![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/jo6.jpg\")
<\/b><\/p>\n\u00a0<\/b><\/p>\n
prof. dr hab. Jacek Ostaszewski, \u017ar\u00f3d\u0142o: archiwum prywatne<\/span><\/p>\n W ksi\u0105\u017cce Historia narracji filmowej<\/i> przywo\u0142uje Pan ogromn\u0105 liczb\u0119 przyk\u0142ad\u00f3w filmowych, przede wszystkim z obszaru kinematografii euro-ameryka\u0144skiej. Czy my\u015bleniu o ewolucji narracji filmowej towarzyszy\u0142a te\u017c refleksja nad mo\u017cliwymi narodowymi uwarunkowaniami tych proces\u00f3w? Czy w og\u00f3le jest sens, w Pana przekonaniu, my\u015ble\u0107 o narracji w kinie w kontek\u015bcie kina narodowego?<\/b><\/p>\n Moje zainteresowanie narracj\u0105 filmow\u0105 jako technik\u0105 opowiadania historii i \u015bledzenie w tym obszarze uniezwykle\u0144, kt\u00f3re wp\u0142ywaj\u0105 na spos\u00f3b odbioru filmu, zar\u00f3wno na p\u0142aszczy\u017anie poznawczej, jak i emocjonalnej, nie by\u0142o oparte na kryterium narodowym. Chodzi\u0142o raczej o perspektywy komunikacyjne i estetyczne, a te maj\u0105 natur\u0119 ponadnarodow\u0105. Sam dob\u00f3r przyk\u0142ad\u00f3w w Historii narracji filmowej<\/i> wynika\u0142 z repertuaru moich lektur filmowych i zainteresowania poszczeg\u00f3lnymi rozwi\u0105zaniami kompozycyjnymi. Inaczej jest w praktyce akademickiej. Kurs \u201enarracji filmowej\u201d prowadzony w polskiej uczelni obliguje do studiowania pod k\u0105tem dramaturgicznym i narracyjnym kina rodzimego. Dob\u00f3r konkretnych przyk\u0142ad\u00f3w poddawanych analizie \u2013 na przyk\u0142ad w ramach prac zaliczeniowych \u2013 opiera si\u0119 na moim prze\u015bwiadczeniu, \u017ce s\u0105 to filmy sw\u0105 oryginalno\u015bci\u0105, uj\u0119ciem tematu czy sposobem adaptacji tekstu literackiego intryguj\u0105ce poznawczo. Przedmiotem prac zaliczeniowych by\u0142y mi\u0119dzy innymi Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i> (re\u017c. Wojciech Jerzy Has, 1973), Jak daleko st\u0105d, jak blisko<\/i> (re\u017c. Tadeusz Konwicki, 1971), Palimpsest<\/i> (re\u017c. Konrad Niewolski, 2006), Wojna polsko-ruska<\/i> (re\u017c. Xawery \u017bu\u0142awski, 2009), Dom z\u0142y<\/i> (2009) i R\u00f3\u017ca<\/i> (2011) Wojciecha Smarzowskiego, Ida<\/i> (re\u017c. Pawe\u0142 Pawlikowski, 2013), Cicha noc<\/i> (re\u017c. Piotr Domalewski, 2017), Atak paniki<\/i> (re\u017c. Pawe\u0142 Ma\u015blona, 2017), ale te\u017c Ile wa\u017cy ko\u0144 troja\u0144ski?<\/i> (re\u017c. Juliusz Machulski, 2018). Pytanie zatem o techniki narracyjne w kontek\u015bcie kina narodowego z jednej strony jest nieobligatoryjne, z drugiej za\u015b oczywiste.<\/p>\n Jakie jest Pana pierwsze skojarzenie zwi\u0105zane \u2013 je\u015bli tak mo\u017cna powiedzie\u0107 \u2013 ze specyfik\u0105 narracyjn\u0105 polskiego kina? Czy rodzimi tw\u00f3rcy wnosili jaki\u015b istotny b\u0105d\u017a charakterystyczny wk\u0142ad w omawiane przez Pana procesy o charakterze bardziej globalnym? Czy mo\u017cna upatrywa\u0107 \u2013 historycznie lub wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie \u2013 jakich\u015b specyficznych w\u0142a\u015bciwo\u015bci filmowych narracji cho\u0107by w ich bliskich zwi\u0105zkach z polsk\u0105 literatur\u0105?<\/b><\/p>\n Pytanie to jest dla mnie k\u0142opotliwe, podobnie jak w przypadku oceniania promowanych przeze mnie prac dyplomowych, z powodu braku dystansu. Czasami z\u017cymam si\u0119 na prowincjonalizm, za\u015bciankowo\u015b\u0107 temat\u00f3w, manier\u0119 aktorsk\u0105, s\u0142abo\u015b\u0107 d\u017awi\u0119ku, ale z drugiej strony to jest \u201enasze\u201d. Szczerze m\u00f3wi\u0105c, je\u015bli chodzi o techniki narracyjne, to w kinie polskim widz\u0119 raczej wsp\u00f3\u0142brzmienie b\u0105d\u017a na\u015bladownictwo wobec trend\u00f3w kina europejskiego czy \u015bwiatowego. Bardzo ceni\u0119 filmy Andrzeja Munka i Wojciecha Jerzego Hasa, kt\u00f3rzy w odr\u00f3\u017cnieniu od np. bardziej konwencjonalnego \u2013 na poziomie narracji \u2013 Andrzeja Wajdy niew\u0105tpliwie sw\u0105 oryginalno\u015bci\u0105 wnosili wk\u0142ad do rozwoju technik