{"id":211,"date":"2020-11-09T00:00:00","date_gmt":"2020-11-08T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2020\/11\/09\/autotematyczny-wyklad-o-historii-o-epilogu-norymberskim-jerzego-antczaka\/"},"modified":"2021-05-29T14:14:37","modified_gmt":"2021-05-29T13:14:37","slug":"autotematyczny-wyklad-o-historii-o-epilogu-norymberskim-jerzego-antczaka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/autotematyczny-wyklad-o-historii-o-epilogu-norymberskim-jerzego-antczaka\/","title":{"rendered":"Autotematyczny wyk\u0142ad o historii. O „Epilogu norymberskim” Jerzego Antczaka"},"content":{"rendered":"

Ogl\u0105daj\u0105c wyprodukowane w XX wieku polskie filmy historyczne \u2013 niezale\u017cnie od tego, jak\u0105 epok\u0119 portretuj\u0105 \u2013 raczej rzadko zwracamy uwag\u0119 na spos\u00f3b opowiadania. Ich tw\u00f3rcy o wiele wi\u0119kszy nacisk k\u0142adli na inscenizacj\u0119 i estetyk\u0119 dzie\u0142a, ani\u017celi innowacyjno\u015b\u0107 w zakresie narracji utworu audiowizualnego. Potwierdzaj\u0105 to spostrze\u017cenia autor\u00f3w ksi\u0105\u017cek traktuj\u0105cych o polskim filmie. Kino historyczne okresu stalinizmu by\u0142o zjawiskiem jednorodnym pod wzgl\u0119dem formalnym. Akademicki styl film\u00f3w podyktowany by\u0142 sztywnym gorsetem ideologicznym, poniewa\u017c na pierwszym miejscu stawiano przekaz, a warstwa realizacyjna pozostawa\u0142a elementem drugorz\u0119dnym, gdzie akcent stawiano przede wszystkim na zrozumia\u0142o\u015b\u0107 i jednoznaczno\u015b\u0107 w odbiorze obrazu <\/i>\u2013 odnotowywa\u0142 Piotr Kurpiewski<\/a>[1]<\/a>, kt\u00f3ry w Historii na ekranie Polski Ludowej <\/i>w podobny spos\u00f3b podsumowuje kolejne rozdzia\u0142y traktuj\u0105ce o komponentach stylistyczno-narracyjnych analizowanych przez siebie film\u00f3w historycznych<\/a>[2]<\/a>. Dopiero przy okazji omawiania kina lat 70. badacz wskazuje na nowofalowe sposoby opowiadania, kt\u00f3rymi pos\u0142u\u017cono si\u0119 w kilku tytu\u0142ach, co, zdaniem autora, negatywnie wp\u0142yn\u0119\u0142o na ich recepcj\u0119 przez rodzim\u0105 widowni\u0119<\/a>[3]<\/a>. Niemniej tendencja w tym zakresie by\u0142a a\u017c nadto wyrazista \u2013 sytuowanie w tematycznym centrum dziej\u00f3w historycznych (oraz ch\u0119\u0107 ich w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci wiarygodnego i atrakcyjnego dla widza zaprezentowania na ekranie) nie sz\u0142o w parze z narracyjn\u0105 oryginalno\u015bci\u0105. Oczywi\u015bcie nie wolno nam zapomina\u0107 o wyj\u0105tkach. W niniejszym szkicu chcia\u0142bym przyjrze\u0107 si\u0119 jednemu z nich: Epilogowi norymberskiemu <\/i>(1970) Jerzego Antczaka.<\/p>\n

