![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/Autoportret_z_on.jpg\")
<\/p>\n\u00a0<\/p>\n
Autoportret z \u017con\u0105<\/em>, 1904 r., autor: Stanis\u0142aw Wyspia\u0144ski, domena publiczna, \u017ar\u00f3d\u0142o: Muzeum Narodowe w Krakowie, zbiory.mnk.pl<\/span><\/p>\n W okresie powojennym filmy biograficzne by\u0142y rzadko\u015bci\u0105 w polskiej kinematografii. Zgodnie z polityk\u0105 kulturaln\u0105 PRL postrzegano je jako podgatunek filmu historycznego, podporz\u0105dkowany podobnym wytycznym, zasadom i ograniczeniom. Ka\u017cde potencjalne dzie\u0142o poddawano analizie i ocenie. W przypadku biografii by\u0142 to proces podw\u00f3jny, jako \u017ce os\u0105dzano zar\u00f3wno sam projekt, jak i posta\u0107 historyczn\u0105, kt\u00f3rej \u017cyciorys widz m\u00f3g\u0142by zobaczy\u0107 na ekranie. Ogromnej wi\u0119kszo\u015bci scenariuszy nie dopuszczono do realizacji. W\u015br\u00f3d \u201eodrzuconych\u201d bohater\u00f3w znale\u017ali si\u0119 m.in. Janusz Korczak, Adam Mickiewicz, ks. Piotr \u015aciegienny oraz Karol Namys\u0142owski. Pogodzenie fakt\u00f3w historycznych z wytycznymi partii okaza\u0142o si\u0119 nierealne.<\/p>\n W rezultacie w pierwszej powojennej dekadzie do kin trafi\u0142y zaledwie trzy produkcje<\/a>[1]<\/a>, kt\u00f3re mo\u017cna zaklasyfikowa\u0107 jako biograficzne. Pierwsza z nich to M\u0142odo\u015b\u0107 Chopina<\/i> (1952) <\/i>Aleksandra Forda \u2013<\/i> obraz \u201eokoliczno\u015bciowy\u201d, nakr\u0119cony w ramach mi\u0119dzynarodowych obchod\u00f3w 100. rocznicy \u015bmierci s\u0142ynnego kompozytora. Druga to Podhale w ogniu<\/i> (1955) Jana Batorego i Henryka Hechtkopfa, czyli nieudana pr\u00f3ba wykorzystania konwencji kostiumowego filmu przygodowego w celu zbudowania legendy Aleksandra Kostki-Napierskiego jako obro\u0144cy ciemi\u0119\u017conego przez szlacht\u0119 i duchowie\u0144stwo ludu. Jedynym obrazem stricte<\/i> biograficznym, a jednocze\u015bnie opowiadaj\u0105cym o osobie wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie \u017cyj\u0105cej by\u0142 \u017bo\u0142nierz zwyci\u0119stwa<\/i> Wandy Jakubowskiej. Pierwszy projekt o losach \u201egenera\u0142a Waltera\u201d re\u017cyserka zg\u0142osi\u0142a ju\u017c w czerwcu 1948 roku. Wielokrotnie przerabiane i poprawiane dzie\u0142o trafi\u0142o na ekrany w 1953 roku, czyli w sze\u015b\u0107 lat po \u015bmierci Karola \u015awierczewskiego. Produkcja okaza\u0142a si\u0119 pora\u017ck\u0105 artystyczn\u0105 i propagandow\u0105. Widzowie otrzymali obraz i\u015bcie \u201epodr\u0119cznikowy\u201d \u2013 poprawny, p\u0142aski i zgodny z obowi\u0105zuj\u0105cymi wytycznymi, a jednocze\u015bnie nudny, pozbawiony dramaturgii, ma\u0142o komunikatywny, z antypatycznym, bezbarwnym bohaterem. Nie powiod\u0142a si\u0119 pr\u00f3ba umocnienia mitu \u015awierczewskiego, kreowanego przez komunistyczne w\u0142adze na bohatera i m\u0119czennika.<\/p>\n Lepszy efekt przynios\u0142o wykorzystywanie wydarze\u0144 i postaci autentycznych jako inspiracji dla scenariusza. Przyk\u0142adem takiego rozwi\u0105zania mo\u017ce by\u0107 Dotkni\u0119cie nocy<\/i> (1961) Stanis\u0142awa Barei, film nawi\u0105zuj\u0105cy do g\u0142o\u015bnego napadu, jakiego nieznani sprawcy dokonali w drugiej po\u0142owie lat 50. pod Pleszewem. Innym ciekawym zabiegiem by\u0142y \u201eukryte biografie\u201d \u2013 obrazy, kt\u00f3rych bohaterowie mieli swoje realne pierwowzory, jednak fakt ten nie by\u0142 bezpo\u015brednio zaznaczony w fabule, a jedynie zasygnalizowany przez analogie i nawi\u0105zania do rzeczywisto\u015bci. Do tej kategorii nale\u017cy Bokser<\/i> Juliana Dziedziny (1967), ukazuj\u0105cy losy sportowca, kt\u00f3rego mo\u017cna cz\u0119\u015bciowo uto\u017csami\u0107 z polskim mistrzem olimpijskim Marianem Kasprzykiem.<\/p>\n Lata 60. XX wieku to w polskiej polityce historycznej okres dominacji kierowanej przez Mieczys\u0142awa Moczara frakcji \u201epartyzant\u00f3w\u201d, kt\u00f3rej celem by\u0142o m.in. uprawomocnienie drugiej wojny \u015bwiatowej jako mitu za\u0142o\u017cycielskiego Polski Ludowej. To za\u0142o\u017cenie le\u017cy u podstaw \u201ekina nowej pami\u0119ci\u201d<\/a>[2]<\/a>. Pomimo \u017ce popularne w tym okresie filmy wojenne dotyczy\u0142y wydarze\u0144 z historii najnowszej, to ich tw\u00f3rcy d\u0105\u017cyli do uog\u00f3lnie\u0144 oraz uniwersalizacji, stawiaj\u0105c na zbiorowo\u015b\u0107 i unikaj\u0105c indywidualizacji protagonist\u00f3w. Zmiana podej\u015bcia nast\u0105pi\u0142a po roku 1968, kiedy to moczarowcy stracili swoje wp\u0142ywy. Prze\u0142om lat 60. i 70. na gruncie kina historycznego to przede wszystkim adaptacje znanych dzie\u0142 z kanonu polskiej literatury, takich jak Lalka<\/i> (1968) Wojciecha Jerzego Hasa, Hrabina Cosel<\/i> (1968) Jerzego Antczaka, Pan Wo\u0142odyjowski <\/i>(1969) Jerzego Hoffmana. Filmy te realizowano z rzadko spotykanym wcze\u015bniej rozmachem, odsuwaj\u0105c kwestie finansowych zysk\u00f3w na dalszy plan.<\/p>\n re\u017cyser Wojciech Jerzy Has na planie filmu Lalka<\/em>, 1968 r., fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n W\u015br\u00f3d r\u00f3\u017cnorodnych przyczyn zmian w polityce historyczno-kulturalnej warto zauwa\u017cy\u0107 wp\u0142yw wydarze\u0144 zwi\u0105zanych z obchodami milenijnymi 1966 roku. Pomimo ogromnych nak\u0142ad\u00f3w \u015brodk\u00f3w, nasilonej agitacji oraz cz\u0119sto nieetycznych dzia\u0142a\u0144 pa\u0144stwowe uroczysto\u015bci Tysi\u0105clecia Pa\u0144stwa Polskiego \u201eprzegra\u0142y\u201d z organizowanym przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 Milenium Chrztu Polski. Nast\u0119pstwem propagandowej pora\u017cki by\u0142a pr\u00f3ba \u201eodzyskania\u201d przez pa\u0144stwo historycznego dziedzictwa narodowego, dot\u0105d lekcewa\u017conego i co najmniej niewygodnego z punktu widzenia \u201ewalki klas\u201d. Pocz\u0105tek lat 70. przyni\u00f3s\u0142 kilka film\u00f3w stricte<\/i> biograficznych, dotycz\u0105cych wybitnych postaci z dziej\u00f3w Polski. Oczywi\u015bcie wyb\u00f3r bohater\u00f3w nie by\u0142 przypadkowy, a wymowa cz\u0119sto odbiega\u0142a od obiektywizmu na rzecz reinterpretacji i g\u0142oszenia z g\u00f3ry przyj\u0119tych za\u0142o\u017ce\u0144. Trend zapocz\u0105tkowa\u0142 Witold Lesiewicz, kt\u00f3ry w Boles\u0142awie \u015amia\u0142ym<\/i> (1971) ukaza\u0142 monarch\u0119 walcz\u0105cego z wp\u0142ywami kleru. W Gnie\u017adzie<\/i> (1974) Jana Rybkowskiego kamieniem w\u0119gielnym polskiej pa\u0144stwowo\u015bci staje si\u0119 nie przyj\u0119cie chrztu, ale bitwa pod Cedyni\u0105. Kolejne lata to Kopernik<\/i> (1972) oraz Kazimierz Wielki<\/i> (1975) Ewy i Czes\u0142awa Petelskich, Jaros\u0142aw D\u0105browski<\/i> (1975) Bohdana Por\u0119by czy opowiadaj\u0105cy o Ludwiku Wary\u0144skim Bia\u0142y mazur<\/i> (1979) Wandy Jakubowskiej.