{"id":214,"date":"2020-11-09T00:00:00","date_gmt":"2020-11-08T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2020\/11\/09\/powroty-do-lewickiego-czyli-co-nam-zostalo-z-analityki-filmowej\/"},"modified":"2021-05-29T14:14:37","modified_gmt":"2021-05-29T13:14:37","slug":"powroty-do-lewickiego-czyli-co-nam-zostalo-z-analityki-filmowej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/powroty-do-lewickiego-czyli-co-nam-zostalo-z-analityki-filmowej\/","title":{"rendered":"Powroty (do) Lewickiego, czyli co nam zosta\u0142o z analityki filmowej?"},"content":{"rendered":"

Rok 2019 dla \u0142\u00f3dzkiego (i polskiego) filmoznawstwa by\u0142 szczeg\u00f3lny \u2013 obchodzono w\u00f3wczas sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 rocznic\u0119 instytucjonalnego funkcjonowania tej dyscypliny naukowej, a przy okazji wspominano posta\u0107 jej nestora, profesora Boles\u0142awa W\u0142odzimierza Lewickiego. W 1959 roku za\u0142o\u017cy\u0142 on Zak\u0142ad Wiedzy o Filmie (przekszta\u0142cony potem \u2013 w roku 1998 \u2013 w Katedr\u0119 Medi\u00f3w i Kultury Audiowizualnej), o\u015brodek w historii polskiego akademickiego filmoznawstwa pionierski. Mimo \u017ce sam Lewicki wielokrotnie docenia\u0142 rol\u0119 filmoznawczych inicjatyw przedwojennych oraz tu\u017cpowojennych, trzeba podkre\u015bli\u0107, \u017ce dopiero prze\u0142om lat 50. i 60. \u2013 w\u0142a\u015bnie ze wzgl\u0119du na akademickie usytuowanie \u2013 to rzeczywiste pocz\u0105tki filmoznawstwa jako dyscypliny naukowej. Niema\u0142\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 tu maria\u017c z \u015bwi\u0119c\u0105c\u0105 w\u00f3wczas triumfy semiotyk\u0105 (cz\u0119sto wskazuje si\u0119 na rol\u0119 publikacji Rolanda Barthes\u2019a Problem znaczenia w filmie <\/i>z 1960 roku<\/a>[1]<\/a>, traktowan\u0105 czasem jako symboliczny pocz\u0105tek akademickiego filmoznawstwa, kt\u00f3re w procesie instytucjonalizacji niejako wymaga\u0142o semiotycznej, czyli prawdziwie naukowej, podp\u00f3rki).<\/p>\n

<\/p>\n

Boles\u0142aw W. Lewicki,\u00a0\u017ar\u00f3d\u0142o: Uniwersytet \u0141\u00f3dzki<\/span><\/span><\/p>\n

Pretekstem do sformu\u0142owania niniejszej wypowiedzi sta\u0142y si\u0119 wi\u0119c wspomniany jubileusz i \u2013 w tym kontek\u015bcie \u2013 posta\u0107 Lewickiego, nie jest jednak moim zamiarem napisanie kolejnego szkicu monograficznego<\/a>[2]<\/a> po\u015bwi\u0119conego my\u015bli filmowej i dzia\u0142alno\u015bci zas\u0142u\u017conego dla polskiego filmoznawstwa badacza. Skupiam si\u0119 od razu na problemie i praktyce analizy filmu (analityki filmowej, jak najcz\u0119\u015bciej okre\u015bla\u0142 to sam Lewicki), a w\u0142a\u015bciwie na niekt\u00f3rych z jej narz\u0119dzi opisu. Powodem takiego wyboru s\u0105 nie tylko s\u0142ynne \u201ezapisy partyturowe\u201d, przypominane tu kontekstowo i rocznicowo, ale tak\u017ce ich ciekawe ci\u0105gi dalsze. Wydaje si\u0119 bowiem, \u017ce w\u0142a\u015bnie ten aspekt \u2013 mo\u017ce nie bezpo\u015brednio, mo\u017ce nieco instrumentalnie, mo\u017ce w nieoczekiwany spos\u00f3b \u2013 powraca zar\u00f3wno we wsp\u00f3\u0142czesnej refleksji filmoznawczej, jak i w pr\u00f3bach zastosowania w nowym i zupe\u0142nie odmienionym kontek\u015bcie medialnej komunikacji.<\/p>\n

Boles\u0142aw W\u0142odzimierz Lewicki \u2013 pocz\u0105tki i jubileusze polskiego filmoznawstwa<\/b><\/p>\n

Boles\u0142aw W\u0142odzimierz Lewicki urodzi\u0142 si\u0119 28 sierpnia 1908 roku we Lwowie, zmar\u0142 za\u015b 23 lipca 1981 w \u0141odzi, gdzie mieszka\u0142 i pracowa\u0142 \u2013 jak sam potem wspomina\u0142 \u2013 wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u017cycia. Tu bowiem trafi\u0142 po wojennych do\u015bwiadczeniach kolejnych oboz\u00f3w koncentracyjnych (Auschwitz, Gross-Rosen, Dachau, Flossenb\u00fcrg, Pottenstein), a potem \u2013 po dw\u00f3ch latach wsp\u00f3\u0142pracy z Komisj\u0105 do Bada\u0144 Zbrodni Hitlerowskich w Pottenstein i Monachium \u2013 powr\u00f3ci\u0142 do Polski. Biografia zawodowa filmoznawcy i niestrudzonego organizatora kultury filmowej zwi\u0105zana jest wi\u0119c \u015bci\u015ble z geografi\u0105 jego los\u00f3w, i najpro\u015bciej mo\u017cna podzieli\u0107 j\u0105 na przedwojenny okres lwowski oraz powojenny \u0142\u00f3dzki. By jednak nie powtarza\u0107 kwestii ju\u017c drobiazgowo opisanych, zatrzymam si\u0119 zatem na przypomnieniu szczeg\u00f3lnie wa\u017cnego i symbolicznego roku 1959, kiedy Lewicki powo\u0142a\u0142 do istnienia wspomniany ju\u017c Zak\u0142ad Wiedzy o Filmie \u2013 oraz na sze\u015b\u0107dziesi\u0105tej rocznicy tego wydarzenia.<\/p>\n

I tak w ramach \u0142\u00f3dzkich obchod\u00f3w jubileuszowego dla filmoznawstwa roku 2019 wymieni\u0107 trzeba \u2013 chronologicznie pierwsz\u0105 \u2013 og\u00f3lnopolsk\u0105 konferencj\u0119 naukow\u0105 Przestrzenie \u2013 praktyki \u2013 artykulacje <\/i>(17\u201319 czerwca 2019), zorganizowan\u0105 jako III Zjazd Filmoznawc\u00f3w i Medioznawc\u00f3w przez Polskie Towarzystwo Bada\u0144 nad Filmem i Mediami oraz Katedr\u0119 Medi\u00f3w i Kultury Audiowizualnej Wydzia\u0142u Filologicznego Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego. Podczas jednego z wydarze\u0144 towarzysz\u0105cych uczestnicy mieli okazj\u0119 wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 w uroczystym spotkaniu wok\u00f3\u0142 60-lecia Katedry. Z kolei jesieni\u0105 odby\u0142 si\u0119 10. Festiwal Krytyk\u00f3w Sztuki Filmowej Kamera Akcja (17-20 pa\u017adziernika 2019) i w jego ramach pami\u0119ci Lewickiego po\u015bwi\u0119cono kilka wydarze\u0144, w tym ods\u0142oni\u0119cie p\u0142yty w Alei Gwiazd na ul. Piotrkowskiej, a tak\u017ce projekcj\u0119 filmu dokumentalnego Grzegorza Kr\u00f3likiewicza Wiesz jak jest<\/i>.<\/p>\n

Wreszcie w ca\u0142o\u015bci Lewickiego dotyczy wyj\u0105tkowe wydawnictwo, wsp\u00f3lne przedsi\u0119wzi\u0119cie Wydawnictwa Biblioteki PWSFTviT oraz Wydawnictwa Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego \u2013 przypominane w tym miejscu, ale datowane na 2012 rok. W estetycznym kartonie (z pewno\u015bci\u0105 nie jest przypadkiem, \u017ce gabarytami zbli\u017conym do opakowania p\u0142yty DVD) znalaz\u0142y si\u0119 trzy g\u0142\u00f3wne pozycje: wspomnieniowa, poobozowa ksi\u0105\u017cka Lewickiego Wiesz jak jest <\/i>(pierwsze jej wydanie ukaza\u0142o si\u0119 w 1974 roku), Szkic monograficzny <\/i>Eweliny Nurczy\u0144skiej-Fidelskiej i Bronis\u0142awy Stolarskiej wraz z podmiotow\u0105 i przedmiotow\u0105 bibliografi\u0105 uczonego, wreszcie \u2013 przywo\u0142any film Kr\u00f3likiewicza z 1988 roku.<\/p>\n

O ile kwestie stricte<\/i> teoretyczne, w odniesieniu do dorobku Lewickiego w zaznaczonym na wst\u0119pie wymiarze, rozwin\u0119 w kolejnej cz\u0119\u015bci artyku\u0142u i do odpowiednich fragment\u00f3w tej publikacji b\u0119d\u0119 m\u00f3g\u0142 w\u00f3wczas nawi\u0105za\u0107, o tyle w tej chwili warto osobno wspomnie\u0107 o \u2013 do\u015b\u0107 wyj\u0105tkowym \u2013 dokumentalnym uj\u0119ciu postaci badacza (nie tylko z uwagi na obecn\u0105 w nim interesuj\u0105c\u0105 mnie kwesti\u0119 analityki filmowej). Zawiedzie si\u0119 jednak widz, kt\u00f3ry spodziewa\u0142by si\u0119 s\u0105\u017cnistego portretu naukowca (chocia\u017c rzecz trwa prawie trzy godziny), zawieraj\u0105cego rzeteln\u0105 porcj\u0119 wiedzy o jego dokonaniach oraz postulowanych i praktykowanych metodach badawczych. Re\u017cyser postanowi\u0142 bowiem za\u0142atwi\u0107 tu kilka spraw naraz \u2013 upami\u0119tni\u0107 profesora, ale jednocze\u015bnie go nieco odbr\u0105zowi\u0107, przede wszystkim jednak celem nadrz\u0119dnym, wybijaj\u0105cym si\u0119 podczas seansu, by\u0142a dekonstrukcja samego gatunku dokumentu biograficznego. Na przyk\u0142ad w wyodr\u0119bnionej cz\u0119\u015bci \u201eNarracja II\u201d, kiedy rozmowa z Ew\u0105 Nagursk\u0105, Ewelin\u0105 Nurczy\u0144sk\u0105-Fidelsk\u0105 i Mari\u0105 Kornatowsk\u0105 zmierza wyra\u017anie w kierunku rozwa\u017ca\u0144 nad teori\u0105 filmu Lewickiego, obraz zaczyna si\u0119 rwa\u0107, a w tle s\u0142ycha\u0107 odg\u0142osy spadaj\u0105cych sprz\u0119t\u00f3w, urwane wypowiedzi go\u015bci oraz komentarze realizator\u00f3w (wszystko w konwencji \u2013 mniej wi\u0119cej \u2013 kabareciku Olgi Lipi\u0144skiej). Dekonstrukcyjne, antyteoretyczne i parodystyczne intencje re\u017cysera staj\u0105 si\u0119 coraz bardziej dobitne, a\u017c kulminuj\u0105 przez sw\u0105 dos\u0142owno\u015b\u0107 w momencie nazwania uczennic profesora \u2013 okre\u015bleniem znanym w\u00f3wczas w polskim \u015brodowisku filmoznawczym \u2013 \u201elewitantkami\u201d.<\/p>\n