opowiadania w kinie polskim i europejskim. Je\u015bli szuka\u0107 zwi\u0105zk\u00f3w z literatur\u0105, to szczeg\u00f3lnie ten drugi wykazywa\u0142 niezwyk\u0142\u0105 predylekcj\u0119 do wykorzystania potencja\u0142u rodzimej literatury jako kanwy scenariuszowej dla swoich film\u00f3w. Wystarczy tutaj przywo\u0142a\u0107 wspomniane ju\u017c Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>, R\u0119kopis znaleziony w Saragossie<\/i> (1964) czy Jak by\u0107 kochan\u0105<\/i> (1962). Sama jednak \u201eswojsko\u015b\u0107\u201d literatury nie przek\u0142ada si\u0119 \u2013 moim zdaniem \u2013 na specyfik\u0119 techniki narracyjnej czy stylistycznej. Ale mo\u017ce si\u0119 myl\u0119\u2026 By\u0107 mo\u017ce warto si\u0119 przyjrze\u0107 temu zagadnieniu.<\/p>\n Czy m\u00f3g\u0142by Pan wskaza\u0107 jakie\u015b tematy, kt\u00f3re w polskim kinie podejmowane s\u0105 szczeg\u00f3lnie cz\u0119sto, by\u0107 mo\u017ce wr\u0119cz s\u0105 ju\u017c nadmiernie wyeksploatowane i funkcjonuj\u0105 jako narracyjne klisze? I z drugiej strony, czy dostrzega Pan w rodzimej kinematografii jakie\u015b \u201enarracyjne bia\u0142e plamy\u201d \u2013 tematy celowo lub nie\u015bwiadomie pomijane czy wyparte?<\/b><\/p>\n Jako minimalista i widz zadowalam si\u0119 tym, co jest mi dane ogl\u0105da\u0107, bez ambicji \u201ein\u017cynierii dusz\u201d. Z trudem zatem przysz\u0142oby mi mapowa\u0107 stan kinematografii pod k\u0105tem pomijanych technik opowiadania. Je\u015bli ju\u017c si\u0119 pokusi\u0107 o pr\u00f3b\u0119 komentarza, to chyba \u0142atwiej wskaza\u0107 eksces przesady\u2026 Za przesadnie eksploatowany chwyt kompozycyjny uznaj\u0119 pos\u0142ugiwanie si\u0119 we wsp\u00f3\u0142czesnych filmach, a tak\u017ce serialach telewizyjnych, konstrukcj\u0105 czasu nielinearnego. Opowiadanie historii niechronologiczne, z u\u017cyciem p\u0119tli czasowych, wielu p\u0142aszczyzn wzajemnie przenikaj\u0105cych si\u0119 rzeczywisto\u015bci o r\u00f3\u017cnym cyklu czasowo\u015bci, jest wr\u0119cz manieryczne. Je\u015bli spojrze\u0107 na kino klasyczne, bez wzgl\u0119du na to, czy we\u017amiemy pod uwag\u0119 kino hollywoodzkie lat 30., czy kino polskie, absolutnie preferowa\u0142o ono opowiadania linearne, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 tylko od czasu do czasu retrospekcjami. Jeszcze do niedawna w ramach tzw. kina postklasycznego chronologia zdarze\u0144 tak\u017ce by\u0142a norm\u0105. Natomiast od kilkunastu lat pomys\u0142 na komplikowanie narracji i wprowadzenia zagadkowo\u015bci poprzez alinearno\u015b\u0107 sta\u0142 si\u0119 niemal norm\u0105. Czasami odnosz\u0119 wra\u017cenie, \u017ce tw\u00f3rcy decyduj\u0105 si\u0119 na to rozwi\u0105zanie tylko dlatego, \u017ce inni tak robi\u0105.<\/p>\n Przyjrzyjmy si\u0119 przez chwil\u0119 polskiemu kinu okresu mi\u0119dzywojennego. Czy m\u00f3g\u0142by Pan przywo\u0142a\u0107 szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105cy przyk\u0142ad realizacji modelu narracji melodramatycznej z lat 20. lub 30.?<\/b><\/p>\n Profesor Tadeusz Lubelski w Historii kina polskiego<\/i> wspomina o tym, \u017ce w\u0142a\u015bciwie ca\u0142e kino mi\u0119dzywojnia, a szczeg\u00f3lnie kino lat 30., by\u0142o melodramatyczne w sensie melodramatycznego trybu przedstawiania. Trudno z t\u0105 opini\u0105 si\u0119 nie zgodzi\u0107. Typowe rozwi\u0105zania dla trybu melodramatycznego s\u0105 stale obecne w filmach tego okresu: zaskakuj\u0105ce zwroty akcji, dualizm \u015bwiata, w kt\u00f3rym postacie s\u0105 uosobieniem si\u0142 dobra b\u0105d\u017a z\u0142a; postaci w niewielkim stopniu motywowane psychologicznie, traktowane raczej jak no\u015bniki warto\u015bci i upostaciowanie podstawowych r\u00f3l oraz stereotyp\u00f3w spo\u0142ecznych; satysfakcjonuj\u0105cy widza triumf dobra w finale cz\u0119sto osi\u0105gany za pomoc\u0105 chwytu deus ex machina<\/i>, czyli poprzez zrz\u0105dzenie losu b\u0105d\u017a przez przypadek. Trzeba jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce tak efektowne w trybie melodramatycznym po\u0142\u0105czenie patosu i akcji w