{"id":2154,"date":"2021-12-30T12:19:21","date_gmt":"2021-12-30T11:19:21","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/?p=2154"},"modified":"2022-02-02T14:43:45","modified_gmt":"2022-02-02T13:43:45","slug":"krzysztof-kieslowski-najpierw-wiedzial-gdzie-a-potem-co","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/krzysztof-kieslowski-najpierw-wiedzial-gdzie-a-potem-co\/","title":{"rendered":"Krzysztof Kie\u015blowski najpierw wiedzia\u0142 gdzie, a potem co"},"content":{"rendered":"\n
\"\"
Jerzy Sthur, Jacek Petrycki i Krzysztof Kie\u015blowski. Amator<\/em>. Autor: brak danych. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Tor”\/<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Z operatorem Jackiem Petryckim rozmawia Micha\u0142 Dondzik<\/p>\n\n\n\n

W 2021 roku min\u0119\u0142a 85. rocznica urodzin Krzysztofa Kie\u015blowskiego. Jakie my\u015bli i emocje towarzysz\u0105 panu, gdy pojawia si\u0119 kolejna fala zainteresowania jego tw\u00f3rczo\u015bci\u0105?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Moje przemy\u015blenia s\u0105 niezale\u017cne od rocznic. Kie\u015blowski to dla mnie wa\u017cna osoba, nie tylko w sensie zawodowym. W moich wspomnieniach przewa\u017caj\u0105 jego ludzkie cechy, niezwyk\u0142a lojalno\u015b\u0107 wobec tych, co do kt\u00f3rych mia\u0142 poczucie, \u017ce oddaj\u0105 mu cz\u0119\u015b\u0107 swojego \u017cycia. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce nie zas\u0142uguje na to, by tyle ludzi po\u015bwi\u0119ca\u0142o mu sw\u00f3j czas i zaanga\u017cowanie, w\u0142a\u015bciwie dla zachcianki. Twierdzi\u0142, \u017ce jest im wiele winien. Filmowy plan zaczyna\u0142 od tego, \u017ce dowiadywa\u0142 si\u0119, co u ka\u017cdego s\u0142ycha\u0107, szczeg\u00f3lnie wy\u0142apywa\u0142 tych, o kt\u00f3rych wiedzia\u0142, \u017ce maj\u0105 problemy.<\/p>\n\n\n\n

Czy Krzysztof Kie\u015blowski rozgranicza\u0142 przestrze\u0144 pracy nad filmem od sfery prywatnej?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dla Kie\u015blowskiego wa\u017cne by\u0142y obie sfery, ale je dzieli\u0142. Zaprasza\u0142 na spotkanie, by porozmawia\u0107 o filmie, ale jak widzieli\u015bmy si\u0119 wieczorem przyjacielsko, to w og\u00f3le nie by\u0142o o filmie ani s\u0142owa. Fascynowa\u0142o go zwyk\u0142e \u017cycie, mia\u0142 uwielbienie dla majsterkowania.. Pami\u0119tam, jak mnie tw\u00f3rczo ukierunkowa\u0142, dwudziestotrzyletniego ch\u0142opaka, kt\u00f3ry bardzo m\u0142odo wyszed\u0142 ze szko\u0142y filmowej i chcia\u0142 robi\u0107 filmy, ale nie bardzo wiedzia\u0142, jak wygl\u0105da \u015bwiat. To by\u0142o w Wytw\u00f3rni Film\u00f3w Dokumentalnych. Powiedzia\u0142, \u017ce \u015bwietnie, \u017ce zrobi\u0142em film Krausowie i inni <\/em>(1973) z Bogus\u0142awem Rybczy\u0144skim przez lata I sekretarzem PZPR w WFD. Zadebiutowa\u0142em, ale teraz musz\u0119 podj\u0105\u0107 decyzj\u0119 i opowiedzie\u0107 si\u0119 po jednej ze stron. Po tej rozmowie wyszed\u0142em z poczuciem, \u017ce nie mam \u017cadnych w\u0105tpliwo\u015bci, po kt\u00f3rej stronie chc\u0119 by\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Zanim rozpocz\u0105\u0142 pan prac\u0119 w Wytw\u00f3rni Film\u00f3w Dokumentalnych, spotka\u0142 si\u0119 pan z Krzysztofem Kie\u015blowskim w \u0142\u00f3dzkiej restauracji Przek\u0105ska.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Po obronie filmu dyplomowego Krzysztofa, Z miasta \u0141odzi<\/em> (1969), trafili\u015bmy na prza\u015bn\u0105 imprez\u0119 do Przek\u0105ski, knajpy, w kt\u00f3rej najcz\u0119\u015bciej si\u0119 spotykali\u015bmy. Pami\u0119tam, \u017ce Kie\u015blowskiego otacza\u0142a wtedy niezwyk\u0142a aura cz\u0142owieka, kt\u00f3ry jest bardzo skromny, nie zwraca uwagi na swoje ego, a nawet na to, jaki jest pow\u00f3d tego spotkania. Czu\u0142em, \u017ce jeste\u015bmy razem, \u017ce mo\u017cemy wsp\u00f3lnie posiedzie\u0107 i porozmawia\u0107. Do momentu obrony tego dyplomu postrzega\u0142em Kie\u015blowskiego tak, jak innych student\u00f3w, nie mia\u0142em z nim wi\u0119kszego kontaktu. Widzia\u0142em etiud\u0119 Twarz<\/em> Piotra Studzi\u0144skiego (1966), w kt\u00f3rej wyst\u0105pi\u0142 \u2013 zwr\u00f3ci\u0142 moj\u0105 uwag\u0119, gdy\u017c mia\u0142 wi\u0119ksz\u0105 ekspresj\u0119 ni\u017c aktor. Prawda jest jednak taka, \u017ce Kie\u015blowskiego pozna\u0142em w WFD. I to jest temat, o kt\u00f3rym warto m\u00f3wi\u0107. <\/p>\n\n\n\n

W Wytw\u00f3rni Film\u00f3w Dokumentalnych pracowali w\u00f3wczas najbardziej znani polscy dokumentali\u015bci. Praca na Che\u0142mskiej by\u0142a nobilitacj\u0105 i marzeniem, jednak nie ka\u017cdy absolwent szko\u0142y filmowej m\u00f3g\u0142 dosta\u0107 tam etat. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ze szko\u0142y filmowej wyszed\u0142em niedouczony, pozna\u0142em zaw\u00f3d od strony technologicznej, ale nie nauczono mnie kr\u0119cenia film\u00f3w. W szkole nie zrobi\u0142em dyplomu, nie mia\u0142em na to czasu, poniewa\u017c intensywnie pr\u00f3bowa\u0142em zatrudni\u0107 si\u0119 w wytw\u00f3rni. Procedura by\u0142a taka, \u017ce nale\u017ca\u0142o przej\u015b\u0107 przez kolejne stopnie zawodowego awansu. Pocz\u0105tkowo pracowa\u0142em jako asystent pierwszej kategorii. Gdy nim zosta\u0142em, musia\u0142em przychodzi\u0107 na osiem godzin do pracy. Je\u017celi by\u0142o zam\u00f3wienie, wyje\u017cd\u017ca\u0142em na zdj\u0119cia. Sytuacja uleg\u0142a zmianie, kiedy w WFD pojawi\u0142a si\u0119 m\u0142oda grupa tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3ra stworzy\u0142a w\u0142asne zespo\u0142y. Natychmiast zosta\u0142em zaklasyfikowany do zespo\u0142u, w kt\u00f3rym by\u0142 Piotr Kwiatkowski, obecnie znany jako Piotr Jaxa. Poprosi\u0142, \u017cebym z nim pracowa\u0142. Gdy tylko pierwszy raz przywioz\u0142em sprz\u0119t na plan, wiedzia\u0142em, \u017ce zaczyna si\u0119 prawdziwa nauka. <\/p>\n\n\n\n

Jakie produkcje dominowa\u0142y w Wytw\u00f3rni Film\u00f3w Dokumentalnych na pocz\u0105tku lat 70.?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

To by\u0142y czasy, kiedy filmy propagandowe lub dokumentalne robi\u0142o si\u0119 neutralnie. Podejmowa\u0142o si\u0119 tematy typu: starszy pan ma hobby, sadzi kwiatki. Kr\u0119cono filmy o nieistotnych sprawach. Kiedy przysz\u0142a nowa grupa tw\u00f3rc\u00f3w, zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 produkcje propagandowe z odwrotnego punktu widzenia. I to by\u0142o prawdziwe, cho\u0107 nie zawsze udawa\u0142o nam si\u0119 doj\u015b\u0107 do sedna prawdy. Cz\u0119sto u\u017cywali\u015bmy propagandowych chwyt\u00f3w jako naszych, ale na zasadzie ironicznej. Uczciwych ludzi filmowali\u015bmy wra\u017cliwie, z r\u0119ki, blisko, pi\u0119knie o\u015bwietlonych, \u017ceby by\u0142o w nich co\u015b ciep\u0142ego, dobrego, poci\u0105gaj\u0105cego. Jak kr\u0119cili\u015bmy sekretarza partii, to sadzali\u015bmy go za biurkiem, kazali\u015bmy, \u017ceby si\u0119 elegancko ubra\u0142, a on natychmiast sztywnia\u0142, recytowa\u0142 z pami\u0119ci jakie\u015b formu\u0142ki. Do tego stawiali\u015bmy rze\u017ab\u0119 Lenina, sierp, m\u0142ot i ka\u017cdy widz rozumia\u0142, co to za aparatczyk. Starali\u015bmy si\u0119 ten zakres tematyczny WFD troszk\u0119 poszerza\u0107, posuwa\u0107 si\u0119 z ka\u017cdym filmem o milimetr dalej, a\u017c do sierpnia 1980 roku. <\/p>\n\n\n\n

Kto nale\u017ca\u0142 do grupy m\u0142odych filmowc\u00f3w z WFD?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Na przyk\u0142ad Marcel \u0141ozi\u0144ski, kt\u00f3rego Kie\u015blowski nazywa\u0142 niestrudzonym tropicielem struktur spo\u0142ecznych, gdy\u017c ukazywa\u0142 on zale\u017cno\u015bci i uwik\u0142ania, jakie panowa\u0142y w tamtym systemie. Z kolei Kie\u015blowski w drugiej po\u0142owie lat 70. robi\u0142 filmy, kt\u00f3re ja okre\u015bla\u0142em mianem film\u00f3w z konstrukcj\u0105. Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142a w nich kompozycja. Gadaj\u0105ce g\u0142owy <\/em>(1980), Dworzec<\/em> (1980) czy Siedem kobiet w r\u00f3\u017cnym wieku<\/em> (1978) mia\u0142y sw\u00f3j program, ju\u017c w pomy\u015ble filmu zawarta by\u0142a ca\u0142a my\u015bl autora. Andrzej Titkow by\u0142 poet\u0105, patrzy\u0142 na nasz\u0105 rzeczowo\u015b\u0107 z do\u0142u, ale czasem ucieka\u0142 w stron\u0119 sztuki. Pawe\u0142 K\u0119dzierski d\u0142uba\u0142 po swojemu. W grupie m\u0142odych by\u0142 te\u017c Bohdan Kosi\u0144ski, konkurencja dla Kie\u015blowskiego, kolega z niesamowitym autorytetem. Kiedy do Kie\u015blowskiego sz\u0142o si\u0119 z jak\u0105\u015b spraw\u0105, to on j\u0105 omawia\u0142, nie daj\u0105c odpowiedzi, na\u015bwietla\u0142, pokazywa\u0142 plusy, minusy. A Bogdan Kosi\u0144ski by\u0142 osob\u0105, do kt\u00f3rej si\u0119 sz\u0142o i kt\u00f3ra m\u00f3wi\u0142a: \u2013 To jest bia\u0142e, to czarne, to tak, a to nie. I ja z tymi wszystkimi lud\u017ami robi\u0142em w WFD filmy. To by\u0142o nadzwyczajne. <\/p>\n\n\n\n

W 1971 roku Krzysztof Kie\u015blowski i Tomasz Zygad\u0142o rozpocz\u0119li prac\u0119 nad dokumentem <\/strong>Robotnicy 1971: Nic o nas bez nas <\/em><\/strong>(<\/strong>1972)<\/strong> <\/strong>\u2013 <\/em><\/strong>portretem robotnik\u00f3w w przeddzie\u0144 VI zjazdu PZPR. Wytw\u00f3rnia przeznaczy\u0142a na produkcj\u0119 znaczne \u015brodki. Dlaczego realizacj\u0119 tak wa\u017cnego ideologicznie tematu powierzono m\u0142odym tw\u00f3rcom? <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kamieniem milowym w moim rozwoju by\u0142 moment, kiedy Kie\u015blowski poprosi\u0142 mnie, \u017cebym zrobi\u0142 trzeci\u0105 ekip\u0119 w Robotnikach 71<\/em> w\u0142a\u015bciwie sam \u2013 sam by\u0142em asystentem, sam filmowa\u0142em. Mia\u0142em samoch\u00f3d, kierownictwo produkcji planowa\u0142o mi zdj\u0119cia, kr\u0119ci\u0142em tak zwane ozdobniki. Dwie ekipy, czyli Tomasz Zygad\u0142o z operatorem Stanis\u0142awem Mroziukiem oraz Kie\u015blowski z Witoldem Stokiem, robi\u0142y filmowe \u201emi\u0119so\u201d, \u201esetkowe\u201d zdj\u0119cia. Rzeczywi\u015bcie film zosta\u0142 zam\u00f3wiony na zjazd partii, ale poniewa\u017c to dzia\u0142o si\u0119 po prze\u0142omie 1970 roku i nastaniu Edwarda Gierka, to wszyscy towarzysze z wytw\u00f3rni si\u0119 przestraszyli. Nie wiedzieli, czy to jest odnowa, czy tylko niby-odnowa i trzeba kr\u0119ci\u0107 po staremu, oni przecie\u017c pracowali zawsze pod okre\u015blon\u0105 w\u0142adz\u0119. Partyjni re\u017cyserzy w WFD zamarli, jeden zachorowa\u0142, drugi nie mia\u0142 czasu, trzeci musia\u0142 wyjecha\u0107 i nikt z nich nie wzi\u0105\u0142 tego tematu. Nie by\u0142o wyj\u015bcia, zam\u00f3wienie przysz\u0142o z Komitetu Centralnego PZPR. Zwr\u00f3cono si\u0119 do Kie\u015blowskiego, powiedzia\u0142, \u017ce sam nie da rady nakr\u0119ci\u0107 filmu w miesi\u0105c, dlatego do\u0142\u0105czy\u0142 Tomasz Zygad\u0142o. Dostali\u015bmy dobr\u0105 produkcj\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Kt\u00f3re sceny w Robotnicy 1971: Nic o nas bez nas <\/em><\/strong>nakr\u0119ci\u0142 Jacek Petrycki?<\/strong> <\/p>\n\n\n\n