Inny zabieg dekonstrukcji pojawia si\u0119 w cz\u0119\u015bci \u201eDygresja II\u201d, b\u0119d\u0105cej zapisem rozmowy z prof. Zbigniewem Czeczotem-Gawrakiem, czy raczej przygotowywaniem si\u0119 niej, a potem jeszcze dyskusj\u0105 nad kwesti\u0105 ewentualnej autoryzacji. Samej rozmowy o Lewickim ostatecznie nie ma, jest jej \u201ekomediowy\u201d ersatz<\/i> (tu skojarzenia id\u0105 w stron\u0119 Monty Pythona). Towarzysz\u0105 tym zabiegom roz\u0142o\u017cone ta\u015bmy papieru (odpowiedniki zapis\u00f3w partyturowych?) oraz ostentacyjnie eksponowana kartka z napisem \u201eObywatel Kane\u201d.<\/p>\n

W\u0142a\u015bciwie ka\u017cda z dwunastu cz\u0119\u015bci (kolejne konfiguracje ponumerowanych \u201enarracji\u201d, \u201eekspiacji\u201d, \u201edygresji\u201d, \u201erefleksji\u201d \u2013 wraz z epilogiem) to troch\u0119 inny styl autotematycznej pr\u00f3by rozbrojenia konwencji dokumentalnego filmu biograficznego, ale przede wszystkim \u2013 na wielu poziomach \u2013 przybli\u017cenia do biografii Lewickiego: nie wprost, niebezpo\u015bredniego (na przyk\u0142ad Jan Pilecki m\u00f3wi g\u0142\u00f3wnie o sobie), czasem niewygodnego, anegdotycznego itd.<\/p>\n

Nie mniej wa\u017cnym w\u0105tkiem dokumentu, a w kontek\u015bcie niniejszego szkicu szczeg\u00f3lnie ciekawym, jest tak\u017ce podsk\u00f3rnie poprowadzona refleksja na temat Boles\u0142awa Lewickiego \u201emetody\u201d analizy filmu: owianej legend\u0105 i obro\u015bni\u0119tej licznymi anegdotami w samej szkole, a tak\u017ce w gronie polskich filmoznawc\u00f3w. Kr\u00f3likiewicz daje bezpo\u015brednie, \u201ematerialne\u201d sygna\u0142y obecno\u015bci tej metody \u2013 cho\u0107by przez wspomniane ta\u015bmowe wykresy i urwane fragmenty rozm\u00f3w, a jednocze\u015bnie sw\u00f3j dokument strukturyzuje w spos\u00f3b zdecydowanie niewsp\u00f3\u0142mierny w stosunku do wymaga\u0144 samego materia\u0142u, jakby zach\u0119caj\u0105c widza do w\u0142asnej rekonstrukcji \u201epartyturowej\u201d. Co wi\u0119cej, tytu\u0142y nadawane kolejnym fragmentom filmu (wspomniane wcze\u015bniej odpowiednio ponumerowane i przemieszane \u201enarracje\u201d, \u201eekspiacje\u201d, \u201edygresje\u201d, \u201erefleksje\u201d) nie zawsze odpowiadaj\u0105, nawet intuicyjnie rzecz traktuj\u0105c, ich zawarto\u015bci czy tre\u015bci, co wymownie \u015bwiadczy o zdystansowanej, ironicznej postawie autora Na wylot<\/i>. Autora, trzeba podkre\u015bli\u0107, b\u0119d\u0105cego r\u00f3wnie\u017c uczniem Lewickiego, r\u00f3wnie\u017c \u201e\u0107wiczonego\u201d w wykonywaniu analiz s\u0142ynn\u0105 \u201emetod\u0105\u201d, wreszcie nauczyciela, kt\u00f3ry ze swoimi studentami wielokrotnie podejmowa\u0142 si\u0119 analiz filmowych, czego wymierne \u015blady znajdziemy p\u00f3\u017aniej w cyklu autorskich publikacji z lat 90. XX wieku (do tej kwestii przyjdzie mi jeszcze nawi\u0105za\u0107).<\/p>\n

<\/p>\n

\u201ezapisy partyturowe\u201d Boles\u0142awa W. Lewickiego, \u017ar\u00f3d\u0142o: PWSFTviT<\/span><\/p>\n

\u201eFilm \u2013 to j\u0119zyk, kt\u00f3rym przemawia dzi\u015b do nas ca\u0142y \u015bwiat\u201d<\/b><\/p>\n

W po\u015bmiertnym wspomnieniu Jan Rek napisa\u0142, \u017ce Boles\u0142aw Lewicki by\u0142 spadkobierc\u0105 Eisensteina<\/a>[3]<\/a>. Z innej strony rzecz ujmuj\u0105c, mo\u017cna tak\u017ce powiedzie\u0107, \u017ce by\u0142 on \u2013 w wielu znaczeniach \u2013 pionierem polskiego filmoznawstwa: pocz\u0105wszy od lwowskich seminari\u00f3w i prac naukowych oraz publicystycznych w latach 30. XX wieku, przez utworzenie w 1959 roku Zak\u0142adu Wiedzy o Filmie na Uniwersytecie \u0141\u00f3dzkim (akt za\u0142o\u017cycielski polskiego filmoznawstwa akademickiego), a\u017c do znacz\u0105cego wk\u0142adu w rozwijaj\u0105c\u0105 si\u0119 pr\u0119\u017cnie od lat 60. XX wieku polsk\u0105 filmologi\u0119 \u2013 w jej teoretycznym i dydaktycznym (jako kierunku studi\u00f3w) wymiarze. Opr\u00f3cz jego niekwestionowanych rozmaitych osi\u0105gni\u0119\u0107 w tym ostatnim okresie szczeg\u00f3lne miejsce zajmuje kwestia analizy filmowej oraz sposoby jej przygotowania i przeprowadzenia. Kluczow\u0105 rol\u0119 takiej analizy w konstytuowaniu si\u0119 jego pogl\u0105d\u00f3w na film en g\u00e9n\u00e9ral<\/i> podkre\u015bla\u0142 Lewicki we wst\u0119pie do Wprowadzenia do wiedzy o filmie<\/i>, pisz\u0105c, \u017ce ksi\u0105\u017cka powsta\u0142a na podstawie bada\u0144 opartych na specjalnych sposobach odczytywania dzie\u0142a filmowego \u2013 przy stole przegl\u0105dowym i przy pomocy sporz\u0105dzanych partytur analitycznych<\/a><\/i>[4]<\/a>.<\/p>\n

Najpierw jednak nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce analityczne zaci\u0119cie autora Wiesz jak jest <\/i>i pr\u00f3by znalezienia narz\u0119dzi do tego rodzaju \u201epracy z filmem\u201d nie by\u0142y w latach 60. i p\u00f3\u017aniej wyj\u0105tkowe. Instytucjonalizacja akademickiego filmoznawstwa zbiega\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas z ogromnym wp\u0142ywem na humanistyk\u0119 orientacji strukturalnych i semiotycznych. Ich aplikacja do metodologii bada\u0144 nad sztuk\u0105 by\u0142a nie tylko (mowa na przyk\u0142ad o kontek\u015bcie polskim) odtrutk\u0105 na hegemoniczny w\u00f3wczas marksizm, ale tak\u017ce stanowi\u0142a swego rodzaju dow\u00f3d na naukowo\u015b\u0107 zw\u0142aszcza nowych podej\u015b\u0107 czy dyscyplin, a w takiej sytuacji by\u0142a w\u00f3wczas akademicka refleksja nad filmem.<\/p>\n

Nie spos\u00f3b, rzecz jasna, w kr\u00f3tkim szkicu zrekonstruowa\u0107 ca\u0142ej tej tradycji, jednak nale\u017cy ju\u017c w tym miejscu zaakcentowa\u0107 kilka kwestii, b\u0119d\u0105cych wa\u017cnym kontekstem w interesuj\u0105cym mnie zakresie. Po pierwsze zatem, umieszczone w paradygmacie strukturalno-semiotycznym rozwa\u017cania nad \u201eistot\u0105\u201d czy \u201enatur\u0105\u201d filmu (jako dzie\u0142a sztuki) niejednokrotnie prowadzi\u0142y do formu\u0142owania pogl\u0105d\u00f3w na temat filmu jako dzie\u0142a linearnego (st\u0105d mo\u017cliwo\u015b\u0107 jego dzielenia na fragmenty) i opartego na monta\u017cu (st\u0105d mo\u017cliwo\u015b\u0107 jego \u201erozmontowywania\u201d). W konsekwencji proces analizy (w\u0142a\u015bnie nie \u2013 jeszcze \u2013 interpretacji) traktowany bywa\u0142 jako swoista odwrotno\u015b\u0107 procesu tw\u00f3rczego: analityk filmu wyra\u017ca\u0142 przekonanie, \u017ce w trakcie badawczej procedury dociera do najmniejszych element\u00f3w dzie\u0142a oraz, by\u0107 mo\u017ce, w konsekwencji, do ich znacze\u0144 (a ju\u017c z pewno\u015bci\u0105 funkcji). Nie ulega te\u017c w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce tak rozumiany film nale\u017ca\u0142 do sztuk szczeg\u00f3lnie predysponowanych do strukturalnej analizy, jakby \u201ez natury\u201d poddaj\u0105cej si\u0119 analitycznym obr\u00f3bkom<\/a>[5]<\/a>.<\/p>\n