polskich filmach, czy to z powod\u00f3w scenariuszowych, czy to realizacyjnych, niejednokrotnie wypada\u0142o do\u015b\u0107 blado. W U\u0142anie ksi\u0119cia J\u00f3zefa<\/i> (1937) mamy do czynienia z dramatycznymi zwrotami akcji, z podst\u0119pem si\u0142 z\u0142a, zagro\u017ceniem szlachetno\u015bci i uczciwo\u015bci bohatera oraz jego ukochanej, s\u0142owem \u201epatos\u201d jest, ale \u201eakcja\u201d wypada znacznie skromniej \u2013 mimo \u017ce temat i scenografia czas\u00f3w napoleo\u0144skich (mundury, konie i bro\u0144) zach\u0119ca\u0142y do batalistyki, w filmie prawie jej nie ma (jedna scena). Aktywno\u015b\u0107 kadry oficerskiej sprowadzona zostaje do nieustannego pokrzepiania si\u0119 a to jad\u0142em, a to amorami, \u017co\u0142nierze za\u015b cz\u0119\u015bciej \u015bpiewaj\u0105, ni\u017c strzelaj\u0105. Cz\u0119sto te\u017c dualizm \u015bwiata prowadz\u0105cy do konfrontacji si\u0142 dobra i z\u0142a przyjmowa\u0142 w polskich filmach posta\u0107 nieco sielankow\u0105 \u2013 si\u0142y z\u0142a ani nie by\u0142y wszechpot\u0119\u017cne, ani nie by\u0142y tak opresyjne jak na przyk\u0142ad w filmach Griffitha.<\/p>\n Tr\u0119dowata<\/em>, 1936 r., re\u017c. Juliusz Gardan, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n W kinie dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego powsta\u0142o wiele wr\u0119cz modelowych melodramat\u00f3w, w pe\u0142ni realizuj\u0105cych tryb melodramatyczno\u015bci przedstawiania historii. Chyba najbardziej znane s\u0105 adaptacje prozy Heleny Mniszk\u00f3wny i Tadeusza Do\u0142\u0119gi-Mostowicza, z Tr\u0119dowat\u0105<\/i> (1936), Ordynatem Michorowskim<\/i> (1937), Znachorem<\/i> (1937) i Profesorem Wilczurem<\/i> (1938) na czele. Je\u015bliby jednak szuka\u0107 polskiej specyfiki w tym obszarze, to niew\u0105tpliwie jest nim swoisty, polski wariant melodramatyzmu, stanowi\u0105cy paradoks wobec koncepcji \u201ewyobra\u017ani melodramatycznej\u201d Petera Brooksa. Zdaniem Brooksa przyczyn\u0105, dla kt\u00f3rej odbiorcy poszukiwali ukojenia w melodramatyzmie, by\u0142 rozpad porz\u0105dku spo\u0142ecznego, z jego g\u0142\u00f3wnymi symptomami, takimi jak upadek monarchii, rozw\u00f3j spo\u0142ecze\u0144stwa kapitalistycznego i post\u0119puj\u0105cy sekularyzm. Ot\u00f3\u017c je\u015bli dziewi\u0119tnastowieczny melodramatyzm europejski i ameryka\u0144ski pocz\u0105tku dwudziestego wieku by\u0142 reakcj\u0105 na \u201eodczarowanie \u015bwiata\u201d i pozbawienie go metafizyki, to polski wariant szed\u0142 w stron\u0119 religijnego pokrzepienia serc. Potwierdzaj\u0105 to w wersji skrajnej ju\u017c same tytu\u0142y, melodramatu lotniczego Pod Twoj\u0105 obron\u0119<\/i> (1933) czy melodramatu szpiegowskiego Ty, co w Ostrej \u015bwiecisz Bramie <\/i>(1937). Nie jest to kino religijne, nie ma w tych filmach wymiaru duchowego \u2013 bo sk\u0105d w melodramacie \u2013 jest za to stereotyp zawierzenia spraw ziemskich opiece Boga albo \u2013 jak w tych dw\u00f3ch filmach \u2013 Matki Boskiej. Gdyby szuka\u0107 w\u0142a\u015bciwej nazwy dla uproszczonego sposobu w\u0142\u0105czania w melodramatycznie emocjonalizowany przekaz motyw\u00f3w religijnych, to chyba najw\u0142a\u015bciwsze wydaje si\u0119 okre\u015blenie \u201emelodramat dewocyjny\u201d.<\/p>\n Wielokrotnie pr\u00f3bowano ju\u017c odpowiedzie\u0107 na pytanie, czy mo\u017cna w og\u00f3le m\u00f3wi\u0107 o polskim kinie klasycznym?<\/b> W odniesieniu do interesuj\u0105cych nas kwestii nale\u017ca\u0142oby spyta\u0107, czy w polskim kinie mi\u0119dzywojennym uda\u0142o si\u0119 wypracowa\u0107 dojrza\u0142\u0105 formu\u0142\u0119 narracji klasycznej? Czy (i ewentualnie w jakim stopniu?) polskie kino po drugiej wojnie \u015bwiatowej ulega\u0142o dominuj\u0105cym wzorcom narracyjnym kina hollywoodzkiego? Jak w tym kontek\u015bcie umie\u015bci\u0107 socrealistyczny model narracji filmowej \u2013 bardzo przecie\u017c schematyczny, a jednocze\u015bnie niewolny od paradoks\u00f3w?