{"id":2229,"date":"2021-12-30T18:42:41","date_gmt":"2021-12-30T17:42:41","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/?p=2229"},"modified":"2021-12-31T16:07:14","modified_gmt":"2021-12-31T15:07:14","slug":"blizny-na-bliznie-1976-o-kolaudacji-kinowego-debiutu-krzysztofa-kieslowskiego-i-jej-wplywie-na-ostateczny-ksztalt-filmu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/blizny-na-bliznie-1976-o-kolaudacji-kinowego-debiutu-krzysztofa-kieslowskiego-i-jej-wplywie-na-ostateczny-ksztalt-filmu\/","title":{"rendered":"Blizny na „Bli\u017anie” (1976). O kolaudacji kinowego debiutu Krzysztofa Kie\u015blowskiego i jej wp\u0142ywie na ostateczny kszta\u0142t filmu"},"content":{"rendered":"\n
\"\"
Franciszek Pieczka i Jerzy Sthur. Blizna. <\/em>Autor: Stefan Kurzyp. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Tor”\/ <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Ambitny zamiar Krzysztofa Kie\u015blowskiego, by wzorem wcze\u015bniejszych film\u00f3w dokumentalnych da\u0107 w swym pierwszym pe\u0142nometra\u017cowym filmie fabularnym jak najbardziej prawdziwy obraz kraju, mechanizm\u00f3w w\u0142adzy, koszt\u00f3w industrializacji i losu ludzi zaanga\u017cowanych w realizacj\u0119 du\u017cych inwestycji przemys\u0142owych, od pocz\u0105tku napotyka\u0142 na trudno\u015bci. Kolejne wersje scenariusza ulega\u0142y zmianie, a wreszcie gotowy film spotka\u0142 si\u0119 z ostrym atakiem Bohdana Por\u0119by podczas kolaudacji filmu. Stawk\u0105 w dyskusji z udzia\u0142em os\u00f3b do niej zaproszonych by\u0142y dalsze losy filmu oraz jego ostateczny kszta\u0142t. Cho\u0107 w toku gor\u0105cej wymiany zda\u0144 Blizna<\/em> (1976) zosta\u0142a obroniona, jej przebieg nie pozosta\u0142 bez wp\u0142ywu na dokonane w utworze zmiany. Z por\u00f3wnania tre\u015bci protoko\u0142u kolaudacji i ostatecznej wersji filmu wynika, \u017ce najbardziej krytykowane fragmenty zosta\u0142y z niego usuni\u0119te. Przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 bli\u017cej tej dyskusji stara\u0142em si\u0119 podj\u0105\u0107 pr\u00f3b\u0119 cho\u0107by cz\u0119\u015bciowego \u201ezrekonstruowania\u201d pierwotnego kszta\u0142tu filmu. <\/p>\n\n\n\n

Dokumentalista w fabule<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Przygotowuj\u0105c si\u0119 do swego fabularnego debiutu Kie\u015blowski by\u0142 ju\u017c uznanym re\u017cyserem dokumentalist\u0105, zwi\u0105zanym z Wytw\u00f3rni\u0105 Film\u00f3w Dokumentalnych (WFD) w Warszawie, gdzie nakr\u0119ci\u0142 kilka bardzo znacz\u0105cych film\u00f3w, realizuj\u0105c postulat opisywania \u015bwiata nieprzedstawionego PRL, bliski tak\u017ce innym realizatorom z jego pokolenia tworz\u0105cym w WFD. Do\u015b\u0107 wymieni\u0107 Z miasta \u0141odzi <\/em>(1969), Fabryk\u0119 <\/em>(1970), Przed rajdem<\/em> (1971), Refren <\/em>(1972), nakr\u0119conych wsp\u00f3lnie z Tomaszem Zygad\u0142\u0105 Robotnik\u00f3w 1971: Nic o nas bez nas, <\/em>\u00a0Murarza<\/em> (1973), Pierwsz\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107<\/em> (1974) i \u017byciorys<\/em> (1975) [1]<\/sup>. \u015alady tych dokumentalnych do\u015bwiadcze\u0144, a czasem wyra\u017ane nawi\u0105zania do konkretnych film\u00f3w, mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w fabularnej Bli\u017anie<\/em> (temat wart osobnego opracowania) [2]<\/sup>. Jest w nim<\/em> \u2013 pisa\u0142a o filmie Annette Insdorf \u2013 zar\u00f3wno co\u015b z formy dokumentalnej, z kt\u00f3rej wyrasta tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Kie\u015blowskiego, jak i z poetyckiej stylizacji, kt\u00f3ra b\u0119dzie charakterystyczn\u0105 cech\u0105 jego p\u00f3\u017aniejszych obraz\u00f3w<\/em> [3]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Zrealizowana przez Krzysztofa Kie\u015blowskiego w 1976 roku Blizna<\/em> by\u0142a jego pierwszym pe\u0142nometra\u017cowym filmem fabularnym. W przeciwie\u0144stwie do wcze\u015bniejszego, telewizyjnego, \u015bredniometra\u017cowego Personelu <\/em>(1975) i p\u00f3\u017aniejszego, tak\u017ce telewizyjnego, Spokoju<\/em> (1976, premiera 1980), nie zajmuje tak eksponowanego miejsca w dorobku re\u017cysera. Ma raczej opini\u0119 dzie\u0142a nie w pe\u0142ni udanego, cho\u0107 zaliczanego do \u015bcis\u0142ego kanonu kina moralnego niepokoju. Tak o tym pisze Tadeusz Lubelski: Film sugestywnie przekazuje klimat spo\u0142ecznej bezsilno\u015bci niedemokratycznego systemu, przecie\u017c jednak \u017cadnej z dwu skrzy\u017cowanych w nim formu\u0142 gatunkowych nie uda\u0142o si\u0119 Kie\u015blowskiemu przeprowadzi\u0107 do ko\u0144ca. Zupe\u0142nie nie powiod\u0142a si\u0119 formu\u0142a paradokumentalnej relacji z konkretnego przypadku: zaledwie jedna scena narady wojewody z opini\u0105 publiczn\u0105 zachowa\u0142a \u015blad tej intencji. Nie spe\u0142nia si\u0119 te\u017c formu\u0142a dramatu politycznego: konflikt w zak\u0142adzie, zapewne ze wzgl\u0119d\u00f3w cenzuralnych, grz\u0119\u017anie w niedom\u00f3wieniach, a w\u0105tki \u017cycia osobistego Bednarza (relacje z \u017con\u0105 i c\u00f3rk\u0105) ograniczaj\u0105 si\u0119 do stereotyp\u00f3w<\/em> [4]<\/sup>. Zapewne mo\u017cna na film Kie\u015blowskiego spojrze\u0107 inaczej, doceniaj\u0105c jego szczeg\u00f3ln\u0105 form\u0119, kt\u00f3ra istotnie nie wpasowuje si\u0119 w gatunkowe wzorce i schematy (\u201eBlizna\u201d Kie\u015blowskiego zadziwi\u0142a zupe\u0142nie udanym wykorzystaniem formu\u0142y filmu produkcyjnego<\/em> [5]<\/sup>). Faktem jest jednak, \u017ce nie zajmuje on tak eksponowanego miejsca w dorobku re\u017cysera jak Amator<\/em> (1979), czy Przypadek<\/em> (1981, premiera 1987). I \u017ce nie ceni\u0142 go te\u017c wysoko sam re\u017cyser. W swojej autobiografii napisa\u0142: Moja pierwsza kinowa fabu\u0142a, \u201eBlizna\u201d, jest \u017ale zrobionym filmem \u2013 takim \u00e0 rebours socrealistycznym <\/em>[6]<\/sup>.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Scenariusz<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kie\u015blowski przyst\u0105pi\u0142 do\u015b\u0107 wcze\u015bnie do pracy nad projektem filmu, kt\u00f3ry na pocz\u0105tku wcale nie nosi\u0142 tytu\u0142u Blizna. <\/em>Pierwsza wersja scenariusza zosta\u0142a zatytu\u0142owana Koszty w\u0142asne,<\/em> a druga Nasz cz\u0142owiek<\/em> i w\u0142a\u015bnie pod tym tytu\u0142em film zosta\u0142 zrealizowany. Wcze\u015bniej, bo ju\u017c w kwietniu 1974 roku scenariusz zosta\u0142 z\u0142o\u017cony w Zespole Filmowym \u201eTor\u201d. Pomys\u0142 napisania scenariusza filmu fabularnego na podstawie reporterskiej ksi\u0105\u017cki o budowie Zak\u0142ad\u00f3w Azotowych w Pu\u0142awach podsun\u0105\u0142 Kie\u015blowskiemu Witold Zalewski, kierownik literacki \u201eToru\u201d. Tak wspomina\u0142 to \u00f3wczesny szef zespo\u0142u, Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz: \u201eBlizna\u201d<\/em> powsta\u0142a na podstawie reporta\u017cu Romualda Karasia. Tekst ten znalaz\u0142 Witek Zalewski. Da\u0142 go do przeczytania Kie\u015blowskiemu. Krzysztofowi si\u0119 to spodoba\u0142o, mia\u0142 razem z Karasiem napisa\u0107 scenariusz. Ale ich wsp\u00f3\u0142praca si\u0119 nie uk\u0142ada\u0142a. I jeden, i drugi byli debiutantami, je\u015bli chodzi o fabu\u0142\u0119, pe\u0142ny metra\u017c<\/em> [7]<\/sup>. Zalewski dodawa\u0142: Zetkn\u0105\u0142em Kie\u015blowskiego z Karasiem, ale to by\u0142y dwa r\u00f3\u017cne \u015bwiaty. Kara\u015b chcia\u0142 zrobi\u0107 reporta\u017c wprost. Kie\u015blowski napisa\u0142 wszystko od nowa, doda\u0142 sporo tre\u015bci psychologicznych<\/em> [8]<\/sup>. \u00a0<\/p>\n\n\n\n

W grudniowym numerze \u201eFilmu na \u015awiecie\u201d z 1974 roku ukaza\u0142 si\u0119 scenariusz Kie\u015blowskiego Koszty w\u0142asne<\/em> z dopiskiem na podstawie noweli Romualda Karasia<\/em> [9]<\/sup>. W istocie sam tekst mia\u0142 form\u0119 noweli scenariuszowej i stanowi\u0142 istotne przetworzenie wybranych w\u0105tk\u00f3w z reporterskiej ksi\u0105\u017cki Pu\u0142awy, rozdzia\u0142 drugi<\/em>, wydanej w 1967 roku przez Wydawnictwo Lubelskie w nak\u0142adzie 1500 egzemplarzy. Bli\u017csza scenariuszowi Kie\u015blowskiego (obj\u0119to\u015bci\u0105 i zawarto\u015bci\u0105) wydaje si\u0119 by\u0107 skr\u00f3cona wersja reporta\u017cu opublikowana przez Romualda Karasia pt. Co\u015b si\u0119 rodzi, co\u015b umiera <\/em>[10]<\/sup>. <\/em>\u201eWydaje si\u0119\u201d poniewa\u017c por\u00f3wnanie tekst\u00f3w Karasia i Kie\u015blowskiego pokazuje, \u017ce ten ostatni w istocie stworzy\u0142 osobne opowiadanie, czerpi\u0105c inspiracj\u0119 z wydarze\u0144 opisanych przez reporta\u017cyst\u0119. Zreszt\u0105 sam Kie\u015blowski tak o tym napisa\u0142: Scenariusz powsta\u0142 na podstawie reporta\u017cu, opisuj\u0105cego pewne fakty, napisanego przez dziennikarza, kt\u00f3ry si\u0119 nazywa Kara\u015b. Ale bardzo daleko odszed\u0142em od tego reporta\u017cu, poniewa\u017c musia\u0142em wymy\u015bli\u0107 akcj\u0119, fabu\u0142\u0119, postacie i zrobi\u0142em to \u017ale<\/em> [11]<\/sup>. Por\u00f3wnuj\u0105c tekst Karasia ze scenariuszem Kie\u015blowskiego \u0142atwo odkry\u0107 pewne podobie\u0144stwo mi\u0119dzy g\u0142\u00f3wnym bohaterem filmu Kie\u015blowskiego, Stefanem Bednarzem (Franciszek Pieczka) z Blizny<\/em>, kierownikiem wielkiej budowy kombinatu przemys\u0142owego w Olecku, a pojawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 na kartach ksi\u0105\u017cki postaci\u0105 Mieczys\u0142awa Ko\u0142odzieja, dyrektora budowy zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych w Pu\u0142awach. Podobie\u0144stwo pe\u0142nionych funkcji, aluzja ukryta w nazwisku (Ko\u0142odziej \u2013 Bednarz), pasja do fotografowania dzielona przez obu bohater\u00f3w, oraz konflikt z reprezentantami lokalnej spo\u0142eczno\u015bci z terenu, na kt\u00f3rym kosztem \u015brodowiska naturalnego powstaje wielkoprzemys\u0142owa inwestycja, to niekt\u00f3re elementy wsp\u00f3lne dotycz\u0105ce postaci dyrektora budowy, wy\u0142aniaj\u0105ce si\u0119 z por\u00f3wnania reporta\u017cu Karasia i scenariusza Kie\u015blowskiego.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Lektura protoko\u0142u z kolaudacji Blizny<\/em> Krzysztofa Kie\u015blowskiego wywo\u0142uje rozmaite refleksje. Tak\u017ce tak\u0105, \u017ce uczestnicy kolaudacji widzieli troch\u0119 inny film ni\u017c znana nam wersja, pokazywana w kinach od grudnia 1976 roku. Z zapisu emocjonuj\u0105cego przebiegu dyskusji [12]<\/sup> i uwag na temat obejrzanego filmu, mo\u017cna wnioskowa\u0107, \u017ce z Blizny<\/em> znikn\u0119\u0142y sceny, kt\u00f3re spotka\u0142y si\u0119\u00a0 z najwi\u0119ksz\u0105 krytyk\u0105. Por\u00f3wnuj\u0105c film z pierwotn\u0105 wersj\u0105 scenariusza z 1974 roku odnajdziemy szereg r\u00f3\u017cnic i modyfikacji dotycz\u0105cych poszczeg\u00f3lnych scen w nakr\u0119conej wersji Blizny<\/em>. Ju\u017c pierwszy scenariusz przysz\u0142ego filmu poddany zosta\u0142 krytyce, a jego kszta\u0142t uleg\u0142 zmianie nim zosta\u0142 opublikowany w \u201eFilmie na \u015awiecie\u201d. Zwr\u00f3ci\u0142 na to uwag\u0119 w czasie kolaudacji przedstawiciel cenzury, Przemys\u0142aw Marcisz: Nie wiem, czy na szcz\u0119\u015bcie, czy na nieszcz\u0119\u015bcie scenariusz, na podstawie kt\u00f3rego film zosta\u0142 nakr\u0119cony, zosta\u0142 w swoim czasie przez Naczelny Zarz\u0105d Kinematografii odrzucony<\/em> [13]<\/sup>. Dodaje, \u017ce po uwzgl\u0119dnieniu przez Kie\u015blowskiego zmian jakich za\u017c\u0105da\u0142a cenzura, wyra\u017cono zgod\u0119 na opublikowanie noweli scenariuszowej drukiem. Do tematu kolejnych wersji scenariusza powr\u00f3ci\u0142 na ko\u0144cu kolaudacji przewodnicz\u0105cy Jerzy Bajdor (dyrektor Zespo\u0142u Programowego w Naczelnym Zarz\u0105dzie Kinematografii):<\/p>\n\n\n\n