Po drugie, r\u00f3wnie\u017c pogl\u0105dy Lewickiego na samo miejsce analizy w procesie badawczym wydaj\u0105 si\u0119 nie odbiega\u0107 od strukturalistycznych tendencji, wyra\u017anie formu\u0142owanych tak\u017ce na gruncie teorii literatury. Najkr\u00f3cej rzecz ujmuj\u0105c, analiza s\u0142u\u017cy interpretacji, a w ramach szukania zbie\u017cno\u015bci wystarczy przywo\u0142a\u0107 klasyczny tekst Janusza S\u0142awi\u0144skiego Analiza, interpretacja i warto\u015bciowanie dzie\u0142a literackiego<\/a><\/i>[6]<\/a>. Jak pisa\u0142 autor Wprowadzenia do wiedzy o filmie<\/i>: Analiza poznawcza dzie\u0142a filmowego wykrywa w nim dominanty wyrazowe, okre\u015bla ich charakter i \u015bledzi ich nast\u0119pstwo. Zajmuje si\u0119 nie tylko wyrazem artystycznym, ale r\u00f3wnie\u017c znaczeniem, a nawet przede wszystkim znaczeniem. Ka\u017cdy uk\u0142ad filmowy co\u015b \u201eznaczy\u201d \u2013 inaczej m\u00f3wi\u0105c, jest informacj\u0105. Trzeba wi\u0119c rozumie\u0107 poj\u0119ciowe desygnaty znacze\u0144 i poznawa\u0107 struktur\u0105 sygna\u0142\u00f3w znaczeniowych<\/a><\/i>[7]<\/a>. I dalej, w konsekwencji: Analiza poznawcza gromadzi i porz\u0105dkuje materia\u0142, maj\u0105cy by\u0107 podstaw\u0105 interpretacji dzie\u0142a (w zakresie jego poetyki gatunkowej, w zakresie fakt\u00f3w dostarczonych przez badania komparatystyczne), interpretacja za\u015b staje si\u0119 podstaw\u0105 oceny, co stanowi cel bada\u0144 nad sztuk\u0105<\/a><\/i>[8]<\/a>.<\/p>\n

Inny jeszcze aspekt formu\u0142owania postulat\u00f3w zwi\u0105zanych z analiz\u0105 dzie\u0142a filmowego w duchu strukturalistycznym \u2013 po trzecie \u2013 dotyczy kontekstu edukacyjnego i komunikacyjnego. W ksi\u0105\u017cce Scenariusz. Literacki program struktury filmowej <\/i>Lewicki wymienia uk\u0142ad warstw dzie\u0142a filmowego: tre\u015b\u0107, historia (rozumiana jako kontekst macierzysty analizowanego utworu), kompozycja, styl, elementy warsztatowe dzie\u0142a, wreszcie jego struktury kom\u00f3rkowe. Te ostatnie uznaje za podstawowe dla teoretycznego, badawczego rozumienia dzie\u0142a<\/i> i pisze: W tej warstwie wyznaczone s\u0105 w badawczym opisie morfemy dzie\u0142a i okre\u015blona bywa swoista, lecz precyzyjna ontologia dzie\u0142a. Tu przewidywane s\u0105 mo\u017cliwo\u015bci eksperymentu. Tu bada si\u0119 wydajno\u015b\u0107 percepcyjn\u0105, inaczej m\u00f3wi\u0105c: spo\u0142eczn\u0105 przyst\u0119pno\u015b\u0107. Tu wst\u0119p maj\u0105 chyba tylko badacze<\/a><\/i>[9]<\/a>. Z jednej strony zatem kr\u00f3tka wzmianka o \u201espo\u0142ecznej przyst\u0119pno\u015bci\u201d to wzi\u0119cie pod uwag\u0119 w refleksji roli analizy jako papierka lakmusowego granic komunikowalno\u015bci (podobne intuicje zapisa\u0142 Barthes w cytowanym ju\u017c wcze\u015bniej artykule). Z drugiej strony mo\u017cna chyba ten cytat niejako aktualizowa\u0107 i przywo\u0142a\u0107 w kontek\u015bcie sformu\u0142owanej nie tak dawno przez Stefana Czy\u017cewskiego troski o mo\u017cliwo\u015b\u0107 wzbudzania prze\u017cycia reakcji emocjonalnej wywo\u0142anej walorami formalnymi<\/a><\/i>[10]<\/a>.<\/p>\n

Przede wszystkim jednak \u2013 to po czwarte \u2013 znaczenie dla kszta\u0142towania si\u0119 tej propozycji analitycznej mia\u0142o przekonanie autora, b\u0119d\u0105ce najpowa\u017cniejsz\u0105 konsekwencj\u0105 wskazanych wy\u017cej orientacji: film jest swego rodzaju j\u0119zykiem. Swego rodzaju, bowiem w\u0142\u0105czony tu zosta\u0142 tryb analogii, ale w rozmaitych koncepcjach tego typu \u2013 opr\u00f3cz og\u00f3lnego za\u0142o\u017cenia o przystawalno\u015bci systemu j\u0119zykowego i filmowej zasady tw\u00f3rczej \u2013 pojawia\u0142y si\u0119 r\u00f3\u017cne szczeg\u00f3\u0142owe rozwi\u0105zania. Koncepcje te zwano cz\u0119sto \u201egramatykami\u201d (pocz\u0105wszy od lat 40. a\u017c po p\u00f3\u017aniejsze, ju\u017c semiotyczne rozwi\u0105zania, gdzie jako \u201ej\u0119zyki\u201d rozpatrywane by\u0142y poszczeg\u00f3lne dziedziny sztuki<\/a>[11]<\/a>), bowiem \u2013 niezale\u017cnie od owych rozwi\u0105za\u0144 szczeg\u00f3\u0142owych \u2013 nadrz\u0119dne by\u0142o dowodzenie, \u017ce tak jak gramatyka ka\u017cdego j\u0119zyka pozwala wygenerowa\u0107 niesko\u0144czenie wiele wypowiedze\u0144 z\u0142o\u017conych z poszczeg\u00f3lnych element\u00f3w systemu j\u0119zykowego, tak filmowy tw\u00f3rca r\u00f3wnie\u017c pos\u0142uguje si\u0119 pewn\u0105 gramatyk\u0105 i \u0142\u0105czy dost\u0119pne elementy w struktury wy\u017cszego rz\u0119du. Odbiorca tych dzia\u0142a\u0144 zna (powinien zna\u0107) te \u201ej\u0119zykowe\u201d zasady, by m\u00f3c w adekwatny spos\u00f3b odbiera\u0107 nadany do niego komunikat. Jak przypomina\u0142 Jan Rek, Lewicki g\u0142\u0119boko wierzy\u0142 w mo\u017cliwo\u015b\u0107 powo\u0142ania do \u017cycia swoistego \u201ej\u0119zykoznawstwa\u201d filmowego, oferuj\u0105cego metody precyzyjnej analizy<\/a><\/i>[12]<\/a>. Wydaje si\u0119, \u017ce kwestia j\u0119zyka filmu mia\u0142a zatem dla niego r\u00f3\u017cne \u017ar\u00f3d\u0142a i wyk\u0142adnie, zar\u00f3wno te bardziej dos\u0142owne, jak i szersze, niemal metaforyczne, kiedy pisa\u0142, \u017ce: Film \u2013 to j\u0119zyk, kt\u00f3rym przemawia dzi\u015b do nas ca\u0142y \u015bwiat<\/a><\/i>[13]<\/a>.<\/p>\n

Analityka i wyobra\u017ania<\/a><\/b>[14]<\/a><\/p>\n

Czym jest zatem analityka filmowa? W pr\u00f3bach jej definiowania wskazywa\u0142 Lewicki zar\u00f3wno g\u0142\u00f3wne metodologiczne za\u0142o\u017cenia (Skoro dzie\u0142o filmowe traktujemy w badaniach naukowych jako swego rodzaju tekst, analityka filmowa jest tym samym swego rodzaju tekstologi\u0105<\/a><\/i>[15]<\/a>), jak i od razu narzuca\u0142 kontekst akademicko-instytucjonalny (O analityce filmowej mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 jako o pewnej dyscyplinie badawczej typu filmoznawczego<\/a><\/i>[16]<\/a>).<\/p>\n

We Wprowadzeniu do wiedzy o filmie <\/i>podkre\u015bla\u0142, \u017ce nie ma jednej, obowi\u0105zuj\u0105cej zasady metodycznej analizy filmowej<\/a><\/i>[17]<\/a>. Jednocze\u015bnie przypomina\u0142 tradycj\u0119 tego typu my\u015blenia i praktyk<\/a>[18]<\/a>: z okresu przedwojennego formali\u015bci rosyjscy, Eisenstein, Irzykowski oraz dorobek filozof\u00f3w i polonist\u00f3w lwowskich, w tym Juliusza Kleinera i Romana Ingardena<\/a>[19]<\/a>. O wp\u0142ywie pogl\u0105d\u00f3w tego ostatniego na tzw. fenomenologiczny nurt zainteresowa\u0144 filmowych Lewickiego wspominam tak\u017ce dlatego, by uwypukli\u0107 ich ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 i przydatno\u015b\u0107 r\u00f3wnie\u017c w p\u00f3\u017aniejszym okresie j\u0119zykowo-semiotycznym \u2013 rzadko bowiem akcentuje si\u0119 de facto<\/i> \u201estrukturalistyczn\u0105\u201d z ducha ide\u0119 warstwowo\u015bci dzie\u0142a. Z kolei z osi\u0105gni\u0119\u0107 ju\u017c powojennych szczeg\u00f3lne znaczenie mia\u0142a dla filmoznawcy dzia\u0142alno\u015b\u0107 badaczy paryskich, skupionych w Instytucie Filmologii przy Sorbonie wok\u00f3\u0142 Gilberta Cohena-S\u00e9ata (lata 1947\u20131961)<\/a>[20]<\/a>.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n

W ten oto spos\u00f3b, maj\u0105c \u015bwiadomo\u015b\u0107 osi\u0105gni\u0119\u0107 i kreatywno\u015bci poprzednik\u00f3w, Lewicki wypracowa\u0142 w\u0142asn\u0105 metod\u0119 analizy filmu \/ analityki filmowej, w tym \u2013 interesuj\u0105ce mnie tu szczeg\u00f3lnie \u2013 w\u0142asne narz\u0119dzia opisu, rozumiane jako narz\u0119dzia pomocnicze analizy czy te\u017c przygotowuj\u0105ce do niej. To dokumentacja badawcza dzie\u0142a<\/i> \u2013 jak brzmi podtytu\u0142 jednej z wersji tekstu Elementy analityki filmowej<\/a><\/i>[21]<\/a>. Na prawach dygresji warto odnie\u015b\u0107 si\u0119 do wa\u017cnej kwestii teoretycznej, kt\u00f3ra jednakowo\u017c dla badaczy filmu by\u0142a r\u00f3wnie\u017c k\u0142opotem stricte<\/i> praktycznym, mo\u017ce najwa\u017cniejszym. Ot\u00f3\u017c \u201etradycyjna\u201d analiza filmu przybiera jednak zwykle charakter werbalnego opisu, a zatem to wszystko, co si\u0119 sk\u0142ada na poszczeg\u00f3lne warstwy dzie\u0142a filmowego, w pewnym sensie musi zgubi\u0107 sw\u00f3j pierwotny wymiar w starciu z j\u0119zykiem<\/a>[22]<\/a>. Analitycy lat 60.\u201380. w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b radzili sobie z podobnym impasem \u2013 tak\u017ce Lewicki, proponuj\u0105c w\u0142asne i wymagaj\u0105ce rozwi\u0105zanie.<\/p>\n