Robi\u0142em uj\u0119cia, kt\u00f3re zleca\u0142 mi Kie\u015blowski, na przyk\u0142ad kr\u0119ci\u0142em robotnik\u00f3w wchodz\u0105cych do Huty Lenina, do Huty Warszawa, jad\u0105cych kolejk\u0105 dojazdow\u0105, tramwajem, autobusem. To mia\u0142y by\u0107 cykle uj\u0119\u0107 stanowi\u0105ce rytm dnia, o kt\u00f3rym opowiadali\u015bmy. Tak si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce uformowa\u0142 mnie niedobry przypadek: ukochany dziadek Witka Stoka umar\u0142. Stok musia\u0142 opu\u015bci\u0107 plan w Szczecinie, kiedy mia\u0142a odby\u0107 si\u0119 najwa\u017cniejsza narada.<\/p>\n\n\n\n

Czy m\u00f3wi pan o scenie, w kt\u00f3rej robotnicy zg\u0142aszaj\u0105 swojego przedstawiciela, a w g\u0142osowaniu odpada kandydat partyjny? <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Tak, by\u0142em \u015bwiadkiem tego niezwyk\u0142ego wydarzenia. Robotnicy sami powiedzieli: \u2013 Nie mamy zaufania do towarzyszy przyniesionych w teczkach, chcemy w\u0142asnego kandydata. I ca\u0142\u0105 t\u0119 scen\u0119 zrobi\u0142em. Kie\u015blowski mn\u0105 sterowa\u0142, robi\u0142em uj\u0119cia na jego zam\u00f3wienie. Kluczowym momentem by\u0142o g\u0142osowanie. Kie\u015blowski \u017cyczy\u0142 sobie, by scena odda\u0142a chwil\u0119, \u017ce w\u0142a\u015bnie oto teraz wa\u017c\u0105 si\u0119 losy naszego kraju. Wlaz\u0142em z kamer\u0105 pod urny do g\u0142osowania, po\u0142o\u017cy\u0142em si\u0119. On to zaakceptowa\u0142, ale nagle us\u0142ysza\u0142em, \u017ce jest nad moim uchem i m\u00f3wi: \u2013 Teraz na buzi\u0119 i w d\u00f3\u0142 za r\u0119k\u0105 na urn\u0119, taki g\u00f3ralski taniec zaczynasz. Dok\u0142adnie widzia\u0142, jak ruszam kamer\u0105, co kadruj\u0119 i jaki mam obiektyw, dzi\u0119ki czemu tak precyzyjnie m\u00f3g\u0142 mn\u0105 pokierowa\u0107, jakby siedzia\u0142 w kamerze. Oczywi\u015bcie, scena w ostatecznej wersji Robotnik\u00f3w 71<\/em> zosta\u0142a wykastrowana, ale mimo to ta praca by\u0142a dla mnie prze\u0142omowa. <\/p>\n\n\n\n

Czy ze wzgl\u0119du na wa\u017cny temat polityczny operatorzy mieli do dyspozycji nowoczesny sprz\u0119t filmowy?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W Polsce nasta\u0142 Edward Gierek i \u2013 wydawa\u0142o si\u0119 \u2013 otwarcie na zach\u00f3d. Nagle zjawi\u0142 si\u0119 Bolex, firma, kt\u00f3ra wyprodukowa\u0142a now\u0105, rewolucyjn\u0105 kamer\u0119 d\u017awi\u0119kow\u0105, szesnastk\u0119 (Bolex Pro). Przepi\u0119kna kamera, jakby z Marsa. Mia\u0142a elektryczne prowadzenie ostro\u015bci i inne cuda. Zaproponowano, by u\u017cy\u0107 jej do naszych film\u00f3w. I ta kamera by\u0142a przy Robotnikach 71<\/em>, <\/em>kr\u0119cili ni\u0105 Stanis\u0142aw Mroziuk i Tomek Zygad\u0142o. To by\u0142o pierwsze dotkni\u0119cie nowoczesno\u015bci. Ja pracowa\u0142em na starym Arrifleksie.<\/p>\n\n\n\n

Kolejnym filmem, przy kt\u00f3rym wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 pan z Krzysztofem Kie\u015blowskim (r\u00f3wnie\u017c w 1971 roku), by\u0142o <\/strong>Przed rajdem<\/em><\/strong>, opowiadaj\u0105ce o przygotowaniach Krzysztofa Komornickiego i B\u0142a\u017ceja Krupy do Rajdu Monte Carlo. Przed startem czeka\u0142a ich seria przeszk\u00f3d, tak charakterystycznych dla reali\u00f3w \u017cycia w Polsce Ludowej. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Um\u00f3wili\u015bmy si\u0119 z Piotrem Kwiatkowskim, \u017ce fina\u0142 filmu, w kt\u00f3rym pokazany jest start rajdu, nakr\u0119cimy na dwie kamery. Ja zrobi\u0142em ko\u0144cowe uj\u0119cie, wsiad\u0142em do baga\u017cnika samochodu, kt\u00f3ry jecha\u0142 przed naszym bohaterem wok\u00f3\u0142 Stadionu Dziesi\u0119ciolecia. Ju\u017c wtedy szuka\u0142em, czasem by\u0142o to ryzykowne. Ten wyjazd to by\u0142 m\u00f3j pomys\u0142, nikt nie wierzy\u0142, \u017ce si\u0119 uda. Gdy si\u0119 zatrzymali\u015bmy, przepuszczaj\u0105c Komornickiego, t\u0142um si\u0119 rzuci\u0142, baga\u017cnik by\u0142 otwarty, ale nikt nie zauwa\u017cy\u0142, \u017ce ja tam siedzia\u0142em \u2013 zamkni\u0119to go, uderzaj\u0105c mnie w g\u0142ow\u0119. Mimo tego ryzyka, warto by\u0142o.<\/p>\n\n\n\n

W filmie nakr\u0119conym nieomal w ca\u0142o\u015bci na ta\u015bmie czarno-bia\u0142ej pojawiaj\u0105 si\u0119 te\u017c uj\u0119cia kolorowe. Czy pami\u0119ta pan pow\u00f3d tego zamys\u0142u?<\/strong> <\/p>\n\n\n\n

Wiedzieli\u015bmy, \u017ce ta\u015bmy czarno-bia\u0142ej mo\u017cemy dosta\u0107 we wsp\u00f3\u0142czynniku 1:8, a ta\u015bmy kolorowej 1:4, wi\u0119c zdawali\u015bmy sobie spraw\u0119, \u017ce ca\u0142o\u015bci filmu w kolorze nie nakr\u0119cimy. Zdecydowali\u015bmy, \u017ce ca\u0142a szara rzeczywisto\u015b\u0107 b\u0119dzie czarno-bia\u0142a, a dopiero treningi, wyjazd w g\u00f3ry i sam odjazd za\u0142ogi b\u0119d\u0105 w kolorze \u2013 te niesamowite samochody, naklejki, kombinezony, Monte Carlo. Pracuj\u0105c nad Przed rajdem,<\/em> zauwa\u017cy\u0142em r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy nasz\u0105 now\u0105 generacj\u0105, a starszymi tw\u00f3rcami z WFD \u2013 oni zrobiliby ten film w ca\u0142o\u015bci na kolorze, bo by\u0142oby \u0142adniej, im chodzi\u0142o o to, \u017ceby rycza\u0142y silniki. A Kie\u015blowski pokaza\u0142 marzenia, niebo, do kt\u00f3rego nar\u00f3d chce d\u0105\u017cy\u0107, ale kt\u00f3rego nie mo\u017ce osi\u0105gn\u0105\u0107, bo \u017cyje w tej szarej mazi, w tej rzeczywisto\u015bci. <\/p>\n\n\n\n

Wed\u0142ug mnie <\/strong>Przed rajdem<\/em><\/strong> jest gorzkim filmem, kt\u00f3ry godzi w wizerunek Polski Ludowej. Zamiast nowoczesnej fabryki FSO oraz rewelacyjnych rajdowc\u00f3w ogl\u0105damy chaos i z\u0142odziejstwo powoduj\u0105ce problemy z dostarczeniem nawet opon do samochodu reprezentuj\u0105cego kraj na Rajdzie Monte Carlo.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zgadza si\u0119. To by\u0142 te\u017c czas, w kt\u00f3rym Krzysiek kupi\u0142 u\u017cywany samoch\u00f3d, ma\u0142ego fiata 500. Mia\u0142 wtedy ci\u0105g na motoryzacj\u0119. Wiedzia\u0142 te\u017c, \u017ce temat filmu nale\u017cy oswoi\u0107, wi\u0119c zadecydowa\u0142, \u017ce trzeba zobaczy\u0107 samochody i rajdowc\u00f3w z najwy\u017cszej p\u00f3\u0142ki. I to by\u0142 pomys\u0142 na \u015brodowisko, w kt\u00f3rym kr\u0119cili\u015bmy film. <\/p>\n\n\n\n

W <\/strong>Przed rajdem <\/em><\/strong>znajduje si\u0119 wiele scen dialogowych kr\u0119conych w trudnych warunkach. W jaki spos\u00f3b zosta\u0142y one nagrane, skoro z Piotrem Kwiatkowskim mieli\u015bcie panowie do dyspozycji jedynie g\u0142o\u015bne kamery Arrifleksa? <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Byli\u015bmy bardzo innowacyjni, ale ta innowacyjno\u015b\u0107 odbywa\u0142a si\u0119 przy pomocy m\u0142otka, gwo\u017adzi oraz wymiany do\u015bwiadcze\u0144. Najpierw musimy zacz\u0105\u0107 kr\u0119ci\u0107 \u201eniemymi\u201d kamerami Arri. Niebawem pojawi\u0142y si\u0119 synchroniczne silniki do posthitlerowskich Arrifleks\u00f3w. Mo\u017cna by\u0142o wymieni\u0107 silnik na taki z kwarcem, kt\u00f3ry trzyma\u0142 kr\u0119cenie w 24 klatkach i da\u0142 si\u0119 po\u0142\u0105czy\u0107 kablem z magnetofonem Nagra, dzi\u0119ki czemu robili\u015bmy synchroniczne zdj\u0119cia. Idealnie, ale\u2026 kamera tak ha\u0142asowa\u0142a, \u017ce nie by\u0142o ludzkiej si\u0142y, by to zmieni\u0107. Zacz\u0119li\u015bmy si\u0119 oddala\u0107, w ko\u0144cu doszli\u015bmy do granicy, gdzie dalej nie mo\u017cna by\u0142o si\u0119 odsun\u0105\u0107, bo kamera si\u0119 trz\u0119s\u0142a, a my chcieli\u015bmy robi\u0107 uj\u0119cia z r\u0119ki.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jacek Petrycki. Bez ko\u0144ca<\/em>. Autor: brak danych. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Tor”\/<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Zatem jakim sposobem, dysponuj\u0105c takim kamerami, uda\u0142o si\u0119 cokolwiek nakr\u0119ci\u0107?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Stanis\u0142aw Niedbalski wymy\u015bli\u0142 monopod \u2013 ustawienie kamery na jednej n\u00f3\u017cce, co umo\u017cliwia\u0142o jej przenoszenie. To jednak nie by\u0142o wystarczaj\u0105ce, poniewa\u017c naszym ukochanym obiektywem by\u0142o 180 mm, czasem w plenerze uda\u0142o si\u0119 zej\u015b\u0107 do 120 mm. Tymi dwoma obiektywami filmowali\u015bmy \u201esetkowo\u201d. Nasze \u017cony dosta\u0142y zlecenie uszycia ze starych ko\u0142der pokrowc\u00f3w na kamery t\u0142umi\u0105cych d\u017awi\u0119k, z wyciszeniem z waty i zbitej we\u0142ny. To wszystko zszy\u0142y na tyle sprytnie, \u017ce d\u017awi\u0119k nie ucieka\u0142: jedna r\u0119ka mia\u0142a wej\u015bcie z r\u0119kawem, druga, od ostro\u015bci, mia\u0142a wej\u015bcie ze specjalnym pokrowcem. Do tego nak\u0142adali\u015bmy na kamery pierzyny i kr\u0119cili\u015bmy. <\/em><\/p>\n\n\n\n

Czy operatorski patent z pierzyn\u0105 mia\u0142 oficjaln\u0105 nazw\u0119?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nazywali\u015bmy go ko\u0142derk\u0105. <\/p>\n\n\n\n

To musia\u0142o malowniczo wygl\u0105da\u0107. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zwa\u017cywszy, \u017ce to by\u0142a polska nowa fala, kt\u00f3ra opiera\u0142a si\u0119 na patentach robionych w kuchni. <\/p>\n\n\n\n

Dlaczego w filmie <\/strong>Prze\u015bwietlenie <\/em><\/strong>z 1974 roku, kt\u00f3ry opiera si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na rozmowach z pacjentami chorymi na gru\u017alic\u0119, jest tak du\u017co nieostro\u015bci? Jak kontrola techniczna przepu\u015bci\u0142a tak nakr\u0119cony film?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

To by\u0142o straszne, ale i ciekawe do\u015bwiadczenie. Kie\u015blowski pomy\u015bla\u0142, \u017ce chcia\u0142by wr\u00f3ci\u0107 do swojego Soko\u0142owska. A zacz\u0119\u0142o si\u0119 od tego, \u017ce wiedzia\u0142 o nieprzyznaniu nagrody komitetu antygru\u017aliczego w zesz\u0142ym roku na festiwalu w Krakowie z powodu braku zg\u0142osze\u0144. Powiedzia\u0142: \u2013 Musimy zrobi\u0107 taki film, to jest 15 tysi\u0119cy z\u0142. Notabene<\/em>, jak ju\u017c nakr\u0119cili\u015bmy ten wspania\u0142y antygru\u017aliczy film, to nagrod\u0119 wycofano, maj\u0105c na uwadze sytuacj\u0119 z ubieg\u0142ego roku. Sk\u0105d tyle nieostro\u015bci? Mnie Kie\u015blowski nauczy\u0142, \u017ce trzeba rozwa\u017ca\u0107 racje po swojemu, ale uczciwie. Operator d\u017awi\u0119ku Micha\u0142 \u017barnecki uzna\u0142, \u017ce je\u015bli mamy robi\u0107 intymne zwierzenia ludzi, kt\u00f3rzy s\u0105 na pograniczu \u017cycia i \u015bmierci, to przy takim ha\u0142asie kamery nagrywanie jest niemo\u017cliwe. Zacz\u0119li\u015bmy szuka\u0107 pomieszcze\u0144, w kt\u00f3rych w jednym mo\u017cna posadzi\u0107 bohatera, a filmowa\u0107 przez szklane drzwi. Te rozmowy kr\u0119ci\u0142em przez szyb\u0119. Wygl\u0105da to okropnie i nie ma usprawiedliwienia. Niewiele z tego zauwa\u017cy\u0142em podczas zdj\u0119\u0107. To by\u0142a pora\u017cka ekstremalnego my\u015blenia. <\/p>\n\n\n\n

