{"id":2220,"date":"2021-12-30T18:21:18","date_gmt":"2021-12-30T17:21:18","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/?p=2220"},"modified":"2021-12-31T17:07:48","modified_gmt":"2021-12-31T16:07:48","slug":"moralnosc-kamery-tworczosc-krzysztofa-kieslowskiego-w-kontekscie-etyki-dokumentalisty","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/moralnosc-kamery-tworczosc-krzysztofa-kieslowskiego-w-kontekscie-etyki-dokumentalisty\/","title":{"rendered":"Moralno\u015b\u0107 kamery. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Krzysztofa Kie\u015blowskiego w kontek\u015bcie etyki dokumentalisty"},"content":{"rendered":"\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Przypadek.<\/em> Autor: Romuald Pie\u0144kowski. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Czy kamera posiada moralno\u015b\u0107? W sensie dos\u0142ownym \u2013 z pewno\u015bci\u0105 nie, jest przecie\u017c tylko wytworem ludzkiej pracy, przedmiotem. Przedmiotem, kt\u00f3ry obarczony jest jednak bardzo konkretnymi w\u0142a\u015bciwo\u015bciami, umo\u017cliwiaj\u0105cymi, w spos\u00f3b niejako automatyczny, zapis rzeczywisto\u015bci. To na cz\u0142owieku, tw\u00f3rcy filmu, a zw\u0142aszcza tw\u00f3rcy filmu dokumentalnego, ci\u0105\u017cy odpowiedzialno\u015b\u0107 za to, w jakiej formie owa rzeczywisto\u015b\u0107 zostanie przedstawiona na ekranie. Pracuj\u0105c nad swoim dzie\u0142em, ka\u017cdy tw\u00f3rca kina non-fiction musi odpowiedzie\u0107 na szereg pyta\u0144 natury etycznej: co wolno mi zarejestrowa\u0107, a czego ju\u017c nie? Czy mam prawo skorzysta\u0107 z konwencji ukrytej kamery? Jak mocno mog\u0119 ingerowa\u0107 w zastan\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107? Jakie konsekwencje mo\u017ce mie\u0107 premiera filmu dla mojego bohatera? Odpowiedzi, kt\u00f3rych udziela, niewa\u017cne czy w wywiadzie, manife\u015bcie artystycznym czy na stole monta\u017cowym, sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na jego w\u0142asn\u0105, indywidualn\u0105 etyk\u0119 dokumentalisty.<\/p>\n\n\n\n

Krzysztof Kie\u015blowski to tw\u00f3rca, kt\u00f3ry zawsze traktowa\u0142 zagadnienie etyki dokumentalisty niezwykle powa\u017cnie. Ju\u017c w swojej pracy dyplomowej, zatytu\u0142owanej Film dokumentalny a rzeczywisto\u015b\u0107<\/em>, zwraca\u0142 uwag\u0119 na ograniczenia zwi\u0105zane ze specyfik\u0105 kina fakt\u00f3w: Nie ulega kwestii, \u017ce pewne tematy, kt\u00f3re fabularzysta mo\u017ce z\u0142agodzi\u0107, pokaza\u0107 z okre\u015blonego punktu widzenia, tak \u017ceby przesta\u0142y by\u0107 szokuj\u0105ce, \u017ceby nie sprawia\u0142y wra\u017cenia natr\u0119tnie podgl\u0105danych (\u015bmier\u0107, czynno\u015bci fizjologiczne itd.) s\u0105 dla dokumentu zamkni\u0119te<\/em> [1]<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Przez pierwsze dziesi\u0119\u0107 lat tw\u00f3rczej aktywno\u015bci Kie\u015blowskiego interesowa\u0142o niemal\u017ce wy\u0142\u0105cznie kino dokumentalne. Na przestrzeni ca\u0142ej swojej kariery zrealizowa\u0142 ponad dwadzie\u015bcia film\u00f3w non-fiction, najpierw skupiaj\u0105c si\u0119 na opisie otaczaj\u0105cej go rzeczywisto\u015bci (zafa\u0142szowanej przez oficjalne, propagandowe media), a nast\u0119pnie stopniowo, krok po kroku zbli\u017caj\u0105c si\u0119 do tego, co by\u0142o dla niego w sztuce najwa\u017cniejsze \u2013 do indywidualnego cz\u0142owieka i jego skomplikowanej, wielowymiarowej natury. Po drodze przekona\u0142 si\u0119 jednak, jak wielkim ryzykiem obci\u0105\u017cona jest praca dokumentalisty; jakie zagro\u017cenia i jak trudne wybory s\u0105 nierozerwalnie zwi\u0105zane z jej wykonywaniem.<\/p>\n\n\n\n

Odk\u0142ama\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nadrz\u0119dnym celem pierwszych dokument\u00f3w Krzysztofa Kie\u015blowskiego by\u0142o uczciwe i rzetelne opisanie otaczaj\u0105cej go rzeczywisto\u015bci \u2013 Polski prze\u0142omu lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych: Wtedy interesowa\u0142o mnie wszystko, co mo\u017cna opisa\u0107 przy pomocy kamery dokumentalnej. Istnia\u0142a konieczno\u015b\u0107, potrzeba, bardzo dla nas zreszt\u0105 ekscytuj\u0105ca, opisania \u015bwiata. \u015awiat komunistyczny nie by\u0142 opisany, powiem inaczej \u2013 by\u0142 opisany tak jak powinien wygl\u0105da\u0107, a nie tak, jak wygl\u0105da\u0142 naprawd\u0119. My \u2013 by\u0142o nas wielu \u2013 pr\u00f3bowali\u015bmy go opisa\u0107. By\u0142o to fascynuj\u0105ce. Opisywa\u0107 co\u015b, co dotychczas nie by\u0142o opisane. Jest to podobne do uczucia, kt\u00f3re towarzyszy powo\u0142ywaniu do \u017cycia<\/em> [2]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

 U\u017cywaj\u0105c s\u0142owa \u201emy\u201d Kie\u015blowski ma najprawdopodobniej na my\u015bli grup\u0119 m\u0142odych realizator\u00f3w z WFD (Wytw\u00f3rni Film\u00f3w Dokumentalnych), o kt\u00f3rych zrobi\u0142o si\u0119 g\u0142o\u015bno w 1971 roku, za spraw\u0105 Festiwalu Film\u00f3w Kr\u00f3tkometra\u017cowych w Krakowie. Kie\u015blowski przyjecha\u0142 w\u00f3wczas do stolicy Ma\u0142opolski z Fabryk\u0105 <\/em>(1970) <\/em> i By\u0142em \u017co\u0142nierzem <\/em>(1970), towarzyszyli mu m.in. Tomasz Zygad\u0142o (Szko\u0142a podstawowa<\/em>, 1971), Grzegorz Kr\u00f3likiewicz (Bracia<\/em>, <\/em>1971) i Marek Piwowski (Korkoci\u0105g<\/em>, 1971). Tw\u00f3rc\u00f3w okrzykni\u0119to \u201ekrakowsk\u0105 szko\u0142\u0105 dokumentu\u201d, przeciwstawiaj\u0105c jawnie publicystyczny i polityczny charakter ich dzie\u0142 \u201eszkole Karabasza\u201d, czyli filmom stroni\u0105cym od spraw dora\u017anych, dotykaj\u0105cym znacznie bardziej uniwersalnych, egzystencjalnych kwestii.<\/p>\n\n\n\n