<\/p>\n

\u201ezapisy partyturowe\u201d Boles\u0142awa W. Lewickiego, \u017ar\u00f3d\u0142o: PWSFTviT<\/span><\/p>\n

Ryszard W. Kluszczy\u0144ski, podsumowuj\u0105c ten rodzaj filmoznawczej dzia\u0142alno\u015bci powojennej w Polsce, charakteryzowa\u0142 \u201emetod\u0119\u201d \u0142\u00f3dzkiego badacza nast\u0119puj\u0105co: Przedmiotem badania staje si\u0119 w\u00f3wczas zrekonstruowana, schematyczna, statyczna struktura filmu, analizowana w perspektywie dramaturgicznej, narracyjnej, wizualnej etc. Zabiegami pomocniczymi s\u0105: sporz\u0105dzenie zapisu magnetofonowego i nutowego partii muzycznych filmu, wykonanie partytur wykresowych wybranych sekwencji oraz schematycznego wykresu kompozycyjnego ca\u0142o\u015bci filmu, u\u0142o\u017cenie uporz\u0105dkowanego ci\u0105gu cytat\u00f3w fotograficznych itd.<\/a><\/i>[23]<\/a> Zapisy partyturowe lub \u2013 po prostu \u2013 partytury<\/a>[24]<\/a> to swego rodzaju graficzne, wykonywane wed\u0142ug przyj\u0119tego schematu, odwzorowania podstawowych dla dzie\u0142a filmowego lub \u2013 cz\u0119\u015bciej \u2013 jego wybranych sekwencji sk\u0142adowych: d\u0142ugo\u015bci uj\u0119\u0107, rodzaju plan\u00f3w, ci\u0119\u0107 monta\u017cowych (wraz z naniesieniem odpowiednich informacji dotycz\u0105cych \u015bcie\u017cki d\u017awi\u0119kowej). Wizualizacja tego rodzaju, przypominaj\u0105ca (opr\u00f3cz skojarze\u0144 z naukami \u015bcis\u0142ymi) strukturalne czy semiotyczne wzory, wykresy i schematy, uzupe\u0142niana by\u0142a elementami stoj\u0105cymi niejako na pograniczu \u201eznikaj\u0105cego\u201d filmu a nieruchomym dzie\u0142em sztuki \u2013 czyli fotosami. Lewicki wprost pisa\u0142, \u017ce fotos jest tu cytatem (kolejny raz przydaje si\u0119 por\u00f3wnanie z analiz\u0105 dzie\u0142a literackiego, do kt\u00f3rej to paraleli badacz si\u0119 niejednokrotnie odnosi\u0142) staj\u0105cym si\u0119 \u201edowodem\u201d w analizie, ale tak\u017ce swoistym wehiku\u0142em pami\u0119ci i mnemotechnicznym bod\u017acem<\/a><\/i>[25]<\/a>. Dob\u00f3r tych element\u00f3w nie ma charakteru ilustracyjnego czy inkrustacyjnego, lecz nale\u017cy do porz\u0105dku i cel\u00f3w analizy \u2013 badacz m\u00f3wi\u0142 tu o odpowiednio wybranych fotosach<\/a><\/i>[26]<\/a>. Wydaje si\u0119 te\u017c, \u017ce fotosy, niezale\u017cnie od samego zapisu partyturowego, w spos\u00f3b najbardziej empirycznie uchwytny pozwala\u0142y \u201ezatrzyma\u0107\u201d film<\/a>[27]<\/a>, zamieni\u0107 go w co\u015b materialnego. Dla socjologa, pedagoga, moralisty, w \u015bwietle ich zainteresowa\u0144 i perspektyw, nie ma zbyt wyra\u017anej granicy mi\u0119dzy ksi\u0105\u017ck\u0105 a filmem. Mo\u017ce tylko ekscytuje ich to, \u017ce film dzia\u0142a szybciej, mocniej i w znacznie powi\u0119kszonym kr\u0119gu odbiorc\u00f3w. Ale bior\u0105 pod uwag\u0119 fakt, \u017ce do ksi\u0105\u017cki mo\u017cna powr\u00f3ci\u0107 wielokrotnie, do filmu trudniej. I to jest dla nich linia graniczna mi\u0119dzy tymi dwiema sztukami \u2013 linia u\u017cytkowno\u015bci<\/a><\/i>[28]<\/a>.<\/p>\n

Swoistym uzupe\u0142nieniem metody partyturowej (jako \u201enarz\u0119dzia opisu\u201d) jest propozycja \u2013 co prawda jednorazowo zastosowana, ale zawieraj\u0105ca istotny potencja\u0142 eksplanacyjny \u2013 wykorzystana w ksi\u0105\u017cce Scenariusz. Literacki program struktury filmowej <\/i>z 1970 roku. Spor\u0105 jej cz\u0119\u015b\u0107 zajmuje pouczaj\u0105ce zestawienie<\/i>: pierwsza sekwencja filmu Ostatni dzie\u0144 lata <\/i>Tadeusza Konwickiego to w uk\u0142adzie-wizualizacji Lewickiego tekst scenariusza obok obrazowego wyci\u0105gu z partytury filmu<\/a><\/i>[29]<\/a>. Oczywi\u015bcie nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce ta analiza r\u00f3wnie\u017c ma sw\u00f3j specyficzny kontekst oraz od samego pocz\u0105tku jest \u201ejaka\u015b\u201d, to znaczy s\u0142u\u017cy wyznaczonemu celowi badawczemu. Zapisy partyturowe \u2013 opr\u00f3cz ewentualnego skupienia na wybranym uprzednio fragmencie filmu \u2013 mog\u0142yby si\u0119 sta\u0107 dopiero bod\u017acem do takiego ukierunkowania.<\/p>\n

Ustrukturyzowane i nasycone wykresami, wzorami i symbolami partytury Lewickiego, wykonywane te\u017c w Szkole Filmowej przez student\u00f3w na zaliczenia, przesz\u0142y do legendy tak\u017ce w warstwie anegdotycznej. Jak wspomina\u0142 Tadeusz Sobolewski: Pewnego dnia na tablicy anonsuj\u0105cej program kina szkolnego ukaza\u0142y si\u0119 nast\u0119puj\u0105ce tytu\u0142y \u201eSignifiant, mon amour\u201d re\u017c. B.V. Levi oraz \u201eNa wsch\u00f3d od morfemu\u201d tego samego autora<\/a><\/i>[30]<\/a>. Z kolei Maria Kornatowska pisa\u0142a po \u015bmierci Lewickiego: Przynosi\u0142 ze sob\u0105 <\/i>[na zaj\u0119cia w Szkole Filmowej] mn\u00f3stwo karteluszk\u00f3w, pokrytych jemu tylko zrozumia\u0142ymi skr\u00f3tami, strza\u0142kami, cytatami. I z owych tajemnych szyfr\u00f3w budowa\u0142 wspania\u0142y dyskurs, pe\u0142en swady i polotu, zaskakuj\u0105cych skojarze\u0144. Odwaga wyobra\u017ani \u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 w wywodach Profesora z potrzeb\u0105 \u0142adu i porz\u0105dku. Lubi\u0142 wykresy i wzory, ujmowa\u0142 materi\u0119 swych rozwa\u017ca\u0144 w prawid\u0142a i punkty<\/a><\/i>[31]<\/a>. S\u0105 to zatem mo\u017ce i humorystyczne relacje, przywo\u0142ywane z pami\u0119ci i niejednokrotnie w sentymentalnym tonie, ale daj\u0105 one wyobra\u017cenie o owej pasji czy nawet obsesji oraz o pewnym micie, kt\u00f3ry si\u0119 wok\u00f3\u0142 analitycznych praktyk Lewickiego wytworzy\u0142. Przede wszystkim jednak, z punktu widzenia niniejszej propozycji, powiadamiaj\u0105 te wspomnienia o kilku istotnych sprawach odno\u015bnie do historycznie i teoretycznie rozumianej problematyki zwi\u0105zanej z analiz\u0105 dzie\u0142a filmowego: mianowicie daj\u0105 wyobra\u017cenie mo\u017cliwo\u015bci, jakimi dysponowa\u0142 badacz filmu i jego interpretator przed er\u0105 kin domowych i internetu; s\u0105 \u015bwiadectwem metodologicznego ducha czasu (widmo strukturalizmu panuj\u0105cego w humanistyce oraz nowe filmoznawstwo pretenduj\u0105ce do bycia nauk\u0105); wreszcie w jaki\u015b spos\u00f3b zapowiadaj\u0105 przysz\u0142e nawi\u0105zania do teorii i praktyki analizy formalnej.<\/p>\n

<\/p>\n

legenda w \u201ezapisach partyturowych\u201d Boles\u0142awa W. Lewickiego, \u017ar\u00f3d\u0142o: PWSFTviT<\/span><\/p>\n

Od analityki filmowej do kinofilskich praktyk internetowych<\/b><\/p>\n

Na pocz\u0105tku lat 90. rekonstrukcj\u0105 analitycznego nurtu polskiej filmologii zaj\u0105\u0142 si\u0119 R.W. Kluszczy\u0144ski<\/a>[32]<\/a>, nie zawar\u0142 tam jednak diagnozy podobnej do tej, jak\u0105 nied\u0142ugo potem sformu\u0142owa\u0142, przy innej okazji, Tadeusz Szczepa\u0144ski: Analityka filmowa jest dziedzin\u0105 wyj\u0105tkowo zaniedban\u0105 we wsp\u00f3\u0142czesnej refleksji filmoznawczej<\/a><\/i>[33]<\/a>. Jeszcze p\u00f3\u017aniej dobitnie wyrazi\u0142 si\u0119 na ten temat Stefan Czy\u017cewski: Mimo i\u017c od prze\u0142omu lat 70.\/80. ubieg\u0142ego stulecia mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o dost\u0119pno\u015bci magnetowid\u00f3w, a po nast\u0119pnych dwudziestu latach p\u0142yt DVD, czyli technologii umo\u017cliwiaj\u0105cych w \u201ewarunkach domowych\u201d analiz\u0119 budowy filmu, jak\u0105 wcze\u015bniej zapewnia\u0142 tylko st\u00f3\u0142 monta\u017cowy, to mo\u017cliwo\u015bci te nie zosta\u0142y wykorzystane. Szeroko poj\u0119ta nauka o filmie i krytyka filmowa ulokowa\u0142a si\u0119 poza obszarami analiz formy filmu<\/a><\/i>[34]<\/a>.<\/p>\n