<\/p>\n

Autor: Jakub Erol, \u017ar\u00f3d\u0142o: GaPla FINA<\/span><\/p>\n

Film autora Hrabiny Cosel <\/i>(1968) pod wieloma wzgl\u0119dami wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 na tle innych polskich dzie\u0142 traktuj\u0105cych o II wojnie \u015bwiatowej i jej konsekwencjach \u2013 temacie, kt\u00f3ry, jak wiemy, do dzi\u015b pozostaje jednym z najcz\u0119\u015bciej poruszanych w tekstach audiowizualnych. Epilog norymberski<\/i> to nie tylko utw\u00f3r, w kt\u00f3rym narracja jako taka znajduje si\u0119 na pierwszym planie \u2013 co zaznaczaj\u0105 liczne odniesienia tw\u00f3rc\u00f3w do toku opowiadania (o czym pisz\u0119 ni\u017cej). To r\u00f3wnie\u017c film wpisuj\u0105cy si\u0119 w tendencje europejskiego modernistycznego kina<\/a>[4]<\/a>, w latach 60. i 70. niejednokrotnie uwypuklaj\u0105cego eksplicytnie podkre\u015blan\u0105 \u201eteatralno\u015b\u0107\u201d \u2013 czego potwierdzeniem s\u0105 filmy Hansa J\u00fcrgena Syberberga (zw\u0142aszcza jego monumentalny Hitler, film z Niemiec<\/i> [Hitler \u2013 ein Film aus Deutschland<\/i>, 1977]) czy Zesz\u0142ego roku w Marienbadzie <\/i>(L’ann\u00e9e derni\u00e8re \u00e0 Marienbad<\/i>, 1962) Alaina Resnais<\/a>[5]<\/a>.<\/p>\n

Wiod\u0105cy moderni\u015bci \u2013 z ch\u0119tnie eseizuj\u0105cym Jeanem-Lukiem Godardem na czele \u2013 pos\u0142ugiwali si\u0119 te\u017c chwytami charakterystycznymi dla tzw. brechtianizmu, czyli poetyki nawi\u0105zuj\u0105cej do my\u015bli i teatru Bertolta Brechta<\/a>[6]<\/a>. Na sw\u00f3j spos\u00f3b film Antczaka wpisuje si\u0119 w tzw. Lehrst\u00fccke<\/i>, grup\u0119 utwor\u00f3w dydaktycznych, bazuj\u0105cych na samo\u015bwiadomej grze aktorskiej odtw\u00f3rc\u00f3w kolejnych r\u00f3l, kt\u00f3rych metoda ma prowadzi\u0107 do refleksji nad dzie\u0142em, w jakim akurat wyst\u0119puj\u0105. W Epilogu norymberskim<\/i>, jedynym tego rodzaju utworze polskiej kinematografii, samo\u015bwiadomo\u015b\u0107 ta ma szczeg\u00f3lne znaczenie ze wzgl\u0119du na poruszan\u0105 przez tw\u00f3rc\u00f3w tematyk\u0119, k\u0142ad\u0105c nacisk dydaktyczny na wymiar wy\u0142o\u017conego bezpo\u015brednio (zw\u0142aszcza w finale) przekazu.<\/p>\n

Przede wszystkim jednak, co szczeg\u00f3lnie b\u0119dzie mnie w tym miejscu interesowa\u0107, Epilog norymberski <\/i>to film autotematyczny, zrealizowany w czasie, kiedy polscy tw\u00f3rcy ch\u0119tnie si\u0119gali po narracj\u0119 ods\u0142aniaj\u0105c\u0105 warsztat tw\u00f3rczy \u2013 by wymieni\u0107 cho\u0107by zrealizowane pod koniec lat 60. Wszystko na sprzeda\u017c <\/i>(1968) Andrzeja Wajdy, nieco p\u00f3\u017aniejsze Jak daleko st\u0105d, jak blisko <\/i>(1971) Tadeusza Konwickiego czy zapomnian\u0105 komedi\u0119 Niebieskie jak Morze Czarne <\/i>(1971) Jerzego Ziarnika. Jednak metarefleksywna warstwa filmu Antczaka pos\u0142u\u017cy\u0142a tw\u00f3rcom g\u0142\u00f3wnie do analizy tytu\u0142owego historycznego wydarzenia, nie by\u0142a za\u015b \u2013 jak to mia\u0142o miejsce cho\u0107by w dziele Wajdy \u2013 \u015brodkiem, dzi\u0119ki kt\u00f3remu tw\u00f3rcy mogliby przybli\u017cy\u0107 swoje w\u0105tpliwo\u015bci dotycz\u0105ce procesu produkcji.<\/p>\n