M\u0142odych re\u017cyser\u00f3w interesowa\u0142o przede wszystkim demaskowanie wad systemu, wydobywanie na \u015bwiat\u0142o dzienne fakt\u00f3w i opinii, kt\u00f3rych nie mo\u017cna by\u0142o znale\u017a\u0107 na pierwszej stronie \u201eTrybuny Ludu\u201d czy w \u201eDzienniku Telewizyjnym\u201d. Odk\u0142ama\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107, wskaza\u0107 realnie istniej\u0105ce problemy i w ten spos\u00f3b rozpocz\u0105\u0107 proces naprawy \u2013 w taki spos\u00f3b mo\u017cna by opisa\u0107 ich filozofi\u0119 tw\u00f3rcz\u0105, bardzo blisk\u0105 za\u0142o\u017ceniom re\u017cyser\u00f3w, kt\u00f3rzy kilkana\u015bcie lat wcze\u015bniej odpowiedzialni byli za s\u0142ynn\u0105 Czarn\u0105 Seri\u0119. Swoje intencje tw\u00f3rcy najlepiej wy\u0142o\u017cyli we wsp\u00f3lnie napisanym tek\u015bcie-manife\u015bcie pt. Dokumentarzy\u015bci o dokumencie<\/em>, b\u0119d\u0105cym polemik\u0105 z krytycznym artyku\u0142em autorstwa Zygmunta Ka\u0142u\u017cy\u0144skiego, kt\u00f3ry kilka tygodni wcze\u015bniej, zaraz po festiwalu w Krakowie, bezpardonowo zaatakowa\u0142 filmy zrealizowane przez Kie\u015blowskiego i jego znajomych: Zastan\u00f3wmy si\u0119 nad charakterem film\u00f3w publicystycznych prezentowanych przez nas w Krakowie. S\u0105 to filmy skierowane przeciw okre\u015blonym ujemnym zjawiskom r\u00f3\u017cnych dziedzin \u017cycia spo\u0142ecznego i pa\u0144stwowego w naszym kraju. W tym s\u0105 podobne do film\u00f3w krytycznych, kt\u00f3re pojawia\u0142y si\u0119 od czasu do czasu w poprzednich latach. Jest jednak co\u015b, co odr\u00f3\u017cnia, jak s\u0105dzimy, nasze \u201ekrakowskie\u201d filmy od tego, co dot\u0105d powstawa\u0142o. R\u00f3\u017cnica wynika z odmiennego podej\u015bcia do temat\u00f3w. Interesuj\u0105 nas miejsca, gdzie na poz\u00f3r wszystko dzia\u0142a prawid\u0142owo, normalnie, lecz w kt\u00f3rych kryje si\u0119 przemilczana choroba. Staramy si\u0119 t\u0119 chorob\u0119 wykrywa\u0107 i ujawnia\u0107. Sytuacje tego typu traktujemy jako sytuacje modelowe, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 nimi dla przedstawienia typowo\u015bci, powtarzalno\u015bci tego zjawiska i dla zakwestionowania inercyjnych struktur wypaczaj\u0105cych sens i tre\u015bci d\u0105\u017ce\u0144 spo\u0142ecze\u0144stwa. S\u0105 to za\u0142o\u017cenia trudniejsze ni\u017c poprzednio, ale chyba bardziej dzisiaj potrzebne <\/em>[3]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Nied\u0142ugo po prze\u0142omowym festiwalu w Krakowie Kie\u015blowskiemu i jego kolegom po fachu trafi\u0142a si\u0119 szansa niezwyk\u0142a \u2013 mo\u017cliwo\u015b\u0107 realizacji filmu na temat autentycznych nastroj\u00f3w klasy robotniczej przed VI Zjazdem PZPR, podsumowuj\u0105cym pierwszy rok rz\u0105d\u00f3w Edwarda Gierka. Wszystko, jakkolwiek paradoksalnie to nie brzmi, z niemal\u017ce ca\u0142kowit\u0105 swobod\u0105 tw\u00f3rcz\u0105, ale pod egid\u0105 i na zam\u00f3wienie partii. Kie\u015blowski, pomimo obaw, zgodzi\u0142 si\u0119 na realizacj\u0119 filmu, bior\u0105c sobie do serca rad\u0119, kt\u00f3rej udzieli\u0142 mu szanowany przez m\u0142ode pokolenie dokumentalist\u00f3w Edward \u017bebrowski: Skoro w drzwiach pojawia si\u0119 szczelina, trzeba w\u0142o\u017cy\u0107 w ni\u0105 nog\u0119<\/em> [4]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Wraz z Tomaszem Zygad\u0142\u0105, pe\u0142ni\u0105cym funkcj\u0119 wsp\u00f3\u0142re\u017cysera, i reszt\u0105 ekipy filmowej (podzielonej na trzy zespo\u0142y operatorskie) wyruszy\u0142 w podr\u00f3\u017c po Polsce, poszukuj\u0105c bohater\u00f3w do filmu. Rozmach produkcji, jak na warunki kina dokumentalnego, by\u0142 niesamowity. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce rano ekipa realizowa\u0142a zdj\u0119cia w zak\u0142adach w Poznaniu, a po po\u0142udniu przenosi\u0142a si\u0119 za pomoc\u0105 helikoptera do Szczecina, aby tam kontynuowa\u0107 prac\u0119. Poza tym, Kie\u015blowski po raz pierwszy otrzyma\u0142 sprz\u0119t z prawdziwego zdarzenia: ponad pi\u0119tna\u015bcie razy wi\u0119cej ta\u015bmy ni\u017c przewidywana d\u0142ugo\u015b\u0107 filmu oraz, sprowadzone przez dzia\u0142aczy partyjnych z zagranicy, lekkie i mobilne kamery Arrifleks BL \u2013 spopularyzowane przez ameryka\u0144skich tw\u00f3rc\u00f3w z nurtu Direct Cinema. Jego marzenie, bardzo jasno wy\u0142o\u017cone w pracy dyplomowej, nareszcie mia\u0142o szans\u0119 si\u0119 spe\u0142ni\u0107: Dop\u00f3ki nie otrzymamy ma\u0142ych kamer z absolutnie czu\u0142\u0105 ta\u015bm\u0105 i precyzyjnych magnetofon\u00f3w, dop\u00f3ki tego wszystkiego nie b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 obs\u0142u\u017cy\u0107 jeden cz\u0142owiek, nie wejdziemy do ludzkich mieszka\u0144 i ludzkich spraw, nie zobaczymy ich takimi, jakimi s\u0105, a wi\u0119c najciekawszymi<\/em> [5]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Robotnicy ’71: Nic o nas bez nas<\/em> (1972) okazali si\u0119 filmem publicystycznym w najlepszym tego s\u0142owa znaczeniu \u2013 \u0142api\u0105cym \u017cycie na gor\u0105co, prezentuj\u0105cym na ekranie prawdziwe, niezafa\u0142szowane opinie przedstawicieli klasy robotniczej, cz\u0119sto nastawionych krytycznie wobec rzeczywisto\u015bci pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych. Bohaterowie filmu Kie\u015blowskiego i Zygad\u0142y \u017cal\u0105 si\u0119 na warunki pracy \u2013 skandalicznie niskie zarobki i zbyt wysokie normy; m\u00f3wi\u0105 jednym g\u0142osem: jest tragicznie, nic si\u0119 nie zmieni\u0142o, tak si\u0119 nie da d\u0142u\u017cej \u017cy\u0107<\/em> [6]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Dokumentalistom przysz\u0142o jednak zap\u0142aci\u0107 za odwag\u0119 i uczciwo\u015b\u0107 wobec rzeczywisto\u015bci ekstremalnie wysok\u0105 cen\u0119. Robotnicy <\/em>zostali zmia\u017cd\u017ceni podczas kolaudacji \u2013 sekretarz Komitetu Centralnego, Stefan Olszowski, mia\u0142 wyj\u015b\u0107 z pokazu partyjnego jeszcze przed zako\u0144czeniem projekcji. Nazajutrz wszystkie materia\u0142y zosta\u0142y zarekwirowane przez pracownik\u00f3w telewizji. Ostatecznie film zosta\u0142 przemontowany przez urz\u0119dnika z Komitetu do spraw Radia i Telewizji i wyemitowany, zgodnie z pierwotnym planem, w grudniu 1971 roku pod zmienionym tytu\u0142em Gospodarze <\/em>(1972). Ze zmasakrowanego dokumentu wynika\u0142o, \u017ce polscy robotnicy s\u0105 z sytuacji w kraju  zadowoleni, wszyscy zgodnie opowiadaj\u0105 si\u0119 za rz\u0105dami Edwarda Gierka. S\u0142owem, autentyczn\u0105 relacj\u0119 z \u00f3wczesnego stanu umys\u0142u polskich robotnik\u00f3w przeistoczono na stole monta\u017cowym w obrzydliw\u0105, propagandow\u0105 agitk\u0119.<\/p>\n\n\n\n

W ramach protestu Kie\u015blowski i Zygad\u0142o za\u017c\u0105dali usuni\u0119cia z napis\u00f3w ko\u0144cowych nazwisk realizator\u00f3w, us\u0142yszeli jednak od urz\u0119dnika nast\u0119puj\u0105c\u0105, wyj\u0105tkowo cyniczn\u0105 odpowied\u017a: Oczywi\u015bcie, mo\u017cecie wycofa\u0107 nazwiska, prawo autorskie co\u015b takiego przewiduje. S\u0105 jednak dwie mo\u017cliwo\u015bci: wy wycofujecie nazwiska, a ja je i tak dam, bo mog\u0119 \u2013 no i wtedy nikt z was w tym kraju ju\u017c wi\u0119cej \u017cadnego filmu nie zrobi. Druga opcja jest taka, \u017ce zostawiacie nazwiska i zapominamy o sprawie<\/em> [7]<\/sup>. Ostatecznie stan\u0119\u0142o na tym, \u017ce zamiast klasycznych napis\u00f3w ko\u0144cowych, na ekranie pojawia\u0142a si\u0119 zbiorcza plansza informacyjna ze wszystkimi nazwiskami, bez podzia\u0142u na funkcje pe\u0142nione na planie. W ten drobny, symboliczny spos\u00f3b tw\u00f3rcy zamanifestowali sw\u00f3j sprzeciw wobec przeistoczenia Robotnik\u00f3w<\/em> w Gospodarzy.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Kie\u015blowski zawsze stara\u0142 si\u0119 dochowa\u0107 wierno\u015bci rzeczywisto\u015bci i swoim etycznym za\u0142o\u017ceniom, wyeksplikowanym w pracy dyplomowej: Uczciwo\u015b\u0107 polega na tym, aby m\u00f3wi\u0107 prawd\u0119, bez wzgl\u0119du na cen\u0119, jak\u0105 si\u0119 za to zap\u0142aci. Chodzi o to, \u017ceby nie m\u00f3wi\u0107 o marginesach wtedy, kiedy w poruszanym temacie zasada jest nie do przyj\u0119cia. Chodzi o to, \u017ceby w szkole, gdzie nauczyciele pij\u0105 i kradn\u0105 pieni\u0105dze ze sk\u0142adek Komitetu Rodzicielskiego, a kierownik jest g\u0142upcem, nie robi\u0107 szlachetnego w intencjach filmu o \u017ale dzia\u0142aj\u0105cych dzwonkach, przez kt\u00f3re dzieci czasem sp\u00f3\u017aniaj\u0105 si\u0119 na przerw\u0119<\/em> [8]<\/sup>. Cen\u0105 (jak\u017ce wysok\u0105) okaza\u0142a si\u0119 w tym wypadku utrata artystycznej kontroli nad projektem. Re\u017cyser nie chcia\u0142 p\u00f3j\u015b\u0107 na kompromis, zak\u0142adaj\u0105cy podpisanie swoim nazwiskiem filmu, kt\u00f3rego nie zmontowa\u0142. Zosta\u0142 do tego de facto<\/em> zmuszony gro\u017ab\u0105 uniemo\u017cliwienia dalszej pracy tw\u00f3rczej. Uda\u0142o mu si\u0119 jednak zachowa\u0107 oryginalnych Robotnik\u00f3w<\/em>, jeszcze sprzed przer\u00f3bek urz\u0119dnika z Komitetu do spraw Radia i Telewizji. Dzisiaj funkcjonuj\u0105 oni jako jedyna oficjalna wersja tego dokumentu. O Gospodarzach<\/em> natomiast pami\u0119taj\u0105 ju\u017c tylko badacze tw\u00f3rczo\u015bci Kie\u015blowskiego.<\/p>\n\n\n\n