Nie da si\u0119 ukry\u0107, \u017ce zw\u0142aszcza w ostatnich dekadach analiza straci\u0142a na znaczeniu, przede wszystkim jako przedmiot osobno formu\u0142owanej refleksji \u2013 z wielu powod\u00f3w. Zosta\u0142a usuni\u0119ta w cie\u0144 przede wszystkim na rzecz interpretacji \u2013 mniej wymagaj\u0105cej (pozornie) i bardziej efektownej (nie zawsze), kt\u00f3re to usuni\u0119cie zbiega\u0142o si\u0119 w czasie z poststrukturalistycznym zwrotem w humanistyce (a wi\u0119c tak\u017ce w metodologii bada\u0144 nad sztuk\u0105), przyzwalaj\u0105cym na nieco wi\u0119ksz\u0105 \u2013 ni\u017c we wcze\u015bniejszych doktrynach \u2013 swobod\u0119, a zw\u0142aszcza na zwi\u0119kszenie dystansu pomi\u0119dzy dowolno\u015bci\u0105, kreatywno\u015bci\u0105 i retoryczno\u015bci\u0105 interpretacji a \u201etward\u0105\u201d empiri\u0105 analizy (traktowan\u0105 zwykle jak przestrze\u0144 \u201edowod\u00f3w\u201d dla interpretacji). Zapewne \u2013 niezale\u017cnie ju\u017c od kolejnych zwrot\u00f3w i prze\u0142om\u00f3w metodologicznych \u2013 o odwrocie od analizy zdecydowa\u0142a tak\u017ce niech\u0119\u0107 do strukturalizmu jako takiego. Wszelkiego rodzaju wykresy, tabele, r\u00f3wnania nios\u0142y ze sob\u0105 skojarzenia w\u0142a\u015bnie z t\u0105 doprowadzon\u0105 do scjentyzmu form\u0105 bada\u0144 nad sztuk\u0105. Wreszcie, by\u0107 mo\u017ce, zawa\u017cy\u0142a tu r\u00f3wnie\u017c szkolna (w tym akademicka) \u201ez\u0142a\u201d przesz\u0142o\u015b\u0107 analizy (w do\u015b\u0107 cz\u0119sto stosowanym modelu edukacji polonistycznej analiza nale\u017ca\u0142a do przykrych obowi\u0105zk\u00f3w, wykonywanych technicznie, z kt\u00f3rych ostatecznie nic nie wynika\u0142o, to znaczy brak by\u0142 powi\u0105zania pomi\u0119dzy analiz\u0105 jako procederem, kt\u00f3ry czemu\u015b s\u0142u\u017cy, a krokiem nast\u0119pnym \u2013 interpretacj\u0105).<\/p>\n

Nie licz\u0105c zatem pojedynczych artyku\u0142\u00f3w lub t\u0142umacze\u0144 tekst\u00f3w obcoj\u0119zycznych, na horyzoncie \u201ewyj\u0105tkowo zaniedbanej\u201d dziedziny jawi si\u0119 projekt Grzegorza Kr\u00f3likiewicza (re\u017cyser powraca tu zatem jako \u201eanalityk\u201d)<\/a>[35]<\/a>. Na jego cykl ksi\u0105\u017cek trzeba spojrze\u0107 poza kontekstem samej narracji autora, czyli argument\u00f3w i wniosk\u00f3w formu\u0142owanych w ramach ka\u017cdej z analiz poszczeg\u00f3lnych film\u00f3w, a skupi\u0107 si\u0119 na stosowanych przez niego narz\u0119dziach pomocniczych w owych analizach. W \u017cadnym stopniu nie s\u0105 one podobne do zapis\u00f3w partyturowych wypracowanych przez Lewickiego, jednak\u017ce jednocze\u015bnie nie mo\u017cna zaprzeczy\u0107, \u017ce dla wszystkich tych publikacji i stosowanych w nich \u201emetod\u201d charakterystyczna jest \u201ejaka\u015b\u201d forma partytury. W powtarzanym w ka\u017cdym z tom\u00f3w wst\u0119pie mo\u017cna przeczyta\u0107 i o samym narz\u0119dziu, i o edukacyjnym kontek\u015bcie przedsi\u0119wzi\u0119cia: Po projekcji wszyscy zainteresowani udawali si\u0119 do najwi\u0119kszej szkolnej monta\u017cowni. Tam czeka\u0142 za\u0142o\u017cony na st\u00f3\u0142 akt kopii filmu<\/i>.<\/p>\n

Samych narz\u0119dzi opisu, je\u015bli mo\u017cna je tak okre\u015bli\u0107, jest tu kilka, cz\u0119\u015b\u0107 z nich wydaje si\u0119 udanie \u201eprzystawa\u0107\u201d do analizowanego filmu. Na przyk\u0142ad w analizie Obywatela Kane\u2019a <\/i>pojawia si\u0119 rozrysowanie poszczeg\u00f3lnych kadr\u00f3w z wyeksponowaniem danego miejsca w ramach warstw planu (w nast\u0119pnej kolejno\u015bci Kr\u00f3likiewicz zestawia kadry tak, by uzyska\u0107 efekt prze\u015bwitywania \u201ekrzy\u017ca malta\u0144skiego\u201d \u2013 jako swoistego klucza interpretacyjnego)<\/a>[36]<\/a>. Z kolei w ksi\u0105\u017cce po\u015bwi\u0119conej Genera\u0142owi <\/i>om\u00f3wienie filmu \u2013 opr\u00f3cz uproszczonych graficznie kadr\u00f3w (tylko czasem pojawia si\u0119 oryginalna stop-klatka) \u2013 zawiera w wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w \u201eprzepisane\u201d plansze z napisami czy dialogami<\/a>[37]<\/a>. Jeszcze inaczej rzecz wygl\u0105da w analizie Oto jest g\u0142owa zdrajcy<\/i>: <\/i>w\u0142a\u015bciwie ca\u0142y film zosta\u0142 tu \u201eprzerysowany\u201d, przy czym kolejne wybrane kadry poddane zosta\u0142y graficznej obr\u00f3bce<\/a>[38]<\/a>. W monografii Sobowt\u00f3ra<\/i>, po przytoczeniu dialogu z pierwszej sceny, Kr\u00f3likiewicz proponuje eksperyment, by przy wy\u0142\u0105czonym d\u017awi\u0119ku przyjrze\u0107 si\u0119 scenie jeszcze raz \u2013 i kolejne etapy analizy wspiera kolejnymi kadrami tej samej, wydawa\u0142oby si\u0119 statycznej, sceny, na kt\u00f3re nak\u0142ada podpowiedzi: linie \u0142\u0105cz\u0105ce osoby, punkty ekranu dominuj\u0105ce, cz\u0119\u015bci \u201eukryte\u201d itd. Osobno pojawia si\u0119 rozrysowana w postaci tabeli lista monta\u017cowa sekwencji \u201eRze\u017a klanu Takeda\u201d, ze scharakteryzowanymi uj\u0119cie po uj\u0119ciu nast\u0119puj\u0105cymi elementami: tre\u015b\u0107 (opis uj\u0119cia), numer zapisu \u2013 metra\u017c, dialogi, efekty, muzyka<\/a>[39]<\/a>. W analizie Rozmowy<\/i> jeden z kluczowych moment\u00f3w (po odkryciu o zamordowaniu dyrektora) opatrzony jest pr\u00f3b\u0105 odtworzenia (tabelarycznie) listy monta\u017cowej kolejnej sceny (zestawienie obraz \u2013 d\u017awi\u0119k)<\/a>[40]<\/a>. Wreszcie w ksi\u0105\u017cce na temat filmu Zaw\u00f3d reporter<\/i> pojawia si\u0119 grafika z osi\u0105 czasu i wektorami o charakterze przyczynowo-skutkowym<\/a>[41]<\/a>. Katalogowe i skr\u00f3towe nawi\u0105zanie do analitycznych pr\u00f3b Grzegorza Kr\u00f3likiewicza nie oddaje rzecz jasna wszystkich niuans\u00f3w tych prac oraz ich potencja\u0142u do dalszych dyskusji nad samymi propozycjami re\u017cysera, ale tak\u017ce nad charakterem analityki filmowej przez niego proponowanej.<\/p>\n

Inna pr\u00f3ba odpowiedzi na pytanie o ci\u0105g dalszy analityki filmowej prowadzi do kontynuacji niebezpo\u015brednich, nie zawsze naukowych, nie do ko\u0144ca teoretycznych \u2013 ale bardziej praktycznych zastosowa\u0144 metod, narz\u0119dzi i sposob\u00f3w my\u015blenia, kt\u00f3re przez dekady wypracowano w ramach \u201edokumentacji badawczej dzie\u0142a\u201d, a kt\u00f3re zupe\u0142nie nowe mo\u017cliwo\u015bci u\u017cycia znalaz\u0142y wraz z rozwojem technologicznym. W wielkim skr\u00f3cie: chodzi tu o dzia\u0142alno\u015b\u0107 badawczo-tw\u00f3rcz\u0105 zar\u00f3wno profesjonalnych filmoznawc\u00f3w, jak i \u201eoddolnych\u201d kinofan\u00f3w, kt\u00f3ra swe uj\u015bcie znajduje na niezliczonych wprost internetowych stronach<\/a>[42]<\/a>. Co prawda nie ma tu swego udzia\u0142u sam Boles\u0142aw W. Lewicki, ale w tym momencie przypomnie\u0107 mo\u017cna, \u017ce zd\u0105\u017cy\u0142 si\u0119 on jeszcze wypowiedzie\u0107 na temat magnetowidu jako potencjalnego i powszechnego narz\u0119dzia w praktykach analitycznych (zamiast lub alternatywnie wzgl\u0119dem sto\u0142u monta\u017cowego): Jest to zapowied\u017a nowej epoki \u2013 a jednocze\u015bnie wcale nie futurologia [\u2026]<\/a><\/i>[43]<\/a>. Nie m\u00f3g\u0142 przewidzie\u0107 jednak kolejnej \u2013 cyfrowej \u2013 rewolucji, a tak\u017ce rozwoju osobistych komputer\u00f3w (z \u0142atwym w obs\u0142udze i wzgl\u0119dnie tanim oprogramowaniem s\u0142u\u017c\u0105cym zar\u00f3wno podstawowej \u201eobr\u00f3bce\u201d filmu, jak i bardziej skomplikowanym operacjom jego de-monta\u017cu) oraz internetu (jako kana\u0142u dystrybucji film\u00f3w oraz dzielenia si\u0119 wynikami \u201eanaliz\u201d, kt\u00f3rym te filmy s\u0105 poddawane). Oczywiste zatem jest, \u017ce zachodzi tu kolosalna r\u00f3\u017cnica pomi\u0119dzy zar\u00f3wno mo\u017cliwo\u015bciami technologicznymi tych dw\u00f3ch epok, jak i pomi\u0119dzy przyczynami oraz celami, jakie \u201estarym\u201d i \u201enowym\u201d analitykom przy\u015bwieca\u0142y\/przy\u015bwiecaj\u0105. \u201eNowe\u201d nie s\u0105 cho\u0107by, co zrozumia\u0142e, tak holistyczne jak w przypadku teoretycznej i edukacyjnej dzia\u0142alno\u015bci Lewickiego \u2013 oraz wielu profesjonalnych badaczy drugiej po\u0142owy XX wieku. Najwa\u017cniejsza za\u015b r\u00f3\u017cnica pomi\u0119dzy \u201estarymi\u201d analizami a ich wsp\u00f3\u0142czesnymi reinkarnacjami polega na znacz\u0105cej obecno\u015bci w tych ostatnich elementu kreacji. W rezultacie tego typu post\u0119powanie mo\u017ce by\u0107 sytuowane na pograniczu refleksji naukowej i (para)artystycznej tw\u00f3rczo\u015bci, a czasem tak\u017ce \u2013 po prostu \u2013 kinofilskiej zabawy.<\/p>\n