<\/b><\/p>\n Spotyka\u0142em si\u0119 z okre\u015blaniem polskiego przedwojennego kina d\u017awi\u0119kowego mianem \u201ekina klasycznego\u201d. Sam jestem troch\u0119 sceptyczny wobec tego okre\u015blenia. Je\u015bli \u201eklasyczno\u015b\u0107\u201d mamy rozumie\u0107 jako dojrza\u0142o\u015b\u0107 formy, wykazuj\u0105c\u0105 r\u00f3wnowag\u0119 mi\u0119dzy oryginalno\u015bci\u0105 a respektowaniem tradycji, przy jednoczesnym respektowaniu zasady funkcjonalno\u015bci komunikacyjnej dzie\u0142a, to z nielicznymi wyj\u0105tkami filmom polskim nie udawa\u0142o si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 tej \u201edojrza\u0142o\u015bci\u201d formy na miar\u0119 dokona\u0144 \u201eklasycznego\u201d Hollywoodu lub na przyk\u0142ad francuskiego realizmu poetyckiego. Uproszczona psychologia postaci, schematyzm akcji czy typowy dla polskich komedii skeczowo-epizodyczny pomys\u0142 na konstruowanie fabu\u0142 sprawia\u0142y, \u017ce tym filmom \u2013 mo\u017ce z wyj\u0105tkiem takich dokona\u0144 jak np. Znachor<\/i> i Dybuk<\/i> (1937) Micha\u0142a Waszy\u0144skiego \u2013 brak jest kompletno\u015bci na poziomie motywacji postaci, ci\u0105g\u0142o\u015bci akcji i umiej\u0119tnego \u0142\u0105czenia czego\u015b, co Kristin Thompson nazwa\u0142a lini\u0105 proajretyczn\u0105 (informacyjn\u0105) i hermeneutyczn\u0105. W tych filmach przewidywalno\u015b\u0107 rozwoju fabu\u0142y i zachowa\u0144 postaci wynika\u0142a z nazbyt pospiesznego sycenia ciekawo\u015bci widza poprzez dostarczanie wskaz\u00f3wek i trop\u00f3w fabularnych, w ramach linii proajretycznej, przy jednoczesnym braku retardacji, zawieszenia b\u0105d\u017a zagadki w ramach linii hermeneutycznej, wprowadzaj\u0105cej tajemniczo\u015b\u0107, pobudzaj\u0105c\u0105 ciekawo\u015b\u0107 odbiorcz\u0105 widza.<\/p>\n Spos\u00f3b postawienia pytania prowokuje mnie do mo\u017ce nieco ryzykownej opinii, \u017ce ta \u201e\u0142opatologia\u201d kina przedwojennego znajduje sw\u0105 kontynuacj\u0119 w socrealistycznych filmach z lat 50. Jest to jednak wra\u017cenie pozorne, poniewa\u017c niewinno\u015b\u0107 czy wr\u0119cz naiwno\u015b\u0107 film\u00f3w przedwojennych zosta\u0142a wyrugowana przez ideologi\u0119 i wprz\u0119\u017cenie sztuki w kierat aparatu propagandy. Z drugiej strony filmy te s\u0105 w\u0142a\u015bnie paradoksalne, poniewa\u017c pod p\u0142aszczykiem warto\u015bci ideologicznych przemycaj\u0105 tre\u015bci i wzorce stylistyczne obce duchowi socrealizmu i propagandy komunistycznej. W filmach tych niejednokrotnie wida\u0107 wp\u0142ywy stylistyczne klasycznego kina hollywoodzkiego czy neorealizmu w\u0142oskiego.<\/p>\n Czy wydaje si\u0119 Panu interesuj\u0105ca analiza dokona\u0144 tw\u00f3rc\u00f3w Polskiej Szko\u0142y Filmowej pod k\u0105tem narracyjnym? Czy z tej perspektywy mo\u017cna by zaproponowa\u0107 inne uporz\u0105dkowanie tego dorobku, wyodr\u0119bniaj\u0105c na przyk\u0142ad jakie\u015b \u201esubtendencje narracyjne\u201d?<\/b><\/p>\n Wymaga\u0142oby systematycznego przyjrzenia si\u0119 bardzo r\u00f3\u017cnym \u2013 jednak \u2013 filmom zaliczanym do Polskiej Szko\u0142y Filmowej. Jak wiadomo, stosowany by\u0142 wobec niej przede wszystkim klucz tematyczno-problemowy, w analizach wskazywano na zwi\u0105zki z ekspresjonizmem, r\u00f3\u017cnie zreszt\u0105 rozumianym, tradycj\u0105 romantyczn\u0105 i filozofi\u0105 egzystencjaln\u0105. Natomiast nie przypominam sobie studium narracji w filmach tej szko\u0142y, poza analizami poszczeg\u00f3lnych film\u00f3w. Nie jestem przekonany, czy klucz narratologiczny mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 kluczem do jakiego\u015b rewizjonizmu wobec przyj\u0119tej w historii filmu waloryzacji dokona\u0144. Niew\u0105tpliwie jednak s\u0105 filmy i tw\u00f3rcy (scenarzy\u015bci i re\u017cyserzy), kt\u00f3rzy w du\u017cym stopniu wykorzystywali chwyty narracyjne, by w nowoczesny spos\u00f3b wci\u0105gn\u0105\u0107 widz\u00f3w w losy postaci i \u015bwiata przedstawianego.