Pars pro toto<\/em><\/strong> i \u201ezag\u0119szczanie\u201d rzeczywisto\u015bci<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Do\u015bwiadczenie zwi\u0105zane z realizacj\u0105 Robotnik\u00f3w<\/em> w wyj\u0105tkowo brutalny, dobitny spos\u00f3b u\u015bwiadomi\u0142o m\u0142odemu Kie\u015blowskiemu, \u017ce w Polsce lat siedemdziesi\u0105tych nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o niekt\u00f3rych rzeczach wprost. Je\u017celi chce si\u0119 realizowa\u0107 dokumenty dotykaj\u0105ce problem\u00f3w natury spo\u0142ecznej i politycznej, to nale\u017cy u\u017cywa\u0107, podobnie jak na gruncie fabularnym, j\u0119zyka ezopowego. Nie atakowa\u0107 w\u0142adzy bezpardonowo i bezpo\u015brednio, ale oszukiwa\u0107 dygnitarzy partyjnych i cenzor\u00f3w za pomoc\u0105 wyrafinowanych, acz klarownych metafor oraz innych artystycznych \u015brodk\u00f3w wyrazu. <\/p>\n\n\n\n

Ulubionym zabiegiem Kie\u015blowskiego sta\u0142o si\u0119 opowiadanie za pomoc\u0105 pars pro toto<\/em>, a zatem prezentowania cz\u0119\u015bci zamiast ca\u0142o\u015bci. Technik\u0119 t\u0119 Marek Henrykowski scharakteryzowa\u0142 w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: Logika tkwi\u0105ca u podstaw tego rozumowania by\u0142a prosta: je\u015bli w spos\u00f3b rzetelny (to znaczy w zgodzie ze stanem faktycznym) uka\u017ce si\u0119 wybrany fragment rzeczywisto\u015bci, na zasadzie cz\u0105stki zamiast ca\u0142o\u015bci przedstawiony zostanie nie sk\u0142amany (cho\u0107 jedynie cz\u0119\u015bciowy) obraz \u015bwiata, w kt\u00f3rym \u017cyjemy. Pojedyncza kropla, je\u015bli potraktowa\u0107 j\u0105 jako laboratoryjn\u0105 pr\u00f3bk\u0119, zawiera w sobie komplet danych o wodzie, z kt\u00f3rej j\u0105 zaczerpni\u0119to<\/em>[9]<\/sup>. Warto zaznaczy\u0107 przy tym, \u017ce Kie\u015blowski korzysta\u0142 ju\u017c z tej metody wcze\u015bniej, kr\u0119c\u0105c chocia\u017cby debiutancki Urz\u0105d <\/em> (1966) czy prezentowan\u0105 na festiwalu w Krakowie Fabryk\u0119<\/em>. Po roku 1971 nast\u0119puje jednak w jego tw\u00f3rczo\u015bci istotna intensyfikacja film\u00f3w zrealizowanych wed\u0142ug tej zasady. Chc\u0105c opowiedzie\u0107 o systemie, w kt\u00f3rym warto\u015b\u0107 ludzkiego \u017cycia sprowadzana jest do cyferek, Kie\u015blowski kr\u0119ci Refren <\/em> (1972) \u2013 dokument o zak\u0142adzie pogrzebowym, w kt\u00f3rym daty zgon\u00f3w i numery kwater cmentarnych mieszaj\u0105 si\u0119 z cenami i wymiarami trumien. Chc\u0105c sportretowa\u0107 pokonuj\u0105c\u0105 wszelkie niesprzyjaj\u0105ce okoliczno\u015bci ludzk\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 i solidarno\u015b\u0107, tworzy Szpital <\/em> (1976), w kt\u00f3rym chirurdzy ratuj\u0105 \u017cycia pacjent\u00f3w, pomimo przerwanych kabli i rozpadaj\u0105cych si\u0119 na oczach widz\u00f3w narz\u0119dzi. Chc\u0105c zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na problem wszechobecnej inwigilacji, realizuje Dworzec <\/em> (1980), w kt\u00f3rym obsesyjnie powracaj\u0105cym uj\u0119ciem jest oko kamery przemys\u0142owej, wycelowane w bezbronnych przechodni\u00f3w niczym karabin maszynowy. A do tego dochodz\u0105 jeszcze dokumenty, w kt\u00f3rych konkretne idee przekazywane s\u0105 przy pomocy starannie wyselekcjonowanych bohater\u00f3w \u2013 Murarz <\/em> (1973), Nie wiem <\/em>(1977), Z punktu widzenia nocnego portiera <\/em>(1977).<\/p>\n\n\n\n