<\/p>\n Z dzisiejszego punktu widzenia zaskakuj\u0105cy mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 fakt, \u017ce w\u015br\u00f3d bohater\u00f3w nakr\u0119conych w latach 60. i 70. film\u00f3w biograficznych pojawia si\u0119 tylko jeden artysta \u2013 Aleksander Gierymski, sportretowany w filmie Konrada Na\u0142\u0119ckiego Mansarda<\/i> (1963). Bior\u0105c pod uwag\u0119 realia epoki, by\u0142 to naturalny wyb\u00f3r. Gierymski zas\u0142yn\u0105\u0142 jako pozytywista, malarz niepokorny, przeciwstawiaj\u0105cy akademickim kanonom pi\u0119kna naturalizm miejskiej ulicy. Na\u0142\u0119cki skupi\u0142 si\u0119 na warszawskim okresie \u017cycia tw\u00f3rcy, motywem przewodnim czyni\u0105c sp\u00f3r pomi\u0119dzy protagonist\u0105 a przedstawicielami zachowawczych kr\u0119g\u00f3w artystycznych i arystokratycznych. Film nie zdoby\u0142 uznania widz\u00f3w ani krytyk\u00f3w, cho\u0107 warto doceni\u0107 warstw\u0119 wizualn\u0105 dzie\u0142a, w kt\u00f3rej Na\u0142\u0119cki<\/a>[3]<\/a> wykorzysta\u0142 mo\u017cliwo\u015bci \u201eruchomych obraz\u00f3w\u201d. Niemniej w omawianym okresie Mansarda<\/i> by\u0142a jedynym dzie\u0142em ukazuj\u0105cym losy artysty.<\/p>\n Biografie ludzi sztuki okaza\u0142y si\u0119 materia\u0142em nazbyt kontrowersyjnym. Potencjalny bohater filmu musia\u0142by by\u0107 postaci\u0105 powszechnie rozpoznawaln\u0105, z pozytywnie zweryfikowanym \u017cyciorysem, ale te\u017c poprawnym politycznie dorobkiem artystycznym. Spe\u0142nienie tych trzech warunk\u00f3w okaza\u0142o si\u0119 praktycznie niewykonalne. Najbardziej znani polscy tw\u00f3rcy w ogromnej wi\u0119kszo\u015bci wywodzili si\u0119 z szeroko poj\u0119tych klas wy\u017cszych \u2013 szlachty, arystokracji, inteligencji… Ich biografie obfitowa\u0142y w dyskusyjne epizody, cz\u0119sto zwi\u0105zane z postaw\u0105 i dzia\u0142alno\u015bci\u0105 antyrosyjsk\u0105. Co wi\u0119cej, tak\u017ce dzie\u0142a najbardziej znanych artyst\u00f3w budzi\u0142y niejednokrotnie krytyk\u0119 i sprzeciw w\u0142adz. Sztandarowym przyk\u0142adem pozostaje zdj\u0119cie z afisza Dziad\u00f3w<\/i> w re\u017cyserii Kazimierza Dejmka, jednak negatywne reakcje wywo\u0142ywa\u0142y tak\u017ce takie utwory, jak Ogniem i mieczem<\/i> Henryka Sienkiewicza, Przedwio\u015bnie<\/i> Stefana \u017beromskiego czy Pan Tadeusz<\/i> Adama Mickiewicza<\/a>[4]<\/a>.<\/p>\n Wszystkie te elementy sprawi\u0142y, \u017ce na ekranach kin niezwykle rzadko pojawia\u0142y si\u0119 biografie polskich artyst\u00f3w. Nie znaczy to jednak, \u017ce podobnych pr\u00f3b nie podejmowano. Zalicza si\u0119 do nich niezrealizowany scenariusz filmu o Stanis\u0142awie Wyspia\u0144skim autorstwa Tadeusza Kwiatkowskiego, kt\u00f3ry chcia\u0142 przenie\u015b\u0107 na ekran Wojciech Jerzy Has.<\/p>\n Krakowski pisarz i satyryk Tadeusz Kwiatkowski by\u0142 przede wszystkim literatem. Jego zwi\u0105zki z kinematografi\u0105 zawsze pozostawa\u0142y na dalszym planie, chocia\u017c zapisa\u0142 si\u0119 w historii polskiego filmu przynajmniej dwukrotnie, przy dw\u00f3ch skrajnie r\u00f3\u017cnych projektach: raz jako wsp\u00f3\u0142autor scenariusza do R\u0119kopisu znalezionego w Saragossie<\/i> (1965), drugi raz jako scenarzysta serialu Janosik<\/i> (1973) w re\u017cyserii Jerzego Passendorfera. O ile Janosika<\/i> sam pisarz okre\u015bla\u0142 jako cha\u0142tur\u0119, o tyle R\u0119kopis\u2026<\/i> traktowa\u0142 bardzo emocjonalnie i osobi\u015bcie. Dobrze wspomina\u0142 te\u017c kooperacj\u0119 z Wojciechem Jerzym Hasem. Z tego wzgl\u0119du przez wiele lat pozostawa\u0142 otwarty na wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z re\u017cyserem Szyfr\u00f3w<\/i>.<\/p>\n W po\u0142owie lat 60. Kwiatkowski napisa\u0142 dla Hasa scenariusz na podstawie opowiada\u0144 Brunona Schulza. Tekst spotka\u0142 si\u0119 z aprobat\u0105 \u015brodowiska filmowego. Wysoko oceni\u0142a go mi\u0119dzy innymi Janina Bauman<\/a>[5]<\/a>, pisz\u0105c w przygotowanej na potrzeby Komisji Ocen Scenariuszy recenzji: O<\/em>ceniam bardzo wysoko technik\u0119, z jak\u0105 Kwiatkowski upora\u0142 si\u0119 z trudnym, wieloplanowym, r\u00f3\u017cnorodnym surowcem literackim, nadaj\u0105c mu kszta\u0142t utworu dramatycznego o p\u0142ynnej, a nawet dynamicznej narracji i swoistej logice wewn\u0119trznej. <\/i>(\u2026) W sumie scenariusz zapowiada film nieprzeci\u0119tny. Charakter tego materia\u0142u predysponuje go w pe\u0142ni dla re\u017cysera Hasa i tylko dla niego. \u017baden inny polski re\u017cyser nie powinien bra\u0107 si\u0119 za jego realizacj\u0119<\/i>[6]<\/a>.<\/p>\n Niestety, pozytywnie zaopiniowany przez zesp\u00f3\u0142 \u201eKamera\u201d materia\u0142 trafi\u0142 na p\u00f3\u0142k\u0119 w atmosferze skandalu. Wed\u0142ug wspomnie\u0144 pisarza realizacj\u0119 zablokowa\u0142 sam Aleksander Ford, kierownik artystyczny zespo\u0142u \u201eStudio\u201d:\u00a0W dniu posiedzenia u ministra Zaorskiego<\/a><\/i>[7]<\/a> zjawi\u0142 si\u0119 Ford i zaprotestowa\u0142, by prezentowa\u0107 m\u00f3j tekst, poniewa\u017c scenariusz o Schulzu pisze jego re\u017cyserka, Halina Bieli\u0144ska<\/a><\/i>[8]<\/a>, a temat by\u0142 przez niego dawno zaklepany.<\/i>(…) I Zaorski odwo\u0142a\u0142 kolegium, powsta\u0142 sensacyjny szum. <\/i>(…) Ford m\u00f3g\u0142 post\u0105pi\u0107 w ten spos\u00f3b ju\u017c dawno, albo po otrzymaniu scenariusza, czyli tydzie\u0144 temu. Ale nie \u2013 poczeka\u0142, aby wywo\u0142a\u0107 skandal i zakpi\u0107 z Bossaka, kt\u00f3rego nienawidzi<\/i>[9]<\/a>.<\/p>\n Rozpatrywany na posiedzeniu KOS 10 grudnia 1965 roku scenariusz Bieli\u0144skiej Wiosna<\/i> wywo\u0142a\u0142 mieszane i dalekie od zachwyt\u00f3w reakcje. Mimo to nie zosta\u0142 jednoznacznie odrzucony. Autorka otrzyma\u0142a jedynie zalecenie wprowadzenia poprawek, co oznacza\u0142o w praktyce zablokowanie na czas nieokre\u015blony prac nad konkurencyjn\u0105 adaptacj\u0105 Kwiatkowskiego. W rezultacie projekt Hasa na d\u0142ugie lata znalaz\u0142 si\u0119 w stanie swoistego zawieszenia, najpierw ze wzgl\u0119du na opisan\u0105 sytuacj\u0119, p\u00f3\u017aniej na skutek wydarze\u0144 Marca 1968 roku \u2013 antysemickiej nagonki, rozwi\u0105zania zespo\u0142\u00f3w filmowych oraz przymusowej emigracji Jerzego Bossaka, kt\u00f3ry by\u0142 jednym z najwi\u0119kszych sojusznik\u00f3w Hasa. Na pocz\u0105tku lat 70. re\u017cyser powr\u00f3ci\u0142 do swojej id\u00e9e fixe<\/i> i rozpocz\u0105\u0142 prace nad filmem Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>, deklaruj\u0105c, \u017ce nie korzysta ze scenariusza Kwiatkowskiego. Wcze\u015bniej jednak zainteresowa\u0142 si\u0119 dwoma innymi tekstami pisarza: przelotnie stworzon\u0105 dla Forda adaptacj\u0105 Dekameronu<\/i> Boccaccia, powa\u017cnie \u2013 projektem filmu o \u017cyciu i tw\u00f3rczo\u015bci Stanis\u0142awa Wyspia\u0144skiego.