Jak na efekt pa\u0144skich prac zareagowa\u0142 Krzysztof Kie\u015blowski?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

On si\u0119 tym nie przejmowa\u0142, nigdy nie zrobi\u0142 mi \u017cadnej wym\u00f3wki. Chocia\u017c my\u015bl\u0119, \u017ce na p\u00f3\u017aniejsze losy wsp\u00f3\u0142pracy z Micha\u0142em \u017barneckim to w jaki\u015b spos\u00f3b rzutowa\u0142o. Kie\u015blowski w pewnym momencie powiedzia\u0142 \u017barneckiemu: \u2013 Wol\u0119, \u017ceby\u015bmy si\u0119 przyja\u017anili, ni\u017c wsp\u00f3\u0142pracowali. Zaproponowa\u0142 mu zawodowy rozw\u00f3d. Mieli ko\u0142o siebie domy na Mazurach, wi\u0119c przyja\u017a\u0144 przetrwa\u0142a, mimo \u017ce ju\u017c razem nie pracowali. <\/p>\n\n\n\n

Poza rozmowami z gru\u017alikami w <\/strong>Prze\u015bwietleniu<\/em><\/strong> pojawia si\u0119 seria uj\u0119\u0107 arkadyjskiej przyrody, tworz\u0105ca opozycj\u0119 do klaustrofobicznych wn\u0119trz, w kt\u00f3rych filmowani s\u0105 pacjenci.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wiedzia\u0142em, \u017ce rozmowy to sedno filmu, \u017ce s\u0105 najwa\u017cniejsze, ale traktowa\u0142em je jako co\u015b nudnego. Pami\u0119tam, \u017ce nami\u0119tnie ogl\u0105dali\u015bmy Szepty i krzyki <\/em>Ingmara Bergmana. Tam mo\u017cna zaobserwowa\u0107 uj\u0119cia parku we mg\u0142ach. Chcieli\u015bmy co\u015b takiego odtworzy\u0107. My\u015bmy te uj\u0119cia nazywali arkadi\u0105 i to uwa\u017ca\u0142em za prawdziwie wa\u017cne. Dzi\u015b my\u015bl\u0119, \u017ce ten film, tak si\u0119 pocieszam, nie przez nieostro\u015bci jest niedopowiedziany, brakuje mu wyrazu. <\/p>\n\n\n\n

Jak\u0105 metod\u0105 Kie\u015blowski prowadzi\u0142 rozmowy z bohaterami <\/strong>Prze\u015bwietlenia<\/em><\/strong>?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Do dzi\u015b pami\u0119tam prostego cz\u0142owieka, kt\u00f3rego asystent Krzysztof Wierzbicki wybra\u0142 do rozm\u00f3w i jako\u015b z nim nie sz\u0142o. M\u00f3wi\u0119 do Kie\u015blowskiego: \u2013 Dajmy ju\u017c spok\u00f3j. Odpowiedzia\u0142: \u2013 Widzia\u0142e\u015b, jakie on ma skarpetki? Chodzi\u0142o o to, \u017ce w\u00f3wczas panowa\u0142o straszne bezgu\u015bcie, je\u015bli chodzi o skarpetki. Kr\u00f3lowa\u0142y takie pstrokate, wzorzyste, no, obrzydliwe. A ten pacjent mia\u0142 g\u0142adkie i eleganckie. Musia\u0142 co\u015b powiedzie\u0107. I to by\u0142y rzeczy, kt\u00f3re nas fascynowa\u0142y. Mieli\u015bmy poczucie, \u017ce robimy co\u015b inaczej. Par\u0119 lat p\u00f3\u017aniej pewnie by\u015bmy si\u0119 zorientowali, \u017ce to s\u0142abo idzie, ale wtedy byli\u015bmy zadowoleni.<\/p>\n\n\n\n

W reporta\u017cu <\/strong>Zdj\u0119cie<\/em><\/strong> (1968) czy w p\u00f3\u017aniejszych<\/strong> Gadaj\u0105cych g\u0142owach <\/em><\/strong>(1980)<\/strong> <\/em><\/strong>Krzysztof Kie\u015blowski sprawia wra\u017cenie do\u015b\u0107 opresyjnego. Czy zawsze mia\u0142 taki spos\u00f3b prowadzenia rozm\u00f3w z bohaterami? <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nie, ja go takiego w og\u00f3le nie pami\u0119tam. W Pierwszej mi\u0142o\u015bci <\/em>z t\u0105 dw\u00f3jk\u0105 bohater\u00f3w robili\u015bmy co pewien czas kr\u00f3tk\u0105 rozmow\u0119, aby mie\u0107 backup, gdyby nie wysz\u0142a kt\u00f3ra\u015b ze scen. Kie\u015blowski by\u0142 taki wra\u017cliwy, spokojny, delikatny. My\u015bl\u0119, \u017ce w Zdj\u0119ciu <\/em>uleg\u0142 pewnej presji, manierze telewizyjnej, dzi\u0119ki czemu jego ewolucja, je\u015bli chodzi o stosunek do filmu dokumentalnego, jest bardziej widoczna.<\/p>\n\n\n\n

Czy <\/strong>Podstawy BHP w kopalni miedzi <\/em><\/strong>oraz <\/strong>Mi\u0119dzy Wroc\u0142awiem a Zielon\u0105 G\u00f3r\u0105, <\/em><\/strong>oba filmy z 1972 roku, by\u0142y w za\u0142o\u017ceniu filmami instrukta\u017cowymi? <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kie\u015blowski ju\u017c podczas rozmowy ze mn\u0105 w Wytw\u00f3rni Film\u00f3w Dokumentalnych powiedzia\u0142: \u2013 Je\u015bli zostaniesz z nami, b\u0119dziesz biedny, bo nasze filmy nie dostaj\u0105 nagr\u00f3d, cz\u0119sto id\u0105 na p\u00f3\u0142ki; otrzymasz maksimum jedn\u0105 trzeci\u0105 pieni\u0119dzy, kt\u00f3re m\u00f3g\u0142by\u015b zarobi\u0107 przy innych filmach. Ale my to sobie rekompensujemy. Ka\u017cdy z re\u017cyser\u00f3w co powiem czas, \u017ceby si\u0119 odku\u0107, bierze filmy zleceniowe. Kie\u015blowski zwraca\u0142 uwag\u0119 na to, \u017ceby kr\u0119ci\u0107 co\u015b przydatnego. W Podstawach BHP w kopalni miedzi <\/em>pokazywali\u015bmy ludziom, jak zachowywa\u0107 si\u0119 w kopalni, coby nie straci\u0107 nogi albo \u017cycia. Poza tym by\u0142o dla nas podniecaj\u0105ce, \u017ce pojedziemy w miejsca, kt\u00f3rych nie widzieli\u015bmy, nie znamy, do \u017cywej kopalni. Przy okazji zrobili\u015bmy film propagandowy Mi\u0119dzy Wroc\u0142awiem a Zielon\u0105 G\u00f3r\u0105<\/em>. <\/p>\n\n\n\n

Kto zagra\u0142 g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 w <\/strong>Mi\u0119dzy Wroc\u0142awiem a Zielon\u0105 G\u00f3r\u0105<\/em><\/strong>?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Jako g\u00f3rnik wyst\u0105pi\u0142 re\u017cyser re\u017cyser Pawe\u0142 K\u0119dzierski i w ten spos\u00f3b zrekompensowa\u0142 sobie filmy, za kt\u00f3re nie dostawa\u0142 pieni\u0119dzy wcze\u015bniej. Schemat prosty \u2013 konsultantem by\u0142 zamawiaj\u0105cy, a skoro odpowiada\u0142 za kszta\u0142t filmu, nie m\u00f3g\u0142 powiedzie\u0107, \u017ce film jest z\u0142y. Zamawia\u0142, konsultowa\u0142, a nast\u0119pnie m\u00f3wi\u0142: \u2013 \u015awietny film, idealny, celuj\u0105ca ocena, maksymalne wynagrodzenie. Po tych filmach mog\u0142em kolejny rok czy dwa pracowa\u0107 nad produkcjami, przy kt\u00f3rych ju\u017c tyle nie zarabia\u0142em.<\/p>\n\n\n\n

Czy panowie dobrze bawili si\u0119 podczas realizacji <\/strong>Mi\u0119dzy Wroc\u0142awiem a Zielon\u0105 G\u00f3r\u0105<\/em><\/strong>? Wydaje si\u0119, \u017ce nat\u0119\u017cenie \u201ecudowno\u015bci\u201d PRL-u, gdy cz\u0142owiek pracowa\u0142 jako g\u00f3rnik, by\u0142o tak du\u017ce, \u017ce nie spos\u00f3b traktowa\u0107 ich powa\u017cnie. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

My\u015bmy to troch\u0119 prze\u017cywali, czuli\u015bmy, \u017ce to jest lekko krzywe, \u017ce bierzemy udzia\u0142 w mistyfikacji, ale by\u0142a ona najlepsz\u0105 z tych, kt\u00f3re mogli\u015bmy wtedy zrobi\u0107. Pami\u0119tam z realizacji propagandowego Mi\u0119dzy Wroc\u0142awiem a Zielon\u0105 G\u00f3r\u0105<\/em>, \u017ce znale\u017ali\u015bmy odtrutk\u0119 \u2013 gdy sfilmowali\u015bmy obrzydliwego \u201epawia\u201d, to prze\u015bcigali\u015bmy si\u0119 w wymy\u015blaniu komentarza; wygrywa\u0142 ten, kto wpad\u0142 na bardziej absurdalny i idiotyczny pomys\u0142. Nie powiem, \u017ceby to by\u0142o szlachetne. <\/p>\n\n\n\n

Poziom propagandowych absurd\u00f3w jest tak wysoki, \u017ce \u017cadna Polska Kronika Filmowa ani nawet re\u017cimowa telewizja nie by\u0142yby w stanie stworzy\u0107 takiego swoistego obrazu Polski Ludowej. Z tego te\u017c powodu ten film staje si\u0119 odtrutk\u0105. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Tak, ale dla filmoznawcy albo krytyka. Dla ludzi to by\u0142o na serio, my\u015blano: \u2013 Mo\u017ce w\u0142adza tak to pokazuje, mo\u017ce przesadza, ale zapewne tak jest naprawd\u0119. <\/p>\n\n\n\n

Jaka by\u0142a dystrybucja takich film\u00f3w jak <\/strong>Podstawy BHP w kopalni miedzi <\/em><\/strong>czy <\/strong>Mi\u0119dzy Wroc\u0142awiem a Zielon\u0105 G\u00f3r\u0105<\/em><\/strong>?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Trafia\u0142y do zamawiaj\u0105cego, czyli kopalni. Podstawy BHP w kopalni miedzi <\/em>by\u0142y wy\u015bwietlane nowo przyjmowanym g\u00f3rnikom i tym, kt\u00f3rzy filmu jeszcze nie obejrzeli. Projekcje robiono na terenie kopalni, w sali projekcyjnej domu kultury.<\/p>\n\n\n\n

W 1974 roku zrealizowana zosta\u0142a <\/strong>Pierwsza mi\u0142o\u015b\u0107 \u2013 <\/em><\/strong>rzecz o Jadwidze i Romanie, m\u0142odej parze, kt\u00f3ra spodziewa si\u0119 dziecka. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

To kolejny film, kt\u00f3ry wzi\u0105\u0142 si\u0119 z \u017cycia Kie\u015blowskiego, tym razem po tym, jak jego \u017cona Marysia by\u0142a w ci\u0105\u017cy i urodzi\u0142a Mart\u0119. Zaczynali\u015bmy prac\u0119, gdy c\u00f3rka Krzysztofa mia\u0142a par\u0119 miesi\u0119cy. Dosz\u0142y do tego kolejne fakty: prze\u017cycia Marysi w ci\u0105\u017cy, wizyty w przychodniach, rozmowy z kole\u017cankami. Wszystko to tak przyt\u0142oczy\u0142o Kie\u015blowskiego, \u017ce postanowi\u0142 napisa\u0107 Pierwsz\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107<\/em>. Projekt filmu nazwali\u015bmy ameryka\u0144skim pomys\u0142em. Polega\u0142 on na tym, \u017ce chcemy zrobi\u0107 film o czym\u015b, o czym wiemy, jakie ma by\u0107, ale to, co znajdziemy podczas filmowych poszukiwa\u0144, powinno by\u0107 lepsze. Chc\u0105c pokaza\u0107 problem dziewczyny, kt\u00f3ra zachodzi w ci\u0105\u017c\u0119, zaanga\u017cowali\u015bmy kogo\u015b, kto rzeczywi\u015bcie mia\u0142 trudno. <\/p>\n\n\n\n

Pierwsz\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107<\/em><\/strong> nakr\u0119cono na kolorowej ta\u015bmie 16 mm Fuji. Jak si\u0119 panu pracowa\u0142o przy jej u\u017cyciu?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pami\u0119tam sytuacj\u0119, kiedy asystent otworzy\u0142 drzwiczki od kamery. Zobaczyli\u015bmy przestrze\u0144, przez kt\u00f3r\u0105 przechodzi\u0142y p\u0119tla i sanki do ci\u0105gni\u0119cia ta\u015bmy. Wszystko to pokryte by\u0142o opi\u0142kami Fuji. Podczas projekcji jednego z dubli sceny (inscenizowali\u015bmy, \u017ce Jad\u017aka ze sztucznym brzuchem idzie do tramwaju, jakim ma dojecha\u0107 do szpitala) obserwowali\u015bmy, \u017ce uj\u0119cie zaczyna si\u0119 normalnie, a potem na kadr wesz\u0142y w\u0142oski, kt\u00f3rych robi\u0142o si\u0119 coraz wi\u0119cej, a\u017c nagle kadr zrobi\u0142 si\u0119 czarny. Zupe\u0142nie nieprawdopodobne. Fuji nas oskar\u017cy\u0142o, \u017ce to wina kamery, ale nawet laboratorium, co jest bardzo rzadkie, stan\u0119\u0142o po naszej stronie. Po tym do\u015bwiadczeniu uzna\u0142em, \u017ce na Fuji ju\u017c nigdy nic nie nakr\u0119c\u0119. <\/p>\n\n\n\n