<\/p>\n

wykres dominanty barwnej, autor: Boles\u0142aw W. Lewicki, \u017ar\u00f3d\u0142o: PWSFTviT<\/span><\/p>\n

W\u015br\u00f3d przyk\u0142ad\u00f3w licznie reprezentowanych w sieci efekt\u00f3w tego rodzaju dzia\u0142alno\u015bci<\/a>[44]<\/a>, publikowanych na profesjonalnie prowadzonych stronach internetowych, ale tak\u017ce niejako dora\u017anie, cho\u0107by na Facebooku, wyr\u00f3\u017cni\u0107 mo\u017cna formy ju\u017c bardzo rozpoznawalne, konstytuuj\u0105ce si\u0119 w quasi<\/i>-gatunki analityczno-krytyczne. S\u0105 to mi\u0119dzy innymi rozmaite wykresy i szkice \u2013 b\u0119d\u0105ce swoistymi, cz\u0119sto ironicznymi, zast\u0119pnikami analiz akademickich (cho\u0107by dlatego, \u017ce nie s\u0105 \u201epe\u0142ne\u201d, nie s\u0142u\u017c\u0105 dalszej interpretacji, stanowi\u0105 cel sam w sobie, raczej od razu komunikuj\u0105 jak\u0105\u015b tez\u0119, niejednokrotnie \u017cart) \u2013 jak opublikowane jaki\u015b czas temu dowcipne wizualizacje schemat\u00f3w fabularnych tw\u00f3rczo\u015bci wybranych re\u017cyser\u00f3w, autorstwa Behzada Nohoseiniego<\/a>[45]<\/a>. Inny przyk\u0142ad to poddawanie analizie klatek filmowych: na przyk\u0142ad bardzo popularnej dzi\u015b analizie palety barwnej (owej klatki, jak i ca\u0142ego filmu); rozmaite (znacz\u0105ce w jaki\u015b spos\u00f3b) zestawienia klatek; uk\u0142adanie ich w serie \u201eprzepisuj\u0105ce\u201d fragment filmu (i na przyk\u0142ad publikowanie jako serii \u201eslajd\u00f3w\u201d na Facebooku); wreszcie ich swoiste de-montowanie \u2013 \u0142\u0105czenie w sekwencje alternatywne lub intertekstualne (na przyk\u0142ad w przekonuj\u0105cym powi\u0105zaniu z klatkami z innych film\u00f3w). Jeszcze inaczej wygl\u0105da pomys\u0142 na \u201eanaliz\u0119\u201d scenariuszy filmowych, polegaj\u0105cy na sugestywnym zestawieniu z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w interesuj\u0105cych fragment\u00f3w filmu z ich \u201ezapisem\u201d<\/a>[46]<\/a>. Wreszcie najwy\u017csza forma, je\u015bli mo\u017cna tak powiedzie\u0107, takich praktyk, okre\u015blana czasem jako analiza czy interpretacja filmu filmem \u2013 a nale\u017c\u0105 tu wszelkiego rodzaju odmiany wideoeseistyki, wywodz\u0105cej si\u0119 z tradycji found footage<\/i> i rozumianej jako analityczne, interpretacyjne i tw\u00f3rcze podej\u015bcie do konkretnego filmu, grupy film\u00f3w (ze wzgl\u0119du na ich podobny temat czy aspekty formalne), tw\u00f3rczo\u015b\u0107 jednego re\u017cysera itd.<\/a>[47]<\/a>.<\/p>\n

***<\/p>\n

W pr\u00f3bie odpowiedzi na pytanie, co zosta\u0142o z analityki filmowej, cz\u0119\u015b\u0107 sugestii pokrywa si\u0119 z konkluzjami Janusza S\u0142awi\u0144skiego, kt\u00f3rego tytu\u0142 artyku\u0142u sparafrazowa\u0142em<\/a>[48]<\/a>. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, analiza to filmoznawcza (a mo\u017ce nawet filmowa) \u201eszko\u0142a\u201d. W tym sensie by\u0142a i jest ona obecna \u2013 na r\u00f3\u017cnych poziomach zaawansowania \u2013 jako element dydaktyki w programach kszta\u0142cenia student\u00f3w szk\u00f3\u0142 filmowych i filmoznawstw, b\u0119d\u0105cy wprowadzeniem do podstaw \u201ej\u0119zyka\u201d filmu (to r\u00f3wnie\u017c spu\u015bcizna \u201egramatologii\u201d), jak i niezb\u0119dnym przygotowaniem do aktu interpretacji.<\/p>\n

Znaczenie my\u015bli i dzia\u0142alno\u015bci Boles\u0142awa W\u0142odzimierza Lewickiego dla filmoznawstwa polskiego jest trudne do przecenienia \u2013 tak\u017ce w zakresie, osobno tu potraktowanej, analityki filmowej. To, co do dzi\u015b w ramach historycznej rekonstrukcji polskiego filmoznawstwa i naukowej biografii autora Wprowadzenia do wiedzy o filmie <\/i>zas\u0142uguje na zaakcentowanie, to \u2013 opr\u00f3cz samej wagi tych ustale\u0144 \u2013 wyj\u0105tkowa zbie\u017cno\u015b\u0107 jego dzia\u0142a\u0144 z tendencjami \u015bwiatowymi<\/a>[49]<\/a>, chocia\u017cby z dokonaniami francuskich badaczy<\/a>[50]<\/a>, ale tak\u017ce szerzej \u2013 z za\u0142o\u017ceniami strukturalizmu, semiotyki, nauk o komunikacji. To oczywiste, \u017ce Lewicki dzia\u0142a\u0142 i my\u015bla\u0142 w okre\u015blonej epoce i w konkretnej tradycji metodologicznej.<\/p>\n

Co ciekawe, przywo\u0142ywane tu diagnozy na temat filmoznawczego odwrotu od analizy zbiegaj\u0105 si\u0119 z \u201eoddolnymi\u201d tendencjami analityk\u00f3w i amator\u00f3w publikuj\u0105cych swe prace w internecie. Wydaje si\u0119, \u017ce te alternatywne wzgl\u0119dem akademickich nurt\u00f3w tendencje analityki filmowej \u2013 paradoksalnie \u2013 nie chc\u0105 pokonywa\u0107 bariery tekstualno\u015bci i zafascynowane s\u0105 mo\u017cliwo\u015bciami formalno-strukturalno-semiotycznych operacji na dzie\u0142ach filmowych, nawet je\u015bli nie odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do nich wprost. Powr\u00f3t do tych tradycji odbywa si\u0119 raczej \u201enaoko\u0142o\u201d, po\u015brednio, z innego nieco powodu i w innych celach. Wida\u0107 jednak wyra\u017anie, \u017ce \u2013 przynajmniej w pewnym sensie i w pewnym zakresie \u2013 historia zatacza ko\u0142o i analityka filmowa prze\u017cywa okres rehabilitacji.<\/p>\n

Od czasu zapis\u00f3w partyturowych Lewickiego min\u0119\u0142y lata \u015bwietlne: wielokrotnie przeobra\u017ca\u0142y si\u0119 ju\u017c dominuj\u0105ce w naukach humanistycznych paradygmaty i metodologie, w oczywisty spos\u00f3b poci\u0105gaj\u0105ce za sob\u0105 teorie analizy i interpretacji; sam status analizy i interpretacji uleg\u0142 przewarto\u015bciowaniu; diametralnie zmieni\u0142y si\u0119 wreszcie mo\u017cliwo\u015bci techniczne analityk\u00f3w. Por\u00f3wnawcze studia nad ich (bo nie tylko Lewickiego rzecz jasna) przebogatym dorobkiem z lat 60., 70. i 80. XX wieku oraz nad kreatywn\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnych amator\u00f3w analityki filmowej u\u015bwiadamiaj\u0105, \u017ce niezmienne dla tej dzia\u0142alno\u015bci jest swoiste \u201epomi\u0119dzy\u201d, o kt\u00f3rym pisa\u0142 Lewicki \u2013 pomi\u0119dzy nauk\u0105 a krytyk\u0105<\/a>[51]<\/a>, pomi\u0119dzy logik\u0105 a wyobra\u017ani\u0105 (jak pisali o nim inni).<\/p>\n

\"zdj\u0119cie<\/span><\/div>\n

\n<\/span><\/span><\/div>\n
Boles\u0142aw Lewicki,<\/span> Banalny film<\/em>, [w:] tego\u017c,\u00a0<\/span>O filmie. Wyb\u00f3r pism<\/i>, Wydawnictwo Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, \u0141\u00f3d\u017a 1995<\/span><\/span><\/div>\n