W poszukiwaniu prawdy, Kie\u015blowski nie stroni\u0142 r\u00f3wnie\u017c od inscenizacji \u2013 techniki, kt\u00f3ra pozornie z kinem dokumentalnym ma bardzo niewiele wsp\u00f3lnego. Jest przecie\u017c domen\u0105 fabu\u0142y, bodaj najwa\u017cniejszym wk\u0142adem re\u017cysera w proces tw\u00f3rczy. W dokumencie r\u00f3wnie\u017c bywa jednak przydatna \u2013 przede wszystkim w\u00f3wczas, gdy artysta podchodzi do rzeczywisto\u015bci nie na zasadzie – aby po raz kolejny odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do pracy dyplomowej Kie\u015blowskiego – reportera-\u015bwiadka<\/em>, ale re\u017cysera<\/em>, kt\u00f3ry uk\u0142ada z istniej\u0105cych element\u00f3w w\u0142asny obraz \u015bwiata, obraz nazwany i zinterpretowany ostatecznie<\/em> [10]<\/sup>. Autor Gadaj\u0105cych g\u0142\u00f3w<\/em> (1980) niejednokrotnie \u201ezag\u0119szcza\u0142\u201d rzeczywisto\u015b\u0107 (termin ukuty przez Marcela \u0141ozi\u0144skiego), tzn. wprowadza\u0142 w jej obr\u0119b spreparowane wcze\u015bniej elementy, doprowadzaj\u0105c w ten spos\u00f3b do proces\u00f3w, kt\u00f3re chcia\u0142 zapisa\u0107 na ta\u015bmie i w\u0142\u0105czy\u0107 do filmu. Czasem by\u0142y to jedynie drobne sugestie (np. propozycja sprowadzenia psa, a konkretniej \u2013 budz\u0105cego jednoznaczne skojarzenia owczarka niemieckiego, dla bohatera Z punktu widzenia nocnego portiera<\/em>), a czasem tworzenie ca\u0142kowicie nowych sytuacji, kt\u00f3re mia\u0142yby szans\u0119 zaistnie\u0107, ale bez ingerencji realizator\u00f3w najprawdopodobniej nigdy nie uda\u0142oby si\u0119 ich zarejestrowa\u0107 (np. niespodziewana wizyta milicjanta w mieszkaniu bohater\u00f3w Pierwszej mi\u0142o\u015bci<\/em>). Kie\u015blowski, podobnie jak \u0141ozi\u0144ski, uwa\u017ca\u0142, \u017ce w filmie mo\u017cna zag\u0119szcza\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107, ale tak, by jej nie zniekszta\u0142ci\u0107<\/em> [11]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Bodaj\u017ce najmocniej \u201ezag\u0119szczonym\u201d dokumentem w filmografii Kie\u015blowskiego jest \u017byciorys <\/em>(1975) \u2013<\/em> dokument przedstawiaj\u0105cy posiedzenie Komisji Kontroli Partyjnej, kt\u00f3rej przedstawiciele poddaj\u0105 krytycznej analizie \u017cyciowe wybory jednego z cz\u0142onk\u00f3w partii. Oczywi\u015bcie, rejestracja prawdziwego posiedzenia by\u0142a z wielu wzgl\u0119d\u00f3w niemo\u017cliwa \u2013 ju\u017c sama obecno\u015b\u0107 kamery wypaczy\u0142aby przebieg spotkania [12]<\/sup>. Kie\u015blowski uciek\u0142 si\u0119 wi\u0119c do inscenizacyjnego wybiegu: na podstawie autentycznych \u017cyciorys\u00f3w, wygrzebanych przez Krzysztofa Wierzbickiego z komisyjnych archiw\u00f3w, stworzy\u0142 fikcyjn\u0105 posta\u0107 Antoniego Gralaka, w kt\u00f3rego na potrzeby filmu wcieli\u0142 si\u0119 J\u00f3zef Zdu\u0144czyk (prywatnie znajomy Wierzbickiego). Nast\u0119pnie za\u015b \u201ezag\u0119\u015bci\u0142\u201d rzeczywisto\u015b\u0107 poprzez konfrontacj\u0119 fikcyjnego bohatera z prawdziw\u0105 komisj\u0105, kt\u00f3rej cz\u0142onkowie, cho\u0107 wtajemniczeni w zamys\u0142 re\u017cysera, rozpatrywali ca\u0142\u0105 spraw\u0119 tak, jakby Antoni Gralak by\u0142 rzeczywist\u0105 osob\u0105. Najlepiej \u015bwiadczy o tym relacja Wierzbickiego, kt\u00f3ry by\u0142 obecny na planie \u017byciorysu<\/em>: Zwijamy sprz\u0119t, patrzymy, a komisja dalej dyskutuje. Jej cz\u0142onkowie tak daleko uwierzyli w autentyczno\u015b\u0107 sprawy, \u017ce chcieli j\u0105 doprowadzi\u0107 do ko\u0144ca. Nie mogli\u015bmy im przerwa\u0107. Obradowali nad naszym bohaterem jeszcze ze dwie godziny<\/em> [13]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\u017byciorys<\/em> by\u0142 pokazywany na partyjnych szkoleniach, a tak\u017ce w DKF-ach i kinach studyjnych. Jak nietrudno si\u0119 domy\u015bli\u0107, odbi\u00f3r dokumentu okaza\u0142 si\u0119 w obu tych przypadkach zupe\u0142nie inny. Tam, gdzie dzia\u0142acze partyjni dostrzegli ci\u0119\u017ck\u0105 prac\u0119 i godne pochwa\u0142y zaanga\u017cowanie cz\u0142onk\u00f3w komisji, tam bywalcy kin studyjnych, dziennikarze, ale i zwykli obywatele zobaczyli stopniowe zaszczucie niewinnego cz\u0142owieka. Jak wspomina pisarz i krytyk Maciej Parowski, kt\u00f3remu \u017byciorys<\/em> uda\u0142o si\u0119 obejrze\u0107 w jednym z warszawskich kin: Film jest przera\u017caj\u0105cym zapisem procederu sprowadzania cz\u0142owieka do moralnego parteru, ale i \u015bwiadectwem jego godno\u015bci. Pokazuje dzia\u0142anie ideologii, kt\u00f3re odm\u00f3\u017cd\u017ca swoich zwolennik\u00f3w, wyzuwa z poczucia miary, z przyzwoito\u015bci. (\u2026) Nam, grupie dziennikarzy studenckich ogl\u0105daj\u0105cych film w Kwancie, chodzi\u0142y po plecach ciarki z przera\u017cenia i podniecenia (\u017ce znowu wysz\u0142o, \u017ce to si\u0119 uda\u0142o pokaza\u0107)<\/em> [14]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Na zako\u0144czenie tego w\u0105tku warto zaznaczy\u0107, \u017ce Kie\u015blowski zawsze ch\u0119tnie i szczerze wypowiada\u0142 si\u0119 na temat wszelkich zabieg\u00f3w inscenizacyjnych (w wywiadach, artyku\u0142ach czy cytowanej w tym tek\u015bcie autobiografii O sobie<\/em>), z kt\u00f3rych korzysta\u0142 w swoich filmach dokumentalnych. Gdyby nie jego otwarto\u015b\u0107 w tej kwestii, wiele z nich najprawdopodobniej pozosta\u0142oby niezauwa\u017conych, tak znakomicie i bezszwowo wkomponowa\u0142y si\u0119 one w materi\u0119 jego film\u00f3w. Jak s\u0142usznie zauwa\u017cy\u0142 Miko\u0142aj Jazdon: Z jednej strony, stanowi\u0105 one kolejny dow\u00f3d na tw\u00f3rczy charakter filmowej dokumentalistyki Kie\u015blowskiego, z drugiej, ich ujawnienie jest wyrazem wyznawanej przez dokumentalist\u0119 etyki zawodowej<\/em> [15]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Blizna. <\/em>Autor: Stefan Kurzyp. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Odpowiedzialno\u015b\u0107 za bohatera<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kie\u015blowski zwyk\u0142 stawia\u0107 wy\u017cej ludzi ni\u017c sztuk\u0119. Od pocz\u0105tku swojej aktywno\u015bci na polu kina non-fiction w mniejszym, a potem w coraz wi\u0119kszym stopniu rozumia\u0142 i uwzgl\u0119dnia\u0142 interes swoich bohater\u00f3w. Potrafi\u0142 nawet postawi\u0107 go wy\u017cej ni\u017c w\u0142asny, re\u017cyserski. Wiele jego dzia\u0142a\u0144 zwi\u0105zanych z realizacj\u0105 film\u00f3w dokumentalnych oraz losem zrealizowanych przez niego dzie\u0142 by\u0142o powi\u0105zanych z trosk\u0105 o ludzi, kt\u00f3rzy wyst\u0105pili w jego filmach. Troska o bohatera filmu wynika\u0142a z zasad etyki zawodowej wyznawanej przez artyst\u0119<\/em> [16]<\/sup>. Re\u017cyser nie mia\u0142 zahamowa\u0144 przed tym, aby porzuci\u0107 obiecuj\u0105cy projekt filmowy, gdy uzna\u0142, \u017ce jego realizacja odby\u0142aby si\u0119 kosztem bohatera. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce wstrzymywa\u0142 premiery swoich dokument\u00f3w ze wzgl\u0119d\u00f3w na sportretowanych w nich ludzi \u2013 wiedz\u0105c, \u017ce rozpowszechnianie danego filmu mog\u0142oby wyrz\u0105dzi\u0107 im krzywd\u0119. O konkretnych przyk\u0142adach b\u0119dzie mowa w dalszej cz\u0119\u015bci tekstu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z tych trudnych wybor\u00f3w etycznych spowodowana by\u0142a kierunkiem, w kt\u00f3rym pod\u0105\u017cy\u0142 Kie\u015blowski jako dokumentalista: od opisu \u015bwiata do intymnego portretu jednostki.<\/p>\n\n\n\n

W 1974 roku re\u017cyser realizuje Pierwsz\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107<\/em> \u2013 dokument, kt\u00f3ry Katarzyna Surmiak-Doma\u0144ska, nie bez racji, nazywa jego pierwszym filmem z wyrazistym bohaterem pierwszoplanowym<\/em> [17]<\/sup>. Jest to r\u00f3wnie\u017c pierwszy, a zarazem jedyny projekt, w kt\u00f3rym Kie\u015blowski wprowadzi\u0142 w \u017cycie autorsk\u0105 teori\u0119 \u201edramaturgii rzeczywisto\u015bci\u201d, wy\u0142o\u017con\u0105 w ostatnim rozdziale jego pracy dyplomowej: Element akcji, niespodzianki, pointy \u2013 tak istotny w dramaturgii klasycznej, element zawieszenia, nierozwi\u0105zania nieuporz\u0105dkowanych w\u0105tk\u00f3w \u2013 tak istotny w dramaturgii wsp\u00f3\u0142czesnej \u2013 to wszystko nie jest wymy\u015blone, to przecie\u017c na\u015bladowanie (r\u00f3\u017cnie widzianej) rzeczywisto\u015bci. Chodzi o to, \u017ceby przesta\u0107 j\u0105 na\u015bladowa\u0107, udawa\u0107, \u017ceby bra\u0107 j\u0105 tak\u0105, jaka jest. W\u0142a\u015bnie z jej brakiem point, z jej porz\u0105dkiem i ba\u0142aganem jednocze\u015bnie \u2013 to najnowocze\u015bniejsza i najprawdziwsza ze struktur. Pr\u00f3cz filmu dokumentalnego nie ma metody na zarejestrowanie tej struktury. Film dokumentalny powinien wykorzysta\u0107 do ko\u0144ca swoje mo\u017cliwo\u015bci i swoj\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107. Na tym polega szansa<\/em> [18]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Przez kilka miesi\u0119cy Kie\u015blowski i jego ekipa \u015bledzili losy Romana i Jadzi \u2013 m\u0142odej pary, spodziewaj\u0105cej si\u0119 dziecka. Rytm filmu wyznaczaj\u0105 kolejne wydarzenia z ich \u017cycia: malowanie mieszkania, spotkania z przyjaci\u00f3\u0142mi, \u015blub, wreszcie por\u00f3d. Tak jak \u017cyczy\u0142 sobie tego Kie\u015blowski \u2013 to rzeczywisto\u015b\u0107 organizuje struktur\u0119 jego dokumentu.<\/p>\n\n\n\n