Rzeczywi\u015bcie scenariusz mia\u0142 dwie wersje. Po przeczytaniu pierwszej wersji scenariusza przekazali\u015bmy koledze Kie\u015blowskiemu szereg uwag bardzo konkretnych. By\u0142y one przez autora i kierownictwo Zespo\u0142u przyj\u0119te. Druga wersja scenariusza zosta\u0142a zaaprobowana. M\u00f3wi\u0119 tu o sprawach, kt\u00f3re maj\u0105 znaczenie i kt\u00f3re rzucaj\u0105 \u015bwiat\u0142o na zasadnicze zmiany w samej strukturze filmu. Po\u015bwiadczaj\u0105 to trzy kolejne tytu\u0142y, kt\u00f3re<\/em> formu\u0142owano na r\u00f3\u017cnych etapach pracy nad scenariuszem. Pierwszy tytu\u0142, kt\u00f3ry<\/em> zaproponowa\u0142 Kie\u015blowski, to<\/em> \u201eKoszty w\u0142asne<\/em>\u201d. By\u0142a to przede wszystkim sprawa ceny konkretnych decyzji, konkretnych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 inwestycyjnych. Drugi tytu\u0142 \u2013<\/em> \u201eNasz cz\u0142owiek\u201d.<\/em> Scenariusz w tej wersji koncentrowa\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na studium bohatera i brzmia\u0142 bardziej optymistycznie, ani\u017celi to w ostatecznym rozrachunku zrealizowano w filmie. Trzeci tytu\u0142, \u201eBlizna<\/em>\u201d, to w pierwszym rz\u0119dzie pr\u00f3ba os\u0105du do\u015bwiadcze\u0144 Bednarza, nie pozbawiona jednocze\u015bnie element\u00f3w refleksji og\u00f3lniejszej<\/em> [14]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Por\u00f3wnanie filmu, gotowego w kwietniu 1976 roku, z opublikowan\u0105 wersj\u0105 scenariusza, wskazuje na r\u00f3\u017cnego rodzaju modyfikacje, jakim uleg\u0142 pierwotny tekst \u201ew drodze\u201d do ekranowego kszta\u0142tu. Niedopowiedzenia, aluzje, skr\u00f3ty, czy te\u017c pewnego rodzaju metoda \u201eszcz\u0105tkowo\u015bci\u201d w przedstawianiu wybranych w\u0105tk\u00f3w dochodzi do g\u0142osu ju\u017c w samym tek\u015bcie noweli scenariuszowej Koszty w\u0142asne<\/em>. Zmagania na drodze do ostatecznej wersji scenariusza tak podsumowuje biograf Kie\u015blowskiego, Stanis\u0142aw Zawi\u015bli\u0144ski: Kolejne wersje scenariusza \u201eBlizny\u201d<\/em> powstawa\u0142y etapami i rodzi\u0142y si\u0119 w b\u00f3lach. Zastrze\u017cenia raz po raz zg\u0142asza\u0142 Naczelny Zarz\u0105d Kinematografii, zmiany sugerowa\u0142o kierownictwo \u201eToru\u201d. Kie\u015blowskiemu pomaga\u0142 Witold Zalewski. Rozumia\u0142, dlaczego re\u017cyser kilka r\u00f3l chce pozostawi\u0107 nieopisanych i niedookre\u015blonych. \u017bycie, kontakty z ekip\u0105, zdarzenia na planie \u2013 wszystko to mia\u0142o je dope\u0142ni\u0107 i przynie\u015b\u0107 ciekawe rozwi\u0105zania. Dla gremi\u00f3w kieruj\u0105cych scenariusze do produkcji by\u0142o to trudne do zaakceptowania. Oni chcieli mie\u0107 wszystko sprecyzowane <\/em>[15]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"

Mariusz Dmochowski i Jan Skotnicki. Blizna.<\/em> Autor: Stefan Kurzyp. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Tor”\/<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Kolaudacja na Krakowskim Przedmie\u015bciu<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Scenariusz w swej ostatecznej wersji sta\u0142 si\u0119 podstaw\u0105 filmu pokazanego komisji kolaudacyjnej 15 kwietnia 1976 roku (oko\u0142o godziny 12.50) w sali projekcyjnej Ministerstwa Kultury i Sztuki na Krakowskim Przedmie\u015bciu. W pokazie wzi\u0119li udzia\u0142 Jerzy Jesionowski, Zbigniew Safjan, Bohdan Por\u0119ba, Stanis\u0142aw Jankowski, Aleksander \u015acibor-Rylski, Krzysztof Zanussi, Ryszard Koniczek, Wanda Jakubowska, Przemys\u0142aw Marcisz, Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz, Witold Zalewski, Jerzy Bajdor i Krzysztof Kie\u015blowski. Film chwalono, ale o ile z ust Aleksandra \u015acibora-Rylskiego, Krzysztofa Zanussiego, Stanis\u0142awa R\u00f3\u017cewicza, Witolda Zalewskiego, a nawet Wandy Jakubowskiej, pada\u0142y s\u0142owa autentycznego uznania, to w przypadku pozosta\u0142ych uczestnik\u00f3w kolaudacji pochwa\u0142y by\u0142y raczej kurtuazyjne i stanowi\u0142y zazwyczaj preludium, lub os\u0142on\u0119, dla krytyki pod adresem Blizny<\/em>. Pada\u0142y zarzuty, \u017ce jest to film polityczny, co w zestawieniu z jego form\u0105 – utworu otwartego (na interpretacj\u0119 poszczeg\u00f3lnych w\u0105tk\u00f3w i ostatecznej wymowy ca\u0142o\u015bci), pe\u0142nego niedopowiedze\u0144, pozbawionego wyra\u017anie sformu\u0142owanych oskar\u017ce\u0144 kto jest winny i odpowiedzialny za r\u00f3\u017cne wymiary katastrofy ekologicznej i spo\u0142ecznej, jak\u0105 okaza\u0142a si\u0119 budowa kombinatu w Olecku, tworzy\u0142o narastaj\u0105ce w trakcie dyskusji realne zagro\u017cenie dla dalszych los\u00f3w Blizny<\/em>. <\/p>\n\n\n\n

Dla por\u00f3wnania, nie tak du\u017co wcze\u015bniej przecie\u017c Henryk Kluba zosta\u0142 zmuszony do zmiany zako\u0144czenia w swym S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144<\/em> (1967, premiera 1972) a jego Pi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142 bladego J\u00f3zka <\/em>(1971) okaleczone przez cenzur\u0119 w og\u00f3le nie trafi\u0142o do dystrybucji. Najbardziej krytykowane fragmenty Blizny,<\/em> g\u0142\u00f3wnie dialogowe, ostatecznie zosta\u0142y z niej usuni\u0119te. Chcia\u0142bym zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na te momenty z przebiegu dyskusji, kt\u00f3re obrazuj\u0105 jak stopniowo narastaj\u0105ce g\u0142osy krytyki doprowadzi\u0142y do ostatecznych sugestii pod koniec kolaudacji, wyra\u017conych przez przewodz\u0105cego zebraniu Jerzego Bajdora, by dokona\u0107 wspomnianych zmian. <\/p>\n\n\n\n

Bohater niejedoznaczny <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Blizna<\/em> ogl\u0105dana by\u0142a jako dzie\u0142o znanego dokumentalisty, nie stroni\u0105cego od politycznych temat\u00f3w, nie schlebiaj\u0105cego w\u0142adzy, stawiaj\u0105cego trudne pytania o mechanizmy rz\u0105dz\u0105ce \u017cyciem spo\u0142ecznym w Polsce <\/em>Ludowej,  kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie odni\u00f3s\u0142 sukces swym telewizyjnym filmem fabularnym Personel<\/em> (Grand Prix na festiwalu filmowym w Mannheim) a jego dokument \u017byciorys<\/em> \u2013 o pracy komisji kontroli partyjnej \u2013 by\u0142 szeroko rozpowszechniany i dyskutowany. Kolaudacja odby\u0142a si\u0119 w czasie narastaj\u0105cych napi\u0119\u0107 w kraju, na dwa miesi\u0105ce przed wybuchem strajk\u00f3w i protest\u00f3w z czerwca 1976 roku, o kt\u00f3rych pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej Kie\u015blowski nakr\u0119ci fabularny Kr\u00f3tki dzie\u0144 pracy<\/em> (1981). <\/p>\n\n\n\n