<\/p>\n T. Kwiatkowski, Wa\u017cne, niewa\u017cne. Dziennik 1953\u20131973<\/em>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2019<\/span><\/p>\n Kwiatkowski pierwsz\u0105 wzmiank\u0119 na ten temat zamie\u015bci\u0142 w swoim dzienniku 9 wrze\u015bnia 1968 roku:\u00a0Zaproponowa\u0142am natomiast <\/i>[Hasowi], aby nakr\u0119ci\u0107 kt\u00f3ry\u015b z epizod\u00f3w z \u017cycia Wyspia\u0144skiego. Ciekawa i bliska nam obydwu epoka oraz mo\u017cno\u015b\u0107 wgl\u0105du do wielu archiwalnych materia\u0142\u00f3w. Wojtka urzek\u0142a scena ko\u0144cowa ewentualnego filmu, jak\u0105 napr\u0119dce wymy\u015bli\u0142em: Wyspia\u0144ski stoi w drzwiach bronowickiej cha\u0142upy, gdzie odbywa si\u0119 wesele Rydla. W ogrodzie chocho\u0142y. My\u015bl\u0119, \u017ce by\u0142by to doskona\u0142y ostatni kadr<\/a><\/i>[10]<\/a>. Decyzja o podj\u0119ciu prac nad scenariuszem zapad\u0142a b\u0142yskawicznie. Zaledwie kilka dni p\u00f3\u017aniej Kwiatkowski pisa\u0142:\u00a0Szukam moment\u00f3w w r\u00f3\u017cnych wspomnieniach o Wyspia\u0144skim, kt\u00f3re nadawa\u0142yby si\u0119 do ekranizacji. Jurek Skar\u017cy\u0144ski powiedzia\u0142 mi, \u017ce Has zapali\u0142 si\u0119 do mojego pomys\u0142u i rozmy\u015bla na jego temat. I \u017ceby film ko\u0144czy\u0142 si\u0119 scen\u0105, jak\u0105 zaproponowa\u0142em. Podobno Wajda przymierza si\u0119 do realizacji \u201eWesela\u201d. Mo\u017ce to b\u0119dzie kolidowa\u0142o z planami Wojtka, ale o to nich on si\u0119 martwi sam<\/a><\/i>[11]<\/a>.<\/p>\n Uwaga o pokrzy\u017cowaniu plan\u00f3w Hasa przez Wajd\u0119 mia\u0142a okaza\u0107 si\u0119 prorocza, ale w tym okresie zagro\u017cenie nie wydawa\u0142o si\u0119 powa\u017cne. Re\u017cyser Kana\u0142u<\/i> od kilku lat interesowa\u0142 si\u0119 wprawdzie Weselem<\/i>, jednak pocz\u0105tkowo planowa\u0142 lu\u017an\u0105 adaptacj\u0119 w formie uwsp\u00f3\u0142cze\u015bnionego dramatu z \u017cycia PRL. Dopiero niepowodzenie pierwotnej koncepcji sk\u0142oni\u0142o go do podj\u0119cia pr\u00f3by bardziej szablonowej ekranizacji dzie\u0142a Wyspia\u0144skiego.<\/p>\n Tymczasem prace nad scenariuszem zatytu\u0142owanym Wci\u0105\u017c czekam, czyli kto nadejdzie<\/i> szybko posuwa\u0142y si\u0119 naprz\u00f3d. Kwiatkowski, maj\u0105c na uwadze talent i predyspozycje Hasa, odszed\u0142 od klasycznej konwencji filmu biograficznego na rzecz eksperymentalnej formy i autorskiej koncepcji dzie\u0142a. Pod koniec grudnia pisarz zanotowa\u0142:\u00a0Wyspia\u0144ski nie daje mi spa\u0107, po nocach \u015bni\u0105 mi si\u0119 rzeczywiste i nierzeczywiste fantazje oraz wyobra\u017cenia, skoro \u2013 jak niemal wszyscy jego biografowie pisz\u0105 \u2013 by\u0142 wizjonerem wielkiej klasy. M\u00f3j scenariusz to maligna, zbi\u00f3r fantasmagorycznych obraz\u00f3w. Bardzo to ryzykowne. Je\u015bli dojdzie do realizacji filmu, mia\u0142bym ogromn\u0105 satysfakcj\u0119. Ale czy dojdzie?<\/a><\/i>[12]<\/a>.<\/p>\n Dlaczego Kwiatkowski okre\u015bli\u0142 sw\u00f3j tekst jako ryzykowny? Przede wszystkim Wci\u0105\u017c czekam, czyli kto nadejdzie<\/i> to eksperyment pod wzgl\u0119dem formy i tre\u015bci. Na pierwszy rzut oka autor stosuje szereg konwencjonalnych chwyt\u00f3w kojarzonych z filmami biograficznymi: fabu\u0142\u0119 zamyka w klasycznej ramie narracyjnej, opowiada histori\u0119 poprzez ci\u0105g retrospekcji oraz wykorzystuje stereotypowy motyw \u201ebohater na \u0142o\u017cu \u015bmierci wspomina swoje \u017cycie\u201d. Wszystko to jednak tylko szkielet, na kt\u00f3rym kreuje dzie\u0142o na pograniczu realizmu magicznego i fantasmagorii. Kwiatkowski zbudowa\u0142 struktur\u0119 czerpi\u0105c\u0105 z konstrukcji sztuk Wyspia\u0144skiego, co przejawia si\u0119 w takich aspektach, jak przenikanie si\u0119 wymiar\u00f3w metafizycznego i rzeczywistego, rozbudowana symbolika, oniryzm czy poruszanie na poziomie filozoficznym zagadnie\u0144 z zakresu sztuki i historii.<\/p>\n Najistotniejsz\u0105 cech\u0105 przyj\u0119tej przez scenarzyst\u0119 strategii narracyjnej okazuje si\u0119 jedna celowa i odg\u00f3rnie narzucona intertekstualno\u015b\u0107. Klasyczna koncepcja Ryszarda Nycza<\/a>[13]<\/a> zak\u0142ada jednak, \u017ce jest to proces w du\u017cej mierze naturalny, niekiedy wr\u0119cz mimowolny, wynikaj\u0105cy z funkcjonowania zar\u00f3wno autora, jak i odbiorcy w ramach okre\u015blonego kodu kulturowego. W przypadku Wci\u0105\u017c czekam, czyli kto nadejdzie <\/i>nie ma mowy o przypadkowo\u015bci. Zrozumienie tekstu zale\u017cy od znajomo\u015bci \u017cycia i tw\u00f3rczo\u015bci Stanis\u0142awa Wyspia\u0144skiego, i to w o wiele szerszym zakresie, ni\u017c przewiduj\u0105 og\u00f3lnie przyj\u0119te standardy edukacyjne. Poszczeg\u00f3lne epizody to zaledwie has\u0142a, kt\u00f3re powinny wywo\u0142a\u0107 w \u015bwiadomo\u015bci widza odpowiedni odzew: skojarzenia dope\u0142niaj\u0105ce sens filmowego obrazu niczym brakuj\u0105ce fragmenty uk\u0142adanki.<\/p>\n W jednej z pierwszych sekwencji Kwiatkowski przedstawi\u0142 autentyczn\u0105 rozmow\u0119 Wyspia\u0144skiego z aktorem Kazimierzem Kami\u0144skim, kt\u00f3ra zainspirowa\u0142a dramaturga do stworzenia nowatorskiej rozprawy Studium o \u201eHamlecie\u201d<\/i> (informacja nie pojawia si\u0119 jednak w tek\u015bcie). Fragment ten wyznacza kierunek dla interpretacji du\u017co p\u00f3\u017aniejszej sceny, ukazuj\u0105cej samego Hamleta przechadzaj\u0105cego si\u0119 po wawelskich kru\u017cgankach i cytuj\u0105cego wspomnian\u0105 rozpraw\u0119. Bez znajomo\u015bci Studium<\/i> lub chocia\u017cby \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce takie dzie\u0142o powsta\u0142o, ca\u0142a scena jest pozbawiona sensu. W kolejnej retrospekcji ubrany w bogate szaty profesor odczytuje swoim kolegom strofy, w kt\u00f3rych kpi z tw\u00f3rczo\u015bci autora Wesela<\/i>. Ponownie \u2013 epizod ten nabiera odpowiedniego znaczenia dopiero dzi\u0119ki znajomo\u015bci kontekstu. Profesor to Stanis\u0142aw Tarnowski, rektor Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego i przyw\u00f3dca konserwatyst\u00f3w krakowskich, kt\u00f3ry w 1903 roku opublikowa\u0142 parodi\u0119 tw\u00f3rczo\u015bci Wyspia\u0144skiego zatytu\u0142owan\u0105 Czy\u015bciec S\u0142owackiego<\/i>. Kwiatkowski pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 wi\u0119c tym samym chwytem, kt\u00f3ry autor zastosowa\u0142 w Weselu<\/i>, wprowadzaj\u0105c postacie skryte pod przydomkami (Dziennikarz, Poeta, Pan M\u0142ody). Pe\u0142ne odczytanie tre\u015bci dramatu wymaga zdemaskowania to\u017csamo\u015bci autentycznych os\u00f3b, kt\u00f3re by\u0142y pierwowzorami fikcyjnych bohater\u00f3w. Kwiatkowski poszed\u0142 jeszcze dalej. Do zrozumienia wielu scen Wci\u0105\u017c czekam, czyli kto nadejdzie <\/i>potrzebna jest nie tylko znajomo\u015b\u0107 biografii Wyspia\u0144skiego, ale i wi\u0119kszo\u015bci jego dzie\u0142, zar\u00f3wno literackich, jak i malarskich. W tek\u015bcie obecne s\u0105 nawi\u0105zania do takich sztuk, jak Wyzwolenie<\/i>, Wesele<\/i>, Akropolis<\/i> czy Boles\u0142aw \u015amia\u0142y<\/i>, przy czym najbardziej znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 odgrywaj\u0105 dwa pierwsze teksty.