Czy du\u017co by\u0142o w <\/strong>Pierwszej mi\u0142o\u015bci<\/em><\/strong> scen inscenizowanych?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie, na przyk\u0142ad pocz\u0105tkowa scena jest odtworzona. Krzysztof Wierzbicki szuka\u0142 bohater\u00f3w przez lekarzy, wi\u0119c gdy ich znalaz\u0142, to dziewczyna przesz\u0142a ju\u017c przez pocz\u0105tek drogi. Potem d\u0142ugo jeszcze obserwowali\u015bmy bohater\u00f3w, a\u017c c\u00f3rka Ewy sko\u0144czy\u0142a kilka miesi\u0119cy (w zamierzeniu obserwacja ta mia\u0142a trwa\u0107 20 lat). Po latach Krzysztof Wierzbicki nakr\u0119ci\u0142 film Horoskop<\/em>, w kt\u00f3rym ukaza\u0142 dalsze losy rodziny Moskal\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

Czy <\/strong>Pierwsz\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107<\/em><\/strong> traktowa\u0142 pan jako niepowtarzaln\u0105 szans\u0119 na nakr\u0119cenie filmu dokumentalnego z prawdziwego zdarzenia?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

To film, przy kt\u00f3rym cieszy\u0142o mnie, \u017ce mog\u0119 tak dokumentalnie filmowa\u0107, z prawdziwie uczestnicz\u0105c\u0105 kamer\u0105. By\u0142em bardzo zadowolony ze swojej pracy. Zdawa\u0142o mi, \u017ce ten film \u017cyje, jest prawdziwy, ma nastr\u00f3j. By\u0142 to czas, kiedy \u017cona mnie zach\u0119ci\u0142a, bym z\u0142o\u017cy\u0142 dyplom w szkole filmowej. Napisa\u0142em prac\u0119 teoretyczn\u0105, a na dzie\u0142o praktyczne zg\u0142osi\u0142em dwa filmy Kie\u015blowskiego \u2013 \u017byciorys <\/em>i Pierwsz\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107<\/em>. Profesor Mieczys\u0142aw Jahoda godzin\u0119 przed egzaminem obejrza\u0142 te filmy. Powiedzia\u0142: \u2013 Wywal t\u0119 Pierwsz\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107<\/em>, bo to jest dziadostwo. Co to jest za film? Tam twoja praca? \u017badna. A \u017byciorys <\/em>jest wybitny. Mnie si\u0119 zrobi\u0142o przykro, m\u00f3j ukochany film i taki do niczego\u2026 Dosta\u0142em pi\u0105tk\u0119 za \u017byciorys <\/em>i czw\u00f3rk\u0119 za prac\u0119 teoretyczn\u0105. <\/p>\n\n\n\n

Czy Krzysztof Kie\u015blowski doceni\u0142 pa\u0144skie zdj\u0119cia do <\/strong>Pierwszej mi\u0142o\u015bci<\/em><\/strong>?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

My\u015bl\u0119, \u017ce by\u0142 zadowolony, nigdy mi nie m\u00f3wi\u0142, \u017ce ma jakie\u015b uwagi. Ogl\u0105dali\u015bmy te nakr\u0119cone materia\u0142y i wszystko zmierza\u0142o we w\u0142a\u015bciwym kierunku. Zobaczy\u0142em, \u017ce ten film ma scenariusz, kt\u00f3ry pracuje i dobrze spe\u0142nia swoj\u0105 funkcj\u0119 \u2013 taka najprostsza rzecz. By\u0142o w nim napisane, \u017ce do bohaterki przychodz\u0105 kole\u017canki i przymierzaj\u0105 sukienki \u2013 to jej sfera, a on idzie z kolegami na piwo. Oboje, niezale\u017cnie od siebie, rozmawiaj\u0105 o tym, co ma nast\u0105pi\u0107, o dziecku i \u015blubie. To dwie symetryczne sceny. Nie mo\u017cna zak\u0142ada\u0107, \u017ce nam po prostu wysz\u0142y, by\u0142y przez nas subtelnie przygotowane. Takie dzia\u0142anie wydawa\u0142o mi si\u0119 nowe, szlachetne i pi\u0119kne. Jednocze\u015bnie Kie\u015blowski wiedzia\u0142, kiedy dana scena sama si\u0119 poniesie. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jacek Petrycki i Gra\u017cyna Szapo\u0142owska. Bez ko\u0144ca<\/em>. Autor: brak danych. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Tor”\/ <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Pami\u0119ta pan przyk\u0142ad takiej sceny?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pr\u00f3bowa\u0142em nak\u0142oni\u0107 Kie\u015blowskiego, by co\u015b zainscenizowa\u0107, kiedy bohaterka posz\u0142a do szko\u0142y po odbi\u00f3r \u015bwiadectwa. On na to: \u2013 Nie b\u00f3j si\u0119, tu si\u0119 wszystko u\u0142o\u017cy. I rzeczywi\u015bcie, dosz\u0142o do absolutnie autentycznej konfrontacji z nauczycielami. Us\u0142ysze\u0107 mo\u017cna teksty, zdawa\u0107 by si\u0119 mog\u0142o, napisane. Wiedzieli\u015bmy, \u017ce w\u0142adza sama doprowadzi do swojej kompromitacji, chc\u0105c pokaza\u0107, \u017ce jest bardziej skuteczna, ni\u017c by\u0142a w rzeczywisto\u015bci. Nauczyciel prywatnie tak by nie powiedzia\u0142, ale przy kamerze trzeba by\u0142o dziewczynie przywali\u0107, bo przecie\u017c partia i rz\u0105d nie akceptuj\u0105 takich zachowa\u0144. <\/p>\n\n\n\n

W filmie cz\u0119sto pojawiaj\u0105 si\u0119 dzieci, kt\u00f3re s\u0105 dla bohaterki zapowiedzi\u0105 dalszych los\u00f3w. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Tak, by\u0142 jeszcze pies, zrekonstruowany, ten sam, kt\u00f3rego Marysia Kie\u015blowska zobaczy\u0142a w ci\u0105\u017cy i przestraszy\u0142a si\u0119, \u017ce czeka j\u0105 wychowanie dziecka i \u017ce mo\u017cna podobnie pr\u00f3bowa\u0107 wychowa\u0107 zwierz\u0119. Ta sytuacja zapisana by\u0142a w scenariuszu. Pani z psem pracowa\u0142a w WFD, zajmowa\u0142a si\u0119 d\u017awi\u0119kiem. Zas\u0142yn\u0119\u0142a z tego, \u017ce bardzo lubi\u0142a tresowa\u0107 tego pieska. Przychodzi\u0142a z nim do pracy i st\u0105d Kie\u015blowski j\u0105 zna\u0142. Tak\u017ce scena z matk\u0105, kt\u00f3ra straszy bohaterk\u0119, by\u0142a sprowokowana. Jadzia nie wiedzia\u0142a, \u017ce przyjdzie taka kobieta, \u017ce ona jest od nas, rozmawia\u0142a z ni\u0105 zupe\u0142nie nie\u015bwiadoma. Zreszt\u0105 t\u0119 kobiet\u0119 zagra\u0142a znana piosenkarka Zofia Kami\u0144ska. <\/p>\n\n\n\n

Scena z milicjantem, kt\u00f3ry nachodzi bohaterk\u0119 w domu, te\u017c by\u0142a zainscenizowana?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Milicjant te\u017c by\u0142 nasz. Z przyczyn etycznych nie mogli\u015bmy bohater\u00f3w \u201eprzykablowa\u0107\u201d. Chcieli\u015bmy mie\u0107 prawdziw\u0105 scen\u0119, ale nie za cen\u0119 wyrzucenia ich z mieszkania. Milicjant wiedzia\u0142, \u017ce ma zagra\u0107, udawa\u0107 dobrego wujka. W Pierwszej mi\u0142o\u015bci <\/em>by\u0142o <\/em>troch\u0119 tych inscenizowanych rzeczy. Scena podr\u00f3\u017cy do szpitala jest odtworzona, poniewa\u017c gdy zacz\u0105\u0142 si\u0119 por\u00f3d, Romek Moskal nie mia\u0142 g\u0142owy, \u017ceby do nas zadzwoni\u0107. Nawet by\u015bmy nie zd\u0105\u017cyli przyjecha\u0107. Fina\u0142ow\u0105 refleksyjn\u0105 scen\u0119 te\u017c wymy\u015blili\u015bmy. Wpadli\u015bmy na pomys\u0142, \u017ceby delikatnie i znacz\u0105co pokaza\u0107 plener za oknem. <\/p>\n\n\n\n

Po <\/strong>Pierwszej mi\u0142o\u015bci <\/em><\/strong>pracowa\u0142 pan przy filmach o Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, przy <\/strong>\u017byciorysie<\/em><\/strong> (1975) i <\/strong>Nie wiem<\/em><\/strong> (1976). Oba te filmy si\u0119 dope\u0142niaj\u0105, mimo \u017ce o r\u00f3\u017cnych postaciach opowiadaj\u0105 za pomoc\u0105 odmiennych poetyk. <\/strong>Nie wiem <\/em><\/strong>jest klasycznym dokumentem, <\/strong>\u017byciorys<\/em><\/strong> zosta\u0142 zainscenizowany. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Tu bym si\u0119 nie zgodzi\u0142. Uwa\u017cam, \u017ce \u017byciorys<\/em> jest filmem dokumentalnym pe\u0142n\u0105 g\u0119b\u0105, poniewa\u017c Centralna Komisja Kontroli Partyjnej, kt\u00f3ra przes\u0142uchuje bohatera, jest prawdziwa, do tego stopnia, \u017ce gdy sko\u0144czyli\u015bmy zdj\u0119cia, do rana obradowa\u0142a, czy Antoniego Gralaka przyj\u0105\u0107 do partii. To jest dow\u00f3d jej autentyczno\u015bci. Po pi\u0119tnastu minutach cz\u0142onkowie komisji zapomnieli, co\u015bmy im powiedzieli, \u017ce Gralak to posta\u0107 fikcyjna, \u017ce sytuacja jest wymy\u015blona. Nasz bohater, cho\u0107 fikcyjny, by\u0142 bardzo prawdziwy. Sfabrykowane dokumenty w teczce te\u017c by\u0142y dobre. To film charakterystyczny dla tego okresu tw\u00f3rczo\u015bci Krzysia. Dzi\u015b nowocze\u015bni m\u0105drale nazwaliby go symetryzmem. Cz\u0142owiek jest i taki, i taki, wi\u0119c trzeba si\u0119 dobrze zastanowi\u0107. My nie mo\u017cemy da\u0107 recepty, kto ma racj\u0119 i jak powinno si\u0119 post\u0119powa\u0107. <\/p>\n\n\n\n

Czy <\/strong>\u017byciorys<\/em><\/strong> powsta\u0142 na zlecenie partii?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Krzysiek pozna\u0142 pana Janusza Fastyna, \u015bredniego szczebla ideologa z Komitetu Centralnego, kt\u00f3ry zosta\u0142 wsp\u00f3\u0142scenarzyst\u0105 filmu. Zale\u017ca\u0142o mu, \u017ceby \u017byciorys<\/em> pokaza\u0107 u siebie na robocie, czyli w KC. Tam powiedziano, \u017ce film jest ciekawy, zwykli widzowie nie doro\u015bli do tego, \u017ceby go ogl\u0105da\u0107, ale towarzysze owszem. W ten spos\u00f3b dokument dosta\u0142 stempel na pokazy dla cz\u0142onk\u00f3w partii. <\/p>\n\n\n\n

Podobnie by\u0142o z kolejnym \u201epartyjnym\u201d filmem Krzysztofa Kie\u015blowskiego?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Tak, ju\u017c w za\u0142o\u017ceniu Nie wiem <\/em>by\u0142 robiony ze stemplem dla cz\u0142onk\u00f3w partii. A to jest film o wiele bardziej tragiczny, gorzki i niecenzuralny dla partii. Tytu\u0142owe Nie wiem<\/em> jest do\u0142o\u017cone, \u017ceby z\u0142agodzi\u0107 wyd\u017awi\u0119k filmu, acz my\u015bl\u0119, \u017ce to jest r\u00f3wnie\u017c mrugni\u0119cie do cenzora, \u017ce niby bohater nie wie, czy ma racj\u0119, czy te\u017c nie. Niezale\u017cnie od partyjnych stempli, film nie by\u0142 pokazywany w publicznym kinie. Na festiwale m\u00f3g\u0142 je\u017adzi\u0107 i na wielu z nich by\u0142 wy\u015bwietlany. <\/p>\n\n\n\n

Bohaterem filmu jest Adam \u015amiarowski, kt\u00f3ry w zak\u0142adzie Renifer, produkuj\u0105cym sk\u00f3rzan\u0105 odzie\u017c i r\u0119kawiczki, wykry\u0142 malwersacje si\u0119gaj\u0105ce szczyt\u00f3w lokalnej partii. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Idea tego filmu zak\u0142ada, \u017ce pokazujemy twarz bohatera, kt\u00f3ry opowiada. P\u00f3\u017aniej Kie\u015blowski wymy\u015bli\u0142 wst\u0119pn\u0105 scen\u0119, w kt\u00f3rej \u0142adujemy ta\u015bmy do kamery i nagrywamy, sugeruj\u0105c\u0105, \u017ce oto zarejestrowali\u015bmy histori\u0119 cz\u0142owieka. Zacz\u0119li\u015bmy kombinowa\u0107, co zrobi\u0107, by w filmie zosta\u0142a asceza, ale uzupe\u0142niona o co\u015b ciekawego, st\u0105d pory dnia i straszliwy dom bohatera. Nie wiem <\/em>sk\u0142oni\u0142 Kie\u015blowskiego do ci\u0105g\u0142ego zastanawiania si\u0119, czy kr\u0119ci\u0107 filmy dokumentalne. Z drugiej strony przyzna\u0142 Adamowi \u015amiarowskiemu racj\u0119. Problemy prawno-ludzkie ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 do lat 90. albo d\u0142u\u017cej. C\u00f3rka bohatera zorganizowa\u0142a wiele proces\u00f3w, wyst\u0105pie\u0144, list\u00f3w otwartych, a\u017ceby tego filmu nie wy\u015bwietla\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Moim zdaniem Krzysztof Kie\u015blowski w <\/strong>Nie wiem<\/em><\/strong> nie jest niesprawiedliwy czy nieetyczny wobec bohatera. Pozwala, aby Adam \u015amiarowski przez czterdzie\u015bci minut opowiada\u0142 histori\u0119 swojego \u017cycia zawodowego. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Jak sobie pan wyobrazi ogromn\u0105 wa\u017c\u0105c\u0105 120 kg kamer\u0119, kt\u00f3ra zosta\u0142a wniesiona do ma\u0142ego mieszkania bohatera bez jego zgody?<\/p>\n\n\n\n