Jerzy Jesionowski, kt\u00f3ry jako pierwszy zabra\u0142 g\u0142os w dyskusji pocz\u0105tkowo chwali Blizn\u0119<\/em> za podj\u0119cie tematyki nieobecnej w polskim filmie wsp\u00f3\u0142czesnym (ucieczk\u0119 od marginesu \u017cycia naszego kraju<\/em>), znajomo\u015b\u0107 materii (dobrze udokumentowan\u0105) i re\u017cyseri\u0119 Kie\u015blowskiego (wida\u0107 wprawn\u0105 r\u0119k\u0119 re\u017cysera dawnej szko\u0142y dokumentu<\/em> [16]<\/sup>). <\/em>Chwil\u0119 potem krytykuje film za niejednoznaczno\u015b\u0107 w przedstawieniu postaci Bednarza. Zagrana przez Franciszka Pieczk\u0119 posta\u0107 dyrektora wielkiej budowy, a potem ju\u017c powsta\u0142ego kombinatu, budzi sympati\u0119 odbiorcy. Trudno go jednoznacznie obarczy\u0107 win\u0105 za niepowodzenia zwi\u0105zane z inwestycj\u0105, straszliwe szkody poczynione w \u015brodowisku naturalnym, problemy ludzi, kt\u00f3rym obiecano lepsze warunki \u017cycia, ale obietnic nie spe\u0142niono, krzywd\u0119 wyw\u0142aszczonych z prywatnych dom\u00f3w i dzia\u0142ek, na kt\u00f3rych postawiono nowe osiedle. Kie\u015blowski celowo unika obarczania Bednarza win\u0105 za to wszystko, a tworz\u0105c film wyra\u017anie otwarty na dopowiedzenia i interpretacje, raczej sugeruje, \u017ce wina tkwi w samej istocie systemu. To on, niejako z natury, obarczony jest b\u0142\u0119dem. Jesionowski i inni krytycznie wypowiadaj\u0105cy si\u0119 o postaci dyrektora, wyra\u017anie czuj\u0105, \u017ce takie niedookre\u015blenie g\u0142\u00f3wnego bohatera Blizny<\/em> tworzy mo\u017cliwo\u015b\u0107 niejednoznacznego i trudnego do przewidzenia odczytania filmu, gdy trafi na ekrany kin. Jesionowski tak to ujmuje: W og\u00f3le zaniedbany jest sam w\u0105tek dyrektora. Nie jest rozbudowana ani jego posta\u0107 psychologiczna. Nie s\u0105 rozbudowane jego konflikty, w kt\u00f3re wchodzi. Wszystko s\u0105 to sprawy nie przekonywuj\u0105ce. Na ko\u0144cu nie wiadomo na czym istotnie polega, dlaczego poni\u00f3s\u0142 kl\u0119sk\u0119, jakiego rodzaju konflikty j\u0105 spowodowa\u0142y? Obci\u0105\u017cenie filmu warstw\u0105 osobistych prze\u017cy\u0107 dyrektora, jego histori\u0105 z okresu stalinowskiego, o czym mowa na pocz\u0105tku filmu, spraw\u0119 troch\u0119 i zaw\u0119\u017ca, p\u00f3\u017aniej troch\u0119 si\u0119 te sprawy obijaj\u0105, a na ko\u0144cu ich nie ma<\/em> [17]<\/sup>. Ostatnia uwaga \u2013 dotycz\u0105ca w\u0105tku do\u015bwiadcze\u0144 Bednarza z okresu stalinowskiego \u2013 jest wa\u017cna z dw\u00f3ch powod\u00f3w. Po pierwsze, w toku dyskusji to ten w\u0105tek b\u0119dzie najbardziej pi\u0119tnowany i \u017cywo dyskutowany. Po drugie, rodzi ona pytanie o to, do czego tak naprawd\u0119 uwaga Jesionowskiego si\u0119 odnosi, skoro w filmie, kt\u00f3ry znamy, o przesz\u0142o\u015bci dyrektora dowiadujemy si\u0119 tylko z kilku zda\u0144 rozmowy Bednarza z c\u00f3rk\u0105 w warszawskim barze. Czy w pierwotnej wersji filmu ten w\u0105tek by\u0142 istotnie bardziej rozbudowany, czy mowa tylko o jakiej\u015b d\u0142u\u017cszej partii dialogowej, kt\u00f3ra zosta\u0142a usuni\u0119ta? Jesionowski otwiera kwesti\u0119 ingerencji w kszta\u0142t filmu: Osobi\u015bcie uwa\u017cam, \u017ce film m\u00f3g\u0142by by\u0107 skr\u00f3cony. Trwa godzin\u0119 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t minut. Mo\u017cna chyba zrezygnowa\u0107 ze scen nawi\u0105zuj\u0105cych do powrotu z okresu stalinowskiego<\/em> [18]<\/sup>. Je\u015bli istotnie film pokazany na kolaudacji trwa\u0142 110 minut to ostatecznie usuni\u0119to z niego oko\u0142o o\u015bmiu minut, gdy\u017c znana wersja Blizny<\/em> trwa mniej ni\u017c 102 minuty.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Zbigniew Safjan i \u201epozorowanie rzeczywisto\u015bci\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nast\u0119pny w kolejno\u015bci zabiera g\u0142os Zbigniew Safjan zdecydowanie bardziej nieprzychylny filmowi ni\u017c Jesionowski. Zarzuca Kie\u015blowskiemu \u201epozorowanie rzeczywisto\u015bci\u201d, nie precyzuj\u0105c przy tym, co dok\u0142adnie ma na my\u015bli. Jedyny wymiar filmu, kt\u00f3ry chwali, dotyczy zagadnienia koszt\u00f3w uprzemys\u0142owienia, koszt\u00f3w cywilizacyjnych, a w og\u00f3le, m\u00f3wi\u0105c szerzej, spraw koszt\u00f3w budowy socjalizmu. Jest to bardzo interesuj\u0105cy problem, kt\u00f3ry rzeczywi\u015bcie w filmie tkwi<\/em> [19]<\/sup>. Idzie dalej ni\u017c Jesionowski w krytyce g\u0142\u00f3wnego bohatera. Uznaje spos\u00f3b przedstawienia postaci dyrektora za niewiarygodny, nieprzekonywuj\u0105cy, pozorowany, podobnie jak zako\u0144czenie filmu, gdy Bednarz po podaniu si\u0119 do dymisji powraca do rodziny, by pomaga\u0107 c\u00f3rce w wychowywaniu wnuka. Safjan szczeg\u00f3lnie atakuje scen\u0119 zebrania egzekutywy partyjnej, dwukrotnie si\u0119 do niej odnosz\u0105c, ale w gruncie rzeczy chodzi mu o to samo, co Jesionowskiemu, \u017ce film jednoznacznie nie wskazuje, kto jest odpowiedzialny za wszystkie b\u0142\u0119dy zwi\u0105zane z budow\u0105 fabryki: To wszystko jest niewiarygodne, \u0142\u0105cznie z posiedzeniem egzekutywy i tym wszystkim, co oni tam robi\u0105. Nie mamy w tych sprawach \u017cadnych idei, nie mamy \u017cadnych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Nie mo\u017cemy mie\u0107 do dyrektora \u017cadnych pretensji o to, \u017ce zbyt ostro tu i \u00f3wdzie post\u0119powa\u0142, \u017ce co\u015b nie tak jak trzeba rozwi\u0105zywa\u0142 te i inne sprawy. Nie o to przecie\u017c w filmie chodzi. I dlatego uwa\u017cam, \u017ce ca\u0142y problem dotycz\u0105cy dyrektora jest problemem pozorowanym. Zreszt\u0105 i problem przedstawionego w filmie b\u0142\u0119du jest te\u017c problemem pozorowanym. Nie wiadomo kto pope\u0142ni\u0142 b\u0142\u0105d, nie wiadomo sk\u0105d si\u0119 ten b\u0142\u0105d wzi\u0105\u0142<\/em> [20]<\/sup>.\u00a0 I chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej: Nie on pope\u0142ni\u0142 b\u0142\u0119dy i nie on za nie odpowiada. To, co si\u0119 na ekranie dzieje jest swego rodzaju mistyfikacj\u0105. Nic nie mo\u017ce on w tym wzgl\u0119dzie zrobi\u0107. Mo\u017ce co najwy\u017cej zrezygnowa\u0107 z posady. (\u2026) W moim odczuciu w niekt\u00f3rych scenach film z rzeczywisto\u015bci\u0105 si\u0119 rozmija. Ci\u0105gle mamy do czynienia bardziej z pozorowan\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105. (\u2026) Mamy w filmie do czynienia z pozorowan\u0105 rozmow\u0105 na posiedzeniu egzekutywy, mamy do czynienia z pozorowan\u0105 rozmow\u0105 z ministrem, mamy do czynienia z pozorowanymi b\u0142\u0119dami. Wiemy o tym wszyscy doskonale. Mo\u017ce nale\u017ca\u0142oby m\u00f3wi\u0107 o tych sprawach dyskretniej, nieco innymi s\u0142owami? Je\u015bli o posta\u0107 dyrektora chodzi, to zgadzam si\u0119 z tym, co m\u00f3wi\u0142 na ten temat kolega Jesionowski. Osobi\u015bcie te\u017c nie widzia\u0142em \u017cadnego konfliktu, a w gruncie rzeczy i dramatu. Konflikt, je\u015bli istnia\u0142, by\u0142 gdzie\u015b poza dziej\u0105cymi si\u0119 wydarzeniami, a wi\u0119c by\u0142 to konflikt r\u00f3wnie\u017c pozorowany<\/em> [21]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Wybiegaj\u0105c ku ko\u0144cowemu fragmentowi dyskusji warto w tym momencie przywo\u0142a\u0107 odpowied\u017a Stanis\u0142awa R\u00f3\u017cewicza, \u00f3wczesnego szefa Zespo\u0142u Filmowego\u00a0 \u201eTor\u201d, kt\u00f3ry broni\u0105c Kie\u015blowskiego, tak odpowiada\u0142 na zarzuty Safjana: Nie mog\u0119 si\u0119 zgodzi\u0107 z panem Safjanem. Panu Safjanowi nie odpowiada to i zalicza film do kategorii film\u00f3w pozorowanych. (\u2026) Je\u015bli mamy na my\u015bli zebrania ludzi, kt\u00f3rzy wyst\u0119powali w Pu\u0142awach przeciwko lokalizacji kombinatu, to przecie\u017c trzeba widzie\u0107, \u017ce ostatecznie zwyci\u0119\u017cy\u0142a koncepcja zbudowania wielkiego przemys\u0142u. I to s\u0105 ostateczne i licz\u0105ce si\u0119 argumenty. Je\u015bli historia ta jest opowiadana na ekranie, to nie jest to pozorowaniem rzeczywisto\u015bci. To jest warstwa rzeczywista filmu<\/em> [22]<\/sup>. W tym momencie odzywa si\u0119 Safjan: Nie m\u00f3wi\u0142em, \u017ce te rzeczy s\u0105 w filmie pozorowane<\/em> [23]<\/sup>. Przepraszam, musia\u0142em si\u0119 przes\u0142ysze\u0107<\/em> [24]<\/sup>\u2013 ripostuje R\u00f3\u017cewicz. I dodaje: Czy ta tematyka jest aktualna? Czy nie jest aktualna? Czy wy\u0142\u0105cznie tak wygl\u0105da\u0142y decyzje, kt\u00f3re padaj\u0105 z ust dyrektora i ministra? To nie jest b\u0142\u0105d. Wiemy, czytamy codziennie w prasie o inwestycjach, kt\u00f3re s\u0105 lokalizowane w spos\u00f3b albo nie przemy\u015blany, albo powoduj\u0105c w toku ich prowadzenia i p\u00f3\u017aniejszej pracy olbrzymie trudno\u015bci kadrowe, trudno\u015bci w dowozie surowc\u00f3w do produkcji w tych zak\u0142adach itd. Czytamy r\u00f3wnie\u017c, \u017ce pewne zak\u0142ady przynosz\u0105 mierne wyniki produkcyjne<\/em> [25]<\/sup>. Wcze\u015bniej z Safjanem i jego zarzutem o pozorowaniu rzeczywisto\u015bci nie zgodzi\u0142 si\u0119 te\u017c Aleksander \u015acibor-Rylski [26]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Strona tytu\u0142owa stenogramu z kolaudacji Blizny<\/em>. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum FINA<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Atak Por\u0119by<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bohdan Por\u0119ba, kt\u00f3ry zabra\u0142 g\u0142os po Safjanie, zaatakowa\u0142 Blizn\u0119<\/em> staraj\u0105c si\u0119 zdyskredytowa\u0107 ca\u0142y utw\u00f3r jako nie nadaj\u0105cy si\u0119 do poprawy. Jego ostra krytyka, \u201eustawi\u0142a\u201d ca\u0142\u0105 dalsz\u0105 dyskusj\u0119 o Bli\u017anie<\/em>. Kolejni dyskutanci odnosili si\u0119 do opinii Por\u0119by b\u0105d\u017a to z pewn\u0105 ostro\u017cno\u015bci\u0105 przyznaj\u0105c mu cz\u0119\u015bciowo tylko racj\u0119 (Marcisz, Koniczek), b\u0105d\u017a to zdecydowanie si\u0119 od niej odcinaj\u0105c (R\u00f3\u017cewicz, Zanussi, \u015acibor-Rylski, Jakubowska). Por\u0119ba skutecznie doprowadzi\u0142 sw\u0105 wcze\u015bniej napisan\u0105 dla Zarz\u0105du Kinematografii recenzj\u0105 do przyznania filmowi gorszej, drugiej kategorii, co w praktyce oznacza\u0142o pozbawienie g\u0142\u00f3wnych realizator\u00f3w konkretnej finansowej gratyfikacji, kt\u00f3r\u0105 otrzymaliby za uko\u0144czenie filmu zaliczonego do pierwszej kategorii [27]<\/sup>. W jaki\u015b czas po tym jak film trafi\u0142 na ekrany kin, spotka\u0142 si\u0119 z \u017cyczliwym przyj\u0119ciem krytyki, oraz zosta\u0142 nagrodzony na Festiwalu Polskich Film\u00f3w Fabularnych (Nagroda Specjalna Jury oraz nagroda dla Franciszka Pieczki za rol\u0119 pierwszoplanow\u0105), Kie\u015blowski w osobnym pi\u015bmie do Jerzego Bajdora odwo\u0142a\u0142 si\u0119 od tej decyzji wnioskuj\u0105c o jej zmian\u0119 i przyznanie filmowi pierwszej kategorii. Por\u0119ba nie zmieni\u0142 swego krytycznego nastawienia do filmu nawet po dopuszczeniu go na ekrany, czemu da\u0142 wyraz w dyskusji o Bli\u017anie<\/em>, kt\u00f3ra odby\u0142a si\u0119 w redakcji tygodnika \u201eFilm\u201d z udzia\u0142em Krzysztofa Kie\u015blowskiego, Edwarda \u017bebrowskiego, Krzysztofa Zanussiego, Mariana Kuszewskiego i Zbigniewa Klaczy\u0144skiego [28]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Podczas kolaudacji Por\u0119ba ju\u017c na wst\u0119pie sugeruje, \u017ce film jest z\u0142y, nie da si\u0119 go poprawi\u0107 a wi\u0119c \u2013 w domy\u015ble \u2013 nale\u017ca\u0142oby go podczas tej kolaudacji odrzuci\u0107. Musz\u0119 powiedzie\u0107 szczerze <\/em>\u2013 zaczyna – \u017ce \u017ca\u0142uj\u0119, i\u017c znalaz\u0142em si\u0119 na kolaudacji tego filmu. Obejrza\u0142em film pierwszy raz i znalaz\u0142em si\u0119 w sytuacji cz\u0142owieka, kt\u00f3ry musi powiedzie\u0107 co\u015b zgo\u0142a innego ani\u017celi powiedzieli moi poprzednicy<\/em> [29]<\/sup>. Pocz\u0105tkowo chwali Kie\u015blowskiego za ogromn\u0105 umiej\u0119tno\u015b\u0107 obserwacji szczeg\u00f3\u0142\u00f3w,<\/em> m\u00f3wi nawet, \u017ce film jest znacz\u0105cym debiutem kolegi Kie\u015blowskiego i dobrze, \u017ce film taki powsta\u0142<\/em> [30]<\/sup>, ale za chwil\u0119 kategorycznie stwierdza, \u017ce film jest nie do przyj\u0119cia<\/em> oraz \u017ce zawiera on pod wieloma wzgl\u0119dami b\u0142\u0119dne za\u0142o\u017cenia od samego pocz\u0105tku. Powsta\u0142o wi\u0119c co\u015b, z czego wycofa\u0107 si\u0119 nie mo\u017cna. Uczciwie m\u00f3wi\u0105c niewiele pomog\u0105 te lub inne skr\u00f3ty, chocia\u017c mo\u017cna tego pr\u00f3bowa\u0107 <\/em>[31]<\/sup>. Wspomina i wywo\u0142uje temat dyskusji o lokalizacji wielkich hut w Polsce, uznaj\u0105c, \u017ce Blizna<\/em> odnosi si\u0119 krytycznie do tych inwestycji, m\u00f3wi, \u017ce w przesz\u0142o\u015bci toczy\u0142a si\u0119 dyskusja na temat lokalizacji Nowej Huty, Huty imienia Lenina i Huty Warszawa i dodaje zaczepnie: Chcia\u0142bym, aby kolega Kie\u015blowski pofatygowa\u0142 si\u0119 do Huty Warszawa, czy Huty imienia Lenina i tam spr\u00f3bowa\u0142 dowiedzie\u0107 si\u0119, co m\u00f3wi\u0105 ludzie o stworzeniu tych hut? Powstanie tych hut, to jest bowiem podstawowa prawda o naszym kraju. (\u2026) Je\u017celi ci sami ludzie chc\u0105 realizowa\u0107 co\u015b od samego pocz\u0105tku, a potem si\u0119 buntuj\u0105, s\u0105 przeciwni budowie, to przecie\u017c takie ustawienie nie jest argumentem przeciwko powstaniu inwestycji. Nie mo\u017cna podchodzi\u0107 do zada\u0144 zrealizowanych w trzydziestu latach Polski Ludowej poprzez takie machinacje. W takim wypadku wi\u0119kszo\u015b\u0107 inwestycji trzeba by odrzuci\u0107. Je\u017celi wi\u0119kszo\u015b\u0107 trzeba by odrzuca\u0107, to r\u00f3wnie\u017c te, kt\u00f3re by\u0142y realizowane w latach 1948-1949<\/em> [32]<\/sup>. Poniek\u0105d odpowied\u017a na zarzut Por\u0119by, dotycz\u0105cy koszt\u00f3w wielkich inwestycji przemys\u0142owych w PRL, da\u0142 przywo\u0142any powy\u017cej Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz. Dalej Por\u0119ba przechodzi do sformu\u0142owania gro\u017anego oskar\u017cenia pod adresem Blizny<\/em>: Musz\u0119 otwarcie powiedzie\u0107, \u017ce w moim przekonaniu jest to film politycznie nies\u0142uszny. Z drugiej strony nie podoba mi si\u0119 w filmie pokazana bierno\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa, popychanie spo\u0142ecze\u0144stwem. Bez przerwy manipuluje si\u0119 nim, w\u0142\u0105cznie do decyzji odg\u00f3rnych. (\u2026) Jest to dla mnie niezrozumia\u0142e. Czy chcia\u0142 pan przedstawi\u0107 stron\u0119 gazetow\u0105 zagadnienia, jaka by\u0142a w\u00f3wczas czasami przedstawiana, czy te\u017c chcia\u0142 pan okaza\u0107 swoj\u0105 sympati\u0119 z g\u0142osem pana Wa\u017cyka, kt\u00f3ry w swoim czasie m\u00f3g\u0142 napisa\u0107 wiersz w r\u00f3wnym stopniu nie do przyj\u0119cia. Chodzi tu te\u017c o sekwencj\u0119 otwarcia kombinatu w czasie kt\u00f3rej na prowincji w programie artystycznym jest striptiz. Jest to nie do przyj\u0119cia na ludowym festynie, w konkretnych warunkach naszego spo\u0142ecze\u0144stwa<\/em> [33]<\/sup>. W uwagach Por\u0119by pojawiaj\u0105 si\u0119 odniesienia do trzech scen, a mo\u017ce fragment\u00f3w scen, kt\u00f3re w dalszej cz\u0119\u015bci dyskusji s\u0105 bardzo \u017cywo dyskutowane jako kontrowersyjne. W efekcie zosta\u0142y z filmu usuni\u0119te i jedynie z przebiegu dyskusji mo\u017cemy wnioskowa\u0107, co przedstawia\u0142y i jakie emocje wywo\u0142ywa\u0142y. Chodzi o bli\u017cej nieokre\u015blony cytat z wiersza Adama Wa\u017cyka (Por\u0119ba dwukrotnie podejmuje ten temat), o scen\u0119 striptizu na festynie robotniczym, oraz wymienion\u0105 wcze\u015bniej inn\u0105 scen\u0119, palenia gazet. Usuni\u0119ty zosta\u0142 tak\u017ce fragment zdania z wypowiedzi Bednarza odnosz\u0105cy si\u0119 do dzia\u0142alno\u015bci jego \u017cony w latach 50. w Olecku.<\/p>\n\n\n\n

Niewygodny cytat z Wa\u017cyka<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W pierwszym przypadku chodzi najprawdopodobniej o Poemat dla doros\u0142ych<\/em>. Zatrzymajmy si\u0119 przy tym w\u0105tku, by prze\u015bledzi\u0107 jego drog\u0119 w toku ca\u0142ej dyskusji. O znaczeniu Poematu<\/em> i jego autora w polskiej literaturze lat 50. tak pisze historyk literatury, Tadeusz Drewnowski: <\/p>\n\n\n\n

