn\u0105 ironi\u0105.<\/p>\n O ile uda\u0142o si\u0119 powiadomi\u0107 go\u015bci w urz\u0119dzie stanu cywilnego, o tyle samo przyj\u0119cie weselne nie jest \u0142atwe do odwo\u0142ania \u2013 zjawia si\u0119 bardzo wiele os\u00f3b, czasem zupe\u0142nie przypadkowych (jak zagubiony aktywista partyjny z prowincji), zatem bankiet jednak si\u0119 odbywa, cho\u0107 w karykaturalnej postaci. Wreszcie na koniec o \u015bwicie w pa\u0142acowym ogrodzie wszyscy go\u015bcie, zach\u0119ceni przez \u017cartownisia Marka Kurana okrzykiem \u201ePanie i panowie! Na powitanie dnia: raz, dwa, tri, kozaczok!\u201d, <\/i>zaczynaj\u0105 ta\u0144czy\u0107. Wi\u0119c przed frontonem historycznego pa\u0142acyku i na rozleg\u0142ym trawniku przykrytym cieniutk\u0105 warstewk\u0105 \u015bniegu wszyscy zaczynaj\u0105 pod zesp\u00f3\u0142 \u201eLA-DA-CO\u201d ta\u0144czy\u0107 kozaczka, zrazu ospale i troch\u0119 nieporadnie, potem coraz \u017cywiej<\/a><\/i>[34]<\/a>. Zako\u0144czenie historii scen\u0105 zbiorowego ta\u0144ca o \u015bwicie jest czytelnym nawi\u0105zaniem do Wyspia\u0144skiego i wpisuje filmow\u0105 koncepcj\u0119 Miazgi<\/i> w kontekst dosy\u0107 oczywisty.<\/p>\n Nowela filmowa Mo\u017cliwe mo\u017cliwo\u015bci mo\u017cliwego <\/i>jako \u201ezesp\u00f3\u0142 mniema\u0144 o filmie\u201d<\/b><\/p>\n Por\u00f3wnanie powie\u015bci z nowel\u0105 wskazuje, \u017ce ta druga jest zbudowana z fragment\u00f3w Miazgi<\/a><\/i>[35]<\/a> i zawiera niewiele wtr\u0119t\u00f3w autorskich, do kt\u00f3rych nale\u017c\u0105 jedynie drobne didaskalia, jak informacja w pocz\u0105tku cz\u0119\u015bci II, \u017ce tutaj zaczyna si\u0119 akcja w\u0142a\u015bciwa, czy wymienienie w noweli tytu\u0142\u00f3w opowiada\u0144 Nag\u00f3rskiego, kt\u00f3re czyta po po\u0142udniu w pi\u0105tek: W dzie\u0144 zwyci\u0119stwa, Modlitwy, Narodziny, Du\u017co piasku i ma\u0142o<\/a><\/i>[36]<\/a>. Lektura noweli sprawia wra\u017cenie, \u017ce autor pr\u00f3buje w niej \u201ezmie\u015bci\u0107\u201d i odda\u0107 monumentalno\u015b\u0107 literackiego orygina\u0142u, pokaza\u0107 jego intelektualn\u0105 g\u0142\u0119bi\u0119, potencja\u0142, nie za\u015b \u2013 stworzy\u0107 projekt stricte filmowy. Nowela powsta\u0142a w okresie stara\u0144 Andrzejewskiego o publikacj\u0119 Miazgi<\/i> i \u015bwiadczy\u0107 mo\u017ce tak\u017ce o pr\u00f3bach zmiany tw\u00f3rczego kontekstu ca\u0142ej historii z literackiego na filmowy, o szukaniu innych ani\u017celi lektura ksi\u0105\u017cki mo\u017cliwo\u015bci zaistnienia Miazgi<\/i> w \u015bwiadomo\u015bci odbiorcy, bez utraty jej formalnej to\u017csamo\u015bci, tak szczeg\u00f3lnej w przypadku tego utworu.<\/p>\n Rozpatruj\u0105c Mo\u017cliwe mo\u017cliwo\u015bci mo\u017cliwego<\/i> jako nowel\u0119 filmow\u0105 nale\u017cy stwierdzi\u0107, \u017ce tekst pr\u00f3buje wpisywa\u0107 si\u0119 w gatunkow\u0105 specyfik\u0119 tego rodzaju tw\u00f3rczo\u015bci, kt\u00f3rego charakterystycznymi wyznacznikami funkcjonalnymi [\u2026] s\u0105 swoboda pisarska i indywidualny polot, wyra\u017caj\u0105cy si\u0119 zmaksymalizowaniem inwencji artystycznej pisz\u0105cego, kt\u00f3ry na tym etapie pracy nad projektem przysz\u0142ego filmu eksploatuje zasoby swej wyobra\u017ani bez ogl\u0105dania si\u0119 na wymogi warsztatu, niedoskona\u0142\u0105 technologi\u0119 czy jakiekolwiek inne przeszkody, kt\u00f3rych nie brak na etapie realizacji<\/a><\/i>[37]<\/a>.