<\/p>\n
\n
\n

<\/a>[1] Por. R. Barthes, Problem znaczenia w filmie<\/i>, prze\u0142. M. i M. Hendrykowscy, [w:] Film: j\u0119zyk \u2013 rzeczywisto\u015b\u0107 \u2013 osoba<\/i>, red. A. Helman, J. Ostaszewski, <\/i>Polskie Towarzystwo Semiotyczne, Warszawa 1992.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] Tak zatytu\u0142owany (Boles\u0142aw W. Lewicki. Szkic monograficzny<\/i>) jest tekst Eweliny Nurczy\u0144skiej-Fidelskiej i Bronis\u0142awy Stolarskiej, zamieszczony w jubileuszowej publikacji, o kt\u00f3rej pisz\u0119 w dalszej cz\u0119\u015bci szkicu (stanowi on skr\u00f3con\u0105 wersj\u0119 wst\u0119pu wymienionych autorek Biografia tw\u00f3rcza Boles\u0142awa W\u0142odzimierza Lewickiego<\/i> do wyboru pism uczonego O filmie. Wyb\u00f3r pism<\/i>, Wydawnictwo Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, \u0141\u00f3d\u017a 1995). Rekonstrukcja ca\u0142o\u015bciowo poj\u0119tej my\u015bli Lewickiego w \u015bwietle i tego szkicu, i umieszczonej po nim bibliografii przedmiotowej wydaje si\u0119 tu niemo\u017cliwa i w\u0142a\u015bciwie bezzasadna (a wi\u0119kszo\u015b\u0107 najwa\u017cniejszych dost\u0119pnych opracowa\u0144 tej my\u015bli znajdzie czytelnik w kolejnych przypisach).\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] J. Rek, Boles\u0142aw W\u0142odzimierz Lewicki (28 VIII 1908 \u2013 23 VII 1981)<\/i>, \u201eBiuletyn Polonistyczny\u201d 1982, t. 25, nr 1\u20132, s. 146.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] B.W. Lewicki, Wprowadzenie do wiedzy o filmie<\/i>, Ossolineum, Wroc\u0142aw 1964, s. 5.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] Por. B.W. Lewicki, Elementy analityki filmowej (tezy podstawowe)<\/i>, [w:] Wsp\u00f3\u0142czesne problemy metodologii filmu<\/i>, red. A. Helman, A. Malczewska, Uniwersytet \u015al\u0105ski, Katowice 1977 (\u201eAnalityczno\u015b\u0107, tj. podatno\u015b\u0107 do roz\u0142o\u017cenia na czynniki pierwsze, tkwi organicznie w samej istocie zjawiska ekranowego\u201d, s. 18). Podobne twierdzenia \u2013 przekonuj\u0105c do p\u00f3j\u015bcia drog\u0105 analizy (a nie hermeneutyki i psychoanalizy) \u2013 wyg\u0142asza\u0142a wcze\u015bniej r\u00f3wnie\u017c Susan Sontag w Przeciw interpretacji<\/i>, prze\u0142. M. Olejniczak, \u201eLiteratura na \u015awiecie\u201d 1979, nr 9.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] Por. J. S\u0142awi\u0144ski, Analiza, interpretacja i warto\u015bciowanie dzie\u0142a literackiego<\/i>, [w:] ten\u017ce, Pr\u00f3by teoretycznoliterackie<\/i> (Prace wybrane<\/i>, <\/i>t. IV), Krak\u00f3w 2000 (pierwodruk \u2013 1976).\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] B.W. Lewicki, Wprowadzenie do wiedzy o filmie<\/i>, dz. cyt., s. 155.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] Tam\u017ce, s. 174. Por. tak\u017ce E. Nurczy\u0144ska-Fidelska, B. Stolarska, Boles\u0142aw W. Lewicki. Szkic monograficzny<\/i>, [w:] E. Nurczy\u0144ska-Fidelska, B. Stolarska, Szkic monograficzny <\/i>\u2013 B.W. Lewicki, Bibliografia<\/i>, Wydawnictwo Biblioteki PWSFTviT \u2013 Wydawnictwo Naukowe U\u0141, \u0141\u00f3d\u017a 2012, s. 17.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] B.W. Lewicki, Scenariusz. Literacki program struktury filmowej<\/i>, Ossolineum, Wroc\u0142aw 1970, s. 61.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] S. Czy\u017cewski, Analiza formalna filmu \u2013 analiza warsztatowa \u2013 analiza \u201epartyturowa\u201d\u2026 (?)<\/i>, \u201eImages\u201d 2014, vol. XIV, no. 23, s. 166.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] W takim kontek\u015bcie umieszcza\u0142a Lewickiego ju\u017c na prze\u0142omie lat 70. i 80. Hanna Ksi\u0105\u017cek-Konicka (Semiotyka i film<\/i>, Ossolineum, Wroc\u0142aw 1980), tak te\u017c zapisa\u0142 si\u0119 on w tworzonej du\u017co p\u00f3\u017aniej pracy Historia my\u015bli filmowej. Podr\u0119cznik <\/i>Alicji Helman i Jacka Ostaszewskiego (S\u0142owo\/ obraz terytoria, Gda\u0144sk 2007).\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] J. Rek, Boles\u0142aw W\u0142odzimierz Lewicki (28 VIII 1908 \u2013 23 VII 1981)<\/i>, dz. cyt., s. 146\u2013147.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13] B.W. Lewicki, Filmoznawstwo uniwersyteckie. Tradycje, propozycje, do\u015bwiadczenia \u0142\u00f3dzkie<\/i>, \u201eKino\u201d 1972, nr 5, s. 28.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] Trawestacja tytu\u0142u artyku\u0142u B. Mruklik, Logika i wyobra\u017ania<\/i>, \u201eKino\u201d 1978, nr 10.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] B.W. Lewicki, Elementy analityki filmowej (tezy podstawowe)<\/i>, dz. cyt., s. 17.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16] Tam\u017ce, s. 17.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[17] B.W. Lewicki, Wprowadzenie do wiedzy o filmie<\/i>, dz. cyt., s. 169.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18] Por. tam\u017ce, s. 20 i 72; ten\u017ce, Elementy analityki filmowej (tezy podstawowe)<\/i>, dz. cyt., s. 17\u201318.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] Por. B. Gierszewska, Kino i film we Lwowie do 1939 roku<\/i>, Wydawnictwo Akademii \u015awi\u0119tokrzyskiej, Kielce 2006; D. Foks, Filmowy Lw\u00f3w<\/i>, [w:] Kino Kres\u00f3w. Kultura filmowa na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej. Lw\u00f3w \/ Wilno \/ Grodno<\/i>, Narodowe Centrum Kultury Filmowej w \u0141odzi, \u0141\u00f3d\u017a [b.r.w.], katalog wystawy.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20] Por. B.W. Lewicki, Filmoznawstwo uniwersyteckie<\/i>, dz. cyt., s. 25\u201326. Nale\u017cy w tym miejscu zaznaczy\u0107, \u017ce wymiar praktyczny i dokonania tego nurtu z lat 60.\u201380. \u2013 z uwzgl\u0119dnieniem tradycji ameryka\u0144skiej \u2013 zbiera (tak\u017ce w formie bibliograficznej) francuski podr\u0119cznik Analiza filmu<\/i>, kt\u00f3rego pierwsze wydanie ukaza\u0142o si\u0119 w 1988 roku (por. J. Aumont, M. Marie, Analiza filmu<\/i>, prze\u0142. M. Zawadzka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2013).\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] B.W. Lewicki, Elementy analityki filmowej (dokumentacja badawcza dzie\u0142a)<\/i>, [w:] Wprowadzenie do wiedzy o filmie. Wybrane teksty<\/i>, red. A. Habryn, Uniwersytet Gda\u0144ski, Gda\u0144sk 1978.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22] W polskim filmoznawstwie omawianego okresu najwi\u0119cej uwagi tym zagadnieniom po\u015bwi\u0119ci\u0142a Alicja Helman; por. m.in. Problemy interpretacji dzie\u0142 filmowych<\/i>, [w:] Interpretacja dzie\u0142a<\/i>, red. M. Czerwi\u0144ski, Ossolineum, Wroc\u0142aw 1987.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23] R.W. Kluszczy\u0144ski, Zagadnienie analizy i interpretacji w polskiej powojennej refleksji nad filmem<\/i>, \u201eStudia Filmoznawcze\u201d 1992, t. XII, s. 56.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[24] Zapisy partyturowe Lewickiego z pewno\u015bci\u0105 zas\u0142uguj\u0105 na osobne i dok\u0142adne przebadanie i opracowanie. Podstawowe wyobra\u017cenie na ich temat czytelnik mo\u017ce uzyska\u0107 na podstawie reprodukcji w albumie Powidoki<\/i> \/ Afterimages<\/i>, red. M. Bomanowska i in., Wydawnictwo Biblioteki PWSFTviT, \u0141\u00f3d\u017a 2013, oraz w artykule S. Czy\u017cewskiego, Analiza formalna filmu \u2013 analiza warsztatowa \u2013 analiza \u201epartyturowa\u201d\u2026 (?)<\/i>, dz. cyt.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[25] B.W. Lewicki, Elementy analityki filmowej (tezy podstawowe)<\/i>, dz. cyt., s. 20.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[26] Tam\u017ce, s. 19 (w przywo\u0142ywanej tu ju\u017c innej wersji tego tekstu pojawia si\u0119 formu\u0142a \u201emiejsc fotosowych\u201d).\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[27] Por. tam\u017ce, s. 19.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[28] B.W. Lewicki, Scenariusz. Literacki program struktury filmowej<\/i>, dz. cyt., s. 62.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[29] Tam\u017ce, s. 38.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[30] Cyt. za: E. Ciszewska, Pasje Profesora<\/i>, \u201eKino\u201d 2012, nr 3, s. 54 (w kontek\u015bcie wydarze\u0144 upami\u0119tniaj\u0105cych \u0142\u00f3dzkiego filmoznawc\u0119 warto wspomnie\u0107, \u017ce punktem wyj\u015bcia do szkicu Ciszewskiej by\u0142a wystawa w Bibliotece Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego Boles\u0142aw Lewicki \u2013 Mistrz i Uczniowie<\/i>).\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[31] M. Kornatowska, B\u0119d\u0119 si\u0119 stara\u0107, profesorze<\/i>, \u201eOdg\u0142osy\u201d 1981, nr 40, s. 9.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[32] Przegl\u0105du innych koncepcji dokonuje na pocz\u0105tku lat 90. Ryszard W. Kluszczy\u0144ski (Zagadnienie analizy i interpretacji w polskiej powojennej refleksji nad filmem<\/i>, dz. cyt.).\u00a0[powr\u00f3t]<\/a>
\n<\/a>[33] T. Szczepa\u0144ski, Ekran pod mikroskopem<\/em>, [w:] Sztuka filmowej interpretacji. Antologia przek\u0142ad\u00f3w<\/em>, red. W. Godzic, Uniwersytet Jagiello\u0144ski, Krak\u00f3w 1994, s. 9 (wypowied\u017a Szczepa\u0144skiego jest wst\u0119pem do przek\u0142adu tekstu Nauma Klejmana).\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[34] S. Czy\u017cewski, Analiza formalna filmu \u2013 analiza warsztatowa \u2013 analiza \u201epartyturowa\u201d\u2026 (?)<\/i>, dz. cyt., s. 171.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[35] Sam cykl ksi\u0105\u017cek Kr\u00f3likiewicza jest w polskim pi\u015bmiennictwie filmoznawczym osi\u0105gni\u0119ciem bezprecedensowym, bowiem \u2013 niezale\u017cnie od ich oceny i roli, jak\u0105 ostatecznie odegra\u0142y \u2013 nie odnotowali\u015bmy podobnego autorskiego projektu (seria \u201eKlasyka Kina\u201d wydawana przez Wydawnictwo Naukowe UAM ma jednak nieco inny charakter). Nie wspominam tu r\u00f3wnie\u017c m.in. kontekstu neoformalnego, kt\u00f3rego zachodnie odpryski dociera\u0142y tak\u017ce \u2013 cz\u0119sto zreszt\u0105 sp\u00f3\u017anione \u2013 do Polski. W tym wzgl\u0119dzie wystarczy si\u0119gn\u0105\u0107 po klasyczny podr\u0119cznik D. Bordwella i K. Thompson (Film Art. Sztuka filmowa. Wprowadzenie<\/i>, prze\u0142. B. Rosi\u0144ska, Wydawnictwo Wojciech Marzec, Warszawa 2010), by prze\u015bledzi\u0107 zaproponowane tam \u201enarz\u0119dzia opisu\u201d. Jak pisz\u0105 autorzy: Analizowanie filmu przypomina troch\u0119 studiowanie architektury budynku<\/i> (s. 505).\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[36] Por. G. Kr\u00f3likiewicz, R\u00f3\u017cyczka. Pr\u00f3ba analizy filmu \u201eObywatel Kane\u201d<\/i>, Studio Filmowe N, \u0141\u00f3d\u017a 1993.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[37] Por. G. Kr\u00f3likiewicz, Wielka Kamienna Twarz. Pr\u00f3ba analizy filmu \u201eGenera\u0142\u201d Buster Keatona<\/i>, Studio Filmowe N, \u0141\u00f3d\u017a 1996.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[38] Por. G. Kr\u00f3likiewicz, Ukochany terror. Pr\u00f3ba analizy filmu \u201eOto jest g\u0142owa zdrajcy\u201d Freda Zinnemanna<\/i>, Studio Filmowe N, \u0141\u00f3d\u017a 1996.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[39] Por. G. Kr\u00f3likiewicz, G\u00f3ra stoi! Pr\u00f3ba analizy filmu \u201eSobowt\u00f3r\u201d<\/i>, Studio Filmowe N, \u0141\u00f3d\u017a 1995.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[40] Por. G. Kr\u00f3likiewicz, Diabe\u0142 nas pods\u0142uchuje. Pr\u00f3ba analizy filmu \u201eRozmowa\u201d<\/i>, Studio Filmowe N, \u0141\u00f3d\u017a 1994.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[41] G. Kr\u00f3likiewicz, Anty-Faust. Pr\u00f3ba analizy filmu Michelangelo Antonioniego \u201eZaw\u00f3d reporter\u201d<\/i>, Studio Filmowe N, \u0141\u00f3d\u017a 1995, s. 46, 109.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[42] Trudno tu odnosi\u0107 si\u0119 do kontekstu wy\u0142\u0105cznie polskiego; w tym ostatnim fragmencie zaznaczam raczej pewn\u0105 tendencj\u0119, kt\u00f3ra z pewno\u015bci\u0105 domaga si\u0119 osobnego opracowania.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[43] B.W. Lewicki, Warsztat tw\u00f3rczy kina i telewizji<\/i>, [w:] Kino i telewizja<\/i>, red. B.W. Lewicki, WSiP, Warszawa 1984, s. 170 [wydanie pierwsze \u2013 1977].\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[44] O kilku takich formach i ich przyk\u0142adach pisa\u0142em w ksi\u0105\u017cce Zamiast interpretacji. Mi\u0119dzy do\u015bwiadczeniem kinematograficznym a rozumieniem filmu<\/i>, Wydawnictwo Naukowe WNS, Pozna\u0144 2017.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[45] Por. https:\/\/www.collater.al\/en\/behzad-nohoseini-graphic-design\/<\/a> [dost\u0119p: 14.08.2020].\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[46] Zob. prace na stronie https:\/\/screenplayed.com\/<\/a> [dost\u0119p: 14.08.2020]. Por. tak\u017ce R. Koschany, Od tekstu do filmu i z powrotem. Literackie i literaturoznawcze konteksty refleksji nad scenariuszem filmowym<\/i>, \u201eTekstualia\u201d 2020, nr 1.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[47] Por. R. Koschany, Fenomenologia obraz\u00f3w filmowych. Wideoesej jako krytyka tematyczna i sztuka interpretacji<\/i>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2018, nr 104.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[48] Por. J. S\u0142awi\u0144ski, Co nam zosta\u0142o ze strukturalizmu?<\/i>, \u201eTeksty Drugie\u201d 2001, nr 5.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[49] Por. E. Nurczy\u0144ska-Fidelska, B. Stolarska, Boles\u0142aw W. Lewicki. Szkic monograficzny<\/i>, dz. cyt., s. 28\u201329; J. Rek, Boles\u0142aw W\u0142odzimierz Lewicki (28 VIII 1908 \u2013 23 VII 1981)<\/i>, dz. cyt., s. 147\u2013148. Na uwag\u0119 zas\u0142uguje tu fakt, \u017ce \u2013 g\u0142\u00f3wnie semiotyczne \u2013 podej\u015bcie Lewickiego zdecydowanie wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 na tle dominuj\u0105cych w \u00f3wczesnym polskim dyskursie filmoznawczym tzw. teorii reprodukcyjnych (por. E. Nurczy\u0144ska-Fidelska, Boles\u0142awa W. Lewickiego my\u015bli o filmie<\/i>, \u201eKino\u201d 1986, nr 11). To od o\u015brodka \u0142\u00f3dzkiego zaczynaj\u0105 promieniowa\u0107 nowe tendencje.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[50] O czym \u015bwiadczy Analiza filmu<\/i>, pisana ju\u017c w latach 80., kt\u00f3rej autorzy jednak\u017ce obficie cytuj\u0105 dokonania wcze\u015bniejsze, g\u0142\u00f3wnie z lat 60. i 70., r\u00f3wnie\u017c opieraj\u0105ce si\u0119 na takich narz\u0119dziach opisu, jak \u201etabele, wykresy, schematy\u201d. Por. J. Aumont, M. Marie, Analiza filmu<\/i>, dz. cyt., s. 98.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[51] Por. B.W. Lewicki, Wprowadzenie do wiedzy o filmie<\/i>, dz. cyt., s. 66. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Powroty (do) Lewickiego, czyli co nam zosta\u0142o z analityki filmowej?<\/b><\/p>\n