Najwi\u0119kszy rozg\u0142os w czasie odwil\u017cy zdoby\u0142y jednak inne utwory. Przede wszystkim \u201ePoemat dla doros\u0142ych\u201d A. Wa\u017cyka, bomba polityczna odwil\u017cy. Niema\u0142o przyczyni\u0142a si\u0119 do tego osoba autora. Wa\u017cyk, do ko\u0144ca \u201eteoretyk\u201d socrealizmu, nagle w 1955 r. wyst\u0119puje w \u201eNowej Kulturze\u201d z najostrzejszym w Polsce i najbardziej uog\u00f3lniaj\u0105cym atakiem na stalinizm. Oburzano si\u0119 za t\u0119 wolt\u0119 na \u201ePoemat\u201d\u00a0 i nie bez podstaw. \u201ePoemat dla doros\u0142ych\u201d uderza\u0142 jednak celnie w istotne i newralgiczne punkty: w panuj\u0105c\u0105 bied\u0119 i zbrojenia, w k\u0142amstwo doktrynalne i obyczajowe, w misj\u0119 klasy robotniczej, w brzydot\u0119 ci\u0119\u017ckim trudem odbudowywanej Warszawy\u2026 Wobec programowej apoteozy klasy robotniczej zw\u0142aszcza passus o robotnikach w Nowej Hucie: \u201ea na razie kasza\u201d \u2013 wywo\u0142a\u0142 k\u0142\u00f3tnie i oburzenie (r\u00f3wnie\u017c na terenie kombinatu, gdzie zorganizowano dyskusj\u0119, p\u00f3\u017aniej publikowan\u0105 w \u201e\u017byciu Literackim\u201d). Jednego, czego nie powa\u017cy\u0142 si\u0119 tkn\u0105\u0107 i do czego si\u0119 w finale odwo\u0142a\u0142, to partia. Wi\u0119cej pisano o Wa\u017cyku ni\u017c o poemacie<\/em> [34]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Okazuje si\u0119, \u017ce 20 lat p\u00f3\u017aniej Wa\u017cyk wzbudza podobne emocje co w czasie pa\u017adziernikowej odwil\u017cy. Kolejny dyskutant, profesor Jankowski, wprawdzie stara si\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na nieproporcjonalno\u015b\u0107 zarzutu Por\u0119by w stosunku do wymiaru cytatu z Wa\u017cyka, ale i tak proponuje, \u017ceby fragment ten z filmu usun\u0105\u0107: Nie darz\u0119 r\u00f3wnie\u017c sympati\u0105 Wa\u017cyka, ale nie demonizowa\u0142bym roli cytatu z jego wiersza przedstawionego w filmie. Zreszt\u0105, mo\u017cna t\u0119 scen\u0119 wyci\u0105\u0107. Mo\u017cna si\u0119 bez tego obej\u015b\u0107. Ten typ mia\u0142 chyba podnie\u015b\u0107 konstrukcj\u0119 filmu, ale nie mo\u017ce stanowi\u0107 oceny dla ca\u0142ego filmu, jak i jego przebiegu<\/em> [35]<\/sup>. P\u00f3\u017aniej, w innym momencie dyskusji, do sprawy zacytowania Poematu dla doros\u0142ych<\/em> odnosi si\u0119 Aleksander \u015acibor-Rylski, staj\u0105c po stronie Kie\u015blowskiego: Wa\u017cyk podejmuje w wierszu spraw\u0119 zorganizowanej si\u0142y. A zorganizowana si\u0142a jest rzeczywi\u015bcie si\u0142\u0105. I trzeba powiedzie\u0107, \u017ce ma on tutaj racj\u0119. I z drugiej strony trzeba te\u017c powiedzie\u0107, \u017ce nie ma racji. Cz\u0119\u015b\u0107 ludzi, kt\u00f3rzy nie widz\u0105 swoich perspektyw maj\u0105 takie racje, a cz\u0119\u015b\u0107 inna, kt\u00f3ra widzi perspektywy dla siebie, ma inne racje. Jedni wi\u0119c si\u0119 buntuj\u0105, inni mniej, lub wcale. Racje s\u0105 zmieszane tak, jak zmieszane s\u0105 na tej sali. Nie mam do filmu \u017cadnych zastrze\u017ce\u0144<\/em> [36]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Mija jaki\u015b czas, rozm\u00f3wcy podejmuj\u0105 inne kwestie dotycz\u0105ce filmu, o kt\u00f3rych za chwil\u0119, i gdy Por\u0119ba ponownie zabiera g\u0142os odpowiada \u015aciborowi-Rylskiemu: Mnie r\u00f3wnie\u017c nie chodzi o posta\u0107 Wa\u017cyka, o jego konkretny wiersz i o jego program. Nie o nim rozmawiamy. Powo\u0142ywanie si\u0119 jednak na ten wiersz, to ur\u0105ganie sprawom spo\u0142ecznym. To jest okre\u015blona postawa. Ten wiersz to jednocze\u015bnie sprawa ideologii, pod kt\u00f3r\u0105, obym si\u0119<\/em> myli\u0142, jeszcze<\/em> wiele os\u00f3b dzisiaj si\u0119 podpisuje i pr\u00f3buje m\u0105ci\u0107 nasze \u017cycie<\/em> [37]<\/sup>. Krzysztof Zanussi odpowiada Por\u0119bie: Pan rozdmucha\u0142 cytat z wiersza Wa\u017cyka. I jednocze\u015bnie patrzy\u0142 niesprawiedliwie, z\u0142ym okiem, na ca\u0142y film<\/em> [38]<\/sup>. Jesionowski proponuje, by fragment z cytatem z Wa\u017cyka z filmu znikn\u0105\u0142. M\u00f3wi przy tym, \u017ce chodzi o jedno zdanie: Chocia\u017cby dyskutowana sprawa wiersza Wa\u017cyka. Scena ta jest w og\u00f3le niepotrzebna i mo\u017cna j\u0105 z powodzeniem usun\u0105\u0107. Film sam w sobie nie ma nic wsp\u00f3lnego z Wa\u017cykiem. Nie mie\u015bci si\u0119 w tej klasie. Po co do filmu wtyka\u0107 jedno zdanie, kt\u00f3re jest niepotrzebne<\/em> [39]<\/sup>. Ostatecznie kropk\u0119 nad i stawia Bajdor (tak\u017ce w odniesieniu do innych ingerencji) na zako\u0144czenie dyskusji: R\u00f3wnie\u017c powo\u0142ywanie si\u0119 w filmie na Wa\u017cyka powinno znikn\u0105\u0107 \u2013 to budzi niepotrzebne i fa\u0142szywe skojarzenia<\/em> [40]<\/sup>. Kie\u015blowski usun\u0105\u0142 cytat z ostatecznej wersji filmu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Franciszek Pieczka, Mariusz Dmochowski i Jan Skotnicki. Blizna.<\/em> Autor: Stefan Kurzyp. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Tor”\/<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Palenie gazet<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Por\u0119ba odnosz\u0105c si\u0119 do sceny, w kt\u00f3rej \u2013 jak si\u0119 mo\u017cna domy\u015bla\u0107 \u2013 kto\u015b cytowa\u0142 wersy z Poematu dla doros\u0142ych<\/em>, krytykuje jeszcze jeden jej fragment, kt\u00f3rego nie ma w filmie, ale by\u0142 zapisany w scenariuszu i – jak wynika z uwag kolaudant\u00f3w – znajdowa\u0142 si\u0119 w pokazanej w\u00f3wczas wersji. Oto co m\u00f3wi Por\u0119ba: Uwa\u017cam, \u017ce film ten jest zrodzony z takiego formu\u0142owania my\u015bli, kt\u00f3re s\u0105 nie do przyj\u0119cia. Mam na my\u015bli scen\u0119 zebrania, w\u0105tek w kt\u00f3rym pali si\u0119 gazety, wra\u017cenie z tego epizodu rozmowy z przedstawicielem spo\u0142ecze\u0144stwa, w kt\u00f3rym g\u0142\u00f3wna idea, jaka si\u0119 nasuwa, to znana wypowied\u017a Wa\u017cyka, to my\u015bl, kt\u00f3ra wraca i kt\u00f3ra jest powt\u00f3rzeniem tre\u015bci jego wiersza w zwi\u0105zku z powstaniem Nowej Huty<\/em> [41]<\/sup>. Ryszard Koniczek odnosi si\u0119 do tej sceny: Bowiem przypadk\u00f3w palenia prasy rzeczywi\u015bcie w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych nie by\u0142o<\/em> [42]<\/sup>, ale w tym momencie pada g\u0142os z sali: A w\u0142a\u015bnie, \u017ce przypadki takie by\u0142y<\/em> [43]<\/sup>, co wywo\u0142uje \u015bmiech zebranych. Sprawa nie wraca w dyskusji, ale scena z filmu ostatecznie znika.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Chodzi zapewne o ten moment z filmu (w wersji pokazanej podczas kolaudacji), w kt\u00f3rym profesor Michta, g\u0142\u00f3wny opozycjonista, przeciwstawiaj\u0105cy si\u0119 budowie szkodliwego dla \u015brodowiska kombinatu, podpala na zebraniu z w\u0142adzami r\u00f3\u017cne dokumenty (wycinki z gazet, listy protestacyjne z zebranymi podpisami) jakby w ge\u015bcie desperacji, gdy okazuje si\u0119, \u017ce jego starania definitywnie nie odnios\u0142y skutku. W\u0105tek profesora Michty Kie\u015blowski w zasadzie w ca\u0142o\u015bci usun\u0105\u0142 z filmu ju\u017c wcze\u015bniej, gdy\u017c nakr\u0119cone sceny uzna\u0142 za nieudane. W szczeg\u00f3lno\u015bci to jak Micht\u0119 zagra\u0142 obsadzony w tej roli aktor. Kie\u015blowski tak o tym napisa\u0142 w li\u015bcie do prze\u0142o\u017conych, kt\u00f3ry zachowa\u0142 si\u0119 w archiwum domowym re\u017cysera (bez wyra\u017anego wskazania do kogo dok\u0142adnie by\u0142 adresowany i kiedy powsta\u0142): Nie uda\u0142o mi si\u0119 \u2013 na skutek ewidentnego b\u0142\u0119du obsadowego \u2013 przeprowadzi\u0107 realistycznie w\u0105tku profesora Michty \u2013 opozycjonisty, broni\u0105cego warto\u015bci tradycyjnych, walcz\u0105cego o \u015brodowisko naturalne, nie przyjmuj\u0105cego do wiadomo\u015bci zachodz\u0105cych przemian <\/em>[44]<\/sup>. By\u0107 mo\u017ce aktorem graj\u0105cym Micht\u0119 by\u0142 Kazimierz Brodzikowski, kt\u00f3rego nazwisko pada w anonsie prasowym informuj\u0105cym o obsadzie g\u0142\u00f3wnych r\u00f3l w powstaj\u0105cym w P\u0142ocku filmie Nasz cz\u0142owiek<\/em> [45]<\/sup>. Brodzikowski pojawia si\u0119\u00a0 te\u017c na moment w scenie burzliwej dyskusji mi\u0119dzy przedstawicielami w\u0142adzy a mieszka\u0144cami Olecka w Bli\u017anie<\/em> i fragmencie z tej sceny, kt\u00f3ry znalaz\u0142 si\u0119 w kr\u00f3tkometra\u017cowym dokumencie monta\u017cowym Klaps<\/em> (1976) Kie\u015blowskiego, z\u0142o\u017conym ze \u015bcinek do Naszego cz\u0142owieka<\/em>. Brodzikowski wypowiada tam jedno zdanie: \u201eCo to za bzdury!\u201d. W miejsce scen z profesorem Micht\u0105 re\u017cyser dokr\u0119ci\u0142 nieobecn\u0105 w scenariuszu i scenopisie scen\u0119 z gigantycznym napisem \u201ePrecz z kombinatem\u201d [46]<\/sup> namalowanym na ruroci\u0105gu przy granicy zak\u0142ad\u00f3w. W wersji Blizny<\/em> pokazanej na kolaudacji znajdowa\u0142a si\u0119 najprawdopodobniej scena, b\u0105d\u017a jej fragment, z Micht\u0105 pal\u0105cym dokumenty i wycinki z gazet. Kie\u015blowski tak o niej napisa\u0142 w scenopisie: (\u2026) jest to ju\u017c koniec zebrania i wida\u0107 to wyra\u017anie. Kiedy Michta zorientowa\u0142 si\u0119, \u017ce zn\u00f3w nic nie zostanie za\u0142atwione \u2013 podpali\u0142 stos swoich protest\u00f3w i zebranych podpis\u00f3w. Od tego momentu scena ma charakter nieco symboliczny, a Michta tworzy jakby trzeci\u0105 si\u0142\u0119 na tej Sali. Ze swoim ogniem jest anachroniczny, jest sam i b\u0119dzie mia\u0142 ju\u017c sam zosta\u0107 <\/em>[47]<\/sup>. W wersji skierowanej do rozpowszechniania sceny tej ju\u017c nie ma.<\/p>\n\n\n\n

Wyci\u0105\u0107 zdanie \u2013 <\/strong>Nie dopu\u015bcili do procesji Bo\u017cego Cia\u0142a<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Znacznie \u0142atwiej umiejscowi\u0107 inny fragment poddany krytyce przez Por\u0119b\u0119 oraz niekt\u00f3rych kolaudant\u00f3w. I w tym przypadku w konsekwencji dosz\u0142o do usuni\u0119cia go z filmu, ale akurat \u201eblizn\u0119\u201d po tym ci\u0119ciu mo\u017cemy wyra\u017anie zobaczy\u0107 w znanej wersji Blizny<\/em>. Chodzi o scen\u0119 spotkania Bednarza z c\u00f3rk\u0105 w \u201eKameralnej\u201d, w trakcie kt\u00f3rej ojciec wspomina lata 50. sp\u0119dzone z matk\u0105 Ewy w Olecku. Kamera pokazuje twarz Franciszka Pieczki w bliskim planie, gdy t\u0142umaczy c\u00f3rce dlaczego matka nie chcia\u0142a przeprowadzi\u0107 si\u0119 z nim na powr\u00f3t do Olecka: Zreszt\u0105 nie pami\u0119tasz tamtych czas\u00f3w. My nie wyjechali\u015bmy stamt\u0105d dla przyjemno\u015bci. Mama by\u0142a przewodnicz\u0105c\u0105 organizacji w gimnazjum. Wyrzucili Lecha, nauczyciela. Rozparcelowali kilka du\u017cych gospodarstw ch\u0142opskich. Takie tam r\u00f3\u017cne sprawy. W pi\u0119\u0107dziesi\u0105tym sz\u00f3stym wyjechali\u015bmy. Ile to ju\u017c lat? A mama ci\u0105gle jeszcze o tym my\u015bli<\/em> [48]<\/sup>. Por\u0119ba w taki spos\u00f3b odnosi si\u0119 do sceny: Drug\u0105 rzecz\u0105, o kt\u00f3rej chcia\u0142em powiedzie\u0107 od razu, to sprawa w\u0105tku osobistego. Abstrahuj\u0119 od niezupe\u0142nie zrozumianej przeze mnie, mo\u017ce niedok\u0142adnie jest nagrany tekst, rozmowy ojca z c\u00f3rk\u0105 w \u201eKameralnej\u201d.\u00a0 Nie zrozumia\u0142em tego tekstu, nie wiem jakie s\u0105 tam nawi\u0105zania do przesz\u0142o\u015bci, ale spraw\u0119 to w jaki\u015b spos\u00f3b za\u015blepia. Bardzo przepraszam, bo chcia\u0142em zrozumie\u0107. Nie wiem, czy jest to sprawa nagrania tekstu, czy te\u017c my\u015bli, kt\u00f3ra w tym momencie przez g\u0142ow\u0119 mi przelecia\u0142a. Nie w tym jednak rzecz. Mnie chodzi o t\u0119 najbardziej skierowan\u0105 zale\u017cno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 trzeba by rozwija\u0107 od samego pocz\u0105tku<\/em> [49]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Przypuszczam, \u017ce Bohdan Por\u0119ba jednak dobrze wyczu\u0142, \u017ce ten fragment \u2013 jedyne miejsce z ostatecznej wersji filmu, gdzie mowa o czasach stalinowskich \u2013 nale\u017cy w dyskusji wyr\u00f3\u017cni\u0107, jakby \u201erozdrapa\u0107\u201d. Trudno te\u017c uwierzy\u0107, \u017ce sprawa jako\u015bci nagrania d\u017awi\u0119ku stanowi\u0142a tu problem. Tak do\u015bwiadczony re\u017cyser zauwa\u017cy\u0142 zapewne, \u017ce w tle dialogu ojca z c\u00f3rk\u0105 Kie\u015blowski umie\u015bci\u0142 w drugim planie d\u017awi\u0119kowym strz\u0119py rozmowy trzech m\u0119\u017cczyzn. Uwa\u017cnie si\u0119 w ni\u0105 ws\u0142uchuj\u0105c mo\u017cna wy\u0142owi\u0107 z t\u0142a, \u017ce rozmawiaj\u0105 o za\u0142atwianiu posad po znajomo\u015bci. Mo\u017cna nawet rozpozna\u0107 g\u0142os Kie\u015blowskiego, kt\u00f3ry by\u0107 mo\u017ce zak\u0142ada\u0142, \u017ce co\u015b z tych gwar dotrze do uszu przynajmniej niekt\u00f3rych widz\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Wa\u017cniejsze jest jednak to, na co zwracaj\u0105 uwag\u0119 inni uczestnicy kolaudacji w odniesieniu do tego fragmentu. \u017beby jednak te uwagi od razu zrozumie\u0107, pragn\u0119 przywo\u0142a\u0107 jeden moment ze sceny rozmowy ojca z c\u00f3rk\u0105. Ow\u0105 zapowiedzian\u0105 powy\u017cej \u201eblizn\u0119\u201d w Bli\u017anie<\/em>. Po zdaniu wypowiedzianym przez Bednarza \u2013 Rozparcelowali kilka du\u017cych gospodarstw ch\u0142opskich<\/em> \u2013 a przed kolejnym (Takie tam r\u00f3\u017cne sprawy<\/em>) wida\u0107 w filmie wyra\u017anie ci\u0119cie monta\u017cowe w \u015brodku uj\u0119cia. Nast\u0119puje drobny \u201eprzeskok\u201d w uj\u0119ciu z twarz\u0105 Franciszka Pieczki w bliskim planie. \u017beby wyja\u015bni\u0107, co zosta\u0142o wyci\u0119te, si\u0119gnijmy po odpowiedni fragment scenopisu Naszego cz\u0142owieka<\/em>. Mi\u0119dzy dwoma zacytowanymi powy\u017cej zdaniami wypowiedzianymi przez Bednarza, znajdowa\u0142o si\u0119 jeszcze jedno, kr\u00f3tkie: Nie dopu\u015bcili do procesji Bo\u017cego Cia\u0142a<\/em> [50]<\/sup>. Nie takie b\u0142ahe jak si\u0119 okazuje z przebiegu dyskusji, a przede wszystkim obecne w prezentowanej na kolaudacji wersji filmu. Profesor Jankowski tak o tym m\u00f3wi: Zgadzam si\u0119 z tym, \u017ce to elementy, kt\u00f3re okre\u015blaj\u0105 dyrektora jako dzia\u0142acza ZMP-owskiego nie wysz\u0142y w tym filmie najlepiej. Waha\u0142bym si\u0119 przed pokazaniem jednego z tych element\u00f3w. Czy by\u0142y mianowicie takie sytuacje w Polsce, aby skutecznie zosta\u0142a rozp\u0119dzona procesja Bo\u017cego Cia\u0142a? Owszem, nauczycieli mo\u017cna by\u0142o skutecznie usuwa\u0107 ze stanowisk. Ale procesje Bo\u017cego Cia\u0142a? \u017byje jeszcze sporo ludzi, kt\u00f3rzy znaj\u0105 ten okres, warto t\u0119 niepewno\u015b\u0107 sprawdzi\u0107 i je\u015bli si\u0119 nie potwierdzi \u2013 usun\u0105\u0107 z filmu<\/em> [51]<\/sup>. Mniej wprost, ale tak\u017ce w tonie krytyki odnosi si\u0119 do tej sceny p\u00f3\u017aniej Wanda Jakubowska: R\u00f3wnie\u017c nie rozumiem wspomnie\u0144 z \u017con\u0105. (\u2026) Jest to jak gdyby rzucenie jakich\u015b zadawnionych spraw, czego\u015b ma\u0142ego, nie wiemy o co chodzi. Wiemy, \u017ce co\u015b by\u0142o, ale nie wiemy co? Wsz\u0119dzie m\u00f3wi si\u0119 przecie\u017c, \u017ce on mia\u0142 racj\u0119. Jest to rzecz spoza tre\u015bci filmu, kt\u00f3ra niepotrzebnie zaprz\u0105ta nam w jaki\u015b spos\u00f3b uwag\u0119<\/em> [52]<\/sup>. Fragment o tym, \u017ce \u017cona Bednarza wraz z innymi zetempowcami rozp\u0119dzi\u0142a kiedy\u015b procesj\u0119 Bo\u017cego Cia\u0142a w mie\u015bcie, gdzie powsta\u0142 wielki kombinat przemys\u0142owy, Kie\u015blowski usun\u0105\u0142, ale ci\u0119cia nie zamaskowa\u0142, zostawiaj\u0105c widzom czytelny znak cenzorskiej ingerencji.<\/p>\n\n\n\n