W pa\u0144skim dorobku s\u0105 r\u00f3wnie\u017c najbardziej znane filmy dokumentalne Krzysztofa Kie\u015blowskiego \u2013 <\/strong>Szpital <\/em><\/strong>(1977) i <\/strong>Gadaj\u0105ce g\u0142owy<\/em><\/strong> (1980). Powsta\u0142y, kiedy re\u017cyser realizowa\u0142 ju\u017c filmy fabularne. By\u0142o to ewenementem, gdy\u017c najcz\u0119\u015bciej droga polskiego filmowca wiod\u0142a od film\u00f3w kr\u00f3tkich, dokumentalnych do pe\u0142nometra\u017cowego kinowego debiutu. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pami\u0119tam rozmow\u0119 z Kie\u015blowskim, podczas kt\u00f3rej powiedzia\u0142: \u2013 Mam do\u015b\u0107 babrania si\u0119 w kruszeniu systemu, scen, gdzie wida\u0107, jaki straszny jest ten kraj. Marcel \u0141ozi\u0144ski robi to lepiej ode mnie. Chcia\u0142bym zupe\u0142nie inaczej my\u015ble\u0107, co innego ludziom powiedzie\u0107, pokaza\u0107 nadziej\u0119, da\u0107 im szans\u0119, pozytywny przyk\u0142ad, co\u015b, co powie im, \u017ce warto \u017cy\u0107, \u017ce mo\u017ce by\u0107 lepiej\u2026 Pierwszy odruch Krzysztofa by\u0142 taki, \u017ce zamierza\u0142 zrobi\u0107 film o ksi\u0119\u017cach, ale to skrajne, wi\u0119c wymy\u015bli\u0142, \u017ce b\u0119d\u0105 to jednak nauczyciele. Niestety, nie pami\u0119tam, dlaczego ten trop przepad\u0142 i Kie\u015blowski ostatecznie postawi\u0142 na lekarzy. Doszed\u0142 tu element zdrowia, zmaga\u0144 i utrzymania ludzi przy \u017cyciu. <\/p>\n\n\n\n

Jak by\u0142 realizowany <\/strong>Szpital<\/em><\/strong>? Czy ekipa filmowa mia\u0142a dy\u017cury?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Od pocz\u0105tku by\u0142o za\u0142o\u017cenie, \u017ce zarejestrujemy jeden dzie\u0144, wobec czego pracowali\u015bmy w szpitalu przez cztery dy\u017cury. Przyst\u0119puj\u0105c do tego filmu, mia\u0142em g\u0142\u0119bok\u0105 wiar\u0119 w rzeczywisto\u015b\u0107. Wiedzia\u0142em, \u017ce z takim nastawieniem, w dobrym zespole, zbudujemy to, czego oczekiwali\u015bmy. <\/p>\n\n\n\n

Tak te\u017c si\u0119 sta\u0142o. W filmie znalaz\u0142a si\u0119 scena z m\u0142otkiem, kt\u00f3ry p\u0119ka podczas operacji. A\u017c trudno uwierzy\u0107, \u017ce to uj\u0119cie nie jest zainscenizowane. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Rzeczywi\u015bcie, wielu ludzi nie wierzy, \u017ce to naprawd\u0119 si\u0119 wydarzy\u0142o. Sam pos\u0142uguj\u0119 si\u0119 r\u00f3\u017cnymi narz\u0119dziami. Faktycznie, jest co\u015b takiego, \u017ce jak si\u0119 uderza m\u0142otkiem na wprost, to pojawia si\u0119 ch\u0119\u0107, \u017ceby go przekr\u0119ci\u0107 o 90\u00b0 i uderza\u0107 bokiem. Jak zobaczy\u0142em, \u017ce jeden z najwybitniejszych ortoped\u00f3w w Warszawie ten m\u0142otek przekr\u0119ca i wali bokiem, w\u0142\u0105czy\u0142em kamer\u0119. Dok\u0142adnie nie pami\u0119tam, czy to by\u0142 skutek mojego w\u0142\u0105czenia, czy zrobi\u0142 to Krzysztof, kt\u00f3ry mia\u0142 w\u0142asny w\u0142\u0105cznik uruchamiania nagrywania w kamerze. P\u00f3\u017aniej ten lekarz zamiast m\u0142otka u\u017cy\u0142 do przybijania nogi pacjenta dziwnego kamertonu \u2013 nadzwyczajne.<\/p>\n\n\n\n

Czy <\/strong>Szpital <\/em><\/strong>by\u0142 szczeg\u00f3lnie doceniany w por\u00f3wnaniu z filmami dokumentalnymi, o kt\u00f3rych rozmawiali\u015bmy?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dosta\u0142 Z\u0142otego Smoka na festiwalu w Krakowie, ale nie spe\u0142ni\u0142 tej pozytywnej funkcji, jak\u0105 Krzysztof planowa\u0142. Film zosta\u0142 odebrany ch\u0142odno, bez fajerwerk\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

Mam wra\u017cenie, \u017ce niewielu wsp\u00f3\u0142czesnych widz\u00f3w odczytuje intencj\u0119 Krzysztofa Kie\u015blowskiego. Raczej po dzi\u015b dzie\u0144 przera\u017ca obraz przedstawionego szpitala. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ja odczytuj\u0119 t\u0119 intencj\u0119, bo zna\u0142em j\u0105 od pocz\u0105tku. Specjalnie nakr\u0119cili\u015bmy nocn\u0105 rozmow\u0119 lekarzy, kiedy m\u00f3wi\u0105 explicite<\/em>, \u017ce po trzydziestu sze\u015bciu godzinach pracy i dw\u00f3ch godzinach snu zn\u00f3w wstaj\u0105 przez wzgl\u0105d na czekaj\u0105cych pacjent\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

O ile w pa\u0144skim dorobku fabularnym mo\u017cna wskaza\u0107 kilka s\u0142ynnych tytu\u0142\u00f3w, o tyle w dokumencie pod wzgl\u0119dem popularno\u015bci numerem jeden s\u0105 <\/strong>Gadaj\u0105ce g\u0142owy<\/em><\/strong>.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kie\u015blowski chcia\u0142 ucieka\u0107 od mainstreamu, a g\u0142\u00f3wnym nurtem by\u0142y wtedy filmy spo\u0142eczno-polityczne. Gadaj\u0105ce g\u0142owy<\/em> nabra\u0142y takiego wymiaru. Krzysztof si\u0119 tego nie spodziewa\u0142, to przeros\u0142o jego oczekiwania. Ten film jest ceniony za oryginalno\u015b\u0107 metody, ale przede wszystkim za klas\u0119 wizualno-filmow\u0105 i za to, co on oznacza\u0142 zar\u00f3wno wtedy, jak i dzi\u015b. Jest te\u017c dokumentem czasu, w kt\u00f3rym powsta\u0142. To jest niezwyk\u0142e, \u017ce owa metoda wci\u0105\u017c \u017cyje. Kilka dni temu obejrza\u0142em dokument Gadaj\u0105ce g\u0142owy 2021 <\/em>Jana P. Matuszy\u0144skiego, kt\u00f3ry ma zupe\u0142nie inny wyd\u017awi\u0119k \u2013 opowiada o strachu przed cyfryzacj\u0105 \u017cycia, przed potworno\u015bciami wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata. Po czterdziestu latach to ca\u0142kowicie odmienna rzeczywisto\u015b\u0107, odmienne podej\u015bcie do \u017cyciowych problem\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

Jak od strony operatorskiej wygl\u0105da\u0142a realizacja <\/strong>Gadaj\u0105cych g\u0142\u00f3w<\/em><\/strong>?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pomys\u0142 zak\u0142ada\u0142, \u017ceby t\u0142o subtelnie umiejscowia\u0142o bohater\u00f3w. Dla przyk\u0142adu \u2013 w filmie wyst\u0119puje znany mecenas na tle gmachu g\u0142\u00f3wnego warszawskiego s\u0105du przy ulicy \u015awierczewskiego, dzi\u015b Solidarno\u015bci. Gdyby\u015bmy budynek odsun\u0119li dwa razy tyle, ile jest widoczny w filmie, i pokazali wszystkie schody, ca\u0142\u0105 architektur\u0119, to dla widz\u00f3w by\u0142oby to bardziej czytelne. A my w Gadaj\u0105cych g\u0142owach<\/em> uj\u0119li\u015bmy tylko zarys kolumny i ukazany w du\u017cej nieostro\u015bci zegar. Nikt nie poznaje, \u017ce to s\u0105d, ale czuje si\u0119, \u017ce to wa\u017cna instytucja. W\u0142a\u015bnie taki poziom komentarza chcieli\u015bmy zastosowa\u0107. Z kolei, gdy wypowiada\u0142 si\u0119 ksi\u0105dz, pokazanie krzy\u017ca by\u0142oby przesad\u0105, dlatego pojawi\u0142 si\u0119 element kapliczki. Cz\u0119sto patrzy\u0142em w oczy tym ludziom, cz\u0119\u015b\u0107 bohater\u00f3w zna\u0142em, byli naszymi znajomymi.<\/p>\n\n\n\n

Czy film kr\u0119cony by\u0142 na ta\u015bmie ORWO? <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Na czarno-bia\u0142ym ORWO, NP-7. Wed\u0142ug mnie to by\u0142a bardzo dobra ta\u015bma. <\/p>\n\n\n\n

Czy odczuwa pan dum\u0119 z bycia autorem zdj\u0119\u0107 do <\/strong>Gadaj\u0105cych g\u0142\u00f3w<\/em><\/strong>?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Jestem bardzo szcz\u0119\u015bliwy z powodu tego do\u015bwiadczenia. Cieszy mnie, \u017ce ta metoda \u017cyje, \u017ce ludzie j\u0105 odtwarzaj\u0105. Wielu moich znajomych stosuje ten zabieg na warsztatach filmowych. Kiedy Kie\u015blowski przedstawia\u0142 mi pomys\u0142, stara\u0142 si\u0119 opowiedzie\u0107 o nim mimochodem, ale jednocze\u015bnie by\u0142 sugestywny, m\u00f3wi\u0142, jak to dok\u0142adnie widzi i prze\u017cywa. Wci\u0105\u017c mam w oczach t\u0119 chwil\u0119, pami\u0119tam jego gestykulacj\u0119. <\/p>\n\n\n\n

W 1980 roku, po nakr\u0119ceniu<\/strong> Gadaj\u0105cych g\u0142\u00f3w<\/em><\/strong>, Krzysztof Kie\u015blowski zrealizowa\u0142 <\/strong>Dworzec<\/em><\/strong>, po czym zadeklarowa\u0142 zako\u0144czenie swojej przygody z filmowym dokumentem. Jednak kilka lat p\u00f3\u017aniej, w 1988 roku, zrealizowa\u0142 z panem <\/strong>Siedem dni tygodnia<\/em><\/strong>.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

To, \u017ce film powsta\u0142, by\u0142o skutkiem lojalno\u015bci. Kie\u015blowski si\u0119 do niego zobowi\u0105za\u0142, nim og\u0142osi\u0142, \u017ce nie b\u0119dzie robi\u0142 film\u00f3w dokumentalnych. Kiedy producent Dick Rijneke rozkr\u0119ca\u0142 projekt City life<\/em>, <\/em>Kie\u015blowski poczu\u0142 si\u0119 w obowi\u0105zku nakr\u0119ci\u0107 Siedem dni tygodnia<\/em>. Ale tak naprawd\u0119 jest to film fabularny. <\/p>\n\n\n\n

Pierwszym filmem fabularnym, kt\u00f3ry zrealizowa\u0142 pan z Krzysztofem Kie\u015blowskim, by\u0142 telewizyjny <\/strong>Spok\u00f3j<\/em><\/strong>. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Spok\u00f3j <\/em>to efekt naszej wcze\u015bniejszej wsp\u00f3\u0142pracy. By\u0142em przestraszony, nigdy nie my\u015bla\u0142em, \u017ce b\u0119d\u0119 kr\u0119ci\u0142 film fabularny, na szcz\u0119\u015bcie ten by\u0142 telewizyjny. Gdyby to mia\u0142a by\u0107 du\u017ca fabu\u0142a kr\u0119cona na ta\u015bmie 35 mm, nie prze\u017cy\u0142bym. Kie\u015blowski przy pierwszej rozmowie o filmie wszystko potwornie bagatelizowa\u0142. Powiedzia\u0142: \u2013 Musz\u0119 ten film zrobi\u0107, dosta\u0142em pieni\u0105dze za scenariusz, my\u015bla\u0142em, \u017ce na tym si\u0119 sko\u0144czy, jednak nie. Mam aktora, kt\u00f3rego wzi\u0105\u0142em do epizodu w Bli\u017anie<\/em>, Jerzego Stuhra. Pomy\u015bla\u0142em, \u017ce obsadz\u0119 go w g\u0142\u00f3wnej roli. <\/p>\n\n\n\n

Podobno Jerzy Stuhr mia\u0142 wiele pomys\u0142\u00f3w, kt\u00f3re znalaz\u0142y si\u0119 w filmie. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ten film powstawa\u0142 inaczej, ni\u017c to sobie wyobra\u017ca\u0142em \u2013 na luzie. Stuhr z Kie\u015blowskim odeszli od nastroju powa\u017cnego filmu ze scenopisem, zrobili miejsce na improwizacj\u0119, wszystko by\u0142o \u017cywe. Istotnym jest, \u017ce Kie\u015blowski zakocha\u0142 si\u0119 w Teatrze Starym w Krakowie, kt\u00f3ry w tym czasie by\u0142 u szczytu aktywno\u015bci, mimo \u017ce Konrad Swinarski zmar\u0142. Jerzy Stuhr zosta\u0142 okrzykni\u0119ty gwiazd\u0105, Jerzy Trela uznawany by\u0142 za filar tego teatru i nagle oni stali si\u0119 moimi kolegami. Zacz\u0119li\u015bmy chodzi\u0107 na wszystkie mo\u017cliwe spektakle, obsadza\u0107 stamt\u0105d epizody i mniejsze role. Krzysztof Wierzbicki powiadomi\u0142 nas, \u017ce ciekawe osoby graj\u0105 te\u017c w Teatrze Kolejarza. Mia\u0142em wra\u017cenie, \u017ce zaczyna si\u0119 z tego robi\u0107 nowe kino, troch\u0119 w stylu cin\u00e9ma<\/em>–<\/em>v\u00e9rit\u00e9<\/em>. Pracowali\u015bmy nad mocn\u0105 fabu\u0142\u0105, improwizowali\u015bmy, zmieniali\u015bmy dialogi, robili\u015bmy pewne niedopowiedzenia. Przede wszystkim chodzi\u0142o o dialog rzutuj\u0105cy na inscenizacj\u0119. Ja, Wierzbicki, Stuhr i d\u017awi\u0119kowiec z telewizji, Wies\u0142aw Jurga\u0142a, kt\u00f3ry nie by\u0142 z naszej paczki, uczestniczyli\u015bmy w nocnych naradach nad kszta\u0142tem filmu. <\/p>\n\n\n\n