<\/i> Nowela filmowa w systemie polskiej produkcji kinematograficznej tamtego czasu stanowi\u0142a jeden ze wst\u0119pnych etap\u00f3w przygotowania projektu filmowego (obok pomys\u0142u) i nie nale\u017cy myli\u0107 jej ze scenariuszem. Nowela filmowa stanowi najbardziej literack\u0105 ze wszystkich postaci projektu scenariuszowego filmu. Rzec by mo\u017cna, i\u017c literacko\u015b\u0107 s\u0142u\u017cy w niej wydobyciu optimum artystycznego potencja\u0142u opowiadanej historii. Na kartach noweli filmowej sztuka dobrego pisania i nieod\u0142\u0105czna od niej magia s\u0142owa zostaj\u0105 wykorzystane przez autora do pobudzenia wyobra\u017ani tw\u00f3rczej filmowc\u00f3w. R\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy scenariuszem w jego rozwini\u0119tej postaci a nowel\u0105 dotyczy nie tyle rozmiar\u00f3w, ile przede wszystkim w\u0142a\u015bnie wspomnianego przed chwil\u0105 stopnia literacko\u015bci obu form<\/a><\/i>[38]<\/a>. <\/i>Je\u017celi wi\u0119c traktujemy nowel\u0119 jako literackie streszczenie filmu, to omawiany tutaj tekst adaptacji Miazgi<\/i> jedynie do pewnego stopnia spe\u0142nia\u0142by to kryterium. Przedstawia co prawda histori\u0119 niedosz\u0142ego \u015blubu, kt\u00f3ra stanowi w\u0142a\u015bciw\u0105 akcj\u0119 projektowanego filmu, ale jednocze\u015bnie panuje w nim zdecydowanie \u017cywio\u0142 literacki, zw\u0142aszcza w cytatach z Dziennika<\/i> pisarza oraz fragmentach, w kt\u00f3rych autor zwraca si\u0119 do czytelnik\u00f3w z informacjami i sugestiami odno\u015bnie do akcji w\u0142a\u015bciwej oraz akcji, kt\u00f3r\u0105 nale\u017cy sobie jedynie wyobrazi\u0107, a tak\u017ce opisuj\u0105c jednym zdaniem sceny, kt\u00f3re w powie\u015bci s\u0105 rozbudowane. Miazga \u2013 <\/i>nowela filmowa stanowi raczej \u2013 jak jej literacki pierwowz\u00f3r \u2013 rodzaj awangardowej pr\u00f3by, kt\u00f3rej przynale\u017cno\u015b\u0107 gatunkowa by\u0142aby tak samo trudna do okre\u015blenia.<\/p>\n Porz\u0105dkuj\u0105c dotychczasowe wysi\u0142ki badawcze dotycz\u0105ce Miazgi<\/i>, Agnieszka Szopa pisze, \u017ce mo\u017cna wskaza\u0107 \u2013 jak dot\u0105d \u2013 kilkana\u015bcie zaproponowanych termin\u00f3w, poczynaj\u0105c od \u201eruiny powie\u015bci\u201d (okre\u015blenie B\u0142o\u0144skiego) i powie\u015bci-worka (we wsp\u00f3\u0142czesnych opracowaniach uznawane jest ono za nieadekwatne), poprzez powie\u015b\u0107 otwart\u0105, powie\u015b\u0107-kola\u017c, powie\u015b\u0107 sylwiczn\u0105, powie\u015b\u0107 w toku, a\u017c po tak dalekie od terminologii naukowej okre\u015blenia jak \u201eksi\u0105\u017cka-widmo\u201d, \u201eksi\u0105\u017cka-niemo\u017cliwa\u201d czy te\u017c \u201eprzewrotny tw\u00f3r my\u015blowy\u201d<\/a><\/i>[39]<\/a>. Podobn\u0105 trudno\u015b\u0107 