Powy\u017cszy w\u0105tek powi\u0105zany jest w dyskusji z jeszcze jednym, dotycz\u0105cym trudnego dzi\u015b do ustalenia momentu w filmie, gdy by\u0142a mowa o zmianie nastawienia spo\u0142ecze\u0144stwa do nowej w\u0142adzy w Polsce po II wojnie \u015bwiatowej. Do\u015b\u0107 m\u0119tnie krytykuje go Por\u0119ba, ripostuje mu za jaki\u015b czas \u015acibor-Rylski: (\u2026) chcia\u0142bym jeszcze to powiedzie\u0107, \u017ce nie ma racji Bohdan twierdz\u0105c, i\u017c spo\u0142ecze\u0144stwo si\u0119 odwr\u00f3ci\u0142o w latach p\u00f3\u017aniejszych. Ono od pocz\u0105tku by\u0142o przeciw. Przypomnijmy, \u017ce jedna trzecia spo\u0142ecze\u0144stwa w\u00f3wczas, to ludzie zza Buga, (\u2026) kt\u00f3rzy na pewno nie z rado\u015bci\u0105 opuszczali zamieszkane przez nich tereny [53]<\/sup>.<\/em> Na ko\u0144cu kolaudacji Bajdor zaleca usuni\u0119cie owego fragmentu z filmu (a mo\u017ce zn\u00f3w tylko zdania z dialogu?): Opowiadam si\u0119 r\u00f3wnie\u017c za tym, \u017ceby sformu\u0142owanie o cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3ra odwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 od sprawy kraju w roku 1945 \u2013 z filmu usun\u0105\u0107<\/em> [54]<\/sup>. I to zalecenie zosta\u0142o zrealizowane.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Blizna. <\/em>Autor: Stefan Kurzyp. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Tor”\/<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Striptiz na festynie robotniczym<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Inny z zarzut\u00f3w Por\u0119by (zaraz obok cytatu z Wa\u017cyka) dotyczy sceny striptizu, kt\u00f3ry ogl\u0105daj\u0105 robotnicy podczas festynu zorganizowanego przez Bednarza z okazji otwarcia zak\u0142ad\u00f3w w Olecku. Sceny tej w filmie nie ma. Nie ma jej r\u00f3wnie\u017c w scenariuszu. Kie\u015blowski nakr\u0119ci\u0142 j\u0105 \u2013 wraz z paroma innymi \u2013 niejako dodatkowo, na spos\u00f3b \u201edokumentalny\u201d. Jej usuni\u0119cia domaga\u0142 si\u0119 na kolaudacji Jesionowski: R\u00f3wnie\u017c striptiz uwa\u017cam za niepotrzebny, mo\u017cna go z filmu usun\u0105\u0107. I wszystko b\u0119dzie w porz\u0105dku. S\u0105dz\u0119, \u017ce z tej dyskusji re\u017cyser wyci\u0105gnie w\u0142a\u015bciwe wnioski i zrozumie, \u017ce pewne scenki budz\u0105 niew\u0142a\u015bciw\u0105 interpretacj\u0119 filmu i z powodzeniem mo\u017cna je usun\u0105\u0107<\/em> [55]<\/sup>. Wanda Jakubowska tak\u017ce krytycznie wypowiada si\u0119 na temat tej sceny: I sprawa striptizu. Jest to rzecz historycznie nies\u0142uszna. W tamtych latach tych rzeczy nie by\u0142o. Je\u015bli nawet by\u0142, to w lokalach nocnych. Na pewno nie by\u0142 rzucony w masy tak, jak to dzisiaj ma miejsce. Dzisiaj dopiero mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce striptiz poszed\u0142 w masy. Przypominam sobie, \u017ce tydzie\u0144 temu d\u0142ugo dyskutowali\u015bmy na temat striptizu nie tyle w fabryce ile na m\u0142odzie\u017cowej zabawie<\/em> [56]<\/sup>. Por\u0119ba w kolejnej wypowiedzi te\u017c wraca do tej sceny, powtarzaj\u0105c w zasadzie stwierdzenie Jakubowskiej: Jak chcecie o striptizie m\u00f3wi\u0107, to prosz\u0119. Ale kto widzia\u0142 na festynie ludowym striptiz, je\u015bli w og\u00f3le w tamtych czasach mo\u017cna by\u0142o to zobaczy\u0107 <\/em>[57]<\/sup>. Wreszcie g\u0142os w sprawie zabiera sam re\u017cyser: M\u00f3wiono o striptizie. Gdyby pan zainwestowa\u0142 w striptiz to zapewniam pana, \u017ce m\u00f3g\u0142by si\u0119 on odby\u0107 i w fabryce, gdzie odbywa\u0142 si\u0119 wielokrotnie<\/em> [58]<\/sup>. P\u00f3\u017aniej, po odniesieniu si\u0119 do innych zarzut\u00f3w pod adresem swego filmu Kie\u015blowski dodaje: O striptizie powiedzia\u0142em ju\u017c. Je\u015bli jest potrzeba usuni\u0119cia tej sceny \u2013 prosz\u0119 bardzo. To nie jest istotne<\/em> [59]<\/sup>. I w tej kwestii rozstrzygaj\u0105ce zdanie pada z ust przewodnicz\u0105cego Bajdora pod koniec kolaudacji: Uwa\u017cam te\u017c, \u017ce jest swego rodzaju mistyfikacj\u0105 pokazywanie striptizu<\/em> [60]<\/sup>. Scena zosta\u0142a z filmu usuni\u0119ta.<\/p>\n\n\n\n

 Sarna karmiona papierosami<\/strong><\/p>\n\n\n\n

We wspomnianym ju\u017c pi\u015bmie, w kt\u00f3rym Kie\u015blowski uzasadnia\u0142 wprowadzone w filmie zmiany (usuni\u0119cie w\u0105tku profesora Michty) temperamentem dokumentalisty, kt\u00f3ry ju\u017c w trakcie pracy nad filmem postanowi\u0142 uzupe\u0142ni\u0107 go o sytuacje \u201eodkryte\u201d na ostatnim etapie przygotowa\u0144 do zdj\u0119\u0107, tak o tym napisa\u0142: Chc\u0119 jeszcze raz podkre\u015bli\u0107, \u017ce w tkance swej jest ten film dokumentalny, \u017ce inspirowa\u0142y nas stale rozgrywaj\u0105ce si\u0119 wok\u00f3\u0142 nas wydarzenia. St\u0105d w scenie otwarcia kr\u00f3tki striptiz, st\u0105d na przyk\u0142ad sarenka w scenie w le\u015bnicz\u00f3wce, kt\u00f3ra przecie\u017c poza rozwi\u0105zaniami obyczajowymi jest przede wszystkim bolesnym, ale trafnym symbolem wsp\u00f3\u0142czesnej, pchaj\u0105cej si\u0119 cywilizacji <\/em>[61]<\/sup>. <\/em>Krzysztof Wierzbicki, kt\u00f3ry by\u0142 asystentem re\u017cysera na planie Blizny<\/em>, pami\u0119ta, \u017ce histori\u0119 o dygnitarzach partyjnych karmi\u0105cych oswojon\u0105 sarenk\u0119 papierosami Kie\u015blowski pozna\u0142 podczas dokumentacji w Kamie\u0144sku, gdzie ogl\u0105da\u0142 jedno z planowanych miejsc zdj\u0119ciowych [62]<\/sup>. Zdecydowa\u0142 si\u0119 j\u0105 zainscenizowa\u0107, nakr\u0119ci\u0107 i w\u0142\u0105czy\u0107 do filmu.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Co przedstawia? Podczas zakrapianej alkoholem imprezy w daczy przewodnicz\u0105cego (Mariusz Dmochowski) Bednarz wychodzi na podw\u00f3rko. Pijani wsp\u00f3\u0142pracownicy gospodarza podsuwaj\u0105 sarnie paczk\u0119 \u201eCarmen\u00f3w\u201d, przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 z rozbawieniem jak oswojone i przyzwyczajone do \u201ekarmienia\u201d zwierz\u0119 zjada papierosy. Z zapisu kolaudacji nie wynika, \u017ce ktokolwiek z uczestnik\u00f3w dyskusji odni\u00f3s\u0142 si\u0119 do tej sceny krytycznie, czy w og\u00f3le o niej wspomnia\u0142. A jednak Kie\u015blowski przywo\u0142uj\u0105c j\u0105 w swej wypowiedzi broni si\u0119 przed zarzutami, kt\u00f3re kto\u015b wobec niej sformu\u0142owa\u0142: Podobnie mo\u017cna powiedzie\u0107 o scenie z sarenk\u0105 i le\u015bnicz\u00f3wk\u0105. To s\u0105 rzeczy prawdziwe. Jeszcze niedawno nale\u017ca\u0142a ona, je\u015bli tak mo\u017cna powiedzie\u0107, do w\u0142adz powiatowych na terenie powiatu, na kt\u00f3rym buduje si\u0119 Be\u0142chat\u00f3w. Zarzucano mi, \u017ce karmiono sarenk\u0119 papierosami. \u017be je\u015bli tak si\u0119 dzieje, to robi to banda ch\u0142opc\u00f3w, kt\u00f3rzy karmi\u0105 sarenk\u0119 papierosami. To nie banda ch\u0142opc\u00f3w. To jest przykre, ale prawdziwe, ale to w\u0142adze powiatowe karmi\u0105 sarenk\u0119 papierosami<\/em> [63]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Fragmenty tej sceny znalaz\u0142y si\u0119 te\u017c we wspomnianym kr\u00f3tkometra\u017cowym Klapsie<\/em>, dokumentalnej relacji z planu Blizny<\/em>. Scena ma swoj\u0105 wymow\u0119 i si\u0142\u0119 wyrazu. Trudno zatem nie odnie\u015b\u0107 wra\u017cenia, \u017ce Kie\u015blowski wspominaj\u0105c o niej, broni\u0105c jej przed zarzutami, kt\u00f3re us\u0142ysza\u0142 w jakiej\u015b sytuacji \u201epoza protoko\u0142em\u201d, jakby zabezpiecza\u0142 si\u0119 na zapas, chc\u0105c broni\u0107 w\u0142a\u015bnie jej bardziej ni\u017c sceny striptizu, czy fragmentu z cytatem z Wa\u017cyka. Tak, czy inaczej, uda\u0142o si\u0119 j\u0105 zachowa\u0107 w ostatecznej wersji filmu. <\/p>\n\n\n\n

Mo\u017cna ponadto odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce spos\u00f3b jej nakr\u0119cenia i w\u0142\u0105czenia do filmu, czyli z pomini\u0119ciem etapu opisania jej w scenariuszu, kt\u00f3ry podlega\u0142 przed realizacj\u0105 zatwierdzeniu na odpowiednim szczeblu w\u0142adz kinematografii, nie spodoba\u0142 si\u0119 Jerzemu Bajdorowi. Pod koniec kolaudacji wyra\u017anie ostrzega\u0142 przed podobnymi pr\u00f3bami w przysz\u0142o\u015bci: Przy okazji chcia\u0142bym w trybie niebiurokratycznym zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, aby w trakcie realizacji filmu, taka jest moja stanowcza pro\u015bba, nie nast\u0119powa\u0142y zasadnicze, istotne zmiany przez dodanie wcze\u015bniej nieuzgodnionych scen i jednocze\u015bnie przewarto\u015bciowanie tego materia\u0142u, kt\u00f3ry by\u0142 wcze\u015bniej przedstawiony. Czasem s\u0105 to sprawy uzasadnione i wynikaj\u0105ce z okre\u015blonego stanowiska tw\u00f3rcy do opracowywanego scenariusza. Nie jest to do unikni\u0119cia w przypadku produkcji filmowej, ale tego rodzaju zmiany mog\u0105 dotyczy\u0107 tylko spraw mniej zasadniczych, mniej wa\u017ckich, nie pierwszoplanowych. Prosz\u0119, aby Zespo\u0142y nie stawia\u0142y nas przed faktem dokonanym. By wszelkie znacz\u0105ce korekty i uzupe\u0142nienia by\u0142y z nami konsultowane. Niedobrze bowiem si\u0119 dzieje, kiedy na kolaudacji mamy do czynienia z innym materia\u0142em, ani\u017celi ten, kt\u00f3ry wcze\u015bniej zosta\u0142 zatwierdzony. To sprawa natury porz\u0105dkowej, ale przy tym bardzo wa\u017cna i przypuszczam, \u017ce na podstawie dzisiejszego do\u015bwiadczenia mam prawo o niej wspomnie\u0107<\/em> [64]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Grudzie\u0144 1970<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nie znikn\u0119\u0142y te\u017c z filmu sceny odnosz\u0105ce si\u0119 do wydarze\u0144 z grudnia 1970 roku. W pierwszej dyrektor Bednarz siedz\u0105c w swoim fiacie 125p czyta dopiero co zakupion\u0105 w kiosku gazet\u0119. W mglistej zimowej scenerii jego auto stoi zaparkowane przy bloku na nowym osiedlu w Olecku. W bliskim planie wida\u0107 fragment gazety i nag\u0142\u00f3wek artyku\u0142u o dramatycznych protestach na Wybrze\u017cu. W scenie drugiej (analogicznie do pierwszej nakr\u0119conej w szerokim planie z g\u00f3ry) Bednarz schodzi do robotnik\u00f3w zebranych przed budynkiem, w kt\u00f3rym znajduje si\u0119 jego biuro. Wdrapuje si\u0119 na dach auta i przemawia do zebranych wyra\u017caj\u0105c swoje poparcie dla nich. <\/p>\n\n\n\n