Czy pami\u0119ta pan konkretne dialogi, kt\u00f3re powsta\u0142y w trakcie tych narad? <\/strong><\/p>\n\n\n\n

By\u0142a taka scena, gdy rodzina, ju\u017c po \u015blubie g\u0142\u00f3wnego bohatera, siedzi w domu (Bo\u017cenka, ojciec, matka, Antoni Gralak, czyli Jerzy Stuhr). Dialog brzmia\u0142 tak: \u2013 Dali ojcu? \u2013 Nie dali. A m\u00f3wili, \u017ce dadz\u0105? \u2013 Nie. \u2013 A co m\u00f3wili? \u2013 Nic nie m\u00f3wili. Wymy\u015blili\u015bmy to poprzedniej nocy. W scenariuszu by\u0142o napisane tylko, \u017ce bohaterowie siedzieli w milczeniu przy stole i jedli \u017cur. W ten spos\u00f3b powstawa\u0142 ca\u0142y film. Czasem scenariusz by\u0142 adaptowany, czasem wykre\u015blany, a czasem dopisywany.<\/p>\n\n\n\n

W <\/strong>Spokoju <\/em><\/strong>s\u0105 kultowe teksty filmowego Edka (Micha\u0142 Sulkiewicz), na przyk\u0142ad jego cudowne bon moty:<\/strong> Przepraszam, \u017ce przez porcj\u0119<\/em><\/strong> czy<\/strong> Jak pij\u0119, to nie jem<\/em><\/strong>. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

To by\u0142y teksty przyniesione przez naszego dekoratora wn\u0119trz, on je wprowadzi\u0142 do filmu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jerzy Stuhr, Stanis\u0142aw Gronkowski i Micha\u0142 Sulkiewicz. Spok\u00f3j.<\/em> Autor: brak danych. Prawa: nieustalone<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Dope\u0142nieniem dialog\u00f3w s\u0105 dokumentalne obserwacje. Kumpel Gralaka w trakcie imprezy zapoznawczej jednym wy\u0107wiczonym ruchem d\u0142oni wlewa do gard\u0142a ca\u0142y kieliszek w\u00f3dki. Scena ta jest nakr\u0119cona jak w filmie dokumentalnym. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Rzeczywi\u015bcie, cz\u0119\u015bciowo sceny by\u0142y robione dokumentalnie. Kie\u015blowski nie mia\u0142 opor\u00f3w. W tej knajpie byli nasi op\u0142aceni ludzie, ale m\u00f3wi\u0142 do mnie, \u017cebym si\u0119 rozgl\u0105da\u0142 i kr\u0119ci\u0142 ciekawe sytuacje. W Spokoju <\/em>ja te\u017c mia\u0142em jedno z przegi\u0119\u0107. Chodzi o scen\u0119 fina\u0142ow\u0105. To katowanie Antoniego Gralaka nakr\u0119ci\u0142em fajnie, konsekwentnie, ale jak na ekranie zobaczyli\u015bmy zbli\u017cenie bohatera, jak m\u00f3wi: \u2013 Spok\u00f3j, spok\u00f3j, spok\u00f3j, to okaza\u0142o si\u0119, \u017ce trzeba je przekr\u0119ci\u0107, bo nic nie wida\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Niebawem po zako\u0144czeniu zdj\u0119\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107 dopisa\u0142a do <\/strong>Spokoju<\/em><\/strong> niezwyk\u0142y epilog. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

W 1976 roku, miesi\u0105c po zako\u0144czeniu zdj\u0119\u0107, rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w Polsce strajki w Radomiu i Ursusie. Jak bohaterowie m\u00f3wili, \u017ce strajkuj\u0105, \u017ce nie b\u0119d\u0105 robi\u0107 na budowie, my\u015bla\u0142em, \u017ce to jest wymy\u015blone, ale to si\u0119 potem zdarzy\u0142o w rzeczywisto\u015bci. Wiedzieli\u015bmy wtedy, \u017ce film nie ma szans na dystrybucj\u0119. <\/p>\n\n\n\n

Wok\u00f3\u0142 zatrzymania <\/strong>Spokoju <\/em><\/strong>kr\u0105\u017cy wiele mit\u00f3w. Jaki pana zdaniem by\u0142 pow\u00f3d od\u0142o\u017cenia filmu na p\u00f3\u0142k\u0119? <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pami\u0119tam, \u017ce podczas pracy przy Spokoju <\/em>wytworzy\u0142 si\u0119 tekst, \u017ce uj\u0119cie robimy dla Janusza, czyli wiceprezesa telewizji Janusza Wilhelmiego. Jak wiedzieli\u015bmy, \u017ce do danej sceny decydenci mog\u0105 mie\u0107 zastrze\u017cenia, dokr\u0119cali\u015bmy uj\u0119cie jeszcze bardziej kontrowersyjne, \u017ceby Wilhelmi je wyrzuci\u0142, a to w\u0142a\u015bciwe zostawi\u0142. By\u0142o wiele zarzut\u00f3w, nie jestem pewien, czy film w og\u00f3le mia\u0142 nawet kolaudacj\u0119. Znana jest rzekomo prawdziwa historia, wedle kt\u00f3rej Janusz Wilhelmi wezwa\u0142 Kie\u015blowskiego i powiedzia\u0142: \u2013 W pa\u0144skim filmie jest scena, gdzie wi\u0119\u017aniowie pracuj\u0105 na budowie, tak nie mo\u017ce by\u0107, oni maj\u0105 prawa i nie mo\u017cna ich wykorzystywa\u0107. Na co Kie\u015blowski odpowiedzia\u0142: \u2013 Panie prezesie, gdyby pan zerkn\u0105\u0142 przez okno, zobaczy\u0142by pan wi\u0119\u017ani\u00f3w pracuj\u0105cych na torach przy Woronicza. Wilhelmi odpar\u0142: \u2013 Skoro tu s\u0105 wi\u0119\u017aniowie, nie znaczy, \u017ce musimy ich pokaza\u0107 w filmie. Produkcja zosta\u0142a \u201ezap\u00f3\u0142kowana\u201d, sam producent uzna\u0142, \u017ce nie ma sensu wprowadza\u0107 jej do dystrybucji. Spok\u00f3j<\/em> odgrzebano dopiero po sierpniu 1980, a w 1981 roku dosta\u0142 na festiwalu w Gda\u0144sku Specjaln\u0105 Nagrod\u0119 Jury. <\/p>\n\n\n\n

Krzysztof Kie\u015blowski wspomina\u0142, \u017ce zgodzi\u0142 si\u0119 na wyci\u0119cie ze <\/strong>Spokoju<\/em><\/strong> kilku scen. Pami\u0119ta pan co znikn\u0119\u0142o z filmu?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kontrowersje wzbudzi\u0142a scena, w kt\u00f3rej Zenek, kierownik budowy grany przez Jerzego Trel\u0119, w trakcie \u015blubu bohater\u00f3w stoi przed ko\u015bcio\u0142em i pali papierosa. To uj\u0119cie by\u0142o kwestionowane, chciano je wyci\u0105\u0107, ale w ostatecznej wersji filmu jednak zosta\u0142o. Autor tej \u201epoprawki\u201d nie m\u00f3g\u0142 z siebie wydusi\u0107, co mu przeszkadza. A chodzi\u0142o oczywi\u015bcie o to, \u017ce to by\u0142 dow\u00f3d, \u017ce kierownik jest cz\u0142onkiem partii. Nie wszed\u0142 do ko\u015bcio\u0142a? Jest partyjny. Drugim rewirem, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego by\u0142o wiele dyskusji i przepychanek, okaza\u0142a si\u0119 czarna Wo\u0142ga. <\/p>\n\n\n\n

W <\/strong>Spokoju <\/em><\/strong>pojawia si\u0119, jak to okre\u015bli\u0142a Hanna Krall, nadwy\u017cka metafizyczna<\/strong> <\/em><\/strong>\u2013 w trakcie nadawania obrazu kontrolnego w telewizji niespodziewanie pojawiaj\u0105 si\u0119 konie. W mroku drogi widzi je te\u017c Gralak. Nie do ko\u0144ca wiadomo, czy konie s\u0105 realne, czy tylko istniej\u0105 w wyobra\u017ani.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kie\u015blowski to pi\u0119knie racjonalizowa\u0142. O ka\u017cdej z tych metafizycznych scen m\u00f3wi\u0142: \u2013 Przecie\u017c mu si\u0119 to wydaje, to mu si\u0119 \u015bni\u0142o. W telewizji to wszystko mo\u017cna by\u0142o pokaza\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Mam poczucie, \u017ce w p\u00f3\u017aniejszych \u201eeuropejskich\u201d filmach Krzysztofa Kie\u015blowskiego niewiele zostaje poza metafizyk\u0105. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kie\u015blowski mia\u0142 w sobie tak\u0105 potrzeb\u0119. Gdy rozmawiali\u015bmy o Bogu, twierdzi\u0142, \u017ce co\u015b jest, i chcia\u0142 to pokaza\u0107 w swoich filmach. Nie wiem, dlaczego w Amatorze <\/em>to ju\u017c tak dobrze nie wysz\u0142o. Tam g\u0142\u00f3wny w\u0105tek metafizyczny dotyczy\u0142 Irki (granej przez Ma\u0142gorzat\u0119 Z\u0105bkowsk\u0105), \u017cony g\u0142\u00f3wnego bohatera Filipa Mosza (Jerzy Stuhr). Ona ma przeczucia, widzi wi\u0119cej, \u015bni. Chcieli\u015bmy jej posta\u0107 uwiarygodni\u0107, \u017ceby by\u0142o wiadomo, \u017ce rzeczywi\u015bcie ma taki dar. Kiedy nagle m\u00f3wi do Mosza, \u017ce nie chce, by zajmowa\u0142 si\u0119 filmem, bo to b\u0119dzie dla niego zgubne, to my powinni\u015bmy jej wierzy\u0107. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Krzysztof Kie\u015blowski i Jacek Petrycki. Amator<\/em>. Autor: brak danych. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Tor”\/<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Amator <\/em><\/strong>(1979) ma w sobie elementy znane ze <\/strong>Spokoju<\/em><\/strong> \u2013 pa\u0144skie realistyczne paradokumentalne zdj\u0119cia oraz posta\u0107 gran\u0105 przez Jerzego Stuhra, kt\u00f3ry by\u0142 ju\u017c po premierze g\u0142o\u015bnego <\/strong>Wodzireja<\/em><\/strong> (1978) w re\u017cyserii Feliksa Falka. Zdawa\u0142oby si\u0119, \u017ce \u201eg\u0119ba\u201d Lutka Danielaka na zawsze przylgnie do twarzy aktora. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

By\u0142o jasne, \u017ce ponad miar\u0119 ocieplamy posta\u0107 Filipa Mosza, \u017ceby przypadkiem kto\u015b nie skojarzy\u0142 go z Lutkiem z Wodzireja<\/em>. Uwa\u017cali\u015bmy, \u017ce Stuhr ma tak g\u0142\u0119boko wrytego Danielaka, \u017ce trzeba go ratowa\u0107. I robili\u015bmy to przez ca\u0142y film, nawet w trakcie monta\u017cu, podczas kt\u00f3rego w ca\u0142o\u015bci usuni\u0119to kr\u00f3tkotrwa\u0142y romans bohatera z Ann\u0105 W\u0142odarczyk z Federacji Filmu Amatorskiego. <\/p>\n\n\n\n

Amator <\/em><\/strong>jest filmem wyprodukowanym w presti\u017cowym zespole Tor. Czy taki producent wp\u0142yn\u0105\u0142 na warunki pracy autora zdj\u0119\u0107? <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Mia\u0142em blokad\u0119, by stosowa\u0107 jakiekolwiek kreacyjne u\u017cycie kamery. Uwa\u017ca\u0142em, \u017ce jest to wbrew naszej historii, wbrew temu filmowi. Czu\u0142em, \u017ce ta\u0144ce kamer\u0105 to nie ten film. Amator <\/em>powinien by\u0107 opowiadany spokojnie, realistycznie, \u017ceby nikt nie patrzy\u0142 na prac\u0119 kamery. Z drugiej strony, by\u0142o jasne, \u017ce d\u017awi\u0119k w filmie musi by\u0107 nagrywany stuprocentowo, wobec czego musieli\u015bmy u\u017cy\u0107 najci\u0119\u017cszej kamery Arriflex 300 Blimp. W plenerze nie sprawia\u0142o to k\u0142opotu, we wn\u0119trzu nak\u0142adali\u015bmy na kamer\u0119 \u201eko\u0142derk\u0119\u201d oraz puchowe kurtki. To zupe\u0142nie inne do\u015bwiadczenie ni\u017c w Spokoju<\/em>, gdzie u\u017cywa\u0142em mobilnej kamery 16 mm, kt\u00f3ra by\u0142a blisko bohatera, towarzyszy\u0142a. A Arri 300 w Amatorze<\/em> (m\u00f3wili\u015bmy o niej krowa) nam tego nie gwarantowa\u0142a. Przez ni\u0105 w\u0142a\u015bciwie robili\u015bmy standardowe, nieciekawe uj\u0119cia: bohaterowie stoj\u0105, id\u0105, rozmawiaj\u0105. Kiedy kr\u0119cili\u015bmy wstawki liryczne, to od\u017cywali\u015bmy. W jakim\u015b uj\u0119ciu przelatywa\u0142y go\u0142\u0119bie, jastrz\u0105b po\u017cera\u0142 kurczaka, Mosz przez okno widzia\u0142 \u017con\u0119, jego kolega je\u017adzi\u0142 czarn\u0105, pogrzebow\u0105 Nys\u0105\u2026 <\/p>\n\n\n\n

W kilku scenach <\/strong>Amatora<\/em><\/strong> kadruje pan w do\u015b\u0107 niekonwencjonalny spos\u00f3b. W jednym z uj\u0119\u0107 postacie towarzysz\u0105ce Filipowi Moszowi maj\u0105 obci\u0119te g\u0142owy. Bardzo mnie to zaciekawi\u0142o. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Re\u017cyserzy, z kt\u00f3rymi wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142em, a g\u0142\u00f3wnie Kie\u015blowski i Zygad\u0142o, pytali o spos\u00f3b kadrowania: \u2013 <\/em>Jak robimy: Niedbalski czy Samosiuk? Stanis\u0142aw Niedbalski uwa\u017ca\u0142, \u017ce portret psychologiczny powinien by\u0107 kadrowany ciasno. Z kolei Zygmunt Samosiuk kadrowa\u0142 tak, \u017ce nad bohaterem by\u0142a ogromna przestrze\u0144. Dla nas w dokumencie by\u0142o oczywiste, \u017ce kadrujemy tylko jak Niedbalski. Samosiuk jest cudem \u015bwiata, kochamy go, ale on robi swoje kreacje, a my zanurzamy si\u0119 w g\u0142\u0105b duszy cz\u0142owieka. Wa\u017cny jest bohater \u2013 Amator<\/em> koncentruje si\u0119 na Filipie Moszu. Nie ma sceny, w kt\u00f3rej by go nie by\u0142o. <\/p>\n\n\n\n