<\/p>\n Wspomnia\u0142em ju\u017c o mojej atencji dla dokona\u0144 Andrzeja Munka, scenariopisarsko wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cego z Jerzym Stefanem Stawi\u0144skim. W Cz\u0142owieku na torze<\/i> (1956) pokazuje, jak mo\u017cna tw\u00f3rczo wykorzysta\u0107 innowacyjn\u0105 technik\u0119 narracji pryzmatycznej zastosowan\u0105 wcze\u015bniej w filmie Obywatel Kane<\/i> (Citizen Kane<\/i>, re\u017c. Orson Welles, 1941) czy w Rashomonie<\/i> (re\u017c. Akira Kurosawa, 1960). Z kolei Zezowate szcz\u0119\u015bcie<\/i> (1960) poprzez strategi\u0119 ironii wprowadza na zupe\u0142nie inny poziom, tu nie ma ju\u017c mowy o na\u015bladownictwie czy zapo\u017cyczeniach, tu jest oryginalno\u015b\u0107 i dojrza\u0142o\u015b\u0107 umieszczaj\u0105ca ten film na li\u015bcie najbardziej zagadkowych zastosowa\u0144 narracji niewiarygodnej. Sam Piszczyk jest niewiarygodny, szukaj\u0105c spokoju i bezpiecze\u0144stwa w wi\u0119zieniu. Spos\u00f3b, w jaki przedstawia swoje losy na tle dziej\u00f3w Polski, tylko pog\u0142\u0119bia to przekonanie. Swoistym mistrzostwem \u015bwiata jest jednak zmienna i dystansuj\u0105ca perspektywa przedstawiania Piszczyka w ramach kolejnych retrospekcji. Tu pytanie o instancj\u0119 nadawcz\u0105 i poziomy ironii s\u0105 polem do analiz i interpretacji. Je\u015bli za\u015b chodzi o tendencj\u0119 czy estetyk\u0119 modernistyczn\u0105, to trzeba pami\u0119ta\u0107 chocia\u017cby o P\u0119tli<\/i> (re\u017c. Wojciech Jerzy Has, 1957), wprowadzaj\u0105c\u0105 atmosfer\u0119 fatalizmu w duchu kafkowskim, czy o wszystkich w\u0142a\u015bciwie dokonaniach Tadeusza Konwickiego. Jest w nich osobista wizja, niezwykle umiej\u0119tne pos\u0142ugiwanie si\u0119 perspektywizacj\u0105, a wi\u0119c wprowadzaniem zr\u00f3\u017cnicowanych tryb\u00f3w subiektywizacji \u0142\u0105czonych np. z oniryzmem, co szczeg\u00f3lnie widoczne w Jak daleko st\u0105d, jak blisko<\/i>, ale tak\u017ce w Ostatnim dniu lata<\/i> (1958) czy Salcie<\/i> (1965). A skoro ju\u017c o subiektywizacji narracji jest mowa, to nie spos\u00f3b pomin\u0105\u0107 Zimowego zmierzchu<\/i> (re\u017c. Stanis\u0142aw Lenartowicz, 1957) czy takich film\u00f3w Jerzego Kawalerowicza jak Prawdziwy koniec wielkiej wojny<\/i> (1957) i Matka Joanna od Anio\u0142\u00f3w<\/i> (1961).<\/p>\n Rejs<\/em>, 1970 r., re\u017c. Marek Piwowski, fot. Roman Sumik, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n Czy polskie kino ostatnich dekad PRL lub czas\u00f3w transformacji dostarcza przyk\u0142ad\u00f3w filmowych strategii narracyjnych, kt\u00f3re mo\u017cna by okre\u015bli\u0107 jako kontestacyjne? Czy mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 o wyra\u017canym za pomoc\u0105 filmowego opowiadania oporze wobec dominuj\u0105cych narracji?<\/b><\/p>\n Chyba najbardziej spektakularnym przyk\u0142adem takiej strategii jest Rejs<\/i> (re\u017c. Marek Piwowski, 1970), i nie chodzi tu tylko o wyk\u0142ad in\u017cyniera Mamonia na temat \u017ar\u00f3de\u0142 nudy w polskim kinie, ale generaln\u0105 strategi\u0119 improwizacji prowadz\u0105c\u0105 do ukazania paradoksalno\u015bci i absurdalno\u015bci rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej oraz sposob\u00f3w m\u00f3wienia o niej. Jak to zauwa\u017cy\u0142 swego czasu Krzysztof M\u0119trak, jest to film o niemo\u017cno\u015bci \u2013 tutaj niczego nie daje si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0107 w ca\u0142o\u015b\u0107, no, mo\u017ce z wyj\u0105tkiem instalacji z cia\u0142 wycieczkowicz\u00f3w na cze\u015b\u0107 kapitana statku. Gestem kontestacyjnym jest tak\u017ce otwarte zako\u0144czenie, na zasadzie \u201ea statek p\u0142ynie dalej\u201d, kt\u00f3re doskonale wsp\u00f3\u0142gra z ide\u0105 \u201epowszechnej niemo\u017cno\u015bci\u201d. Jako kolejny przyk\u0142ad przychodzi mi do g\u0142owy druga kultowa komedia p\u00f3\u017anego PRL-u \u2013 Mi\u015b<\/i> (re\u017c. Stanis\u0142aw Bareja, 1981). Zreszt\u0105 generalnie komedie Barei, wykorzystuj\u0105ce konwencje gatunkowe w celu ukazania absurdalno\u015bci rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej, cechowa\u0142 rozlu\u017aniony \u0142a\u0144cuch przyczynowo-skutkowy, przez co nabiera\u0142y one cech narracji epizodycznej\u2026 Wracaj\u0105c jednak do