Tak ekstremalne zbli\u017cenie si\u0119 do bohater\u00f3w, nieustanna obecno\u015b\u0107 kamery w ich wsp\u00f3lnym \u017cyciu, nios\u0142o ze sob\u0105 jednak powa\u017cne zagro\u017cenie. Kie\u015blowskiemu zale\u017ca\u0142o na tym, aby nie ingerowa\u0107 za mocno w codzienno\u015b\u0107 Romana i Jadzi, nie kszta\u0142towa\u0107 ich los\u00f3w w sztuczny spos\u00f3b. Trudno jednoznacznie okre\u015bli\u0107, czy uda\u0142o mu si\u0119 tego unikn\u0105\u0107. Kto wie, by\u0107 mo\u017ce, gdyby nie Pierwsza mi\u0142o\u015b\u0107<\/em> ich ma\u0142\u017ce\u0144stwo w og\u00f3le nie dosz\u0142oby do skutku. By\u0107 mo\u017ce Jadzia zdecydowa\u0142aby si\u0119 na aborcj\u0119, kt\u00f3r\u0105 rozwa\u017ca w pierwszej scenie filmu. Kie\u015blowski zda\u0142 sobie z tego spraw\u0119 ju\u017c po fakcie, a wyrazem jego zaniepokojenia sta\u0142 si\u0119 tekst pod bardzo wymownym tytu\u0142em: Czy mam prawo ryzykowa\u0107?<\/em>. Re\u017cyser napisa\u0142 w nim: Towarzysz\u0105c m\u0142odziutkim bohaterom \u201ePierwszej mi\u0142o\u015bci\u201d, byli\u015bmy tylko o krok przed sytuacj\u0105, w kt\u00f3rej film, nasza obecno\u015b\u0107 zacz\u0119\u0142yby kszta\u0142towa\u0107 ich \u017cycie w spos\u00f3b nienaturalny, wszystko jedno \u2013 dobry czy z\u0142y. Czy nast\u0119pnym razem uda nam si\u0119 zatrzyma\u0107? Czy mam prawo ryzykowa\u0107? S\u0105dz\u0119, \u017ce nie. Nie chc\u0119 by\u0107 za to odpowiedzialny. Jest to dla mnie problem moralny, kt\u00f3ry musia\u0142em rozwi\u0105za\u0107 <\/em>[19]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Konsekwencj\u0105 s\u0142usznych obaw Kie\u015blowskiego by\u0142o porzucenie projektu Ewa, Ewunia<\/em>, pomy\u015blanego jako swego rodzaju sequel Pierwszej mi\u0142o\u015bci<\/em>. Re\u017cyser planowa\u0142 \u015bledzi\u0107 przez 20 lat rozw\u00f3j c\u00f3rki Romana i Jadzi \u2013 stworzy\u0107 spektakularny dokument o dorastaniu, powolnym wkraczaniu w doros\u0142o\u015b\u0107 [20]<\/sup>. Uda\u0142o mu si\u0119 nawet w zwi\u0105zku z tym za\u0142atwi\u0107 dla swoich bohater\u00f3w porz\u0105dne, czteropokojowe mieszkanie od telewizyjnych w\u0142odarzy, kt\u00f3rym wyt\u0142umaczy\u0142, \u017ce w ten spos\u00f3b film b\u0119dzie mia\u0142 pozytywniejszy wyd\u017awi\u0119k: Oni po prostu nie maj\u0105 mieszkania i je\u017celi zrobimy film o dziecku, kt\u00f3re rodzi si\u0119 w jakiej\u015b norze i wyrasta w niej na jakim\u015b koszmarnym podw\u00f3rku, w\u015br\u00f3d jaki\u015b innych brudnych, biednych, zaniedbanych dzieci, no to nie b\u0119dziemy mieli filmu optymistycznego<\/em>[21]<\/sup>. Przez kilka lat re\u017cyser rzeczywi\u015bcie \u015bledzi\u0142 losy malutkiej c\u00f3rki bohater\u00f3w Pierwszej mi\u0142o\u015bci<\/em>, w regularnych odst\u0119pach czasu odwiedzaj\u0105c ich mieszkanie wraz z kamer\u0105 i niewielk\u0105 ekip\u0105 filmow\u0105. Ostatecznie przerwa\u0142 jednak zdj\u0119cia. Uzna\u0142, \u017ce bohaterowie Ewy, Ewuni zacz\u0119li czerpa\u0107 korzy\u015bci z faktu, \u017ce s\u0105 filmowani, innymi s\u0142owy fakt wyst\u0119powania w filmie zacz\u0105\u0142 mie\u0107 wp\u0142yw na ich \u017cycie<\/em> [22]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Dwukrotnie zdarzy\u0142o si\u0119, \u017ce Kie\u015blowski blokowa\u0142 telewizyjn\u0105 premier\u0119 gotowego ju\u017c filmu \u2013 w\u0142a\u015bnie ze wzgl\u0119du na bohater\u00f3w, kt\u00f3rym ten rodzaj dystrybucji m\u00f3g\u0142by zaszkodzi\u0107. Po raz pierwszy taka sytuacja mia\u0142a miejsce w przypadku dokumentu Z punktu widzenia nocnego portiera<\/em>. Re\u017cyser przedstawi\u0142 w nim Mariana Osucha \u2013 tytu\u0142owego nocnego portiera, czerpi\u0105cego nieskrywan\u0105 przyjemno\u015b\u0107 z kontrolowania i donoszenia, uprzykrzania innym ludziom \u017cycia. By\u0142 to pierwszy, i jedyny, dokument w karierze autora Siedmiu kobiet w r\u00f3\u017cnym wieku <\/em>(1978) z bohaterem jednoznacznie negatywnym \u2013 celem filmu by\u0142o ostrze\u017cenie, na podstawie konkretnej jednostki przed og\u00f3ln\u0105, niebezpieczn\u0105 tendencj\u0105. W\u0105tpliwo\u015bci natury etycznej od samego pocz\u0105tku mia\u0142a Lidia Zonn, \u017cona Kazimierza Karabasza i etatowa monta\u017cystka film\u00f3w Kie\u015blowskiego: Pan Kie\u015blowski na wst\u0119pie powiedzia\u0142, \u017ce to b\u0119dzie film z bohaterem negatywnym. Samo w sobie nie jest to jeszcze niczym z\u0142ym. Problem polega\u0142 na tym, \u017ce ten cz\u0142owiek nie rozumia\u0142 kontekstu, w kt\u00f3ry zosta\u0142 wetkni\u0119ty. Re\u017cyser go podpuszcza\u0142. Nie mo\u017ce by\u0107 usprawiedliwieniem, \u017ce Marian Osuch sam chcia\u0142. Cz\u0142owiek kieruj\u0105cy si\u0119 zasadami moralnymi nie mo\u017ce szuka\u0107 usprawiedliwienia w tym, co si\u0119 dzieje wok\u00f3\u0142. To, co zrobimy, zostaje na ekranie, a okoliczno\u015bci, w kt\u00f3rych to zrobili\u015bmy, w przysz\u0142o\u015bci nikogo nie b\u0119d\u0105 interesowa\u0107. Dla mnie to by\u0142a bardzo trudna sytuacja. Z jednej strony Nocny portier z powod\u00f3w etycznych mi si\u0119 nie podoba\u0142, ale z drugiej strony odwa\u017cnie i celnie atakowa\u0142 system, kt\u00f3ry nie podoba\u0142 mi si\u0119 jeszcze bardziej. Odm\u00f3wienie Kie\u015blowskiemu wsp\u00f3\u0142pracy przy takim projekcie, w takim momencie by\u0142oby odebrane jako tch\u00f3rzostwo. Wybra\u0142am lojalno\u015b\u0107 wobec re\u017cysera<\/em> [23]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Dokument przele\u017ca\u0142 dwa lata na p\u00f3\u0142ce ze wzgl\u0119du na decyzj\u0119 Janusza Wilhelmiego, nies\u0142awnego kierownika Ministerstwa Kultury i Sztuki. Po raz pierwszy pokazany zosta\u0142 na Krakowskim Festiwalu Filmowym w 1979 roku. Zdoby\u0142 Grand Prix, Z\u0142otego Lajkonika, i nagrod\u0119 FIPRESCI. Podczas premierowego seansu Kie\u015blowski siedzia\u0142 obok Agnieszki Holland i Jerzego Stuhra. Ka\u017cdy komentarz z offu wyg\u0142oszony przez Mariana Osucha, w dzieci\u0144stwie analfabet\u0119, myl\u0105cego ko\u0144c\u00f3wki i tworz\u0105cego nowe s\u0142owa, budzi\u0142 na sali wybuchy gromkiego \u015bmiechu, dodatkowo pot\u0119gowanego przez to, z jak \u015bmierteln\u0105 powag\u0105 bohater rozprawia o swoich skrajnych, z gruntu faszystowskich pogl\u0105dach. Kie\u015blowski coraz mocniej zapada\u0142 si\u0119 w fotel. No i niez\u0142ego kretyna z faceta zrobi\u0142e\u015b<\/em> – komentowa\u0142a Agnieszka Holland [24]<\/sup>. Jerzy Stuhr dodaje po latach: Pami\u0119tam jego min\u0119 na tym pokazie w Krakowie, jakiej jeszcze nigdy nie widzia\u0142em. Jakby si\u0119 wstydzi\u0142 za tego cz\u0142owieka. Przypomnia\u0142em j\u0105 sobie, gdy oznajmi\u0142, \u017ce nie b\u0119dzie ju\u017c robi\u0142 dokument\u00f3w<\/em> [25]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Gdy w 1980 roku telewizja proponuje, \u017ce wy\u015bwietli Z punktu widzenia nocnego portiera<\/em>, Kie\u015blowski bez chwili wahania odmawia. W swojej autobiografii t\u0142umaczy: (\u2026) uwa\u017ca\u0142em, \u017ce pokazuj\u0105c ten film w telewizji, zrobi si\u0119 temu cz\u0142owiekowi okropn\u0105 krzywd\u0119. Zobacz\u0105 go jego znajomi, bliscy, s\u0105siedzi, jego c\u00f3rka, jego syn i jego \u017cona, i albo go wy\u015bmiej\u0105, albo go poni\u017c\u0105. To nie by\u0142o do niczego potrzebne, zw\u0142aszcza, \u017ce ja nie by\u0142em przeciwko niemu jako osobie. By\u0142em przeciwko pewnej postawie, kt\u00f3r\u0105 reprezentowa\u0142, ale to przecie\u017c nie znaczy, \u017ce jak facet reprezentuje tak\u0105 postaw\u0119, to nale\u017cy go z tego powodu postawi\u0107 pod murem. Zw\u0142aszcza, \u017ce ta postawa w du\u017cym stopniu by\u0142a taka, poniewa\u017c on wiedzia\u0142, \u017ce ja tego po nim oczekuj\u0119, \u017ce mi si\u0119 podoba, co m\u00f3wi. Zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w to bezgranicznie, poniewa\u017c chcia\u0142 zaspokoi\u0107 moje oczekiwania, kt\u00f3re czu\u0142, oczywi\u015bcie, instynktownie<\/em> [26]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Drugi przypadek wstrzymania telewizyjnej premiery filmu wydaje si\u0119 jeszcze bardziej dramatyczny. W 1977 roku Kie\u015blowski zrealizowa\u0142 Nie wiem<\/em> \u2013 dokument o Adamie \u015amiarowskim, by\u0142ym dyrektorze Dolno\u015bl\u0105skich Zak\u0142ad\u00f3w Bia\u0142osk\u00f3rniczych \u201eRenifer\u201d. M\u0119\u017cczyzna wprowadzi\u0142 w fabryce nowe porz\u0105dki. Zlikwidowa\u0142 korupcj\u0119 i postawi\u0142 si\u0119 lokalnej mafii, regularnie rozkradaj\u0105cej zasoby przedsi\u0119biorstwa. W ci\u0105gu trzech lat uda\u0142o mu si\u0119 przemieni\u0107 \u201eRenifera\u201d z podupadaj\u0105cej firmy w dobrze prosperuj\u0105c\u0105, dochodow\u0105 maszyn\u0119. Zosta\u0142 w zwi\u0105zku z tym odznaczony Srebrnym Krzy\u017cem Zas\u0142ugi. Dos\u0142ownie kilka dni p\u00f3\u017aniej sytuacja zmieni\u0142a si\u0119 o sto osiemdziesi\u0105t stopni \u2013 miejsce tych, kt\u00f3rzy wr\u0119czyli \u015amiarowskiemu odznaczenie, zaj\u0119li ludzie, kt\u00f3rym dyrektor \u201eRenifera\u201d nadepn\u0105\u0142 na odcisk. M\u0119\u017cczyzna momentalnie straci\u0142 prac\u0119, zosta\u0142 aresztowany i oskar\u017cony o kradzie\u017c pa\u0144stwowego mienia (radia tranzystorowego i dw\u00f3ch koc\u00f3w z samochodu s\u0142u\u017cbowego). Cho\u0107 uda\u0142o mu si\u0119 dowie\u015b\u0107 przed s\u0105dem swojej niewinno\u015bci, to wysoko postawieni przeciwnicy zadbali o to, aby nie by\u0142 on w stanie znale\u017a\u0107 zatrudnienia na terenie ca\u0142ego wojew\u00f3dztwa. \u015amiarowski wraz z rodzin\u0105 zmuszony zosta\u0142 wi\u0119c do przeprowadzki. Jego smutny los, analogicznie jak w przypadku Mariana Osucha, pos\u0142u\u017cy\u0142 Kie\u015blowskiemu do zobrazowania szerszej tendencji. Najlepiej \u015bwiadczy o tym plansza otwieraj\u0105ca i zamykaj\u0105ca Nie wiem<\/em>: Pewien cz\u0142owiek opowiedzia\u0142 o swoim \u017cyciu. Niezale\u017cnie od subiektywizmu i fragmentaryczno\u015bci relacji ten cz\u0142owiek i jego stan istniej\u0105 obiektywnie. Trzeba liczy\u0107 si\u0119 z tymi faktami, bo zwielokrotnione s\u0105 zjawiskiem spo\u0142ecznym<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Dokument Kie\u015blowskiego z\u0142o\u017cony jest z niemal\u017ce samych uj\u0119\u0107 \u015amiarowskiego, kt\u00f3ry w\u0142asnymi s\u0142owami, krok po kroku opisuje swoj\u0105 \u017cyciow\u0105 tragedi\u0119. M\u0119\u017cczyzna nie wyst\u0119puje jednak w filmie pod w\u0142asnym imieniem i nazwiskiem (jest ca\u0142kowicie anonimowy), ponadto personalia wszystkich os\u00f3b zamieszanych w opisywan\u0105 przez niego afer\u0119 zosta\u0142y w postprodukcji zag\u0142uszone przez charakterystyczny stukot maszyny do pisania. W ten spos\u00f3b Kie\u015blowski chcia\u0142 uchroni\u0107 swojego bohatera przed mo\u017cliwymi konsekwencjami premiery dokumentu, kt\u00f3ry i tak nie trafi\u0142 do telewizyjnej ram\u00f3wki \u2013 re\u017cyser uzna\u0142 bowiem, \u017ce by\u0142oby to dla przysz\u0142ych los\u00f3w \u015amiarowskiego zbyt ryzykowne: W 1980 roku mafia, kt\u00f3ra go niszczy\u0142a, wcale nie znikn\u0119\u0142a. Robi\u0142o si\u0119 tylko pozornie r\u00f3\u017cne ruchy, kt\u00f3re sugerowa\u0142y, \u017ce jest wi\u0119ksza wolno\u015b\u0107 ni\u017c by\u0142a naprawd\u0119. Naprawd\u0119 nic si\u0119 nie zmieni\u0142o<\/em> [27]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Mimo wszystkich \u015brodk\u00f3w ostro\u017cno\u015bci, realizacja Nie wiem<\/em> i tak odbi\u0142a si\u0119 na \u017cyciu \u015amiarowskiego negatywnie. Po raz pierwszy \u2013 jeszcze w trakcie okresu zdj\u0119ciowego. Kr\u0119c\u0105cy si\u0119 po posesji filmowcy zirytowali w\u0142a\u015bcicieli, napi\u0119cia nie roz\u0142adowa\u0142a nawet rekompensata pieni\u0119\u017cna. \u015amiarowskim wypowiedziano najem. To by\u0142a pierwsza przykro\u015b\u0107<\/em> [28]<\/sup>. Potem by\u0142o jeszcze gorzej. W swojej autobiografii, zatytu\u0142owanej Serendipity<\/em>, m\u0119\u017cczyzna, pozostaj\u0105cy pod sta\u0142\u0105 opiek\u0105 psychiatry, napisa\u0142, \u017ce rozdrapywanie starych ran, powracanie do nieprzyjemnych wspomnie\u0144 doprowadzi\u0142o go na skraj za\u0142amania nerwowego: Zacz\u0119\u0142y mnie m\u0119czy\u0107 w snach jakie\u015b wizje nieokre\u015blonej katastrofy<\/em> [29]<\/sup>. Co prawda Nie wiem<\/em> nie trafi\u0142o do telewizji (przynajmniej nie za \u017cycia Kie\u015blowskiego), ale by\u0142o rozpowszechniane na wewn\u0119trznych pokazach partyjnych i w wybranych, warszawskich kinach studyjnych. Premiera filmu sprawi\u0142a, \u017ce \u015amiarowskim zn\u00f3w zacz\u0119li interesowa\u0107 si\u0119 wp\u0142ywowi dygnitarze. Mieszkanie s\u0142u\u017cbowe, do kt\u00f3rego mia\u0142 ju\u017c odbiera\u0107 klucze, nagle otrzymuje kto\u015b inny, w pracy zostaje przeniesiony do gorszego gabinetu, pojawiaj\u0105 si\u0119 problemy z przyznaniem mu Krzy\u017ca Kawalerskiego<\/em> [30]<\/sup>. M\u0119\u017cczyzna do ko\u0144ca \u017cycia walczy\u0142 z dokumentem Kie\u015blowskiego, pr\u00f3buj\u0105c doprowadzi\u0107 do zakazu jego udost\u0119pnienia. Pisa\u0142 skargi do Ministerstwa Kultury i Nauki, procesowa\u0142 si\u0119 z Wytw\u00f3rni\u0105 Film\u00f3w Dokumentalnych \u2013 bezskutecznie.<\/p>\n\n\n\n