W\u0105tek grudniowych scen powraca\u0142 w wypowiedziach kolaudant\u00f3w, ale w tym wypadku krytyka nie okaza\u0142a si\u0119 do\u015b\u0107 kategoryczna, by zagrozi\u0107 ich obecno\u015bci w filmie. Bohdan Por\u0119ba stwierdzi\u0142: Nie rzutuj\u0105 tak\u017ce na tak\u0105 moj\u0105 ocen\u0119 filmu sprawy grudnia w nim przedstawione. S\u0105 to bowiem sceny s\u0142abe. (\u2026) Jak by nie by\u0142o nie mamy moralnego prawa powiedzie\u0107, \u017ce wszystko, co by\u0142o zrobione przed grudniem <\/em>[65]<\/sup> w Polsce, by\u0142o nies\u0142uszne, by\u0142o g\u0142upie i bezmy\u015blne<\/em> [66]<\/sup>. Przedstawiciel cenzury, obecny na kolaudacji Przemys\u0142aw Marcisz, jest bardziej zdecydowany w ocenie: Wydaje si\u0119 bowiem, \u017ce na przyk\u0142ad sprawa grudnia do tego wszystkiego jest dopi\u0119ta w spos\u00f3b sztuczny, po\u015bredni, by nie powiedzie\u0107, afirmuj\u0105c to wszystko<\/em> [67]<\/sup>. Wspomina w tym kontek\u015bcie spraw\u0119 opublikowania scenariusza Koszt\u00f3w w\u0142asnych<\/em> ju\u017c po zmianach wymuszonych w tek\u015bcie przez cenzur\u0119: Nie by\u0142o w tym scenariuszu sprawy grudnia<\/em> [68]<\/sup>. Argument nieb\u0142ahy \u2013 je\u015bli czego\u015b nie by\u0142o w zaakceptowanym wcze\u015bniej scenariuszu, to nie powinno zosta\u0107 nakr\u0119cone. Zagro\u017cenie wyczuwaj\u0105 obro\u0144cy filmu Kie\u015blowskiego. \u015acibor-Rylski broni \u201egrudniowych\u201d scen: Tak samo sprawy grudnia pozwalaj\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bciwie zobaczy\u0107. Wiele spraw podniesiono w filmie s\u0142usznie. Przypomnijmy sobot\u0119, podwy\u017ck\u0119 cen, s\u0142ynn\u0105 niedziel\u0119, s\u0142ynny poniedzia\u0142ek, kt\u00f3re mog\u0142yby by\u0107 znacznie dok\u0142adniej pokazane, ani\u017celi to jest w filmie. Ale zdaj\u0119 sobie spraw\u0119, \u017ce mog\u0142yby to by\u0107 rzeczy dla filmu znacznie bardziej k\u0142opotliwe, a ludzie b\u0119d\u0105 wiedzieli i tak o co chodzi<\/em> [69]<\/sup>. Na zarzuty Por\u0119by i Marcisza odpowiada te\u017c Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz: Owszem, mo\u017cna i o pewnych sprawach w og\u00f3le nie m\u00f3wi\u0107. Ale w kt\u00f3rym z polskich film\u00f3w m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o grudniu? Nie o zasad\u0119 problematyki chodzi, nie o spraw\u0119 skromnego cytatu? Jest to jedna z pierwszych pr\u00f3b m\u00f3wienia o tych sprawach<\/em> [70]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Niepokoj\u0105ca niejednoznaczno\u015b\u0107 <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Sprawa niejednoznaczno\u015bci wymowy filmu, podj\u0119ta na pocz\u0105tku dyskusji w odniesieniu do postaci Bednarza, powraca w dyskusji, ale w odniesieniu do\u00a0 innej kwestii. \u201ePomieszanie\u201d czas\u00f3w \u2013 lat 60., w kt\u00f3rych rozgrywa si\u0119 w\u0142a\u015bciwa akcja filmu, z elementami \u015bwiata przedstawionego, jakby wzi\u0119tymi z pierwszej po\u0142owy lat 70., tworzy\u0142o wra\u017cenie, \u017ce film Kie\u015blowskiego nie opowiada wcale o b\u0142\u0119dach i wypaczeniach minionej epoki, tej sprzed grudnia 1970 roku, ale odnosi si\u0119 tak\u017ce do wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci peerelowskiej i tego co w niej niezmienne. Niepokoi\u0142o to w szczeg\u00f3lno\u015bci Ryszarda Koniczka, redaktora naczelnego miesi\u0119cznika \u201eKino\u201d: Rzeczywi\u015bcie, w tym filmie jest wiele rzeczy, kt\u00f3re mo\u017cna dowolnie t\u0142umaczy\u0107. Nie wiem wi\u0119c, czy nie warto by\u0142oby, ju\u017c nie na kolaudacji, ten film pod takim k\u0105tem w spos\u00f3b konsekwentny przebada\u0107<\/em> <\/sup>(\u2026) Realizacja filmu jest rzeczywi\u015bcie interesuj\u0105ca, jest w pe\u0142ni wiarygodna, a jednocze\u015bnie w kilku w\u0105tkach jest szalenie w\u0105tpliwa<\/em> [71]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Koniczek pr\u00f3buje podwa\u017cy\u0107 zamys\u0142 Kie\u015blowskiego, by w filmie zamaza\u0107 granic\u0119 mi\u0119dzy historyczn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105 a wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u0105. Trafnie odczytuje intencje re\u017cysera, ale uznaje je za niebezpieczne dla wymowy filmu: Jest to wi\u0119c historia stara zbyt zaktualizowana, kt\u00f3ra, za przeproszeniem, tak niepokoi koleg\u0119 Por\u0119b\u0119 (\u2026) Ale tu wszystko jest pokazane jak dzisiejsze. Tu widz\u0119 potrzeb\u0119 dodania patynki czasu. Jest to sprawa zbyt powa\u017cna i wa\u017cna dla ludzi. B\u0119d\u0105 oni uk\u0142adali zdarzenia ze swoj\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105, b\u0119d\u0105 pr\u00f3bowali por\u00f3wnywa\u0107 ogl\u0105dane zdarzenia ze swoja pami\u0119ci\u0105. Ta rzeczowa poetyka jest mo\u017cliwa do przeprowadzenia. Widz\u0119, \u017ce zosta\u0142a w filmie poprowadzona w niezbyt dobr\u0105 stron\u0119<\/em> [72]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Koniczka niepokoi te\u017c posta\u0107 asystenta Bednarza, jedna z najbardziej pami\u0119tnych z filmu. W jakim\u015b sensie rozwini\u0119ciem tej postaci sta\u0142 si\u0119 tytu\u0142owy bohater Wodzireja<\/em> (1977) Feliksa Falka, zagrany przez tego samego aktora, Jerzego Stuhra. W Bli\u017anie<\/em> wcieli\u0142 si\u0119 on w rol\u0119 przymilnego karierowicza, kt\u00f3ry stopniowo za plecami Bednarza manipuluje lud\u017ami, wykorzystuje w\u0142adz\u0119 do pacyfikowania tych, kt\u00f3rzy pr\u00f3buj\u0105 kontestowa\u0107 nowe warunki \u017cycia i pracy w Olecku. Koniczek atakuje t\u0119 posta\u0107 jako\u2026 niezgodn\u0105 z histori\u0105. Powiedzia\u0142em o sprawie asystenta dyrektora jako przyk\u0142adzie, kt\u00f3ry m\u00f3wi o tym, i\u017c rzecz dzieje si\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie. W tamtych czasach asystent\u00f3w dyrektor\u00f3w nie by\u0142o. I to jak gdyby przeszkadza mi w odbiorze. Stanowi to r\u00f3wnie\u017c swego rodzaju niekonsekwencj\u0119 w filmie, kt\u00f3ra mo\u017ce wyj\u015b\u0107 w filmie jako suma b\u0142\u0119d\u00f3w, o kt\u00f3rych inaczej film opowiada<\/em> [73]<\/sup>. Dodaje: Dyskusyjno\u015b\u0107 tego filmu polega na tym, \u017ce mo\u017cna go r\u00f3\u017cnie interpretowa\u0107. Prosz\u0119 bardzo. Kolega Por\u0119ba odebra\u0142 go jako paszkwil polityczny. Ja natomiast odebra\u0142em film jako pr\u00f3b\u0119 swego rodzaju powierzchownego wyja\u015bnienia, \u017ce rzeczywi\u015bcie co\u015b w tym kraju si\u0119 zdarzy\u0142o, \u017ce robiono wiele, ale jednak co\u015b nie wysz\u0142o. (\u2026) Gdyby skr\u00f3ci\u0107 pewne rzeczy, jak gdyby zdynamizowa\u0107 film w pewnych kierunkach my\u015blowych, bardziej powiedzie\u0107 do czego zd\u0105\u017camy, jak tamten okres nale\u017cy potraktowa\u0107 i ukaza\u0107 to w spos\u00f3b bardziej powszechny, to na pewno by\u0142oby lepiej<\/em> [74]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Uwagi Koniczka mog\u0142y skutkowa\u0107 sugestiami bardziej konkretnych zmian w strukturze filmu, kt\u00f3re nada\u0142yby ca\u0142o\u015bci jaki\u015b bli\u017cej nieokre\u015blony \u201eszlif\u201d jednoznaczno\u015bci, za\u017cegna\u0142y niebezpiecze\u0144stwo ewentualnych nieprawomy\u015blnych odczyta\u0144, id\u0105cych pod pr\u0105d oficjalnej wyk\u0142adni o historii najnowszej PRL. Wyczu\u0142 to Witold Zalewski, kolejny zdecydowany obro\u0144ca filmu Kie\u015blowskiego. W swojej wypowiedzi stara si\u0119 zbi\u0107 sugestie Koniczka argumentami o sp\u00f3jno\u015bci formalnej Blizny<\/em>, kt\u00f3rej zaszkodz\u0105 wszelkie proponowane ingerencje w jej struktur\u0119: Poniewa\u017c najbardziej ustosunkowa\u0142 si\u0119 w moim przekonaniu do niekt\u00f3rych spraw filmu redaktor Koniczek chcia\u0142bym jego propozycj\u0119 odnie\u015b\u0107 do tego filmu. Nie wiem, ale uwa\u017cam, \u017ce gdyby zosta\u0142y one zrealizowane, mog\u0142yby film popsu\u0107. Bo zastan\u00f3wmy si\u0119, prosz\u0119 pan\u00f3w. Przemy\u015blmy te propozycje do ko\u0144ca. M\u00f3wiono: mo\u017ce tutaj co\u015b wyg\u0142adzi\u0107, tutaj co\u015b doda\u0107, tam co\u015b uj\u0105\u0107 po to, abym mia\u0142 film lepszy, je\u015bli dobrze zrozumia\u0142em. Ale przecie\u017c w ten spos\u00f3b mo\u017ce ucierpie\u0107 dramaturgia filmu, kt\u00f3ra jest teraz do\u015b\u0107 zwarta. Przecie\u017c nie chodzi o to, aby ka\u017cda fabu\u0142ka w filmie si\u0119 ca\u0142kowicie zawiera\u0142a i by\u0142a ca\u0142kiem wyra\u017ana<\/em>. Ja s\u0105dz\u0119, \u017ce film przy ca\u0142ej swej kontrowersyjno\u015bci, a jest to na pewno film kontrowersyjny, zawiera tak\u017ce swoj\u0105 zwarto\u015b\u0107 naturaln\u0105, a tak\u017ce posiada swoj\u0105 form\u0119. (\u2026) O niedoskona\u0142o\u015bci filmu z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 m\u00f3wi\u0107 nie mo\u017cna. (\u2026) W moim przekonaniu jest to pierwszy polski film wsp\u00f3\u0142czesny. (\u2026) Budzi g\u0142\u0119bokie stanowiska, g\u0142\u0119boko anga\u017cujemy si\u0119 w przedstawiane postacie. Takiej dramaturgii nie mieli\u015bmy we wsp\u00f3\u0142czesnym filmie<\/em> [75]<\/sup>. Przedstawicielowi cenzury, Przemys\u0142awowi Marciszowi nie podoba si\u0119 to samo co Koniczkowi\u00a0 a tak\u017ce potencjalna otwarto\u015b\u0107 Blizny<\/em> na r\u00f3\u017cne interpretacje. Nieomal domaga si\u0119 uczynienia filmu bardziej jednoznacznym: Obraz musi doprowadza\u0107 do wsp\u00f3lnych wynik\u00f3w, musi bardzo \u015bci\u015ble przeprowadza\u0107 lini\u0119, kt\u00f3r\u0105 chce si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107. To, \u017ce film tego nie robi jest jego podstawowym b\u0142\u0119dem<\/em> [76]<\/sup>. I na ko\u0144cu ostrzega i zapowiada: uwagi cenzorskie na pewno do tego rodzaju filmu czyni\u0107 b\u0119dzie nale\u017ca\u0142o<\/em> [77]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Kie\u015blowski, kt\u00f3ry zabiera g\u0142os pod koniec dyskusji przyznaje, \u017ce jego autorsk\u0105 intencj\u0105 by\u0142o nadanie filmowi charakteru utworu otwartego, prowokuj\u0105cego widz\u00f3w do dokonania w\u0142asnej oceny wydarze\u0144 pokazanych w filmie: By\u0142em za tym, zamierza\u0142em, aby film mo\u017cna by\u0142o odebra\u0107 wieloznacznie, a nie jednoznacznie. Chodzi\u0142o mi o takie ustawienie autora do widza filmowego. Chodzi\u0142o mi o to, aby widz mia\u0142 szans\u0119 pomy\u015ble\u0107 nad tym, co by\u0142o i na tle ogl\u0105danych historii by m\u00f3g\u0142 odnie\u015b\u0107 swoje osobiste do\u015bwiadczenia. Ta wielo\u015b\u0107 interpretacji w\u0142a\u015bnie w obrazie mi si\u0119 podoba. Ciesz\u0119 si\u0119, \u017ce tak si\u0119 ten film odczytuje. Nie chcia\u0142em przedstawia\u0107 problem\u00f3w tak wyra\u017anie i tak dok\u0142adnie. Chodzi\u0142o mi przedstawienie r\u00f3\u017cnych za\u0142o\u017ce\u0144, wychodz\u0105c przy tym od w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144<\/em> [78]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Ta zaprojektowana przez Kie\u015blowskiego wieloznaczno\u015b\u0107 wymowy ideowej filmu, wspomniana ju\u017c niejednoznaczno\u015b\u0107 postaci g\u0142\u00f3wnego bohatera, a tak\u017ce niejednoznaczno\u015b\u0107 planu czasowego pokazanych wydarze\u0144, mog\u0142y podpowiada\u0107 widzom (i pewnie taki by\u0142 zamiar re\u017cysera), by film odbierano jako pewne uog\u00f3lnienie, a zawart\u0105 w nim krytyk\u0119 odnoszono nie tylko do zamkni\u0119tego historycznego okresu, ale tak\u017ce do samego systemu ustrojowego, kt\u00f3ry nie podlega\u0142 istotnym przemianom. A tego zwi\u0105zani z w\u0142adz\u0105 Marcisz i Koniczek mogli si\u0119 obawia\u0107. Piotr Zwierzchowski pisze: W\u0142adza niejednokrotnie zgadza\u0142a si\u0119 na filmy pi\u0119tnuj\u0105ce nieprawid\u0142owo\u015bci wynikaj\u0105ce z b\u0142\u0119d\u00f3w, braku do\u015bwiadcze\u0144 b\u0105d\u017a wr\u0119cz wrogo\u015bci poszczeg\u00f3lnych os\u00f3b czy patologie wyst\u0119puj\u0105ce na ni\u017cszych szczeblach w\u0142adzy, natomiast nie by\u0142o mowy o podwa\u017caniu systemu jako takiego, niezale\u017cnie czy dotyczy\u0142o to zjawisk stricte politycznych, ekonomicznych, czy spo\u0142ecznych. Uog\u00f3lnie\u0144 starano si\u0119 raczej unika\u0107<\/em> [79]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Franciszek Pieczka. Blizna<\/em>. Autor: Romuald Pie\u0144kowski. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W polemice z Por\u0119b\u0105<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Trudno powiedzie\u0107 (bez dotarcia i przebadania archiw\u00f3w cenzury), czy zmiany wymuszone w odniesieniu do filmu Kie\u015blowskiego by\u0142y ostateczne, czy z filmu nie usuni\u0119to jeszcze innych fragment\u00f3w, o kt\u00f3rych nie dyskutowano podczas kolaudacji, a o kt\u00f3re upomnia\u0142a si\u0119 na dalszym etapie cenzura. Zapowiedzia\u0142 to zreszt\u0105 podczas kolaudacji Przemys\u0142aw Marcisz: Zabieram g\u0142os o filmie i chocia\u017c reprezentuj\u0119 cenzur\u0119 nie chc\u0119 powiedzie\u0107 o filmie to, co nie odpowiada cenzurze i co ewentualnie cenzura wytnie, usunie<\/em> [80]<\/sup>. S\u0142owa krytyki jakie pad\u0142y z ust Bohdana Por\u0119by pod adresem Blizny<\/em> nie tylko doprowadzi\u0142y do opisanych zmian w filmie. Wywo\u0142a\u0142y tak\u017ce reakcj\u0119 tych wszystkich, kt\u00f3rzy stan\u0119li w obronie filmu. Ich wypowiedzi wybrzmia\u0142y mocno i na tyle skutecznie, \u017ce mimo burzliwego przebiegu kolaudacji, kt\u00f3rej fina\u0142 nie by\u0142 mo\u017cliwy do przewidzenia, okaza\u0142y si\u0119 skuteczn\u0105 obron\u0105 Blizny<\/em> (wy\u0142\u0105czaj\u0105c wszystkie wymuszone ci\u0119cia), ale tak\u017ce pozycji samego Kie\u015blowskiego, kt\u00f3ry ostatecznie wyszed\u0142 z tej konfrontacji z tarcz\u0105. On sam zreszt\u0105 zwr\u00f3ci\u0142 na to uwag\u0119 na pocz\u0105tku swej wypowiedzi: Jestem pa\u0144stwu bardzo zobowi\u0105zany za rozmow\u0119, kt\u00f3ra jest bardzo pasjonuj\u0105ca. Chcia\u0142bym z\u0142o\u017cy\u0107 tylko niekt\u00f3re wyja\u015bnienia, bowiem na wywody pana Por\u0119by odpowiedzieli ju\u017c i obronili mnie panowie: Zanussi, Zalewski, \u015acibor-Rylski i inni<\/em> [81]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Obrona Kie\u015blowskiego i jego filmu zamieni\u0142a si\u0119 w mocniej lub s\u0142abiej wymierzane uderzenia w Por\u0119b\u0119. By\u0142o to zarazem (w jakiej\u015b mierze) starcie obro\u0144c\u00f3w rozwijaj\u0105cego si\u0119 kina moralnego niepokoju\u00a0 z szefem Zespo\u0142u Filmowego \u201eProfil\u201d, reprezentuj\u0105cym kino partyjnej kontrofensywy (okre\u015blenie Tadeusza Lubelskiego) [82]<\/sup>. Wypowiedzi obro\u0144c\u00f3w autora Blizny<\/em> mo\u017cna odczytywa\u0107 tak\u017ce jako \u015blad \u015brodowiskowej recepcji dzie\u0142a Kie\u015blowskiego. Tym bardziej cenny, bo pochodz\u0105cy od cenionych tw\u00f3rc\u00f3w polskiego kina.<\/p>\n\n\n\n