genologiczn\u0105 sprawia tak\u017ce nowela S\u0142omianowskiego, w kt\u00f3rej zesp\u00f3\u0142 mniema\u0144 o literaturze<\/i>\u201d<\/a>[40]<\/a> wtargn\u0105\u0142 w takim samym stopniu jak \u2013 pozwol\u0119 sobie na takie sformu\u0142owanie \u2013 \u201ezesp\u00f3\u0142 mniema\u0144 o filmie\u201d. W tek\u015bcie Powie\u015b\u0107 jako metodologia powie\u015bci <\/i>Micha\u0142 G\u0142owi\u0144ski wyliczy\u0142 trzy elementy tego zespo\u0142u (sposoby): wprowadzenie do powie\u015bci rozwa\u017ca\u0144 na temat literatury, uczynienie autora i jego motywacji g\u0142\u00f3wnym punktem zainteresowania oraz spos\u00f3b trzeci, powstaj\u0105cy z po\u0142\u0105czenia dw\u00f3ch wymienionych, pozwalaj\u0105cy m\u00f3wi\u0107 o powie\u015bci jako metodologii powie\u015bci<\/a><\/i>[41]<\/a>. Ten w\u0142a\u015bnie model zostaje przeniesiony do noweli filmowej i zaproponowany jako koncepcja filmu. Sam autor wyznaje: Wbrew moim ci\u0105gotom do \u0142adu kompozycji zamkni\u0119tych musz\u0119 wci\u0105\u017c wiedzie\u0107 i pami\u0119ta\u0107, \u017ce rzeczywisto\u015b\u0107 \u201eMiazgi\u201d jest ze wszystkich stron otwarta, a od wewn\u0105trz miazgowata, wi\u0119c w pewnym sensie niewydolna i niewyko\u0144czona<\/a><\/i>[42]<\/a>. T\u0119 prawd\u0119 zdaje si\u0119 potwierdza\u0107 kompozycja oraz filmowa wizja zawarta w noweli filmowej Mo\u017cliwe mo\u017cliwo\u015bci mo\u017cliwego<\/i>, <\/i>kt\u00f3rej odnalezienie w archiwach FINA stanowi kolejny etap \u201e\u017cycia\u201d powie\u015bci niegdy\u015b mitycznej, dzi\u015b \u2013 interesuj\u0105cej jako \u015bwiadectwo nie tylko tamtego czasu, ale te\u017c tamtych ponurych uwik\u0142a\u0144, w jakich funkcjonowa\u0142a elita intelektualna PRL.<\/p>\n \n <\/a>[1] Do ostatnio wydanych ksi\u0105\u017cek filmoznawczych dotycz\u0105cych filmu Andrzeja Wajdy Popi\u00f3\u0142 i diament<\/i> wed\u0142ug prozy Andrzejewskiego nale\u017c\u0105 prace: K. Kornackiego \u201ePopi\u00f3\u0142 i diament\u201d Andrzeja Wajdy<\/i>, s\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2011; M. Hendrykowskiego Popi\u00f3\u0142 i diament<\/i>, Wydawnictwo UAM, Pozna\u0144 2008.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[2] Por. B. Giza, Bramy raju<\/i>, https:\/\/www.nina.gov.pl\/baza-wiedzy\/bramy-raju\/<\/a> [dost\u0119p: 4.05.2020].\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[3] Por. P. \u015amia\u0142owski, Wielki Tydzie\u0144<\/i>, https:\/\/www.nina.gov.pl\/baza-wiedzy\/wielki-tydzien-w-drodze-na-ekran\/<\/a> [dost\u0119p: 4.05.2020].\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[4] A. Libera, Wesele, kt\u00f3rego nie by\u0142o<\/i>, www.antoni-libera.pl<\/a> [dost\u0119p: 19.02.2020].\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[5] A. Gawron, Sublimacje wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Powie\u015bciopisarstwo Jerzego Andrzejewskiego wobec przemian prozy XX wieku<\/i>, Wydawnictwo Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, \u0141\u00f3d\u017a 2003, s. 215.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[6] A. Libera, Wesele, kt\u00f3rego nie by\u0142o<\/i>, dz. cyt.