Przypadek Adama \u015amiarowskiego i filmu Nie wiem<\/em> stanowi wyra\u017an\u0105, czarn\u0105 plam\u0119 na to\u017csamo\u015bci etycznej Krzysztofa Kie\u015blowskiego. Jest przyk\u0142adem tego, jak filmowcy, pomimo najlepszych intencji, mog\u0105 zaszkodzi\u0107 swojemu bohaterowi \u2013 jak okrutna i nieprzewidywalna potrafi by\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107. Re\u017cyser przekona\u0142 si\u0119 o tym dobitnie r\u00f3wnie\u017c kilka lat p\u00f3\u017aniej, podczas realizacji filmu Dworzec<\/em>. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce gdy ekipa Kie\u015blowskiego znajdowa\u0142a si\u0119 na terenie warszawskiego dworca, w jednej ze skrytek umieszczone zosta\u0142o rozcz\u0142onkowane cia\u0142o kobiety. Milicjanci, bez pytania o pozwolenie, zarekwirowali ca\u0142y materia\u0142 zrealizowany przez filmowc\u00f3w, licz\u0105c, \u017ce w ten spos\u00f3b odnajd\u0105 zab\u00f3jczyni\u0119, kt\u00f3r\u0105 okaza\u0142a si\u0119 c\u00f3rka denatki. Cho\u0107 po kilku dniach ta\u015bmy wr\u00f3ci\u0142y do WFD bez szwanku, ca\u0142a sytuacja bardzo mocno odbi\u0142a si\u0119 na Kie\u015blowskim: (\u2026) co ja wtedy zrozumia\u0142em? \u017be chc\u0105c nie chc\u0105c, zupe\u0142nie niezale\u017cnie od mojej intencji i woli, mog\u0142em si\u0119 sta\u0107 donosicielem. (\u2026) To by\u0142 taki moment, kiedy zrozumia\u0142em, \u017ce wi\u0119cej dokumentu nie chc\u0119 robi\u0107, taki moment, kt\u00f3ry nie by\u0142 wa\u017cny, bo nie by\u0142o \u017cadnych skutk\u00f3w tej historii \u2013 negatywnych ani pozytywnych. Niemniej ta historia u\u015bwiadomi\u0142a mi, jak malutkim jestem trybikiem w jakiej\u015b maszynie, kt\u00f3r\u0105 obraca zupe\u0142nie kto inny w obcych mi celach<\/em> [31]<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Bez ko\u0144ca.<\/em> Autor: brak danych. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Tor”\/<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Podsumowanie albo <\/strong>Amator<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Po do\u015bwiadczeniach z Nie wiem<\/em> i Z punktu widzenia nocnego portiera<\/em> Kie\u015blowski zrezygnowa\u0142 z realizacji dokument\u00f3w skupionych wok\u00f3\u0142 indywidualnego bohatera, coraz mocniej sk\u0142aniaj\u0105c si\u0119 w kierunku kina fabularnego, kt\u00f3re pozwala\u0142o mu zbli\u017cy\u0107 si\u0119 do cz\u0142owieka bez podejmowania moralnego ryzyka: Nie wszystko da si\u0119 opisa\u0107. To jest wielki problem filmu dokumentalnego. \u0141api\u0119 si\u0119 sam we w\u0142asn\u0105 pu\u0142apk\u0119. Im bli\u017cej chc\u0119 by\u0107 cz\u0142owieka, tym bardziej cz\u0142owiek si\u0119 przede mn\u0105 zamyka. I to jest ca\u0142kiem naturalne i tego nie mo\u017cna omin\u0105\u0107<\/em>[32]<\/sup>. Sw\u00f3j ostatni film non-fiction nakr\u0119ci\u0142 w 1988 roku i by\u0142o to Siedem dni w tygodniu<\/em>, etiuda wchodz\u0105ca w sk\u0142ad mi\u0119dzynarodowego projektu City Life <\/em>(1990). Wcze\u015bniej Kie\u015blowski zrealizowa\u0142 jednak Amatora <\/em>(1979) \u2013 film, w kt\u00f3rym na gruncie fabularnym podsumowa\u0142 niejako swoje dokumentalne do\u015bwiadczenia, rozliczaj\u0105c si\u0119 tym samym z pewnym etapem swojej tw\u00f3rczo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