Jako pierwszy w zdecydowany spos\u00f3b stan\u0105\u0142 w obronie Blizny<\/em> Aleksander \u015acibor-Rylski (scenarzysta nakr\u0119conego w tym samym roku Cz\u0142owieka z marmuru<\/em>): Wydaje si\u0119, \u017ce warto przede wszystkim podnie\u015b\u0107 niezwyk\u0142\u0105 inno\u015b\u0107 filmu od tego wszystkiego, co u nas w filmie si\u0119 robi. Jest to pryncypialno\u015b\u0107 oryginalna, bardzo \u015bmia\u0142a i bardzo konsekwentna. I bardzo dobrze, w moim przekonaniu, jest ta rzecz zrobiona. (\u2026) W moim przekonaniu jest to generalnie opowiedziane bardzo prawdziwie<\/em> [83]<\/sup>. O samym Por\u0119bie \u015acibor-Rylski powiedzia\u0142: Mia\u0142 dzisiaj s\u0142abszy dzie\u0144. Wyg\u0142osi\u0142 dogmatyczny referat na temat oceny przesz\u0142o\u015bci<\/em>. (\u2026) okre\u015blenie filmu jako politycznie nies\u0142usznego jest ca\u0142kowit\u0105 dowolno\u015bci\u0105 ze strony Bohdana. Nie ma w tym filmie \u017cadnych argument\u00f3w za tym, co powiedzia\u0142e\u015b<\/em> [84]<\/sup>. Chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej stwierdzi\u0142: Nie wiem, co cenzura wytnie z tego filmu i nie chcia\u0142bym, aby by\u0142a to nauczka dla kolegi Kie\u015blowskiego, by w przysz\u0142o\u015bci nie by\u0142 zbyt odwa\u017cny. Je\u015bli w tym filmie nie powiedzia\u0142 wszystkiego, to i tak du\u017co powiedzia\u0142 w por\u00f3wnaniu z tym, co o naszej Polsce i naszej rzeczywisto\u015bci na ekranach si\u0119 m\u00f3wi. Bohdan w wielu miejscach zachowa\u0142 si\u0119 nie fair<\/em> [85]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

W podobnym tonie co \u015acibor-Rylski wypowiedzia\u0142 si\u0119 Witold Zalewski: Ocena pana Por\u0119by jest dla mnie b\u0142\u0119dna. Dla mnie jest to film politycznie s\u0142uszny, warto\u015bciowy. Mi\u0119dzy innymi r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce film o wielu sprawach m\u00f3wi otwarcie, \u017ce dyskutuje si\u0119 o nich otwarcie, \u017ce otwarcie przedstawia motywacje i jednocze\u015bnie jak\u0105\u015b rozterk\u0119, kt\u00f3ra wsp\u00f3\u0142gra z rzeczywisto\u015bci\u0105 <\/strong><\/em>[86]<\/sup> .<\/p>\n\n\n\n

Krzysztof Zanussi, kt\u00f3ry zabra\u0142 g\u0142os po \u015aciborze-Rylskim, przyznawa\u0142, \u017ce pocz\u0105tkowo by\u0142 przeciwny realizacji filmu w oparciu o zaprezentowany mu scenariusz. Dzisiaj musz\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce zaskoczy\u0142a mnie realizacja tego filmu. Wszystkie mankamenty scenariusza jak gdyby skanalizowa\u0142y si\u0119 w nowej formule <\/em>[87]<\/sup>. Podobnie jak \u015acibor-Rylski wypowiedzia\u0142 si\u0119 zdecydowanie krytycznie wobec os\u0105du Por\u0119by: Uwa\u017cam, \u017ce by\u0142o to twierdzenie nie umotywowane i wynikaj\u0105ce ze z\u0142ej woli w stosunku do momentu przedstawienia samego obrazu <\/em>[88]<\/sup>. I dalej o Kie\u015blowskim: Uwa\u017cam, \u017ce autor to swego rodzaju fenomen w naszym \u017cyciu. Sceny, kt\u00f3re on wy\u0142apa\u0142, a kt\u00f3re pan Bohdan skrytykowa\u0142, maj\u0105 si\u0142\u0119 oskar\u017cycielsk\u0105. Ale dla tej zasady nie wolno atakowa\u0107 filmu z pozycji politycznych. (\u2026) Proporcje i intencje filmu s\u0105 tego rodzaju, \u017ce nie mo\u017cna pewnych istniej\u0105cych krytycznych spojrze\u0144 bardzo generalizowa\u0107, dyskwalifikuj\u0105c jednocze\u015bnie film pod wzgl\u0119dem politycznym. I dlatego uwa\u017cam, i\u017c jest rzecz\u0105 nies\u0142uszn\u0105, i\u017c do takiej dyskwalifikacji dosz\u0142o <\/em>[89]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

W wypowiedzi Wandy Jakubowskiej, tak\u017ce wybrzmia\u0142a pozytywna ocena filmu (Uwa\u017cam film za warto\u015bciowy, dyskusyjny, dojrza\u0142y <\/em>[90]<\/sup>) i jej wyra\u017ane zdystansowanie wobec opinii Por\u0119by: Nie zgadzam si\u0119 z tym, co powiedzia\u0142 Por\u0119ba. Przekre\u015bli\u0142 on film ca\u0142kowicie i tak ostro po nim pojecha\u0142, \u017ce by\u0142o to zupe\u0142nie niepotrzebne. Czy ten film nie ma swego pi\u0119kna, czy nie mo\u017cna na niego popatrze\u0107 spokojnie. Mo\u017ce nie zawsze od \u015brodka, bowiem te sprawy gdzie\u015b tam troszeczk\u0119 si\u0119 zamazuj\u0105. Dla tych ludzi, by narzeka\u0107 i wszystko krytykowa\u0107 nie jest potrzebny film Krzysztofa Kie\u015blowskiego. On te\u017c przygl\u0105da si\u0119 przecie\u017c wielu sprawom jak gdyby z boku, spe\u0142nia nawet niekt\u00f3re rzeczy na uboczu, co jednak czyni uczciwie i rzetelnie<\/em> [91]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Wreszcie najpe\u0142niej i najmocniej wybrzmia\u0142 g\u0142os Stanis\u0142awa R\u00f3\u017cewicza. Na tle cz\u0119sto stylistycznie niechlujnych i nieprecyzyjnych wypowiedzi kolaudant\u00f3w krytykuj\u0105cych Blizn\u0119<\/em> brzmi jasno i precyzyjnie. Zdecydowanie broni filmu, kt\u00f3ry powsta\u0142 w kierowanym przez niego Zespole Filmowym \u201eTor\u201d. Zwraca uwag\u0119 na artystyczn\u0105 konsekwencj\u0119 Kie\u015blowskiego w podejmowaniu tematyki wsp\u00f3\u0142czesnej, pomimo nieuchronno\u015bci problem\u00f3w, jakie pojawiaj\u0105 si\u0119 na jego drodze: (\u2026) film Kie\u015blowskiego jest jednym z bardzo nielicznych film\u00f3w, kt\u00f3ry w spos\u00f3b \u015bmia\u0142y i jednocze\u015bnie bardzo ostry m\u00f3wi o sprawach, o kt\u00f3rych si\u0119 wiele m\u00f3wi nieoficjalnie, a oficjalnie si\u0119 o nich nie m\u00f3wi. Jest to wi\u0119c film niezwykle aktualny. I du\u017c\u0105 jest zas\u0142ug\u0105 Kie\u015blowskiego, \u017ce mamy w naszym filmowym \u015brodowisku realizatora, kt\u00f3ry podkre\u015bla swoim filmem obecno\u015b\u0107 we wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, kt\u00f3ry m\u00f3wi, \u017ce ja tu jestem w\u015br\u00f3d was. Jest to jednocze\u015bnie z jego strony du\u017cy akt odwagi. Wkroczenie bowiem z filmem fabularnym w tak ostr\u0105 tematyk\u0119, tematyk\u0119 dodajmy kontrowersyjn\u0105, jest aktem odwagi. B\u0119dzie ten film wywo\u0142ywa\u0142 du\u017c\u0105 dyskusj\u0119. I to jest du\u017ca zas\u0142uga Kie\u015blowskiego. Swoj\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107 udowodni\u0142 Kie\u015blowski w tym, jak i w poprzednich jego filmach. (\u2026) Udowodni\u0142 on, \u017ce ca\u0142kowicie zaanga\u017cowany w tym, co jest w tym kraju warto\u015bciowe. A jednocze\u015bnie w pewnych sytuacjach umiej\u0119tnie operuje, odradza temat. Nie zamierza te\u017c pokazywa\u0107 scen chemicznie czystych, wysterylizowanych. (\u2026) Niedobrze (\u2026) by\u0142oby, gdyby Kie\u015blowski, kt\u00f3ry wszystkie swoje dotychczasowe filmy buduje z tkanki bardzo \u017cywej, branej z \u017cycia, z obserwacji prawdy i tak si\u0119 wypowiadaj\u0105c, wyszed\u0142 z dzisiejszej dyskusji zachwiany w tej swojej prawdzie. Dowi\u00f3d\u0142 on swoj\u0105 dotychczasow\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci\u0105, \u017ce jest twardy i chyba r\u00f3wnie\u017c po dzisiejszym dniu nie zostanie pobity, nie zostanie skrzywdzony. Chodzi jednak i o to, aby wyszed\u0142 podbudowany z dyskusji w naszym \u015brodowisku. Ale tak chyba nie b\u0119dzie. My zostaniemy i dalej b\u0119dziemy m\u00f3wili: cholera, gdzie si\u0119 podziewa temat wsp\u00f3\u0142czesny w polskim kinie. Nie mo\u017cemy jednak powiedzie\u0107 i Kie\u015blowskiemu, \u017ce podejmuj\u0105c temat wsp\u00f3\u0142czesny nie b\u0119dzie mia\u0142 k\u0142opot\u00f3w. \u017be z tej strony mu wytn\u0105, a z tamtej przytn\u0105. Tu s\u0105 cenne my\u015bli, ale nie trzeba ich przedstawia\u0107. I tak w kt\u00f3r\u0105 stron\u0119 nie stukniesz, z jakiej by\u015b strony nie ruszy\u0142 aktualnych spraw, to i tak nie b\u0119dziesz mia\u0142 \u0142atwego \u017cycia<\/em> [92]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Pochlebna opinia R\u00f3\u017cewicza o Kie\u015blowskim, jego tw\u00f3rczo\u015bci i samej Bli\u017anie<\/em>, nie pojawia si\u0119 na ko\u0144cu kolaudacji, ale przywo\u0142anie jej w tym miejscu dobrze oddaje ostateczny wynik starcia w obronie filmu. I to pomimo wszystkich zmian, jakich za\u017c\u0105dano (ostatecznie nie okaza\u0142y si\u0119 bardzo dotkliwe). G\u0142osy zdecydowanych obro\u0144c\u00f3w filmu \u2013 Stanis\u0142awa R\u00f3\u017cewicza, Aleksandra \u015acibora-Rylskiego, Krzysztofa Zanussiego, Witolda Zalewskiego, a tak\u017ce Wandy Jakubowskiej \u2013 wybrzmia\u0142y w dyskusji mocniej i w spos\u00f3b bardziej przekonuj\u0105cy ni\u017c krytyka wyra\u017cona przez Bohdana Por\u0119b\u0119, a tak\u017ce Ryszarda Koniczka, Zbigniewa Safjana, Jerzego Jesionowskiego, czy Jerzego Bajdora. Stanis\u0142aw Jankowski by\u0142 bardziej neutralny w ocenie i raczej przychylnie nastawiony wobec filmu. Je\u015bli ca\u0142\u0105 rzecz sprowadzi\u0107 do starcia Kie\u015blowski \u2013 Por\u0119ba, by\u0142o ono zapowiedzi\u0105. Dla Kie\u015blowskiego do\u015bwiadczenie wyniesione z kolaudacji by\u0142o swego rodzaju rozpoznaniem nowych reali\u00f3w \u2013 debiutowa\u0142 przecie\u017c jako tw\u00f3rca pe\u0142nometra\u017cowych kinowych film\u00f3w fabularnych, a realizuj\u0105c film w okre\u015blony spos\u00f3b, testowa\u0142 na ile mo\u017ce sobie pozwoli\u0107. I to zar\u00f3wno je\u015bli idzie o metod\u0119 wykraczania, na spos\u00f3b \u201edokumentalny\u201d, poza ramy wyznaczone (zatwierdzonym do produkcji) scenariuszem jak i opisywania oraz diagnozowania rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej. Do tej ostatniej kwestii odni\u00f3s\u0142 si\u0119 zreszt\u0105 podczas kolaudacji w charakterystyczny dla siebie spos\u00f3b, krytycznie odnosz\u0105c si\u0119 do tego, co sam zrealizowa\u0142: Pojawi\u0142y si\u0119 w dyskusji tego typu zarzuty, \u017ce film nie idzie do ko\u0144ca, \u017ce odczuwamy niedosyt w ukazywaniu spraw, \u017ce zabrak\u0142o tw\u00f3rcom odwagi. Mam to samo odczucie, ale tutaj ostudzi\u0142 mnie g\u0142os pana Marcisza. Powiedzia\u0142 on, \u017ce nawet to, co pokaza\u0142em by\u0107 mo\u017ce nie b\u0119dzie zbyt dobrze przyj\u0119te. Stanowi to wi\u0119c dla mnie obron\u0119 dlaczego nie pokaza\u0142em wszystkiego do ko\u0144ca. Zdaj\u0119 sobie spraw\u0119 r\u00f3wnie\u017c z wielu mankament\u00f3w i wad filmu. Jest to m\u00f3j pierwszy materia\u0142 filmu fabularnego, a wi\u0119c s\u0105 tam i wady dramaturgiczne i obsadowe. Jest wiele r\u00f3l aktorskich niedobrze obsadzonych i zdaj\u0119 sobie spraw\u0119 z tego przed samym sob\u0105. Widz\u0119, co si\u0119 dzieje <\/em>[93]<\/sup>. <\/sup>\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Przedstawiony powy\u017cej w pewnym wyborze i przybli\u017ceniu przebieg dyskusji nie jest oczywi\u015bcie jej pe\u0142nym zapisem, cho\u0107 obszerno\u015b\u0107 cytat\u00f3w, kt\u00f3re w tek\u015bcie przywo\u0142uj\u0119, mo\u017ce sprawia\u0107 wra\u017cenie wyczerpania kluczowych zagadnie\u0144 podj\u0119tych podczas kolaudacji. Z pewno\u015bci\u0105 tak nie jest. Pomin\u0105\u0142em szereg uwag i powtarzaj\u0105cych si\u0119 w\u0105tk\u00f3w, aby skupi\u0107 si\u0119 na tych, kt\u00f3re pokazuj\u0105 charakter wymuszonych na Kie\u015blowskim zmian w ostatecznej wersji filmu, nim osiem miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej trafi\u0142 on na ekrany kin – zapewne po kolejnych bataliach re\u017cysera z cenzorami. Interesowa\u0142o mnie na ile uda si\u0119 \u2013 w oparciu o zapis dyskusji, kolejne wersje scenariuszy, scenopis, i sam film \u2013 ustali\u0107 co zawiera\u0142a wersja filmu pokazana na kolaudacji, a tak\u017ce jakie sceny, w\u0105tki, motywy i rozwi\u0105zania formalne\u00a0 dyskutowano oraz w jaki spos\u00f3b [94]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