Punktem wyj\u015bcia w artykule jest rocznica 60-lecia za\u0142o\u017cenia Zak\u0142adu Wiedzy o Filmie (przekszta\u0142conego potem w Katedr\u0119 Medi\u00f3w i Kultury Audiowizualnej) na Uniwersytecie \u0141\u00f3dzkim przez profesora Boles\u0142awa W\u0142odzimierza Lewickiego \u2013 pionierski o\u015brodek w historii polskiego akademickiego filmoznawstwa. G\u0142\u00f3wny przedmiot rozwa\u017ca\u0144 stanowi za\u015b kwestia analizy filmu wed\u0142ug metodologicznych (i graficznych) propozycji Lewickiego, a tak\u017ce status analizy we wsp\u00f3\u0142czesnym filmoznawstwie. Ostatnia cz\u0119\u015b\u0107 dotyczy specyficznych technik analitycznych, kt\u00f3rych efekty s\u0105 publikowane w internecie przez amator\u00f3w i\/lub specjalist\u00f3w. Jak si\u0119 okazuje, w spos\u00f3b mniej lub bardziej \u015bwiadomy nawi\u0105zuj\u0105 te dzia\u0142ania do tradycji analizy formalnej, ukszta\u0142towanej w ramach semiotycznych i strukturalistycznych teorii lat 70. i 80. XX wieku.<\/p>\n

Returns to\/of Lewicki, or what is left of film analytics?<\/strong><\/o_p><\/span><\/p>\n

The starting point of the article is the 60th anniversary of the founding of the Department of Film Studies (later transformed into the Department of Media and Audiovisual Culture) at the University of Lodz by Professor Boles\u0142aw W\u0142odzimierz Lewicki \u2013 a pioneering center in the history of Polish academic film studies. The main subject of consideration is the question of film analysis according to Lewicki\u2019s methodological (and graphic) proposals, as well as the status of analysis in contemporary film studies. <\/span>The last part concerns specific analytical techniques, the results of which are published on the Internet by amateurs and\/or specialists. As it turns out, these activities more or less consciously refer to the tradition of formal analysis, shaped within the framework of the semiotic and structuralist theories of the 1970s and 1980s.<\/o_p><\/p>\n

S\u0142owa kluczowe:<\/strong> Boles\u0142aw W\u0142odzimierz Lewicki, filmoznawstwo, analiza filmu, zapisy partyturowe, warsztat badacza filmu, edukacja filmowa<\/p>\n

Rafa\u0142 Koschany<\/b> \u2013 prof. UAM dr hab., kierownik Zak\u0142adu Semiotyki Kultury w Instytucie Kulturoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, redaktor naczelny kwartalnika \u201eKultura Wsp\u00f3\u0142czesna. Teorie \u2013 Interpretacje \u2013 Praktyka\u201d. Swoje zainteresowania badawcze skupia na teorii interpretacji, pograniczu literaturoznawstwa i filmoznawstwa, kulturowych studiach miejskich oraz edukacji kulturowej. Autor ksi\u0105\u017cek Przypadek. Kategoria artystyczna i literacka w literaturze i filmie <\/i>(2006, II wyd. 2016) i Zamiast interpretacji. Mi\u0119dzy do\u015bwiadczeniem kinematograficznym a rozumieniem filmu <\/i>(2017), a tak\u017ce licznych artyku\u0142\u00f3w publikowanych w czasopismach naukowych oraz tomach zbiorowych. Wsp\u00f3\u0142redaktor kilku ksi\u0105\u017cek, m.in.: Horyzonty interpretacji. Wok\u00f3\u0142 my\u015bli Paula Ricoeura <\/i>(2003), Fenomen s\u0142owa <\/i>(2009), Musical. Poszerzanie pola gatunku <\/i>(2013; w druku tom II: Republika musicali. H<\/i>istoria \u2013 gatunek \u2013 interpretacje<\/i>), Kultury w ruchu. Migracje, transfery, epistemologie <\/i>(2019).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Rok 2019 dla \u0142\u00f3dzkiego (i polskiego) filmoznawstwa by\u0142 szczeg\u00f3lny \u2013 obchodzono w\u00f3wczas sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 rocznic\u0119 instytucjonalnego funkcjonowania tej dyscypliny naukowej, a przy okazji wspominano posta\u0107 jej nestora, profesora Boles\u0142awa W\u0142odzimierza Lewickiego. W 1959 roku za\u0142o\u017cy\u0142 on Zak\u0142ad Wiedzy o Filmie (przekszta\u0142cony potem \u2013 w roku 1998 \u2013 w Katedr\u0119 Medi\u00f3w i Kultury Audiowizualnej), o\u015brodek w historii… Czytaj wi\u0119cej »Powroty (do) Lewickiego, czyli co nam zosta\u0142o z analityki filmowej?<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":743,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[260],"tags":[130,274,275,12,269,276,277],"ppma_author":[278],"class_list":["post-214","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-3-2020","tag-analiza-filmu","tag-boleslaw-wlodzimierz-lewicki","tag-edukacja-filmowa","tag-filmoznawstwo","tag-narracja-filmowa","tag-warsztat-badacza-filmu","tag-zapisy-partyturowe"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t