<\/p>\n Pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 scenariusza podporz\u0105dkowana jest Wyzwoleniu<\/i>. Poszukuj\u0105cy sposobu na wyrwanie Polak\u00f3w z politycznej i duchowej niewoli Konrad staje si\u0119 alter ego<\/i> Wyspia\u0144skiego, geniusza pr\u00f3buj\u0105cego wykorzysta\u0107 sw\u00f3j talent do przezwyci\u0119\u017cenia narodowego marazmu. W cz\u0119\u015bci drugiej dominuje Wesele<\/i>, przedstawione w dw\u00f3ch wersjach \u2013 jako autentyczne wydarzenie i jako spektakl teatralny. Obecny podczas zabawy w bronowickiej chacie Wyspia\u0144ski obserwuje drobne epizody i rejestruje rozmowy, kt\u00f3re wkr\u00f3tce zamieni w tekst dramatu. On sam staje si\u0119 dla rozbawionego t\u0142umu kim\u015b obcym, nale\u017c\u0105cym do \u015bwiata duch\u00f3w.<\/p>\n Kwiatkowski obsadzi\u0142 Wyspia\u0144skiego w podw\u00f3jnej roli obserwatora. Na p\u0142aszczy\u017anie tera\u017aniejszo\u015bci bohater jest umieraj\u0105cym, z\u0142amanym cz\u0142owiekiem, kt\u00f3ry coraz bardziej oddala si\u0119 od rzeczywisto\u015bci, pogr\u0105\u017caj\u0105c w sferze imaginacji oraz wspomnie\u0144. Kontury sprz\u0119t\u00f3w zacieraj\u0105 si\u0119, pok\u00f3j spowija p\u00f3\u0142mrok. Otoczenie odzyskuje realno\u015b\u0107 tylko w obecno\u015bci \u017cony poety, kt\u00f3ra sprowadza umys\u0142 umieraj\u0105cego na ziemi\u0119. Z rozmazanym wn\u0119trzem kontrastuje jasny prostok\u0105t okna, za kt\u00f3rym kr\u00f3luj\u0105 ostre barwy, wyraziste kszta\u0142ty i niezmierzona przestrze\u0144. Ta dychotomia przek\u0142ada si\u0119 na osob\u0119 bohatera, kt\u00f3ry w obliczu nadchodz\u0105cej \u015bmierci traci kontrol\u0119 nad \u015bwiatem materialnym i zostaje uwi\u0119ziony w swoim ciele, ca\u0142kowicie bierny, niezdolny do podj\u0119cia jakiegokolwiek dzia\u0142ania. Jednocze\u015bnie dramaturg duchowo wyzbywa si\u0119 ogranicze\u0144, zyskuje zdolno\u015b\u0107 analizy i reinterpretacji swojego \u017cycia. W \u015bwiadomo\u015bci chorego reminiscencje przenikaj\u0105 si\u0119 z wizjami, reprezentowanymi przez postacie z jego dzie\u0142. Za oknem wyobra\u017ani k\u0142\u0119bi si\u0119 t\u0142um z\u0142o\u017cony z ch\u0142op\u00f3w, szlachty, kr\u00f3l\u00f3w, pasterzy, bog\u00f3w, rusa\u0142ek i rycerzy.\u00a0Ca\u0142y ten \u015bwiat, zdawa\u0107 by si\u0119 mog\u0142o martwy i teatralny, \u017cyje przecie\u017c, pulsuje ledwo dostrzegalnym rytmem, podlega jakiej\u015b niewidzialnej w\u0142adzy, mo\u017ce powo\u0142any jedynie na jedn\u0105 chwil\u0119 przez rozgor\u0105czkowane oczy, mo\u017ce jest tylko urealnion\u0105 na moment imaginacj\u0105, mo\u017ce o\u017cywionym wspomnieniem?<\/a><\/i>[14]<\/a>.<\/p>\n Wyspia\u0144ski w retrospekcjach to tak\u017ce obserwator, jednak zupe\u0142nie innego typu. Jest tw\u00f3rc\u0105, wizjonerem, kt\u00f3ry kreuje przedstawienie, nie b\u0119d\u0105c jednocze\u015bnie jego cz\u0119\u015bci\u0105. Po\u015bredniczy pomi\u0119dzy ide\u0105 a jej urzeczywistnieniem. \u017byje jednocze\u015bnie w dw\u00f3ch wymiarach, kt\u00f3re s\u0105 dla niego tak samo realne i kt\u00f3re wchodz\u0105 w ci\u0105g\u0142e interakcje \u2013 przenikaj\u0105 si\u0119, wp\u0142ywaj\u0105 na siebie, wzajemnie stymuluj\u0105. Kwiatkowski ukaza\u0142 t\u0119 specyfik\u0119 osobowo\u015bci bohatera ju\u017c w pocz\u0105tkowych sekwencjach. Oto na scenie Teatru im. Juliusza S\u0142owackiego w Krakowie pojawiaj\u0105 si\u0119 aktorzy, odgrywaj\u0105cy fragmenty z II cz\u0119\u015bci Dziad\u00f3w<\/i> Adama Mickiewicza.\u00a0Zapada chwila ciszy. Postaci obrz\u0119du Dziad\u00f3w nadal jednak wykonuj\u0105 swe rytualne gesty, roj\u0105 si\u0119 i k\u0142\u0119bi\u0105 <\/i>(\u2026) Nagle wchodzi na scen\u0119 energicznym, g\u0142o\u015bnym krokiem re\u017cyser z dwoma pracownikami teatru. Przechodz\u0105 przez t\u0142um jak przez powietrze, nie dostrzegaj\u0105c nikogo, a i postaci \u201eDziad\u00f3w\u201d nie zwracaj\u0105 na nich uwagi, pogr\u0105\u017cone w milcz\u0105cej pantomimie<\/i>[15]<\/a>.<\/p>\n Na pust\u0105 ju\u017c scen\u0119 wkracza Konrad z Wielk\u0105 Improwizacj\u0105<\/i> na ustach. Dopiero wtedy kamera ujawnia obecno\u015b\u0107 jeszcze jednej osoby \u2013 siedz\u0105cego na widowni m\u0119\u017cczyzny, kt\u00f3rego mo\u017cna zidentyfikowa\u0107 jako Wyspia\u0144skiego. Surrealizm okazuje si\u0119 wynikiem subiektywnego postrzegania rzeczywisto\u015bci przez protagonist\u0119. W wyobra\u017ani artysty dwa wymiary, realistyczny i metafizyczny, nak\u0142adaj\u0105 si\u0119 i kompiluj\u0105, tworz\u0105c now\u0105 tre\u015b\u0107. Elementy, takie jak obrazy, d\u017awi\u0119ki, gra \u015bwiate\u0142, rozmowa staj\u0105 si\u0119 punktem wyj\u015bcia dla kolejnych wizji. Wyspia\u0144ski wydaje si\u0119 by\u0107 w ci\u0105g\u0142ym ruchu, w nieustannym strumieniu tw\u00f3rczej aktywno\u015bci, kt\u00f3ra jednak nie wystarczy, by wype\u0142ni\u0107 przeznaczenia wieszcza prze\u0142amuj\u0105cego za spraw\u0105 swych dzie\u0142 marazm narodu. Pr\u00f3by urzeczywistnienia idei spotykaj\u0105 si\u0119 z szeregiem negatywnych reakcji \u2013 niezrozumieniem, l\u0119kiem, kpin\u0105\u2026 Wyspia\u0144ski zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce otrzyma\u0142 z\u0142oty r\u00f3g talentu, jednak nie potrafi\u0142 wydoby\u0107 ze\u0144 d\u017awi\u0119ku.<\/p>\n W ostatnich scenach nast\u0119puje zespolenie dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w. Do izby umieraj\u0105cego wkraczaj\u0105 nale\u017c\u0105ce do \u015bwiata wizji postacie i rozpoczynaj\u0105 chocholi taniec. W\u015br\u00f3d nich pojawia si\u0119 zrozpaczony Jasiek. Bezradny, przera\u017cony, pozbawiony g\u0142osu, nie mo\u017ce obudzi\u0107 pogr\u0105\u017conego w letargu t\u0142umu. Po chwili okazuje si\u0119, \u017ce to sam Wyspia\u0144ski. W rytm piosenki Mia\u0142e\u015b chamie z\u0142oty r\u00f3g<\/i> bohater znika w\u015br\u00f3d ta\u0144cz\u0105cych.<\/p>\n Intertekstualno\u015b\u0107, rozbudowana symbolika oraz odej\u015bcie od tradycyjnej narracji sprawi\u0142y, \u017ce scenariusz Kwiatkowskiego okaza\u0142 si\u0119 hermetyczny w stopniu niedopuszczalnym w przypadku produkcji przeznaczonej dla masowego odbiorcy. Dlatego te\u017c z\u0142o\u017cony w Zespole Filmowym \u201ePlan\u201d materia\u0142 sta\u0142 si\u0119 przedmiotem trudnej dyskusji. Pod koniec lutego 1969 roku Kwiatkowski zanotowa\u0142: Przyjecha\u0142 Rysiek Kosi\u0144ski<\/a><\/i>[16]<\/a> i rozmawia\u0142 ze mn\u0105 na temat Wyspia\u0144skiego. W zespole zdania by\u0142y podzielone, zw\u0142aszcza na temat komunikatywno\u015bci scenariusza. Konieczny jest m\u00f3j i Hasa wyjazd do Warszawy i rozmowy w ministerstwie <\/i>(\u2026)<\/a><\/i>[17]<\/a>.