Misia<\/i>: charakterystyczny dla narracji modernistycznej chwyt autorefleksyjno\u015bci staje si\u0119 u Barei \u015brodkiem do kontestowania kinematografii spod znaku PRL-u. My\u015bl\u0119 tutaj o scenie zdj\u0119\u0107 plenerowych do Ostatniej par\u00f3weczki hrabiego Barry Kenta<\/i>, gdzie Janusz Zakrze\u0144ski jako re\u017cyser Bogdan Zagajny brawurowo wyja\u015bnia, kim jest dziedzic Pruski i dlaczego kot na drzewie ma nie miaucze\u0107, tylko odszczekiwa\u0107 si\u0119 oprawcom z pa\u0144skiego dworu; nie zapominaj\u0105c o zebraniu \u201eegzekutywy\u201d produkcyjnej, na kt\u00f3rej przedstawiciele ekipy zgodnie m\u00f3wili \u201enie\u201d par\u00f3wkowym skryto\u017cercom\u2026<\/p>\n Jakie s\u0105 Pana zdaniem najciekawsze przyk\u0142ady eksperyment\u00f3w narracyjnych we wsp\u00f3\u0142czesnym kinie polskim? Czy mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 o jakich\u015b trendach, czy raczej o pojedynczych dokonaniach albo indywidualno\u015bciach tw\u00f3rczych? Jak prezentuj\u0105 si\u0119 dokonania polskiego kina wsp\u00f3\u0142czesnego w kontek\u015bcie zwi\u0105zanych z narracj\u0105 praktyk i teorii w kinie \u015bwiatowym?<\/b><\/p>\n Je\u015bli przyj\u0105\u0107, \u017ce zwrot w kinie eksponuj\u0105cy technik\u0119 narracyjn\u0105, kt\u00f3ry zacz\u0105\u0142 si\u0119 gdzie\u015b od Pulp Fiction<\/i> (re\u017c. Quentin Tarantino, 1994), sprowadza si\u0119 do trzech chwyt\u00f3w: niewiarygodno\u015bci, epizodyczno\u015bci i alinearno\u015bci, to w kinie polskim nie brakuje dzie\u0142, kt\u00f3re wpisuj\u0105 si\u0119 w t\u0119 tendencj\u0119. Ju\u017c wspomnia\u0142em o tendencji do pos\u0142ugiwania si\u0119 alinearn\u0105 konstrukcj\u0105 czasu we wsp\u00f3\u0142czesnych filmach, a tak\u017ce serialach telewizyjnych. W mojej ocenie jednym z najciekawszych dokona\u0144 by\u0142by tutaj film Paw\u0142a Ma\u015blony Atak paniki<\/i>. Jest to wyj\u0105tkowo efektowne i zr\u0119cznie skonstruowane opowiadanie sieciowe. Synchronizacja sze\u015bciu w\u0105tk\u00f3w \u2013 przy dodatkowej komplikacji w postaci, rzecz jasna, alinearno\u015bci \u2013 jest wr\u0119cz perfekcyjna i na poziomie samej konstrukcji wzmacnia \u201eklimat\u201d czarnej komedii. By za\u015b komediowo\u015b\u0107 dzia\u0142a\u0142a, potrzebne s\u0105 charaktery; zyskuj\u0105 one wyrazisto\u015b\u0107 dzi\u0119ki dramatycznie ciekawie ustawionym relacjom z innymi postaciami. Przypomn\u0119 tylko pierwsz\u0105 konfrontacj\u0119 mi\u0142o\u015bnika gier komputerowych Mi\u0142osza z Krystyn\u0105, jego matk\u0105: Mi\u0142osz demonstruje bluz\u0119 z sier\u015bci\u0105 kot\u00f3w, kt\u00f3rych Krystyna jest mi\u0142o\u015bniczk\u0105 i opiekunk\u0105 \u2013 wymowny gest i dwa s\u0142owa: \u201eczy\u015bcisz to\u201d wystarczaj\u0105 nawet za rozbudowan\u0105 przedakcj\u0119.<\/p>\n Bardzo intryguj\u0105ce s\u0105 dla mnie filmy Jagody Szelc. Okoliczno\u015bci realizacji Monumentu<\/i> (2018) pokazuj\u0105 sprawno\u015b\u0107 realizacyjn\u0105, ale te\u017c kreatywno\u015b\u0107 i dyscyplin\u0119 my\u015blow\u0105. Grupa adept\u00f3w szko\u0142y hotelarskiej ma odby\u0107 praktyk\u0119 w hotelu, kt\u00f3rym zarz\u0105dza wymagaj\u0105ca mened\u017cerka. Film b\u0119d\u0105cy dyplomem dla aktor\u00f3w stwarza im mo\u017cliwo\u015bci kreacyjne w serii epizod\u00f3w rozgrywaj\u0105cych si\u0119 w hotelu. Narastaj\u0105ca atmosfera absurdalno\u015bci i zagro\u017cenia znajduje swe wyja\u015bnienie w fina\u0142owym antyklimaksie. Zostaje w nim ujawniona perspektywa post mortem<\/i> \u2013 praktykanci zgin\u0119li w wypadku, w drodze do hotelu. Mamy tutaj do czynienia z bardzo zr\u0119cznym pos\u0142u\u017ceniem si\u0119 chwytem narracyjnej niewiarygodno\u015bci. Przyj\u0119\u0142o si\u0119 z entuzjazmem i atencj\u0105 m\u00f3wi\u0107 o pierwszym filmie Szelc \u2013 Wie\u017cy. Jasnym dniu<\/i> (2017). Zostawiaj\u0105c sobie ten film na deser, w\u0142a\u015bciwie przy\u0142\u0105czam si\u0119 do grona admirator\u00f3w, ale z pewn\u0105 w\u0105tpliwo\u015bci\u0105. Samo otwarcie filmu has\u0142em \u201eW oparciu