Filip Mosz pocz\u0105tkowo pos\u0142uguje si\u0119 kamer\u0105 Kwarc 2, 8 mm, p\u00f3\u017aniej s\u0142ynnym sowieckim Krasnogorskiem-3, 16 mm. Czy to pan realizowa\u0142 filmy, kt\u00f3re w <\/strong>Amatorze <\/em><\/strong>kr\u0119ci\u0142 bohater?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kilka razy robi\u0142em materia\u0142y, kt\u00f3re w filmie maj\u0105 wygl\u0105da\u0107 amatorsko, ale mnie to wychodzi\u0142o s\u0142abo. Kr\u0119cili\u015bmy Amatora<\/em> werystycznie, chcieli\u015bmy prawdy. Uczyli\u015bmy wi\u0119c Jurka Stuhra, jak ma kr\u0119ci\u0107. Ekipa bardzo prze\u017cy\u0142a zako\u0144czenie filmu. Kie\u015blowski mia\u0142 inn\u0105 wizj\u0119 ni\u017c sztab \u2013 ja, Micha\u0142 \u017barnecki i Krzysztof Wierzbicki. Z czasem pojawi\u0142y si\u0119 krytyczne uwagi, ludzie pytali, czy rzeczywi\u015bcie, tak jak Filip Mosz, trzeba podda\u0107 si\u0119 partyjnej argumentacji. Pomy\u015bla\u0142em, \u017ce Kie\u015blowski niech robi, co chce, to jego film, ale przecie\u017c stawia te\u017c ca\u0142\u0105 moj\u0105 prac\u0119 dokumentaln\u0105 pod znakiem zapytania. Czy j\u0105 trzeba wyrzuci\u0107, jak ta\u015bm\u0119 z filmem w Amatorze, <\/em>ot tak, na ulic\u0119? Mo\u017ce nie\u2026 <\/p>\n\n\n\n

W fina\u0142owej scenie <\/strong>Amatora<\/em><\/strong> Filip Mosz kieruje kamer\u0119 na siebie. To jedna z ikonicznych scen w historii kina polskiego. Jak powsta\u0142a?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pierwotnie, wed\u0142ug scenariusza, film ko\u0144czy\u0142 si\u0119 tak: Mosz \u015bpi, s\u0142ycha\u0107 dzwonek do drzwi, bohater my\u015bli, \u017ce wraca \u017cona, a to mleczarz; mleko jest niewypite od kilku dni, wylewa je. Ciekawe, \u017ce po paru latach ka\u017cdy opisywa\u0142 powstanie tej s\u0142ynnej sceny zupe\u0142nie inaczej. Ja pami\u0119tam, \u017ce Krzysztof Kie\u015blowski pojecha\u0142 na projekcj\u0119 do zespo\u0142u Tor i Krzysztof Zanussi zasugerowa\u0142, \u017ce film nie mo\u017ce ko\u0144czy\u0107 si\u0119 w ten spos\u00f3b. Kie\u015blowski razem z Zanussim wymy\u015bli nowe zako\u0144czenie, po czym Kie\u015blowski z Warszawy do Krakowa przyjecha\u0142 do nas na plan. Z kolei Krzysztof Wierzbicki m\u00f3wi, \u017ce my\u015bmy to wymy\u015blili razem. <\/p>\n\n\n\n

W <\/strong>Amatorze<\/em><\/strong> pojawia si\u0119 plejada ludzi znanych z filmu i telewizji, kt\u00f3rzy graj\u0105 samych siebie: re\u017cyser Andrzej Jurga, krytyk Tadeusz Sobolewski, aktorka Teresa Szmigiel\u00f3wna, sam Krzysztof Zanussi. Jaka relacja \u0142\u0105czy\u0142a Kie\u015blowskiego z Zanussim?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zanussi imponowa\u0142 Kie\u015blowskiemu, kt\u00f3ry przeszed\u0142 drog\u0119 od siermi\u0119\u017cnego filmu Fabryka<\/em> a\u017c do Podw\u00f3jnego \u017cycia Weroniki<\/em>, w kt\u00f3rym mia\u0142 nieograniczone mo\u017cliwo\u015bci. Zrobi\u0142 wspania\u0142e filmy i mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce Zanussiego przeskoczy\u0142 w sensie rezultatu swojej pracy i jej waloru na \u015bwiecie. Tego chcia\u0142 ju\u017c na pocz\u0105tku filmowej przygody. Gdy pozna\u0142 Krzysztofa Zanussiego, pomy\u015bla\u0142, \u017ce te\u017c pragnie wolno\u015bci, pojecha\u0107 do Pary\u017ca czy Niemiec, zrobi\u0107 film, o jakim tylko zamarzy. Dlatego w Amatorze<\/em> obsadzi\u0142 go jako idea\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Amator<\/em><\/strong> odni\u00f3s\u0142 sukces frekwencyjny, zdoby\u0142 wa\u017cne nagrody \u2013 Z\u0142ote Lwy w Gda\u0144sku, Z\u0142oty Medal i nagrod\u0119 FIPRESCI na festiwalu w Moskwie. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

W 1979 roku w Gda\u0144sku mia\u0142em w konkursie dwa filmy \u2013 Amatora<\/em> i Aktor\u00f3w prowincjonalnych <\/em>Agnieszki Holland. Chodzi\u0142em z katalogiem festiwalu, otwiera\u0142em go i \u017cartowa\u0142em: \u2013 Co tu mamy? Aktorzy prowincjonalni<\/em>, zdj\u0119cia Jacek Petrycki, dalej Amator<\/em>, zdj\u0119cia Petrycki, dalej boj\u0119 si\u0119 patrze\u0107\u2026 <\/em>By\u0142em dumny z tych film\u00f3w \u2013 s\u0142uchali\u015bmy reakcji widowni, by\u0142y naprawd\u0119 dobre. Co do nagr\u00f3d, uwa\u017ca\u0142em, \u017ce maj\u0105 one sens, kiedy mog\u0105 na co\u015b wp\u0142yn\u0105\u0107. Krzysztof Kie\u015blowski by\u0142 najbardziej skrupulatnym re\u017cyserem, zawsze wszystkie nagrody pieni\u0119\u017cne dzieli\u0142 mi\u0119dzy ekip\u0119. Mia\u0142 sw\u00f3j przelicznik, bardzo dla nas korzystny. Jednak\u017ce najistotniejszym dla mnie rezultatem Amatora<\/em> i Aktor\u00f3w prowincjonalnych <\/em>by\u0142 fakt, \u017ce Ryszard Bugajski zaproponowa\u0142 mi zrobienie zdj\u0119\u0107 do Przes\u0142uchania<\/em>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jerzy Sthur. Amator<\/em>. Autor: brak danych. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Tor”\/ <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W 1984 roku, ju\u017c po zawieszeniu stanu wojennego, zrealizowa\u0142 pan z Krzysztofem Kie\u015blowskim wasz ostatni film fabularny <\/strong>Bez ko\u0144ca<\/em><\/strong>. Nad scenariuszem Kie\u015blowski po raz pierwszy pracowa\u0142 z mecenasem Krzysztofem Piesiewiczem. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Jeszcze w latach 1982\u20131983 pr\u00f3bowali\u015bmy zrobi\u0107 Zdj\u0119cie tygodnia<\/em>, film strukturalny. Kie\u015blowski stwierdzi\u0142, \u017ce sytuacja nabrzmia\u0142a, wi\u0119c wycofa si\u0119 z pracy nad tym filmem dokumentalnym, ale zrobi jeszcze jeden dokument. Mia\u0142 on polega\u0107 na ukazaniu portret\u00f3w oskar\u017conych i skazanych w odbywaj\u0105cych si\u0119 wtedy masowo procesach \u2013 za rozrzucanie ulotek, strajk na uczelni, strajk w zak\u0142adzie pracy\u2026 Inteligentne, pi\u0119kne twarze zestawiali\u015bmy ze s\u0142owami wyrok\u00f3w. Gdy przychodzili\u015bmy z kamer\u0105, to wszystkich uniewinniali. W ko\u0144cu nic nam z tego nie wysz\u0142o, ale przychodzili\u015bmy dalej, \u017ceby ratowa\u0107 ludzi. Tam Kie\u015blowski pozna\u0142 Krzysztofa Piesiewicza. Skoro film dokumentalny si\u0119 nie uda\u0142, to napisali razem scenariusz filmu fabularnego.<\/p>\n\n\n\n

Czy przyst\u0119puj\u0105c do pracy przy <\/strong>Bez ko\u0144ca, <\/em><\/strong>nie mia\u0142 pan w\u0105tpliwo\u015bci? By\u0142 pan cz\u0142owiekiem zaanga\u017cowanym w dzia\u0142alno\u015b\u0107 opozycyjn\u0105.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ja w Bez ko\u0144ca <\/em>wszed\u0142em jak w mas\u0142o. Towarzyszy\u0142o mi poczucie niesamowito\u015bci, \u017ce o takich rzeczach mo\u017cemy robi\u0107 film fabularny. Jeszcze do tego Kie\u015blowski by\u0142 w takim nastroju, \u017ce wys\u0142a\u0142 mnie do kina na Fanny i Aleksander <\/em>(1982) Ingmara Bergmana, \u017cebym zobaczy\u0142 ducha, kt\u00f3ry si\u0119 tam objawia, bo te\u017c chcia\u0142 takiego wykreowa\u0107. By\u0142em tym bardzo podekscytowany. Ju\u017c wtedy dzia\u0142a\u0142em w podziemiu, wi\u0119c cieszy\u0142em si\u0119, \u017ce mog\u0119 w ko\u0144cu zrobi\u0107 co\u015b z otwart\u0105 przy\u0142bic\u0105, \u017ce nie musz\u0119 bojkotowa\u0107 medi\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Bez ko\u0144ca <\/em><\/strong>jest filmem, kt\u00f3ry w sferze wizualnej r\u00f3\u017cni si\u0119 od <\/strong>Spokoju<\/em><\/strong> czy <\/strong>Amatora<\/em><\/strong>. Jak\u0105 kamer\u0105 nakr\u0119ci\u0142 pan ten film? <\/strong><\/p>\n\n\n\n

To mia\u0142 by\u0107 inny film. Mieli\u015bmy do dyspozycji na ca\u0142o\u015b\u0107 zdj\u0119\u0107 kamer\u0119 Arriflex 35BL. <\/p>\n\n\n\n

C\u00f3\u017c to by\u0142 za prze\u0142omowy sprz\u0119t?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

BL-k\u0119 mieli\u015bmy na kilka dni w Amatorze<\/em>. U\u017cyli\u015bmy jej w scenie, w kt\u00f3rej Filip Mosz chodzi po mieszkaniu i k\u0142\u00f3ci si\u0119 z \u017con\u0105, bo tam by si\u0119 wielka Arri 300 nie zmie\u015bci\u0142a. Najpierw Arriflex 35BL by\u0142a kamer\u0105 reglamentowan\u0105, przeznaczon\u0105 do zdj\u0119\u0107, w kt\u00f3rych mia\u0142a nie przeszkadza\u0107 najwy\u017cszym w\u0142adzom partyjnym. Pierwsza w Polsce kamera Arri 35BL zosta\u0142a kupiona jeszcze w okresie rz\u0105d\u00f3w J\u00f3zefa Cyrankiewicza. Podobno zdenerwowa\u0142 si\u0119, \u017ce mu charcz\u0105 nad g\u0142ow\u0105 Arrifleksami przy wszystkich nasiad\u00f3wkach, i zapyta\u0142, czy nie ma kamer, kt\u00f3re tak nie ha\u0142asuj\u0105. El\u017cbieta Zawistowska z Polskiej Kroniki Filmowej powiedzia\u0142a, \u017ce jest taka, ale jej nie mamy. Zdziwi\u0142 si\u0119 i dokona\u0142 zakupu, ale BL-k\u0119 trzeba by\u0142o wozi\u0107 na parteitagi. W przerwach czasami udawa\u0142o si\u0119 j\u0105 wypo\u017cyczy\u0107. Gdy film realizowa\u0142 Bohdan Por\u0119ba, to dostawa\u0142 j\u0105 na ca\u0142e zdj\u0119cia, a jak re\u017cyserowa\u0142 Kie\u015blowski, to mia\u0142 j\u0105 na cztery dni. W trakcie produkcji Bez ko\u0144ca<\/em> w Polsce by\u0142a ju\u017c kolejna BL-ka przeznaczona specjalnie do filmu fabularnego. To jest kamera, kt\u00f3ra wraz z obiektywem wa\u017cy najwy\u017cej 20 kilo. Przy tym filmie to by\u0142o niezwykle korzystne, mogli\u015bmy ni\u0105 porusza\u0107 tak, jak by\u0142o nam wygodnie. <\/p>\n\n\n\n

Jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych r\u00f3l, ducha mecenasa Antoniego Zyro, zagra\u0142 Jerzy Radziwi\u0142\u0142owicz, kt\u00f3ry by\u0142 przez \u00f3wczesnych widz\u00f3w kojarzony z Mateuszem Birkutem z <\/strong>Cz\u0142owieka z marmuru<\/em><\/strong> (1976) Andrzeja Wajdy. Czy Kie\u015blowski chcia\u0142 odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do s\u0142ynnej postaci z filmu Wajdy?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kie\u015blowski powiedzia\u0142 wprost, \u017ce chce go obsadzi\u0107, bo jest tym niez\u0142omnym z film\u00f3w Wajdy \u2013 nie tylko z Cz\u0142owieka z marmuru<\/em>, ale i z Cz\u0142owieka z \u017celaza <\/em>(1981). Mieli\u015bmy te\u017c Gra\u017cyn\u0119 Szapo\u0142owsk\u0105 w roli Urszuli Zyro i Aleksandra Bardiniego jako mecenasa Mieczys\u0142awa Labradora. Bardini to najwi\u0119ksze prze\u017cycie, cudownie by\u0142o obcowa\u0107 z profesorem. Przy tym filmie pozna\u0142em te\u017c m\u0142odego kompozytora Zbigniewa Preisnera, z kt\u00f3rym, ze zmiennym szcz\u0119\u015bciem, przyja\u017animy si\u0119 do dzisiaj. Nie wybaczy\u0142 mi tego, \u017ce nie chcia\u0142em z Kie\u015blowskim robi\u0107 Dekalogu<\/em>, wed\u0142ug niego to by\u0142a zdrada. <\/p>\n\n\n\n