<\/p>\n materia\u0142y archiwalne,\u00a0\u017ar\u00f3d\u0142o: FINA<\/span><\/p>\n 14 kwietnia 1969 roku Wci\u0105\u017c czekam, czyli kto nadejdzie<\/i> stan\u0105\u0142 na Komisji Ocen Scenariuszy Ministerstwa Kultury i Sztuki. By\u0142o to pierwsze posiedzenie nowo powo\u0142anej kom\u00f3rki, dzia\u0142aj\u0105cej pod bezpo\u015brednim przewodnictwem kierownika resortu kultury i sztuki Czes\u0142awa Wi\u015bniewskiego. W przeciwie\u0144stwie do rozwi\u0105zanych w 1967 roku komisji skupionych przy zespo\u0142ach filmowych jednostka ministerialna sk\u0142ada\u0142a si\u0119 w du\u017cej mierze z urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych, niekiedy tylko lu\u017ano powi\u0105zanych z kinematografi\u0105. Jej zadaniem mia\u0142o by\u0107 rozstrzyganie spor\u00f3w i podejmowanie decyzji odno\u015bnie do projekt\u00f3w budz\u0105cych w\u0105tpliwo\u015bci lub kontrowersje. W przypadku scenariusza Kwiatkowskiego problematyczna okaza\u0142a si\u0119 nie tylko forma tekstu, ale te\u017c strona finansowa przedsi\u0119wzi\u0119cia. Wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cy z Hasem kierownik produkcji Ryszard Straszewski zrobi\u0142 wst\u0119pny preliminarz filmu o Wyspia\u0144skim i wysz\u0142o, \u017ce koszty si\u0119gn\u0105 oko\u0142o siedemnastu milion\u00f3w z\u0142otych<\/a><\/i>[18]<\/a>. <\/i>Dla por\u00f3wnania \u2013 bud\u017cet\u00a0realizowanego na prawach superprodukcji Pana Wo\u0142odyjowskiego <\/i>wyni\u00f3s\u0142\u00a040 milion\u00f3w.<\/p>\n Przebieg posiedzenia okaza\u0142 si\u0119 do\u015b\u0107 nietypowy. Niemal wszyscy uczestnicy dyskusji zgodnie stwierdzili, \u017ce scenariusz im si\u0119 podoba, cho\u0107 nieliczni przyznali, \u017ce nie do ko\u0144ca go zrozumieli. Jednocze\u015bnie niemal wszyscy opowiedzieli si\u0119 za odrzuceniem tekstu, a w najlepszym wypadku za dokonaniem gruntownych przer\u00f3bek. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce cz\u0142onkowie komisji m\u00f3wili jednym g\u0142osem, wymieniaj\u0105c podobne zalety scenariusza i wysuwaj\u0105c niemal identyczne zarzuty. Szczeg\u00f3lnie wyra\u017anie uwidacznia si\u0119 to w ukazanym poni\u017cej zestawieniu fragment\u00f3w wypowiedzi.<\/p>\n W\u0142adys\u0142aw Klaczy\u0144ski: Wierz\u0119, \u017ce po realizacji filmu m\u00f3g\u0142by to by\u0107 bardzo pi\u0119kny obraz pe\u0142en brokat\u00f3w, pi\u0119knych scen, ale chcia\u0142bym wiedzie\u0107, ile w tym b\u0119dzie Wyspia\u0144skiego, jakie odniesiemy korzy\u015bci w p\u0142aszczy\u017anie my\u015blenia potocznego, filmowego widza. Do Wyspia\u0144skiego nie zbli\u017cy go, ani do Wyspia\u0144skiego, ani do wielkiej tradycji poezji romantycznej, kt\u00f3rej ten utw\u00f3r dotyka. <\/i>(\u2026) Mo\u017cna zapyta\u0107, do kogo ten film jest adresowany. Oczywi\u015bcie \u2013 mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce nie ka\u017cdy utw\u00f3r, kt\u00f3ry nam tu b\u0119dzie proponowany, jest adresowany do szerokiego kr\u0119gu publiczno\u015bci. To rozumiem, ale nie wiem, czy mo\u017cna ustrzec si\u0119 przed takim my\u015bleniem. Jest to bardzo powa\u017cna konstrukcja \u015brodk\u00f3w technicznych, jest to film bardzo kosztowny<\/i>[19]<\/a>.<\/p>\n Tow. Kruk<\/a>[20]<\/a>: (\u2026) obawiam si\u0119, \u017ce to by\u0142by film warto\u015bciowy do przeczytania, do prze\u017cywania dla kilku tysi\u0119cy widz\u00f3w. Je\u017celi by to kosztowa\u0142o milion, 2 miliony \u2013 to mogliby\u015bmy ryzykowa\u0107, ale je\u017celi ma to tyle kosztowa\u0107, to nam tego nie wolno robi\u0107. To by\u0142oby dla niezwykle w\u0105skiego grona publiczno\u015bci, dla zagranicy to by\u0142oby nieczytelne, chocia\u017cby tylko jako maestria kolor\u00f3w, pomys\u0142\u00f3w inscenizacyjnych. Zgadzam si\u0119 z tymi obawami, \u017ce je\u017celi to mia\u0142by by\u0107 film o Wyspia\u0144skim, to musia\u0142by by\u0107 komentarz o tw\u00f3rczo\u015bci, albo film o epoce, w kt\u00f3rej tego typu tw\u00f3rczo\u015b\u0107 powsta\u0142a.\u00a0<\/i>(\u2026) Ta rzecz jest bardzo elitarna. Ja bym chcia\u0142 t\u0119 rzecz zobaczy\u0107, ale nie wolno nam tyle p\u0142aci\u0107. <\/i>(\u2026) Mo\u017cna robi\u0107 film przynajmniej dla setek tysi\u0119cy ludzi, ale dla kilku tysi\u0119cy nie wolno nam robi\u0107.<\/i><\/p>\n Tow. Witek: Przeczyta\u0142em tekst z przyjemno\u015bci\u0105 \u2013 ciekawy tekst, jednak mam powa\u017cne zastrze\u017cenia, je\u015bli chodzi o jego realizacj\u0119. Wyp\u0142ywa to z tego, \u017ce w moim g\u0142\u0119bokim przekonaniu w tej formie filmem zainteresowane s\u0105 tylko pewne niezbyt liczne grupy. O to jest prawd\u0105 oczywist\u0105. Ten film da\u0142by wielk\u0105 satysfakcj\u0119 i g\u0142\u0119bokie prze\u017cycia artystyczne pewnej grupie ludzi, ale grupie ograniczonej, co jest spraw\u0105 do\u015b\u0107 istotn\u0105. Istotn\u0105 spraw\u0105 jest te\u017c fakt, \u017ce nic by\u015bmy si\u0119 nie dowiedzieli o Polsce, o epoce, o cz\u0142owieku. <\/i><\/p>\n Wojciech \u017bukrowski: Mnie si\u0119 ten scenariusz podoba\u0142, jest \u015bmia\u0142y, ale mam du\u017co w\u0105tpliwo\u015bci: czy widz z niego wyniesie bodaj wra\u017cenie, \u017ce obcowa\u0142 z wielkim poet\u0105, wszechstronnie uzdolnionym geniuszem? Czy skojarz\u0105 mu si\u0119 wyrwane scenki ze sztuk, z kt\u00f3rych zna, powinien zna\u0107, przynajmniej jedn\u0105 \u2013 \u201eWesele\u201d? Czy nie zostanie mu w g\u0142owie g\u0119sta kasza, sieczka obraz\u00f3w, jakie\u015b przekorne, a cz\u0119sto i bardzo dziwne, bo zgodne z ow\u0105 epok\u0105 s\u0105dy, powiedzenia, kt\u00f3re tylko posiej\u0105 w nim zam\u0119t? <\/i>(\u2026) Dla kogo jest przeznaczony ten film? Dla masowego widza jest nie do przyswojenia. Zagranicy nie poinformuje o tym, kim by\u0142 Wyspia\u0144ski. Zostaje garstka tych, kt\u00f3rych mo\u017ce zaciekawi\u0107 prawie jak szarada, zadziwi\u0107 skojarzeniami, a mo\u017ce nawet zachwyci\u0107. <\/i>(\u2026) Gdyby\u015bmy zrealizowali ten film, czego si\u0119 o Wyspia\u0144skim widz polski dowie? Czy sobie te kolorowe skrawki posk\u0142ada w jaki\u015b jednoznaczny obraz, czy po kwadransie, widz\u0105c, \u017ce rzecz si\u0119 nie przeja\u015bnia, zacznie si\u0119 wierci\u0107 i wyjdzie z kina. I b\u0119dzie innych ostrzega\u0142, \u017ce cha\u0142a, \u017ce u re\u017cysera co\u015b na strychu nie w porz\u0105dku?<\/i><\/p>\n W obronie projektu stan\u0105\u0142 Gerard Zalewski, kt\u00f3ry zgadzaj\u0105c si\u0119 z argumentami koleg\u00f3w, podkre\u015bla\u0142 jednocze\u015bnie, \u017ce jest to materia\u0142 doskonale dopasowany do mo\u017cliwo\u015bci i talentu Wojciecha Hasa: (\u2026) \u017cal by\u0142oby mi odrzuca\u0107 ten scenariusz, poniewa\u017c w charakterze tego filmu widz\u0119 wielk\u0105 szans\u0119 powi\u0105zan\u0105 z osob\u0105 re\u017cysera. Czuje si\u0119, \u017ce by\u0142aby to wypowied\u017a nies\u0142ychanie osobista Wojciecha Hasa \u2013 kt\u00f3ry, jak wiadomo, jest z Krakowa i nieraz pokazywa\u0142, \u017ce na terenie obszar\u00f3w sztuki porusza si\u0119 z nies\u0142ychan\u0105 swobod\u0105 i inwencj\u0105.