o przysz\u0142e wydarzenia\u201d oznacza dla widza wyzwanie. Potem jest jeszcze bardziej intryguj\u0105co \u2013 konfrontacja dw\u00f3ch si\u00f3str, wprowadzana z u\u017cyciem narracji pryzmatycznej, prowadzi do wielowymiarowego obrazu wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci w skali mikro, na przyk\u0142adzie popl\u0105tanych relacji rodzinnych, pustego rytua\u0142u \u015bwi\u0119towania pierwszej komunii i \u2013 podsk\u00f3rnie \u2013 naszego podej\u015bcia do \u017cycia oraz miejsca w \u015bwiecie. Gdyby poprzesta\u0107 na konfrontacji Muli i Kai, czyli dw\u00f3ch postaw wobec \u017cycia, jednej opartej na bezpiecze\u0144stwie kultury, drugiej na blisko\u015bci z natur\u0105, i na tym tle ich relacji z matk\u0105 obu kobiet i z c\u00f3rk\u0105 Kai, by\u0142oby\u2026 w sam raz. Tymczasem na poziomie stylistycznym wprowadzana jest atmosfera grozy: obraz i \u015bcie\u017cka d\u017awi\u0119kowa w trakcie niewinnych spacer\u00f3w po lesie czy w g\u00f3ry wyra\u017anie sugeruj\u0105 na poziomie stylistycznym blisko\u015b\u0107 tzw. post-horrorowi. Mo\u017cna to czyta\u0107 jako zapowied\u017a fina\u0142u \u0142ami\u0105cego konwencj\u0119 realistycznej dramy rodzinnej. Pojawia si\u0119 te\u017c w lesie uchod\u017aca, kt\u00f3ry nie wiadomo sk\u0105d si\u0119 wzi\u0105\u0142 i czemu ma s\u0142u\u017cy\u0107 w opowiadaniu. Wreszcie fina\u0142, w kt\u00f3rym Kaja truje rodzin\u0119 i wszyscy id\u0105 ku jasnemu dniu. Powr\u00f3c\u0119 do wcze\u015bniejszej konstatacji. Ten film jest intryguj\u0105cy, niezwykle przemy\u015blany na poziomie konstrukcji fabularnej, ale jest w nim akademicki konceptualizm, rozmy\u015blnie wprowadzony symbolizm, ponadto wolta narracyjna, kt\u00f3ra troch\u0119 tr\u0105ci testowaniem palety \u015brodk\u00f3w oddzia\u0142ywania na widza. W\u0142a\u015bciwie jako filmoznawc\u0119 powinno mnie to cieszy\u0107, poniewa\u017c jest to rebus b\u0105d\u017a \u2013 jak powiedzia\u0142by Thomas Elsaesser \u2013 przejaw kina gier umys\u0142owych, kt\u00f3ry daje pole do popisu interpretatorom. Pisz\u0105c niedawno o ewolucji niewiarygodno\u015bci narracyjnej w odniesieniu do takich film\u00f3w, jak Dunkierka<\/i> (Dunkerque<\/i>, re\u017c. Christopher Nolan, 2017), Nowy pocz\u0105tek<\/i> (Arrival<\/i>, re\u017c. Denis Villeneuve, 2016) i Zwierz\u0119ta nocy<\/i> (Nocturnal Animals<\/i>, re\u017c. Tom Ford, 2016), u\u017cy\u0142em formu\u0142y \u201eniewiarygodno\u015bci rozproszonej\u201d. My\u015bl\u0119, \u017ce film Jagody Szelc ze sw\u0105 otwarto\u015bci\u0105 i zagadkowo\u015bci\u0105 stanowi szczeg\u00f3lny wariant \u201eniewiarygodno\u015bci rozproszonej\u201d. Widz\u0119 w nim zatem pewn\u0105 nadmiarowo\u015b\u0107 i artystyczn\u0105 dezynwoltur\u0119, ale z drugiej strony przyznaj\u0119, \u017ce w bardzo ciekawy spos\u00f3b przyprawia widza o uczucie dyskomfortu\u2026 estetycznego, pozostawiaj\u0105c go z poczuciem niepewno\u015bci poznawczej. Mi\u0119dzy innymi chyba o to chodzi w sztuce.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Rozmowa zosta\u0142a przeprowadzona za po\u015brednictwem maila we wrze\u015bniu 2020 roku.\u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n S\u0142owa kluczowe:<\/b> narracja w kinie polskim, eksperymenty narracyjne, kino mi\u0119dzywojenne, Polska Szko\u0142a Filmowa, kino PRL, kino najnowsze, Rafa\u0142 Ma\u015blona, Jagoda Szelc<\/p>\n Jacek Ostaszewski<\/b> \u2013 filmoznawca zajmuj\u0105cy si\u0119 zagadnieniami narracji filmowej i kognitywnej teorii filmu. W ksi\u0105\u017cce\u00a0Rozumienie opowiadania filmowego<\/em>\u00a0przedstawi\u0142 model procesu rozumienia filmu fabularnego oraz analiz\u0119 skrzywie\u0144 konstrukcyjnych, jakie pojawi\u0142y si\u0119 w wypowiedziach widz\u00f3w film\u00f3w, natomiast w ksi\u0105\u017cce\u00a0Historia narracji filmowej<\/em>\u00a0\u2013 zarys poetyki historycznej narracji filmowej z om\u00f3wieniem podstawowych tryb\u00f3w opowiadania. Jest tak\u017ce autorem analiz narracyjnych takich film\u00f3w jak\u00a0Podejrzani<\/em>\u00a0(re\u017c. B. Singer, 1995) i\u00a0Memento<\/em>\u00a0(re\u017c. Ch. Nolan, 2000). W latach 1999\u20132016 pe\u0142ni\u0142 kolejno funkcje: zast\u0119pcy dyrektora Instytutu Sztuk Audiowizualnych ds. dydaktycznych, prodziekana WZiKS UJ ds. dydaktycznych, dziekana Wydzia\u0142u Zarz\u0105dzania i Komunikacji Spo\u0142ecznej UJ.