Jak\u0105 pan mia\u0142 koncepcj\u0119 operatorsk\u0105?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wiedzia\u0142em, \u017ce metafizyk\u0119 w filmie musz\u0119 sprowadzi\u0107 na ziemi\u0119, a ducha mecenasa Zyro ukaza\u0107 jako bardziej realnego ni\u017c wszystkie inne postacie. Tu nie mia\u0142em \u017cadnych dylemat\u00f3w. Problem by\u0142 za to z Gra\u017cyn\u0105 Szapo\u0142owsk\u0105, poniewa\u017c obsadzono j\u0105 wbrew warunkom, nie jako polski symbol seksu, tylko dobr\u0105 \u017con\u0119. W polskich filmach by\u0142a zawsze pi\u0119knie fotografowana, a u mnie nie. Wtedy wraz z Witoldem Stokiem zrealizowali\u015bmy wcze\u015bniej film dokumentalny <\/strong>Zapada czas<\/em> (1977) <\/strong>o cmentarzu na Pow\u0105zkach. Krzysztof wzi\u0105\u0142 stamt\u0105d kilka uj\u0119\u0107 do sceny rozgrywaj\u0105cej si\u0119 1 listopada. Pami\u0119tam jak Krzysztof Zanussi, szef zespo\u0142u Tor, powiedzia\u0142: \u2013 Wzi\u0105\u0142em Allana Starskiego, scenografa \u015bwiatowego, kt\u00f3ry mi gwarantuje, \u017ce zrobi film, jak trzeba. B\u0119dziemy na hali budowa\u0107 mieszkanie g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w, M5 na Ursynowie, ale w rzeczywisto\u015bci b\u0119dzie dwa razy wi\u0119ksze, bo chcia\u0142bym, \u017ceby widz z Nowego Jorku czy Australii pomy\u015bla\u0142, \u017ce to te\u017c o nim\u2026 W Amatorze <\/em>gnietli\u015bmy si\u0119 w klitkach, \u017ceby fotografowa\u0107, a tu taki rozmach i kreacyjne zdj\u0119cia. Troch\u0119 wydawa\u0142o mi si\u0119 to dziwne, ale jednocze\u015bnie ciekawe. <\/p>\n\n\n\n

\u015awiat w <\/strong>Bez ko\u0144ca<\/em><\/strong> jest dziwny, niepokoj\u0105cy, niesp\u00f3jny. Z jednej strony mamy pe\u0142n\u0105 blichtru, wystudiowan\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 g\u0142\u00f3wnego bohatera, z drugiej za\u015b niesamowite, paradokumentalne uj\u0119cia w nocnej scenie na cmentarzu. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Otwieraj\u0105ce film uj\u0119cie, w kt\u00f3rym mecenas Antoni \u017byro m\u00f3wi, \u017ce umar\u0142 cztery dni temu, by\u0142o zrobione na hali. Nie mia\u0142em specjalnie jakiej\u015b koncepcji operatorskiej. Pomys\u0142y pojawi\u0142y si\u0119 w scenach cmentarnych. To mnie uruchamia\u0142o, mo\u017cna by\u0142o kr\u0119ci\u0107 przy zniczach prawie bez \u015bwiat\u0142a. Demonstracje na cmentarzach, dolinka katy\u0144ska \u2013 to sceny dopisane po moich opowie\u015bciach. W scenariuszu zapisano, \u017ce Urszula Zyro z synkiem idzie na cmentarz. To, \u017ceby obok by\u0142a wolno\u015bciowa manifestacja, zasugerowa\u0142em ja. I to bardzo dobrze wysz\u0142o. W takich scenach czu\u0142em si\u0119 najlepiej. <\/p>\n\n\n\n

Film powstawa\u0142 w 1984 roku, po stanie wojennym. Nawet dzi\u015b mo\u017ce budzi\u0107 kontrowersje, gdy\u017c dotyka temat\u00f3w tabu: samob\u00f3jstwa, matki Polki, kt\u00f3ra bierze pieni\u0105dze za seks z przygodnie spotkanym m\u0119\u017cczyzn\u0105, spraw politycznych. <\/strong><\/p>\n\n\n\n

W trakcie zdj\u0119\u0107 nie mia\u0142em w\u0105tpliwo\u015bci co do s\u0142uszno\u015bci filmu, poza tym tkwi\u0142o we mnie nadrz\u0119dne przekonanie, \u017ce to niesamowite, \u017ce pozwolili nam nakr\u0119ci\u0107 taki film. Dzwonek zacz\u0105\u0142 si\u0119 we mnie w\u0142\u0105cza\u0107, gdy film by\u0142 ju\u017c sko\u0144czony. Kiedy zobaczy\u0142em wersj\u0119 ostateczn\u0105, poczu\u0142em, \u017ce wszystko za bardzo si\u0119 u\u0142adzi\u0142o. Kie\u015blowski wyci\u0105\u0142 du\u017cy fragment z wa\u017cnej dla mnie sceny, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 przy tym na Hann\u0119 Krall. Sam si\u0119 ocenzurowa\u0142. Kiedy obejrza\u0142em zako\u0144czenie, pomy\u015bla\u0142em: \u2013 O co chodzi? Po co ja w tym bra\u0142em udzia\u0142? W podziemnej prasie zacz\u0119\u0142y ukazywa\u0107 si\u0119 bardzo ostre recenzje. My\u015bl\u0119, \u017ce mia\u0142em zaufanie do Krzysztofa, \u017ce wie, co robi. S\u0142ysza\u0142em, \u017ce ten film wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie od\u017cy\u0142, rezonuje, szczeg\u00f3lnie na \u015bwiecie.<\/p>\n\n\n\n

Czy to z powodu <\/strong>Bez ko\u0144ca<\/em><\/strong> skonfliktowa\u0142 si\u0119 pan z Krzysztofem Kie\u015blowskim?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Po Bez ko\u0144ca <\/em>by\u0142em rozczarowany. Moje emocje na\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na decyzj\u0119 w sprawie Dekalogu<\/em>. Przeczyta\u0142em dziesi\u0119\u0107 scenariuszy, po czym poszed\u0142em na rozmow\u0119 z Krzysztofem. Id\u0105c na to spotkanie, czu\u0142em si\u0119 gorzej ni\u017c przed egzaminem. Postanowi\u0142em, \u017ce zrezygnuj\u0119 z dalszej wsp\u00f3\u0142pracy, \u017ce to nie jest ju\u017c m\u00f3j \u015bwiat. On to przyj\u0105\u0142, pyta\u0142, czy nie ma szans, abym zmieni\u0142 zdanie. Jednak mia\u0142em poczucie, \u017ce w Polsce si\u0119 dziej\u0105 takie rzeczy, \u017ce nie mam prawa robi\u0107 film\u00f3w, w kt\u00f3rych b\u0119d\u0105 rozpatrywane pi\u0119kne, uniwersalne dylematy. Nasze relacje uleg\u0142y ozi\u0119bieniu. Z Dekalogu <\/em>widzia\u0142em tylko pierwszy odcinek, bardzo mi si\u0119 podoba\u0142. Pami\u0119tam, jak jechali\u015bmy samochodem i Kie\u015blowski opowiada\u0142 o nowym scenariuszu, opartym na reinkarnacji r\u00f3wnoleg\u0142ej, \u017cyciu dw\u00f3ch os\u00f3b, z czego los jednej jest nast\u0119pstwem drugiej. Z zachwytem obejrza\u0142em Podw\u00f3jne \u017cycie Weroniki<\/em>. Powiedzia\u0142em o tym Kie\u015blowskiemu. Odpar\u0142: \u2013 Robi\u0119 nast\u0119pny film, ale sam rozumiesz, \u017ce jak nie chcia\u0142e\u015b Dekalogu<\/em>, to nie mo\u017cemy razem przy nim pracowa\u0107. Odpowiedzia\u0142em: \u2013 Nie ma o czym rozmawia\u0107, to jest jasna sprawa. I by\u0142em z siebie zadowolony. Niekt\u00f3re z nast\u0119pnych jego film\u00f3w podoba\u0142y mi si\u0119 bardziej, inne mniej. Kiedy zako\u0144czy\u0142 filmow\u0105 karier\u0119, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jeste\u015bmy przyjaci\u00f3\u0142mi na \u015bmier\u0107 i \u017cycie. Nied\u0142ugo to trwa\u0142o. <\/p>\n\n\n\n

Z Krzysztofem Kie\u015blowskim spotka\u0142 si\u0119 pan jeszcze w 1995 roku jako operator filmu dokumentalnego Krzysztofa Wierzbickiego <\/strong>Krzysztof Kie\u015blowski: I\u2019m so-so\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kie\u015blowski nie by\u0142 z niego zadowolony \u2013 uwa\u017ca\u0142, \u017ce jest zbyt p\u0142ytki. M\u00f3wi\u0142: \u2013 Za ma\u0142o mnie przyciskacie, co\u015b wam idzie s\u0142abiutko. P\u00f3\u017aniej ju\u017c nie komentowa\u0142 i jako\u015b to prze\u0142kn\u0105\u0142. Uwa\u017cam, \u017ce ten film jest nie najgorszy. <\/p>\n\n\n\n

Czy czuje si\u0119 pan stra\u017cnikiem pami\u0119ci o Krzysztofie Kie\u015blowskim?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nie czuj\u0119 si\u0119 stra\u017cnikiem pami\u0119ci, natomiast nie waham si\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce czuj\u0119 si\u0119 przyjacielem Krzysztofa. Mam naturaln\u0105 potrzeb\u0119, \u017ceby jego nazwisko przypomina\u0107, robi\u0119 to w trakcie rozm\u00f3w ze studentami. Oni wiedz\u0105, kto to jest. <\/p>\n\n\n\n

Warszawa, 29 pa\u017adziernika 2021 roku <\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Jacek Petrycki<\/strong> \u2013 operator, autor zdj\u0119\u0107 i sta\u0142y wsp\u00f3\u0142pracownik Krzysztofa Kie\u015blowskiego, Agnieszki Holland, Marcela \u0141ozi\u0144skiego i Marii Zmarz-Koczanowicz. Cz\u0142onek PSC (Stowarzyszenia Autor\u00f3w Zdj\u0119\u0107 Filmowych), a od 2019 roku jego wiceprzewodnicz\u0105cy.<\/p>\n\n\n\n

Micha\u0142 Dondzik<\/strong> \u2013 filmoznawca, przygotowuje dysertacj\u0119 W kadrze i poza nim. Fabularne filmy Grzegorza Kr\u00f3likiewicza<\/em>. Interesuje si\u0119 kinem polskim oraz filmem dokumentalnym. Publikowa\u0142 w \u201eKwartalniku Filmowym\u201d, \u201ePleografie\u201d, \u201ePanoptikum\u201d oraz tomach zbiorowych. Jest autorem ksi\u0105\u017cek Leszek Wronko. D\u017awi\u0119k filmu polskiego<\/em> (2013) oraz Elementarz Wytw\u00f3rni Film\u00f3w O\u015bwiatowych<\/em> (2018; wraz z K. Jajk\u0105 i E. Sowi\u0144skim).<\/p>\n\n\n\n

Streszczenie:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Rozmowa z operatorem Jackiem Petryckim, kt\u00f3ry swoj\u0105 prac\u0119 z Krzysztofem Kie\u015blowskim rozpocz\u0105\u0142 w Wytw\u00f3rni Film\u00f3w Dokumentalnych, czego efektem by\u0142 szereg s\u0142ynnych film\u00f3w dokumentalnych: Robotnicy 1971: Nic o nas bez nas<\/em> (1972), Przed rajdem<\/em> (1971, zdj\u0119cia wsp\u00f3lnie z Piotrem Kwiatkowskim), Prze\u015bwietlenie<\/em> (1974), Pierwsza mi\u0142o\u015b\u0107<\/em> (1974), \u017byciorys <\/em>(1975, zdj\u0119cia wsp\u00f3lnie z Tadeuszem Rusinkiem), Nie wiem <\/em>(1976), Szpital<\/em> (1977), Gadaj\u0105ce g\u0142owy <\/em>(1980), Siedem dni w tygodniu<\/em> (1988). Ukoronowaniem pracy Petryckiego w dokumencie by\u0142o nakr\u0119cenie z Krzysztofem Kie\u015blowskim trzech film\u00f3w fabularnych: Spokoju<\/em> (1976\/1980), Amatora<\/em> (1979) oraz Bez ko\u0144ca <\/em>(1984). Wywiad jest pr\u00f3b\u0105 monograficznego uj\u0119cia tematu i dotyczy ca\u0142okszta\u0142tu wsp\u00f3\u0142pracy Jacka Petryckiego z Krzysztofem Kie\u015blowskim \u2013 pocz\u0105wszy od realizacji film\u00f3w dokumentalnych, poprzez filmy fabularne, ko\u0144cz\u0105c na p\u00f3\u017aniejszej relacji Jacka Petryckiego z re\u017cyserem. W rozmowie operator odkrywa kulisy pracy z Kie\u015blowskim, m\u00f3wi o cenzurze, o warunkach pracy w WFD. Rozm\u00f3wcy du\u017c\u0105 uwag\u0119 po\u015bwi\u0119caj\u0105 kwestiom technicznym, ta\u015bmie i kamerom, przy u\u017cyciu kt\u00f3rych Jacek Petrycki zrealizowa\u0142 omawiane filmy.  <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Z operatorem Jackiem Petryckim rozmawia Micha\u0142 Dondzik W 2021 roku min\u0119\u0142a 85. rocznica urodzin Krzysztofa Kie\u015blowskiego. Jakie my\u015bli i emocje towarzysz\u0105 panu, gdy pojawia si\u0119 kolejna fala zainteresowania jego tw\u00f3rczo\u015bci\u0105? Moje przemy\u015blenia s\u0105 niezale\u017cne od rocznic. Kie\u015blowski to dla mnie wa\u017cna osoba, nie tylko w sensie zawodowym. W moich wspomnieniach przewa\u017caj\u0105 jego ludzkie cechy, niezwyk\u0142a… Czytaj wi\u0119cej »Krzysztof Kie\u015blowski najpierw wiedzia\u0142 gdzie, a potem co<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":2390,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1017,1029],"tags":[1024,1027,1025,1022,1019,1021,56,668,1028,1026,1020,1023],"ppma_author":[483],"class_list":["post-2154","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-3-2021","category-wywiad","tag-amator","tag-bez-konca","tag-dokumenty-kieslowskiego","tag-gadajace-glowy","tag-jacek-petrycki","tag-kamera-arriflex","tag-krzysztof-kieslowski","tag-krzysztof-zanussi","tag-pierwsza-milosc","tag-spokoj","tag-technika-filmowa","tag-zyciorys"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t