<\/i><\/p>\n Z ch\u00f3ru krytyk\u00f3w wy\u0142ama\u0142a si\u0119 tylko jedna osoba. Towarzysz Garda zanegowa\u0142 celowo\u015b\u0107 konwencjonalnego podej\u015bcia do kina biograficznego, dowodz\u0105c: Rola sensownego filmu o wielkim arty\u015bcie polega na tym, aby przez ten film, przez wizj\u0119 samego filmu zafascynowa\u0107 osobowo\u015bci\u0105 artysty i jego wyobra\u017ani\u0105. I ten scenariusz chyba idzie po tej linii, to znaczy odrzuca \u015bwiadomie konwencj\u0119 filmu biograficznego, kt\u00f3ry na og\u00f3\u0142 pokazuje tw\u00f3rc\u0119 w kontaktach z rzeczywisto\u015bci\u0105, a nie ze sztuk\u0105. Natomiast tu Wyspia\u0144ski jest pokazany w wizjach, w kontakcie z tym, co tworzy\u0142, przy pomocy cytat\u00f3w. <\/i><\/p>\n Wnioski, jakie przedstawili cz\u0142onkowie komisji, by\u0142y do\u015b\u0107 jednoznaczne i raczej pesymistyczne z perspektywy mi\u0142o\u015bnika ambitnego kina artystycznego. Specyfika i nowatorstwo scenariusza zosta\u0142y odebrane jako jego najwi\u0119ksza wada. Hermetyczno\u015b\u0107 tekstu i wysokie oczekiwania stawiane widzom potencjalnie ogranicza\u0142y kr\u0105g odbiorc\u00f3w, co budzi\u0142o uzasadnione obawy o frekwencj\u0119, a w konsekwencji o wynik finansowy bardzo kosztownej produkcji. Z drugiej strony wysuwane przez krytyk\u00f3w w\u0105tpliwo\u015bci mia\u0142y g\u0142\u0119bsze pod\u0142o\u017ce ideowe. W ich s\u0142owach powracaj\u0105 niewypowiedziane wprost pytania: jak tworzy\u0107 kino biograficzne? Jakim ma s\u0142u\u017cy\u0107 celom? Na podstawie przytoczonych opinii mo\u017cna wysnu\u0107 wniosek, \u017ce film ukazuj\u0105cy \u017cycie znanej postaci historycznej nale\u017cy podporz\u0105dkowa\u0107 priorytetom edukacyjnym i propagandowym. Widz powinien otrzyma\u0107 jednoznaczny, prosty przekaz, zawieraj\u0105cy komplet informacji na temat los\u00f3w bohatera, epoki historycznej oraz uwarunkowa\u0144 spo\u0142ecznych i politycznych. Innymi s\u0142owy \u2013 poziom dzie\u0142a nale\u017cy dopasowa\u0107 do inteligencji, wiedzy i mo\u017cliwo\u015bci poznawczych przeci\u0119tnego odbiorcy. M\u00f3wi\u0142 o tym wprost Andrzej Kijowski: Wypowiadam si\u0119 za oddaleniem scenariusza z takim zastrze\u017ceniem, \u017ce w perspektywie warto by\u0142oby wr\u00f3ci\u0107 do niego, czyni\u0105c go bardziej komunikatywnym z ambicj\u0105 przeznaczenia go dla szerszego widza, a nie dla bardzo w\u0105skiej grupy ludzi. Powinna to by\u0107 taka adaptacja filmowa, kt\u00f3ra by pozwala\u0142a cz\u0142owiekowi ze \u015brednim wykszta\u0142ceniem zrozumie\u0107 ten film, nie m\u00f3wi\u0105c o szerokiej masie bez przygotowania \u015bredniego.<\/i><\/p>\n fragment scenariusza, T. Kwiatkowski, Wci\u0105\u017c czekam, czyli kto nadejdzie<\/em>, syg. S-32838, \u017ar\u00f3d\u0142o: archwium FINA<\/span><\/p>\n Scenariusz w oryginalnym kszta\u0142cie odrzucono, podkre\u015blaj\u0105c jednocze\u015bnie, \u017ce sam projekt filmu o Stanis\u0142awie Wyspia\u0144skim zas\u0142uguje na realizacj\u0119\u2026 tyle \u017ce po poprawkach, modyfikacjach i uproszczeniach. Przysz\u0142a produkcja mia\u0142a by\u0107 przyst\u0119pna w odbiorze i atrakcyjna dla masowego widza, pe\u0142ni\u0105c jednocze\u015bnie funkcj\u0119 edukacyjn\u0105. Fabu\u0142\u0119 nale\u017ca\u0142o oprze\u0107 na faktach, kre\u015bl\u0105c jednocze\u015bnie szeroki obraz epoki, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem aspekt\u00f3w spo\u0142ecznych i historycznych. Oznacza\u0142oby to rzecz jasna ograniczenie lub ca\u0142kowit\u0105 rezygnacj\u0119 z intertekstualno\u015bci oraz krytykowanych element\u00f3w metafizycznych i symbolicznych na rzecz tradycyjnych, powszechne rozpoznawalnych rozwi\u0105za\u0144 narracyjnych. Takie podej\u015bcie zaproponowali kolejni uczestnicy posiedzenia<\/p>\n Ryszard Frelek: Mnie si\u0119 wydaje, \u017ce trzeba mo\u017ce z niekt\u00f3rych rzeczy zrezygnowa\u0107, z wyobra\u017ani na rzecz bardziej faktograficznego pokazania, aby bardziej konsekwentnie wysz\u0142a posta\u0107 i tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Wyspia\u0144skiego.<\/i><\/p>\n Janusz Wilhelmi: Tu mo\u017ce lepiej by\u0142oby da\u0107 jak\u0105\u015b zgodn\u0105 wyk\u0142adni\u0119 jego tw\u00f3rczo\u015bci z wiedz\u0105 historyczn\u0105. Widz\u0105c potrzeb\u0119 filmu o Wyspia\u0144skim, g\u0142osowa\u0142bym raczej za filmem bardziej tradycyjnym, kt\u00f3ry nie by\u0142by pozbawiony jakiego\u015b dramatyzmu.<\/i><\/p>\n W rezultacie Kwiatkowskiemu i Hasowi zaoferowano mo\u017cliwo\u015b\u0107 dalszych prac nad tekstem, pod warunkiem dostosowania si\u0119 do przedstawionych w czasie dyskusji wytycznych. Re\u017cyser Jak by\u0107 kochan\u0105<\/i> by\u0142 sk\u0142onny zaakceptowa\u0107 t\u0119 propozycj\u0119. Mo\u017cliwe, \u017ce wp\u0142yw na jego nastawienie mia\u0142a recepcja Lalki<\/i>. Produkcja ta spotka\u0142a si\u0119 z niech\u0119tnym przyj\u0119ciem krytyk\u00f3w. Recenzenci zarzucali tw\u00f3rcom mi\u0119dzy innymi nadmierne odej\u015bcie od tekstu powie\u015bci Boles\u0142awa Prusa i znacz\u0105ce ci\u0119cia w fabule, kt\u00f3re mia\u0142y skomplikowa\u0107 odbi\u00f3r dzie\u0142a.<\/p>\n Wygl\u0105da na to, \u017ce Has \u2013 \u015bwiadomie czy bezwiednie (?) \u2013 za\u0142o\u017cy\u0142, i\u017c ogl\u0105daj\u0105cy \u201eLalk\u0119\u201d b\u0119dzie zna\u0142 powie\u015bciowy pierwowz\u00f3r. Rozw\u00f3j wydarze\u0144 w filmie jest wi\u0119c bardziej markowany ni\u017c pokazywany, nie daje czytelnego \u0142a\u0144cucha przyczyn i skutk\u00f3w.<\/i> [\u2026] R\u00f3wnie\u017c koncepcja filmu jest ma\u0142o czytelna, \u017ceby nie powiedzie\u0107, \u017ce po prostu jej nie wida\u0107<\/a><\/i>[21]<\/a>.<\/i><\/p>\n Podobne zarzuty stawiano by zapewne tak\u017ce Wci\u0105\u017c czekam, czyli kto nadejdzie<\/i>, gdyby tylko scenariusz trafi\u0142 do realizacji w niezmienionej formie.<\/p>\n Ponadto ze strony komisji pad\u0142 postulat, by autorzy skupili si\u0119 przede wszystkim na Weselu<\/i> jako najbardziej rozpoznawalnym dramacie Wyspia\u0144skiego. Odpowiada\u0142o to Hasowi, kt\u00f3ry ju\u017c wcze\u015bniej sugerowa\u0142 Kwiatkowskiemu podobne rozwi\u0105zanie:\u00a0Kilka godzin temu pojecha\u0142em do Hasa. Zacz\u0105\u0142 nieco wydziwia\u0107. Chce, abym wyrzuci\u0142 ze scenariusza wszystko, co dotyczy \u201eWyzwolenia\u201d, ograniczy\u0107 si\u0119 w\u0142a\u015bciwie tylko do \u201eWesela\u201d. \u017beby \u201eWesele\u201d sta\u0142o si\u0119 niejako spotkaniem wszystkich postaci i bohater\u00f3w Wyspia\u0144skiego z ca\u0142\u0105 jego przesz\u0142o\u015bci\u0105. Musz\u0119 si\u0119 zastanowi\u0107, jak mu to wszystko na nowo napisa\u0107<\/a><\/i>[22]<\/a>.<\/p>\n Paradoksalnie w\u0142a\u015bnie ta pozornie korzystna koncepcja mog\u0142a sta\u0107 si\u0119 przys\u0142owiowym gwo\u017adziem do trumny biograficznego filmu o Stanis\u0142awie Wyspia\u0144skim. Po rezygnacji z kontrowersyjnych element\u00f3w i koncentracji na Weselu<\/i> projekt zacz\u0105\u0142 nabiera\u0107 kszta\u0142t\u00f3w zbyt podobnych do skrystalizowanych ju\u017c plan\u00f3w Andrzeja Wajdy. W rezultacie dwaj wybitni re\u017cyserzy znale\u017ali si\u0119 na kursie kolizyjnym. To starcie Has przegra\u0142.