W perypetiach Filipa Mosza, tytu\u0142owego autora amatorskich film\u00f3w dokumentalnych, re\u017cyser zawar\u0142, niczym w pigu\u0142ce, niemal\u017ce ka\u017cdy z istotnych aspekt\u00f3w swojej pracy. Bohater, tak jak Kie\u015blowski, odczuwa g\u0142\u0119bok\u0105 potrzeb\u0119 opisania \u015bwiata i odk\u0142amania rzeczywisto\u015bci \u2013 dlatego decyduje si\u0119 na realizacj\u0119 kr\u00f3tkich metra\u017cy na temat lokalnego banku (odnowionego tylko od strony fasady) czy niefunkcjonuj\u0105cej cegielni. Pr\u00f3buje wprowadzi\u0107 w \u017cycie dramaturgi\u0119 rzeczywisto\u015bci, rejestruj\u0105c na ta\u015bmie post\u0119puj\u0105cy remont chodnika przed blokiem. W zwi\u0119z\u0142y, oddaj\u0105cy istot\u0119 rzeczy spos\u00f3b podsumowuje ten aspekt tw\u00f3rczo\u015bci Mosza (a tak\u017ce Kie\u015blowskiego) sympatyczny nieznajomy, spotkany przez bohatera na festiwalu film\u00f3w amatorskich: Znaczy, ty filmujesz to, co jest? Ty wiesz, \u017ce to jest pomys\u0142<\/em>. Bohater nie boi si\u0119 przy tym \u201ezag\u0119\u015bci\u0107\u201d rzeczywisto\u015bci, jak chocia\u017cby w scenie z go\u0142\u0119biem, kt\u00f3rego odgania r\u0119k\u0105, aby sfilmowa\u0107, jak zwierz\u0119 wzbija si\u0119 do lotu (potem rozsypuje na parapecie okruchy chleba, licz\u0105c zapewne, \u017ce ptak wr\u00f3ci i b\u0119dzie mo\u017cna powt\u00f3rzy\u0107 uj\u0119cie). Mierzy si\u0119 z cenzur\u0105, kt\u00f3r\u0105 w Amatorze<\/em> reprezentuje dyrektor zak\u0142adu, ingeruj\u0105cy w materia\u0142 realizowany przez Mosza. Wreszcie odkrywa, podobnie jak Kie\u015blowski, \u017ce film dokumentalny mo\u017ce mie\u0107 wp\u0142yw na rzeczywisto\u015b\u0107 \u2013 nie tylko pozytywny, ale i negatywny. Pomimo szlachetnych intencji, jeden ze zrealizowanych przez bohatera film\u00f3w doprowadza do zwolnienia z pracy jego prze\u0142o\u017conego, dobrodusznego Stasia. Jak s\u0142usznie zauwa\u017ca dyrektor zak\u0142adu, staj\u0105cy si\u0119 pod koniec Amatora<\/em> postaci\u0105 zdecydowanie bardziej niejednoznaczn\u0105: Trzeba bardzo uwa\u017ca\u0107 jak si\u0119 zabiera g\u0142os, \u017ceby czego\u015b nie zepsu\u0107<\/em>. Rozmowa z dyrektorem sprawia, \u017ce Mosz niszczy ta\u015bm\u0119 z materia\u0142em na temat cegielni, blokuj\u0105c w ten spos\u00f3b telewizyjn\u0105 premier\u0119 swojego filmu.<\/p>\n\n\n\n

Adresatem fina\u0142owego monologu Stasia m\u00f3g\u0142by by\u0107 nie tylko Mosz, ale i m\u0142ody Kie\u015blowski: Nic nie m\u00f3w, ja wiem co czujesz, wiem, \u017ce ci jest przykro. M\u00f3g\u0142bym powiedzie\u0107, \u017ceby\u015b si\u0119 nie przejmowa\u0142, \u017ce to nie twoja wina, ale nie powiem ci, bo to jest wa\u017cniejsza sprawa w tym wszystkim. Wiesz, musisz wiedzie\u0107, \u017ce takie rzeczy b\u0119d\u0105 ci si\u0119 teraz cz\u0119sto przydarza\u0107, a ty musisz naprz\u00f3d i\u015b\u0107. Jak czujesz, \u017ce masz racj\u0119, to wszystko inne jest niewa\u017cne. Przecie\u017c nie b\u0119dziesz nigdy wiedzia\u0142, komu pomagasz, kto to wykorzysta, przeciwko komu pracujesz. Tak jak teraz nie wiedzia\u0142e\u015b. Komu\u015b pomo\u017cesz, kogo\u015b skrzywdzisz. Jeste\u015b wra\u017cliwy, to ci b\u0119dzie ci\u0119\u017cko, ale musisz tak robi\u0107 ca\u0142y czas jak czujesz. Co\u015b si\u0119 w tobie obudzi\u0142o. Co\u015b dobrego, trzymaj si\u0119 tego<\/em>. W ostatnich minutach Amatora<\/em> w Filipie Moszu budzi si\u0119 co\u015b jeszcze. G\u0142\u0119bokie poczucie zawodowej etyki \u2013 etyki dokumentalisty.   <\/p>\n\n\n\n

W Kie\u015blowskim, podobnie jak w Moszu, to specyficzne poczucie dojrzewa\u0142o stopniowo. Re\u017cyser wielokrotnie wkracza\u0142 na moralnie grz\u0105ski grunt, czasem zatrzymuj\u0105c si\u0119 w odpowiednim momencie (Ewa, Ewunia<\/em>), a czasem id\u0105c o krok za daleko, szkodz\u0105c swoim bohaterom (Z punktu widzenia nocnego portiera<\/em>, Nie wiem<\/em>). Zawsze stara\u0142 si\u0119 przy tym pozostawa\u0107 wierny rzeczywisto\u015bci, ingeruj\u0105c w ni\u0105 tak, aby jej nie zniekszta\u0142ci\u0107. Pr\u00f3bowa\u0142 naprawia\u0107 pope\u0142nione b\u0142\u0119dy, chocia\u017cby przez wstrzymywanie telewizyjnych premier swoich film\u00f3w \u2013 tak d\u0142ugo jak to by\u0142o mo\u017cliwe. Koniec ko\u0144c\u00f3w uzna\u0142 jednak, \u017ce, aby pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 tytu\u0142em jednego z napisanych przez niego artyku\u0142\u00f3w, nie ma prawa ryzykowa\u0107. W ostatnim etapie jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 dokumentalna zatoczy\u0142a znamienne ko\u0142o \u2013 Kie\u015blowski porzuci\u0142 realizacj\u0119 intymnych portret\u00f3w jednostek na rzecz opisu rzeczywisto\u015bci (Siedem kobiet w r\u00f3\u017cnym wieku<\/em>, Dworzec<\/em>, Siedem dni w tygodniu<\/em>). Zainteresowanie cz\u0142owiekiem i jego skomplikowan\u0105 natur\u0105 rozwija\u0142 ju\u017c tylko na gruncie filmu fabularnego.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

[1]<\/sup>     K. Kie\u015blowski, Film dokumentalny a rzeczywisto\u015b\u0107<\/em>, [w:] Teoria praktyki<\/em>, pod red. Katarzyny M\u0105ki-Malaty\u0144skiej, \u0141\u00f3d\u017a 2019, str. 19.<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/sup>     K. Kie\u015blowski, O sobie<\/em>, Krak\u00f3w 1997, str. 48-49.<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/sup>     B. Kosi\u0144ski, K. Kie\u015blowski, T. Zygad\u0142o, Dokumentarzy\u015bci o dokumencie<\/em>, \u201ePolityka\u201d 1971, nr 28; cyt. za: M. Jazdon, Dokumentarzy\u015bci i krytyk. Zygmunt Ka\u0142u\u017cy\u0144ski a dokumentali\u015bci \u201enowej zmiany\u201d<\/em>, Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication<\/em>, T. 20, nr 29, marzec 2017, str. 15-46,<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/sup>     J. Socha, \u017bebrowski. Hipnotyzer<\/em>, Warszawa 2018, str. 188; cyt. za: K. Surmiak-Doma\u0144ska, Kie\u015blowski. Zbli\u017cenie<\/em>, Warszawa 2018, str. 158.<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/sup>     K. Kie\u015blowski,  Film dokumentalny a rzeczywisto\u015b\u0107<\/em>, str. 23.<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/sup>     K. Surmiak-Doma\u0144ska, op.cit., str. 158.<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/sup>     Ibidem, str. 159.<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/sup>     K. Kie\u015blowski, Film dokumentalny a rzeczywisto\u015b\u0107<\/em>, str. 23.<\/p>\n\n\n\n