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[7] Tam\u017ce.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[8] J. Smulski, Kilka uwag o genezie \u201eMiazgi\u201d Jerzego Andrzejewskiego<\/i>, \u201eRuch Literacki\u201d 1996, nr 2, s. 219.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[9] Por. np. K. Bartoszy\u0144ski, Postmodernizm a \u201esprawa polska\u201d: przypadek \u201eMiazgi\u201d<\/i>, \u201eTeksty Drugie\u201d 1993, nr 1; M. Go\u0142aszewska, Postmodernistyczna absolutyzacja wieloznaczno\u015bci. Estetyczna analiza dzie\u0142a postmodernistycznego na przyk\u0142adzie \u201eMiazgi\u201d Andrzejewskiego<\/i>, [w:] Postmodernizm w literaturze i kulturze kraj\u00f3w Europy \u015arodkowo-Wschodniej: materia\u0142y z konferencji naukowej zorganizowanej przez U\u015a<\/i>, red. H. Januszek-Ivani\u010dkowa, D. Fokema, Wydawnictwo \u015al\u0105sk, Katowice 1995, s. 211\u2013220, a tak\u017ce: A. Gawron, Sublimacje wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Powie\u015bciopisarstwo Jerzego Andrzejewskiego wobec przemian prozy XX wieku<\/i>, Wydawnictwo Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, \u0141\u00f3d\u017a 2003.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[10] M. Skrzeczkowski, Miazgowato\u015b\u0107 \u2013 do\u015bwiadczenie ponowoczesno\u015bci<\/i>, [w:] Nowoczesno\u015b\u0107 jako do\u015bwiadczenie. Analizy kulturoznawcze<\/i>, red. A. Zeidler-Janiszewska, R. Nycz, B. Giza, SWPS Academica, Warszawa 2008.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[11] Por. J. Wr\u00f3bel, A. Kasperek, Jerzy Andrzejewski czytany na nowo<\/i>, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, Krak\u00f3w 2015.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[12] Tekst noweli znajduje si\u0119 w archiwum pod sygnatur\u0105 S-32748. Informacje o jego odnalezieniu zawdzi\u0119czam Pani Agnieszce Polanowskiej, kustoszowi Zbior\u00f3w Literackich FINA.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[13] J. Siedlecka, Biografie odtajnione. Z archiw\u00f3w literackich bezpieki<\/i>, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Warszawa 2015, e-book.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[14] Fragmenty uzyskane dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci prof. Tadeusza Lubelskiego, kt\u00f3remu bardzo dzi\u0119kuj\u0119 za pomoc.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[15] Za pomoc w tych poszukiwaniach dzi\u0119kuj\u0119 Piotrowi \u015amia\u0142owskiemu z FINA.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[16] Cyt. za: A. Synoradzka, Andrzejewski<\/i>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1997, s. 157.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[17] Cyt. za: J. Smulski, Kilka uwag\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 218.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/Jerzy_Andrzejewski_-_Miazga_cz._2.djvu.jpg\")
<\/i><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/55020200213_135431.jpg\")
<\/p>\n
<\/p>\n
\n