<\/p>\n \u201eWesele\u201d zrobi\u0142 Andrzej Wajda. Zachowa\u0142a si\u0119 nawet \u201eNotatka s\u0142u\u017cbowa\u201d z 23 maja 1970 r., adresowana do wiceministra kultury Czes\u0142awa Wi\u015bniewskiego, w kt\u00f3rej naczelnik Wydzia\u0142u Programowego Film\u00f3w Fabularnych i Telewizyjnych Leon Bach informuje o rozmowie z Hasem na temat realizacji \u201eWesela\u201d i o tym, \u017ce poinformowa\u0142 go, \u017ce podobn\u0105 ch\u0119\u0107 ma Andrzej Wajda, \u201ena co re\u017c. Has z pesymizmem odni\u00f3s\u0142 si\u0119 do powodzenia swego zamiaru\u201d. <\/i><\/p>\n \u2013 Wojtek strasznie pomstowa\u0142 na Wajd\u0119 o to \u201eWesele\u201d \u2013 powie mi ju\u017c w redakcji Bruno Miecugow<\/a><\/i>[23]<\/a>.<\/p>\n Taki przebieg wydarze\u0144 potwierdza w swoich wspomnieniach Jadwiga Has:\u00a0Nieoczekiwanie przysz\u0142o pismo od dyrektora Bacha, informuj\u0105ce Wojtka, \u017ce ch\u0119\u0107 sfilmowania \u201eWesela\u201d zg\u0142osi\u0142 r\u00f3wnie\u017c Andrzej Wajda i \u017ce w tej delikatnej sytuacji sp\u00f3r musi rozstrzygn\u0105\u0107 minister kultury. Mimo \u017ce Wojtek pierwszy z\u0142o\u017cy\u0142 sw\u00f3j projekt, zapad\u0142a decyzja niekorzystna dla niego. Czy zadzia\u0142a\u0142y tu \u201ekoniunktury\u201d, o kt\u00f3rych wspomina\u0142 Tadeusz Konwicki? Nie mnie o tym s\u0105dzi\u0107. Rozczarowanie Wojtka by\u0142o wielkie, ale dzielnie zni\u00f3s\u0142 odmow\u0119<\/a><\/i>[24]<\/a>.<\/p>\n Jeszcze bardziej rozgoryczony by\u0142 Tadeusz Kwiatkowski, kt\u00f3ry z niech\u0119ci\u0105 podszed\u0142 ju\u017c do samych propozycji zmian w swoim tek\u015bcie. Kiedy wiosn\u0105 1969 roku zaproponowano mu publikacj\u0119 scenariusza na \u0142amach \u201eKina\u201d<\/a>[25]<\/a>, pisarz podsumowa\u0142 ca\u0142\u0105 spraw\u0119 nast\u0119puj\u0105cymi s\u0142owami: Mi\u0142o, \u017ce niekt\u00f3re osoby widz\u0105 w tym tek\u015bcie pozytywy, cho\u0107 nas\u0142ucha\u0142em si\u0119 wiele krytyki. Mam to gdzie\u015b. Tak widz\u0119 Wyspia\u0144skiego i nie mam zamiaru zmienia\u0107 zdania<\/a><\/i>[26]<\/a>.<\/p>\n Projekt filmowej biografii Wyspia\u0144skiego upad\u0142 na tak wczesnym etapie prac, \u017ce trudno dzi\u015b okre\u015bli\u0107, jak m\u00f3g\u0142 si\u0119 rozwin\u0105\u0107 w toku realizacji. Warto jednak zauwa\u017cy\u0107 kluczow\u0105 cech\u0119 scenariusza Wci\u0105\u017c czekam, czyli kto nadejdzie<\/i>: pomimo \u017ce jego autorem jest Tadeusz Kwiatkowski, tekst doskonale wpisuje si\u0119 w poetyk\u0119 dzie\u0142 Wojciecha Jerzego Hasa. Materia\u0142 ewidentnie zosta\u0142 napisany \u201epod re\u017cysera\u201d, z uwzgl\u0119dnieniem oraz zrozumieniem jego potencja\u0142u tw\u00f3rczego, charakteru, stylu i zainteresowa\u0144. Kwiatkowski odszed\u0142 od klasycznej formy i tradycyjnej narracji w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce mia\u0142 pewno\u015b\u0107, i\u017c Has nie tylko b\u0119dzie w stanie zrealizowa\u0107 jego wizj\u0119, ale i dope\u0142ni j\u0105 na p\u0142aszczy\u017anie czysto filmowej, pozorne wady i kontrowersje przekuwaj\u0105c w zalety. Innowacyjno\u015b\u0107, symbolika, oniryzm, zaburzenia p\u0142aszczyzny czasowej, intertekstualno\u015b\u0107, metafizyka \u2013 wprowadzenie tych element\u00f3w uprawomocnia\u0142o tylko jedno: osoba przysz\u0142ego re\u017cysera. Nieprzypadkowo cytowany powy\u017cej Gerard Zalewski podkre\u015bla\u0142, \u017ce to w Hasie widzi szans\u0119 na sukces niezwykle ryzykownego projektu. Z tej perspektywy koncepcja Wci\u0105\u017c czekam, czyli kto<\/i> nadejdzie<\/i> mia\u0142a dw\u00f3ch ojc\u00f3w: pisarza jako bezpo\u015bredniego autora tekstu oraz re\u017cysera jako autora idei, wyznaczaj\u0105cego kierunek i okre\u015blaj\u0105cego granice mo\u017cliwo\u015bci.<\/p>\n Andriej Rublow<\/em>, 1966 r., re\u017c. Andriej Tarkowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: archwium FINA<\/span><\/p>\n Biopic o Stanis\u0142awie Wyspia\u0144skim zalicza\u0142by si\u0119 niew\u0105tpliwie do obraz\u00f3w z kr\u0119gu kina autorskiego. Gdyby trafi\u0142 na ekrany kin na prze\u0142omie lat 60. i 70. XX wieku, wpisa\u0142by si\u0119 w modernistyczny prze\u0142om w kinie biograficznym, zapocz\u0105tkowany filmem Andriej<\/i> Rublow<\/i> (1966). Arcydzie\u0142o Andrieja Tarkowskiego trafi\u0142o na ekrany po kilkuletnich zmaganiach z radzieck\u0105 cenzur\u0105<\/a>[27]<\/a>. W\u015br\u00f3d zarzut\u00f3w, jakie stawiano biografii \u015bredniowiecznego artysty, znalaz\u0142y si\u0119 te\u017c podobne do tych, jakie wysuwano w stosunku do scenariusza Wci\u0105\u017c czekam, czyli kto nadejdzie<\/i>. Tw\u00f3rc\u00f3w radzieckiej produkcji oskar\u017cono mi\u0119dzy innymi o ahistoryzm, przejawiaj\u0105cy si\u0119 w niedostatecznym nakre\u015bleniu kontekstu dziejowego i politycznego, na tle kt\u00f3rego powinny rozgrywa\u0107 si\u0119 losy bohatera<\/a>[28]<\/a>. Innymi s\u0142owy, Andriej Rublow<\/i> pad\u0142 ofiar\u0105 skonwencjonalizowanych oczekiwa\u0144 decydent\u00f3w. \u015awiatowi krytycy uznali go za obraz prze\u0142omowy, \u015bwie\u017cy i przede wszystkim potrzebny dla o\u017cywienia skostnia\u0142ego kina biograficznego. Boles\u0142aw Micha\u0142ek pisa\u0142 o filmie Tarkowskiego w superlatywach, przeciwstawiaj\u0105c jego oryginalno\u015b\u0107 tradycyjnym biopicom:\u00a0Czy to jest w og\u00f3le biografia? Na pewno nie taka, jak\u0105 opisywali\u015bmy powy\u017cej. \u201eRublow\u201d jest freskiem epoki, pe\u0142nym \u017cycia, rozbie\u017cnych konflikt\u00f3w, zmiennych klimat\u00f3w historii, refleksj\u0105 o stosunku sztuki do \u017cycia. <\/i>(\u2026) Ale chocia\u017c niewiele si\u0119 dowiadujemy o \u017cyciu i rozterkach \u015bredniowiecznego mnicha, to otrzymujemy co\u015b niezmiernie cennego, co\u015b z genezy, ale z genezy bez cudzys\u0142owu, jego sztuki; sztuki w og\u00f3le, kt\u00f3ra powstaje ze zderzenia historii z przenikliwo\u015bci\u0105 tego, kto w niej uczestniczy<\/i>[29]<\/a>.<\/p>\n Trudno nie zauwa\u017cy\u0107 analogii pomi\u0119dzy tymi s\u0142owami a wypowiedziami cz\u0142onk\u00f3w komisji, kt\u00f3rzy zablokowali realizacj\u0119 scenariusza Kwiatkowskiego. Paradoksalnie to, co dla Micha\u0142ka stanowi najwi\u0119ksz\u0105 warto\u015b\u0107 Andrieja Rublowa<\/i>, w przypadku Wci\u0105\u017c czekam, czyli kto nadejdzie<\/i> uznano za problematyczny defekt. Przedstawicielom polskiej kinematografii zabrak\u0142o odwagi i wizji. Ich podej\u015bcie determinowa\u0142 obowi\u0105zuj\u0105cy w PRL model kina jako sztuki u\u017cytkowej, podporz\u0105dkowanej potrzebom politycznego systemu. W takim uj\u0119ciu scenariusz Tadeusza Kwiatkowskiego wydawa\u0142 si\u0119 bezu\u017cyteczny: hermetyczny, skierowany do w\u0105skiej grupy odbiorc\u00f3w, stawiaj\u0105cy widzom zbyt wysokie wymagania. Decyduj\u0105cym czynnikiem by\u0142 prawdopodobnie biograficzny charakter projektu. W oczach decydent\u00f3w realizacja Wci\u0105\u017c czekam, czyli kto nadejdzie<\/i> r\u00f3wna\u0142a si\u0119 \u201ezmarnowaniu\u201d postaci Stanis\u0142awa Wyspia\u0144ski, kt\u00f3r\u0105 wszak mo\u017cna by\u0142o wykorzysta\u0107 w o wiele bardziej efektywny spos\u00f3b. Niestety, w rezultacie film o tw\u00f3rcy Wesela<\/i> nigdy nie powsta\u0142. Micha\u0142ek sw\u00f3j tekst na temat prze\u0142omu w filmie biograficznym zako\u0144czy\u0142 s\u0142owami: W historii sztuki filmowej s\u0105 to momenty najciekawsze, najbardziej godne obserwacji. Dawne wzorce si\u0119 krusz\u0105, nowe si\u0119 jeszcze nie utrwali\u0142y: wszystko jest mo\u017cliwe<\/a><\/i>[30]<\/a>. W kontek\u015bcie niezrealizowanego projektu Kwiatkowskiego i Hasa nie spos\u00f3b oprze\u0107 si\u0119 wra\u017ceniu, \u017ce polska kinematografia taki w\u0142a\u015bnie moment przegapi\u0142a.