<\/p>\n Paulina Kwiatkowska<\/b>\u00a0\u2013 redaktorka naczelna \u201ePleografu\u201d,\u00a0historyczka i\u00a0teoretyczka filmu; adiunktka w\u00a0Zak\u0142adzie Filmu i\u00a0Kultury Wizualnej Instytutu Kultury Polskiej UW. Zajmuje si\u0119 teori\u0105 obrazu filmowego, histori\u0105 kina, antropologi\u0105 kultury wizualnej oraz\u00a0histori\u0105 kultury polskiej XX wieku i\u00a0histori\u0105 kultury francuskiej. Autorka ksi\u0105\u017cki\u00a0Somatografia. Cia\u0142o w\u00a0obrazie filmowym\u00a0<\/em>(2011) oraz\u00a0wsp\u00f3\u0142autorka i\u00a0wsp\u00f3\u0142redaktorka ksi\u0105\u017cek\u00a0Kultura wizualna w\u00a0Polsce. Fragmenty\u00a0<\/em>i\u00a0Kultura wizualna w\u00a0Polsce. Spojrzenia <\/em>(2017). Wsp\u00f3\u0142redaktorka monografii:\u00a0Nie\u00a0chc\u0119 spa\u0107 sam. Kino Tsai Ming-Lianga\u00a0<\/em>(2009),\u00a0Spojrzenie Antonioniego\u00a0<\/em>(2015),\u00a0Sztuka w\u00a0kinie dokumentalnym\u00a0<\/em>(2016),\u00a0Nowa Kinofilia: przestrzenie i\u00a0afekty\u00a0<\/em>(2018) oraz\u00a0Ci\u0119cie cia\u0142. Ruchome obrazy<\/em>\u00a0(2018), a tak\u017ce podr\u0119cznika akademickiego\u00a0Antropologia kultury wizualnej\u00a0<\/em>(2012); redaktorka i\u00a0t\u0142umaczka ksi\u0105\u017cki Kai Silverman i\u00a0Haruna Farockiego\u00a0Rozmowy o\u00a0Godardzie\u00a0<\/em>(2014); publikuje m.in.\u00a0w\u00a0\u201eKwartalniku Filmowym\u201d, \u201eKontekstach\u201d i\u00a0\u201eEKRANach\u201d.<\/p>\n Matylda Szewczyk<\/b>\u00a0\u2013 kulturoznawczyni, adiunkt w\u00a0Zak\u0142adzie Filmu i\u00a0Kultury Wizualnej Instytutu Kultury Polskiej UW, redaktorka \u201ePleografu\u201d. Badaczka kina, nowych medi\u00f3w, obiegu obraz\u00f3w medialnych w\u00a0r\u00f3\u017cnych rejestrach kultury wizualnej oraz relacji mi\u0119dzy kultur\u0105 wizualn\u0105 i\u00a0nauk\u0105. Analizuje sposoby, na jakie obrazy wsp\u00f3\u0142tworz\u0105 i\u00a0odzwierciedlaj\u0105 przemiany kulturowe. Interesuj\u0105 j\u0105 sytuacje graniczne wizualno\u015bci: zmiany technologiczne, eksperymenty medialne i\u00a0poszukiwanie nowych form wyrazu. Autorka ksi\u0105\u017cki\u00a0W stron\u0119 wirtualno\u015bci. Praktyki artystyczne kina wsp\u00f3\u0142czesnego<\/i>\u00a0(2015), wsp\u00f3\u0142redaktorka antologii\u00a0Sztuka w\u00a0kinie dokumentalnym<\/i>\u00a0(2016) i Ci\u0119cie cia\u0142. <\/i>Ruchome obrazy <\/i>(2018), stypendystka programu Fulbrighta w\u00a0School of Cinematic Arts University of Southern California w\u00a0Los Angeles.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u00a0 prof. dr hab. Jacek Ostaszewski, \u017ar\u00f3d\u0142o: archiwum prywatne W ksi\u0105\u017cce Historia narracji filmowej przywo\u0142uje Pan ogromn\u0105 liczb\u0119 przyk\u0142ad\u00f3w filmowych, przede wszystkim z obszaru kinematografii euro-ameryka\u0144skiej. Czy my\u015bleniu o ewolucji narracji filmowej towarzyszy\u0142a te\u017c refleksja nad mo\u017cliwymi narodowymi uwarunkowaniami tych proces\u00f3w? Czy w og\u00f3le jest sens, w Pana przekonaniu, my\u015ble\u0107 o narracji w kinie w… Czytaj wi\u0119cej »Narracje polskiego kina. Z Jackiem Ostaszewskim rozmawiaj\u0105 Paulina Kwiatkowska i Matylda Szewczyk<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":746,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[260],"tags":[295,174,296,266,269,297,298,299],"ppma_author":[300,168],"class_list":["post-217","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-3-2020","tag-eksperymenty-narracyjne","tag-kino-miedzywojenne","tag-kino-najnowsze","tag-kino-prl","tag-narracja-filmowa","tag-narracja-w-kinie-polskim","tag-polska-szkola-filmowa","tag-rafal-maslona"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/1-F-329-18-1500x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/1-F-1784-178-1500x.jpg\")
<\/p>\n