[1] Wi\u0119cej na ten temat w: Miko\u0142aj Jazdon, Dokumenty Kie\u015blowskiego<\/em>, Wydawnictwo Pozna\u0144skie, Pozna\u0144 2002.<\/p>\n\n\n\n

[2] Blizna<\/em> podobnie jak \u017byciorys<\/em> jest filmem o ludziach z PZPR. O przedstawieniach ludzi partii w filmach Kie\u015blowskiego por. Piotr Zwierzchowski, The Party in Krzysztof Kie\u015blowski\u2019s Films<\/em>, \u201eImages. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication, 2018 nr 33.<\/p>\n\n\n\n

[3] Annette Insdorf, Podw\u00f3jne \u017cycie, powt\u00f3rne szanse. O filmach Krzysztofa Kie\u015blowskiego<\/em>, prze\u0142o\u017cy\u0142a Anita Piotrowska, Krak\u00f3w 2001, s.49.<\/p>\n\n\n\n

[4] Tadeusz Lubelski, Historia kina polskiego 1895-2014<\/em>, Towarzystwo Autor\u00f3w i Wydawc\u00f3w Prac Naukowych UNIVERSITAS, Krak\u00f3w 2015, s. 433.<\/p>\n\n\n\n

[5] Dobrochna Dabert, Kino moralnego niepokoju<\/em>, Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna\u0144 2003, s. 44.<\/p>\n\n\n\n

[6] Krzysztof Kie\u015blowski, O sobie<\/em>, opracowanie Danuta Stok, Wydawnictwo Znak, Krak\u00f3w 1997, s.77.<\/p>\n\n\n\n

[7] Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz [w:] Barbara Hollender, Zofia Turowska, Zesp\u00f3\u0142 TOR<\/em>, Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka, Warszawa 2000, s. 68.<\/p>\n\n\n\n

[8] Witold Zalewski [w:] Barbara Hollender, Zofia Turowska, Zesp\u00f3\u0142 TOR<\/em>, dz. cyt., s. 68.<\/p>\n\n\n\n

[9] Krzysztof Kie\u015blowski, Koszty w\u0142asne. Scenariusz na podstawie noweli Romualda Karasia<\/em>, \u201eFilm na \u015awiecie\u201d 1974 nr 12, s. 27-48.<\/p>\n\n\n\n

[10] Romuald Kara\u015b, Co\u015b si\u0119 rodzi co\u015b umiera<\/em> [w:] tego\u017c, Tabu<\/em>, Pa\u0144stwowe Wydawnictwo Iskry, Warszawa 1980, s. 41-80.<\/p>\n\n\n\n

[11] Krzysztof Kie\u015blowski, O sobie<\/em>, dz. cyt., s. 78.<\/p>\n\n\n\n

[12] Obszerne fragmenty protoko\u0142u z kolaudacji Blizny<\/em> zosta\u0142y opublikowane w ksi\u0105\u017cce: M. Wojtczak, Kronika nie tylko filmowa<\/em>, Wydawnictwo Studio Emka, Warszawa 2004.<\/p>\n\n\n\n

[13] Stenogram z kolaudacji filmu Blizna, 15 kwiecie\u0144 1976 rok<\/em>, maszynopis w zbiorach Fina, sygnatura A-344 poz.110, s. 39.<\/p>\n\n\n\n

[14] Tam\u017ce, s. 48.<\/p>\n\n\n\n

[15] Stanis\u0142aw Zawi\u015bli\u0144ski, Kie\u015blowski. Wa\u017cne, \u017ceby i\u015b\u0107\u2026<\/em>, Wydawnictwo Skorpion, Warszawa 2011, s.167.<\/p>\n\n\n\n

[16] Stenogram z kolaudacji filmu Blizna<\/em>, dz.cyt., s. 2.<\/p>\n\n\n\n

[17] Tam\u017ce, s. 3.<\/p>\n\n\n\n

[18] Tam\u017ce, s. 4.<\/p>\n\n\n\n

[19] Tam\u017ce, s. 6.<\/p>\n\n\n\n

[20] Tam\u017ce, s. 5.<\/p>\n\n\n\n

[21] Tam\u017ce, s. 7.<\/p>\n\n\n\n

[22] Tam\u017ce, s. 42.<\/p>\n\n\n\n

[23] Tam\u017ce, s. 42.<\/p>\n\n\n\n

[24] Tam\u017ce, s. 42.<\/p>\n\n\n\n

[25] Tam\u017ce, s. 43.<\/p>\n\n\n\n

[26] Tam\u017ce, s. 18.<\/p>\n\n\n\n

[27] Krzysztof Kie\u015blowski, List do Dyrektora Programowego NZK, Jerzego Bajdora<\/em>, maszynopis, sygnatura ATKK-BLI-I-001, AKK.    <\/p>\n\n\n\n

[28] Na przyk\u0142adzie<\/em> Blizny,<\/em> dyskusja z udzia\u0142em Krzysztofa Kie\u015blowskiego, Krzysztofa Zanussiego, Bohdana Por\u0119by, Mariana Kuszewskiego, Edwarda \u017bebrowskiego i Zbigniewa Klaczy\u0144skiego, \u201eFilm\u201d 1976 nr 51.<\/p>\n\n\n\n

[29] Stenogram z kolaudacji filmu Blizna<\/em>, dz.cyt., s. 7.<\/p>\n\n\n\n

[30] Tam\u017ce, s. 7.<\/p>\n\n\n\n

[31] Stenogram z kolaudacji filmu Blizna<\/em>, dz.cyt., s. 8.<\/p>\n\n\n\n

[32] Tam\u017ce, s. 9.<\/p>\n\n\n\n

[33] Tam\u017ce, s. 10.<\/p>\n\n\n\n

[34] T. Drewnowski, Pr\u00f3ba scalenia. Obiegi \u2013 wzorce \u2013 style<\/em>, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997, s. 131-132.<\/p>\n\n\n\n

[35] Stenogram z kolaudacji filmu Blizna,<\/em> dz. cyt. s. 16-17.<\/p>\n\n\n\n

[36] Tam\u017ce, s. 20.<\/p>\n\n\n\n

[37] Tam\u017ce, s. 32-33.<\/p>\n\n\n\n

[38] Tam\u017ce, s. 24.<\/p>\n\n\n\n

[39] Tam\u017ce, s. 33.<\/p>\n\n\n\n

[40] Tam\u017ce, s. 52.<\/p>\n\n\n\n

[41] Tam\u017ce, s. 8.<\/p>\n\n\n\n

[42] Tam\u017ce, s. 27.<\/p>\n\n\n\n

[43] Tam\u017ce, s. 27.<\/p>\n\n\n\n

[44] Krzysztof Kie\u015blowski, Dotyczy filmu Blizna<\/em>, maszynopis w zbiorach, sygnatura ATKK-BLI-I-003,  Archiwum Krzysztofa Kie\u015blowskiego [dalej: AKK].    <\/p>\n\n\n\n

[45] Na planie. \u201eNasz cz\u0142owiek\u201d<\/em>, \u201eFilm\u201d 1975 nr 31, s. 2.<\/p>\n\n\n\n

[46] Scena ta stanowi wyra\u017anie pewien realizacyjny b\u0142\u0105d, zauwa\u017calny dzisiaj i dostrzegany przez widz\u00f3w po wej\u015bciu filmu na ekrany. Tak wspomina to Grzegorz Pie\u0144kowski: Pami\u0119tam pokaz dla student\u00f3w, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 w sto\u0142ecznym kinie \u201eWars\u201d z udzia\u0142em re\u017cysera. Po projekcji zwr\u00f3ci\u0142em mu uwag\u0119, \u017ce w filmie stary cz\u0142owiek, pracownik kombinatu, najpierw umiera, a p\u00f3\u017aniej maluje napisy przed kombinatem. Kie\u015blowski powiedzia\u0142 na to: ach, my\u015bla\u0142em, \u017ce nikt tego nie zauwa\u017cy\u2026<\/em>, Stanis\u0142aw Zawi\u015bli\u0144ski, Kie\u015blowski. Wa\u017cne, \u017ceby i\u015b\u0107<\/em>, dz. cyt., s.177.<\/p>\n\n\n\n

[47] Nasz cz\u0142owiek. Scenopis filmu fabularnego<\/em>, Warszawa, maj 1975, maszynopis w zbiorach Fina, sygnatura S-19495, s. 105-106.<\/p>\n\n\n\n

[48] Cytat ze \u015bcie\u017cki d\u017awi\u0119kowej filmu Blizna<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

[49] Stenogram z kolaudacji filmu Blizna,<\/em> dz. cyt.  s. 9<\/p>\n\n\n\n

[50] S\u0142awomir Idziak, Krzysztof Kie\u015blowski, \u201eNasz cz\u0142owiek\u201d. Scenopis filmu fabularnego<\/em>, Warszawa, maj 1975, maszynopis w zbiorach Fina, sygnatura S-19495, s. 73.<\/p>\n\n\n\n

[51] Stenogram z kolaudacji filmu \u201eBlizna\u201d,<\/em> dz. cyt., s. 17<\/p>\n\n\n\n

[52] Tam\u017ce, s. 35-36.<\/p>\n\n\n\n

[53] Tam\u017ce, s. 21-22.<\/p>\n\n\n\n

[54] Tam\u017ce, s. 52.<\/p>\n\n\n\n

[55] Stenogram z kolaudacji filmu Blizna,<\/em> dz. cyt. s. 33.<\/p>\n\n\n\n

[56] Tam\u017ce, s. 36.<\/p>\n\n\n\n

[57] Tam\u017ce, s. 33.<\/p>\n\n\n\n

[58] Tam\u017ce, s. 46.<\/p>\n\n\n\n

[59] Tam\u017ce, s. 48.<\/p>\n\n\n\n

[60] Tam\u017ce, s. 52.<\/p>\n\n\n\n

[61] Krzysztof Kie\u015blowski, Dotyczy filmu Blizna<\/em>, op. cit., s. 2.<\/p>\n\n\n\n

[62] Moja rozmowa z Krzysztofem Wierzbickim 3 grudnia 2021 roku.<\/p>\n\n\n\n

[63] Stenogram z kolaudacji filmu Blizna,<\/em> dz. cyt., s. 46.<\/p>\n\n\n\n

[64] Tam\u017ce, s. 49.<\/p>\n\n\n\n

[65] Chodzi o wydarzenia z grudnia 1970 r., podwy\u017ck\u0119 cen, strajki i krwawo st\u0142umione robotnicze protesty na Wybrze\u017cu, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do zmiany na szczytach partyjnych peerelowskiej w\u0142adzy, na kt\u00f3rej czele stan\u0105\u0142 Edward Gierek.<\/p>\n\n\n\n

[66] Stenogram z kolaudacji filmu Blizna<\/em>, dz.cyt., s. 8.<\/p>\n\n\n\n

[67] Tam\u017ce, s. 39.<\/p>\n\n\n\n

[68] Tam\u017ce, s. 39.<\/p>\n\n\n\n

[69] Tam\u017ce, s. 19.<\/p>\n\n\n\n

[70] Tam\u017ce, s. 42.<\/p>\n\n\n\n

[71] Tam\u017ce, s. 26.<\/p>\n\n\n\n

[72] Tam\u017ce, s. 27.<\/p>\n\n\n\n

[73] Tam\u017ce, s. 27-28.<\/p>\n\n\n\n

[74] Tam\u017ce, s. 30.<\/p>\n\n\n\n

[75] Tam\u017ce, s. 44.<\/p>\n\n\n\n

[76] Tam\u017ce, s. 39.<\/p>\n\n\n\n

[77] Tam\u017ce, s. 39.<\/p>\n\n\n\n

[78] Tam\u017ce, s. 47-48.<\/p>\n\n\n\n

[79] Piotr Zwierzchowski, Szeryf z komitetu powiatowego. O wizerunku sekretarza PZPR w kinie polskim lat 70.<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2015 nr 92, s.110.<\/p>\n\n\n\n

[80] Stenogram z kolaudacji filmu Blizna<\/em>, dz.cyt., s. 36.<\/p>\n\n\n\n

[81] Tam\u017ce, s. 45-46.<\/p>\n\n\n\n

[82] Obywatelskie nastawienie kina polskiego tego okresu musia\u0142o naturalnie wywo\u0142a\u0107 reakcj\u0119 partyjnego kierownictwa. Zadanie politycznej kontrofensywy powierzono utworzonemu w 1975 roku Zespo\u0142owi \u201eProfil\u201d, gromadz\u0105cemu g\u0142\u00f3wnie (cho\u0107 nie wy\u0142\u0105cznie) autor\u00f3w \u0142\u0105cz\u0105cych przekonania socjalistyczne z nacjonalistycznymi. (\u2026) Kierownictwo oczekiwa\u0142o jednak, \u017ce najwa\u017cniejsze filmy powsta\u0142e w \u201eProfilu\u201d usuna w cie\u0144 osi\u0105gni\u0119cia kina moralnego niepokoju, do czego mia\u0142a si\u0119 dodatkowo przyczyni\u0107 oficjalna krytyka, w tym tak\u017ce w periodykach bran\u017cowych, zw\u0142aszcza w tygodniku \u201eEkran\u201d, opanowanym w\u00f3wczas przez dziennikarzy o pogl\u0105dach zbli\u017conych do nacjonalistycznego od\u0142amu partii<\/em>. Tadeusz Lubelski, Historia kina polskiego. Tw\u00f3rcy, filmy, konteksty<\/em>, Videograf II, Chorz\u00f3w 2009, s. 414.<\/p>\n\n\n\n

[83] Tam\u017ce, s. 17-18.<\/p>\n\n\n\n

[84] Tam\u017ce, s. 18.<\/p>\n\n\n\n

[85] Tam\u017ce, s. 19.<\/p>\n\n\n\n

[86] Tam\u017ce, s. 45.<\/p>\n\n\n\n

[87] Tam\u017ce, s. 23.<\/p>\n\n\n\n

[88] Tam\u017ce, s. 24.<\/p>\n\n\n\n

[89] Tam\u017ce, s. 24.<\/p>\n\n\n\n

[90] Tam\u017ce, s. 34.<\/p>\n\n\n\n

[91] Tam\u017ce, s. 35.<\/p>\n\n\n\n

[92] Tam\u017ce, s. 40-41.<\/p>\n\n\n\n

[93] Tam\u017ce, s. 46-47.<\/p>\n\n\n\n

[94] Krokiem dalej do podj\u0119cia w osobnych badaniach by\u0142oby zbadanie przebiegu kolaudacji innych film\u00f3w fabularnych z tego okresu (cho\u0107by z jednego roku), by por\u00f3wna\u0107 je ze sob\u0105. Ustali\u0107, na ile przypadek Blizny<\/em> jest tu typowy, a na ile wyj\u0105tkowy.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ambitny zamiar Krzysztofa Kie\u015blowskiego, by wzorem wcze\u015bniejszych film\u00f3w dokumentalnych da\u0107 w swym pierwszym pe\u0142nometra\u017cowym filmie fabularnym jak najbardziej prawdziwy obraz kraju, mechanizm\u00f3w w\u0142adzy, koszt\u00f3w industrializacji i losu ludzi zaanga\u017cowanych w realizacj\u0119 du\u017cych inwestycji przemys\u0142owych, od pocz\u0105tku napotyka\u0142 na trudno\u015bci. Kolejne wersje scenariusza ulega\u0142y zmianie, a wreszcie gotowy film spotka\u0142 si\u0119 z ostrym atakiem Bohdana Por\u0119by… Czytaj wi\u0119cej »Blizny na „Bli\u017anie” (1976). O kolaudacji kinowego debiutu Krzysztofa Kie\u015blowskiego i jej wp\u0142ywie na ostateczny kszta\u0142t filmu<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":2332,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1017],"tags":[],"ppma_author":[1047],"class_list":["post-2229","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-3-2021"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t