<\/p>\n <\/a>[1] Nie uwzgl\u0119dniam filmu Warszawska premiera<\/i> (re\u017c. Jan Rybkowski, 1950), poniewa\u017c g\u0142\u00f3wn\u0105 osi\u0105 fabularn\u0105 tej produkcji jest wystawienie Halki<\/i>, nie za\u015b biografia Stanis\u0142awa Moniuszki. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[2] Poj\u0119cie pochodzi z ksi\u0105\u017cki Piotra Zwierzchowskiego Kino nowej pami\u0119ci. Obraz II wojny \u015bwiatowej w kinie polskim lat 60.<\/i>, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2013.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[3] Konrad Na\u0142\u0119cki w 1949 roku uko\u0144czy\u0142 studia w krakowskiej Akademii Sztuk Pi\u0119knych.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[4]\u00a0Ogniem i mieczem <\/i>by\u0142o krytykowane za spos\u00f3b ukazania powstania ludowego, Przedwio\u015bnie<\/i> \u2013 za obraz rewolucji w Rosji, za\u015b Pan Tadeusz<\/i> \u2013 za ukazanie Litwy jako integralnej cz\u0119\u015bci Kr\u00f3lestwa Polskiego.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[5] Janina Bauman (1926\u20132009), pisarka i t\u0142umaczka, pracowa\u0142a w przemy\u015ble filmowym jako korektorka i recenzentka scenariuszy. Jej opinie cechuje du\u017ca wiedza oraz warto\u015b\u0107 merytoryczna.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[6] J. Bauman, Tadeusz Kwiatkowski \u2013 \u201eSanatorium pod Klepsydr\u0105\u201d<\/i>, ocena scenariusza w zbiorach Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego, syg. S-32831, s. 3.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[7] Scenariusz Kwiatkowskiego Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i> mia\u0142 by\u0107 rozpatrywany na posiedzeniu Komisji Ocen Scenariuszy 7 wrze\u015bnia 1965 roku.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[8] Scenariusz Wiosna<\/i> autorstwa Haliny Bieli\u0144skiej \u0142\u0105czy\u0142 w\u0105tki zaczerpni\u0119te z siedmiu opowiada\u0144 Brunona Schulza (Wiosna<\/i>, Wichura<\/i>, Noc wielkiego sezonu<\/i>, Kometa<\/i>, M\u00f3j ojciec wst\u0119puje do stra\u017cak\u00f3w<\/i>, Martwy sezon<\/i>, Emeryt<\/i>). Od propozycji Kwiatkowskiego i Hasa r\u00f3\u017cni si\u0119 przede wszystkim koncepcj\u0105 narracyjn\u0105: w scenariuszu Bieli\u0144skiej historia mia\u0142a zosta\u0107 ukazana z charakterystycznej dla dzie\u0142 tej re\u017cyserki dzieci\u0119cej perspektywy.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[9] T. Kwiatkowski, Wa\u017cne, niewa\u017cne.<\/i> Dziennik 1953\u20131973<\/i>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2019, s. 330.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[10] Tam\u017ce, s. 549.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[11] Tam\u017ce, s. 551.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[12] Tam\u017ce, s. 566.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[13] Intertekstualno\u015b\u0107 \u2013 kategoria obejmuj\u0105ca ten aspekt og\u00f3\u0142u w\u0142asno\u015bci i relacji tekstu, kt\u00f3ry wskazuje na uzale\u017cnienie jego wytwarzania i odbioru od znajomo\u015bci innych tekst\u00f3w oraz \u201earchitekst\u00f3w\u201d (regu\u0142 gatunkowych, norm stylistyczno-wypowiedzeniowych) w\u015br\u00f3d uczestnik\u00f3w procesu komunikacyjnego (R. Nycz, Intertekstualno\u015b\u0107 i jej zakresy: teksty, gatunki, \u015bwiaty<\/i>, \u201ePami\u0119tnik Literacki\u201d 1990, nr 81\/2, s. 97).\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[14] T. Kwiatkowski, Wci\u0105\u017c czekam, czyli kto nadejdzie<\/i>, scenariusz w zbiorach Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego, syg. S-32838, s. 1.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[15] Tam\u017ce, s. 5.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[16] Ryszard Kosi\u0144ski by\u0142 w tym okresie kierownikiem artystycznym Zespo\u0142u Filmowego \u201ePlan\u201d.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[17] T. Kwiatkowski, Wa\u017cne, niewa\u017cne\u2026<\/i>, <\/i>dz. cyt., s. 577.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[18] Tam\u017ce, s. 575.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[19] Ten i kolejne cytaty pochodz\u0105 ze stenogramu z posiedzenia Komisji Ocen Scenariuszy, materia\u0142 w zbiorach Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[20] W przypadku niekt\u00f3rych cz\u0142onk\u00f3w Komisji Ocen Scenariuszy nie zachowa\u0142y si\u0119 informacje pozwalaj\u0105ce na ich pewn\u0105 identyfikacj\u0119.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[21] E. Pie\u015bcikowski, K\u0142opoty z \u201eLalk\u0105\u201d<\/i>, \u201eNurt\u201d 1969, nr 1, s. 16.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[22] T. Kwiatkowski, Wa\u017cne, niewa\u017cne…<\/i>, dz. cyt., s. 577.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[23] W. Krupi\u0144ski Pami\u0105tki znalezione w mieszkaniu,<\/i> https:\/\/dziennikpolski24.pl\/pamiatki-znalezione-w-mieszkaniu\/ar\/2298430<\/a> [dost\u0119p: 23.08.2020].\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[24] J. Has, \u017bycie w drugim planie<\/i>, Wydawnictwo <\/i>PWSFTviT, \u0141\u00f3d\u017a 2010, s. 121.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[25] Scenariusz Wci\u0105\u017c czekam, czyli kto nadejdzie<\/i> ukaza\u0142 si\u0119 w miesi\u0119czniku \u201eKino\u201d 1969, nr 7, s. 25\u201336.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[26] T. Kwiatkowski, Wa\u017cne, niewa\u017cne…<\/i>, dz. cyt., s. 582.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[27] Prace nad realizacj\u0105 Andrieja Rublowa<\/i> zako\u0144czono w 1966 roku, jednak w wyniku interwencji cenzury film trafi\u0142 na p\u00f3\u0142k\u0119. W 1969 roku zosta\u0142 zaprezentowany na MFF w Cannes (poza konkursem). Oficjalna premiera dzie\u0142a Tarkowskiego odby\u0142a si\u0119 dopiero 24 grudnia 1971 roku, cho\u0107 film by\u0142 wcze\u015bniej wy\u015bwietlany we Francji. Polska premiera mia\u0142a miejsce 1 maja 1973 roku.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/1-F-2200-44-1500x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/TKWIATKOWSKI.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/1.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/img051.jpg\")
<\/i><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/165-ANDRIEJ_RUBLOW_001-700x700.jpg\")
<\/p>\n
<\/p>\n
\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n