[9]<\/sup>     M. Hendrykowski, Kie\u015blowski jako dokumentalista<\/em>, w: Katalog XXXIII Mi\u0119dzynarodowego Festiwalu Film\u00f3w Kr\u00f3tkometra\u017cowych<\/em>, Krak\u00f3w 1996, str. 88; cyt. za: M. Jazdon, Dokumenty Kie\u015blowskiego<\/em>, Pozna\u0144 2002, str. 77.<\/p>\n\n\n\n

[10]<\/sup>     K. Kie\u015blowski, Film dokumentalny a rzeczywisto\u015b\u0107<\/em>, str. 16.<\/p>\n\n\n\n

[11]<\/sup>     M. Hendrykowski, Marcel \u0141ozi\u0144ski<\/em>, Warszawa 2008, str. 116.<\/p>\n\n\n\n

[12]<\/sup>     W\u0142a\u015bnie z tego powodu Kie\u015blowski zrezygnowa\u0142 w 1982 roku z realizacji dokumentu pt. Twarze<\/em>, w kt\u00f3rym mia\u0142 nadziej\u0119 opowiedzie\u0107 o procesach z czasu stanu wojennego. Odkry\u0142 jednak, \u017ce ju\u017c sama obecno\u015b\u0107 kamery, fakt filmowania, sprawia, \u017ce wyroki na salach s\u0105dowych albo nie zapadaj\u0105 w og\u00f3le albo s\u0105 znacznie zani\u017cane. Kamera sta\u0142a si\u0119 uczestnikiem \u017cycia, kreuj\u0105cym konkretne sytuacje egzystencjalne: jej obecno\u015b\u0107 ratowa\u0142a ludzi od wyrok\u00f3w kilkuletniego wi\u0119zienia<\/em> (M. Jazdon, op.cit., str. 131).<\/p>\n\n\n\n

[13]<\/sup>     K. Wierzbicki, Kie\u015blowski w PZPR<\/em>, \u201eGazeta Wyborcza\u201d, 13 marca 2010; cyt. za: K. Surmiak-Doma\u0144ska, op.cit., str. 174.<\/p>\n\n\n\n

[14]<\/sup>     S. Zawi\u015bli\u0144ski [red.], Kie\u015blowski. Bez ko\u0144ca<\/em>, Warszawa 1994, str. 77; cyt. za: K. Surmiak-Doma\u0144ska, op.cit., str. 174-175.<\/p>\n\n\n\n

[15]<\/sup>     M. Jazdon,op.cit., str. 174.<\/p>\n\n\n\n

[16]<\/sup>     Ibidem, str. 126.<\/p>\n\n\n\n

[17]<\/sup>     K. Surmiak-Doma\u0144ska, op.cit., str. 203.<\/p>\n\n\n\n

[18]<\/sup>     K. Kie\u015blowski, Film dokumentalny a rzeczywisto\u015b\u0107<\/em>, str. 29.<\/p>\n\n\n\n

[19]<\/sup>     K. Kie\u015blowski, Czy mam prawo ryzykowa\u0107?<\/em>, \u201ePolska\u201d nr 5, maj 1976; cyt. za: M. Jazdon, op.cit., str. 44.<\/p>\n\n\n\n

[20]<\/sup>     Od 1964 roku podobny projekt (Up Series<\/em>) realizowa\u0142 na terenie Wielkiej Brytanii Michael Apted.<\/p>\n\n\n\n

[21]<\/sup>     K. Kie\u015blowski, O sobie<\/em>, str. 60.<\/p>\n\n\n\n

[22]<\/sup>     M. Jazdon, op.cit., str. 128-129.<\/p>\n\n\n\n

[23]<\/sup>     K. Surmiak-Doma\u0144ska, op.cit., str. 211.<\/p>\n\n\n\n

[24]<\/sup>     Ibidem.<\/p>\n\n\n\n

[25]<\/sup>     Ibidem.<\/p>\n\n\n\n

[26]<\/sup>     K. Kie\u015blowski, O sobie<\/em>, str. 66.<\/p>\n\n\n\n

[27]<\/sup>     K. Kie\u015blowski, O sobie<\/em>, str. 65.<\/p>\n\n\n\n

[28]<\/sup>     K. Surmiak-Doma\u0144ska, op.cit., str. 217.<\/p>\n\n\n\n

[29]<\/sup>     Cytat podaj\u0119 za: K. Surmiak-Doma\u0144ska, op.cit., str. 217.<\/p>\n\n\n\n

[30]<\/sup>     Ibidem, str. 219.<\/p>\n\n\n\n

[31]<\/sup>     K. Kie\u015blowski, O sobie<\/em>, str. 69-70.<\/p>\n\n\n\n

[32]<\/sup>    Ibidem, str. 70.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Jan Brzozowski<\/strong> \u2013 absolwent pozna\u0144skiego filmoznawstwa, sw\u00f3j licencjat po\u015bwi\u0119ci\u0142 skomplikowanej relacji \u0142\u0105cz\u0105cej Jean-Luca Godarda i Fran\u00e7ois Truffaut. Od 2017 roku jest redaktorem portalu film.org.pl, publikuje r\u00f3wnie\u017c na \u0142amach internetowego czasopisma \u201eNowy Napis Co Tydzie\u0144\u201d. Wyr\u00f3\u017cniony w XLVI Konkursie na Najlepszy Referat Studencki i Prac\u0119 Licencjack\u0105 im. S. Dobrzyckiego za esej o izolacji w tw\u00f3rczo\u015bci Franza Kafki. <\/p>\n\n\n\n

Streszczenie:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Artyku\u0142 skupiony jest wok\u00f3\u0142 zagadnienia szeroko poj\u0119tej etyki zawodowej w kontek\u015bcie dokumentalnej tw\u00f3rczo\u015bci Krzysztofa Kie\u015blowskiego. Na wybranych przyk\u0142adach autor prezentuje, jak  istotne by\u0142y dla polskiego re\u017cysera aspekty etyczne. Przede wszystkim, z jak\u0105 wyrozumia\u0142o\u015bci\u0105 i odpowiedzialno\u015bci\u0105 traktowa\u0142 on swoich bohater\u00f3w, dwukrotnie wstrzymuj\u0105c telewizyjne premiery film\u00f3w (Nie wiem<\/em>, Z punktu widzenia nocnego portiera<\/em>) z powodu przeczucia, \u017ce nadu\u017cy\u0142 ich zaufania i przekroczy\u0142 pewne bariery moralne. Artyku\u0142 weryfikuje r\u00f3wnie\u017c, w jaki spos\u00f3b Kie\u015blowski ingerowa\u0142 w zastan\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, czasem tworz\u0105c j\u0105 niemal\u017ce od podstaw (\u017byciorys<\/em>), a czasem jedynie lekko j\u0105 \u201ezag\u0119szczaj\u0105c\u201d (termin autorstwa Marcela \u0141ozi\u0144skiego), tzn. wprowadzaj\u0105c w jej obr\u0119b elementy, kt\u00f3rych zadaniem by\u0142o prowokowanie okre\u015blonych reakcji.<\/p>\n\n\n\n

The article focuses on the issue of broadly defined work ethics in the context of Krzysztof Kie\u015blowski’s documentaries. By the use of selected examples the author presents how important ethical aspects were to the polish director. First of all, how understanding and responsible he was towards his heroes, holding the television premieres of his movies twice (I Don’t Know<\/em>, From a Night Porter’s Point of View<\/em>), because he felt that he betrayed their trust and went too far. Article also verifies how much Kie\u015blowski interfered in the existing reality, sometimes creating the whole situations (Life Story<\/em>), sometimes only slightly \u201ethickening\u201d it (the term by Marcel \u0141ozi\u0144ski) by introducing new elements which purpose were to provoke certain reactions.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Czy kamera posiada moralno\u015b\u0107? W sensie dos\u0142ownym \u2013 z pewno\u015bci\u0105 nie, jest przecie\u017c tylko wytworem ludzkiej pracy, przedmiotem. Przedmiotem, kt\u00f3ry obarczony jest jednak bardzo konkretnymi w\u0142a\u015bciwo\u015bciami, umo\u017cliwiaj\u0105cymi, w spos\u00f3b niejako automatyczny, zapis rzeczywisto\u015bci. To na cz\u0142owieku, tw\u00f3rcy filmu, a zw\u0142aszcza tw\u00f3rcy filmu dokumentalnego, ci\u0105\u017cy odpowiedzialno\u015b\u0107 za to, w jakiej formie owa rzeczywisto\u015b\u0107 zostanie przedstawiona na… Czytaj wi\u0119cej »Moralno\u015b\u0107 kamery. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Krzysztofa Kie\u015blowskiego w kontek\u015bcie etyki dokumentalisty<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":2345,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"off","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1017],"tags":[1052,124,56],"ppma_author":[1045],"class_list":["post-2220","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-3-2021","tag-etyka-dokumentalisty","tag-film-dokumentalny","tag-krzysztof-kieslowski"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t