Wyprodukowany przez Zesp\u00f3\u0142 Filmowy Nike Epilog norymberski <\/i>Antczaka zrealizowano na podstawie widowiska teatralnego autorstwa tego samego re\u017cysera i w bardzo podobnej obsadzie. Widowiska, dodajmy, entuzjastycznie przyj\u0119tego przez widz\u00f3w telewizji i krytyk\u00f3w, kt\u00f3rego pozytywna recepcja w du\u017cym stopniu zawa\u017cy\u0142a na decyzji realizator\u00f3w o przeniesieniu materia\u0142u audiowizualnego na ekran kinowy<\/a>[7]<\/a> (i poczynieniu kilku niewielkich zmian wzgl\u0119dem wersji teatralnej). Film Antczaka \u2013 przedstawiaj\u0105cy najwa\u017cniejsze (cho\u0107 nie wszystkie) fakty z trwaj\u0105cych nieco ponad dziesi\u0119\u0107 miesi\u0119cy prac Trybuna\u0142u Wojskowego w Norymberdze, s\u0105dz\u0105cego Niemc\u00f3w mniej lub bardziej zaanga\u017cowanych w zbrodnie wojenne, dzia\u0142aj\u0105cych \u201eprzeciwko pokojowi\u201d i \u201eprzeciwko ludzko\u015bci\u201d w czasie II wojny \u015bwiatowej \u2013 to dzie\u0142o zrealizowane w poetyce dramatu s\u0105dowego, gatunku niecz\u0119sto przez polskich re\u017cyser\u00f3w wykorzystywanego, ale znanego w\u00f3wczas i u nas, cho\u0107by za spraw\u0105 arcydzielnych Dwunastu gniewnych ludzi <\/i>(12 Angry Men<\/i>, <\/i>1957) <\/i>Sidneya Lumeta. Warto wspomnie\u0107, \u017ce niespe\u0142na dekad\u0119 przed Epilogiem<\/i> w Stanach Zjednoczonych powsta\u0142 inny film s\u0105dowy oscyluj\u0105cy wok\u00f3\u0142 zbli\u017conej problematyki \u2013 trzygodzinny Wyrok w Norymberdze <\/i>(Judgment at Nuremberg<\/i>, <\/i>1961) Stanleya Kramera, rozpowszechniany r\u00f3wnie\u017c w polskich kinach w drugiej po\u0142owie lat 60. Tematyka procesu norymberskiego by\u0142a wi\u0119c obecna i w tekstach audiowizualnych (emitowanych w telewizji, pokazywanych w kinie), i w literaturze faktu (vide <\/i>wydane w nieodleg\u0142ym czasie ksi\u0105\u017cki Oskar\u017ceni nie przyznaj\u0105 si\u0119 do winy <\/i>[1966] Karola Ma\u0142cu\u017cy\u0144skiego oraz Ludzie i sprawy Norymbergi <\/i>[1967] Tadeusza Cypriana i Jerzego Sawickiego), i \u2013 jak mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107 \u2013 w powszechnej \u015bwiadomo\u015bci, nawet je\u015bli w rodzimym pi\u015bmiennictwie \u015bwiadomie oraz ze wzgl\u0119d\u00f3w cenzuralnych pomijano w\u0105tek zbrodni katy\u0144skiej, o kt\u00f3rej tak\u017ce debatowano w Norymberdze. Do tej \u015bwiadomo\u015bci odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 realizatorzy Epilogu norymberskiego<\/i> \u2013 filmu, kt\u00f3ry pod wieloma wzgl\u0119dami jest swego rodzaju pr\u00f3b\u0105 przeprowadzenia lekcji historii, wyk\u0142adem na temat nazistowskich zbrodni, rysu psychologicznego oprawc\u00f3w oraz kwestii moralno\u015bci.<\/p>\n

Epilog norymberski <\/i>co prawda opowiada o (nieodleg\u0142ej) historii, ale czyni to w spos\u00f3b odmienny, ani\u017celi wi\u0119kszo\u015b\u0107 utwor\u00f3w, kt\u00f3re gotowi byliby\u015bmy przypisa\u0107 do grupy dzie\u0142 historycznych. Film historyczny bowiem \u2013 jak przekonuje Hayden White \u2013 podobnie jak powie\u015b\u0107 historyczna, ka\u017ce si\u0119 zastanawia\u0107 nad tym, w jakim stopniu stanowi reprezentacj\u0119 rzeczywisto\u015bci skonstruowan\u0105 czy<\/i> (\u2026) \u201e\u015bwiadomie ukszta\u0142towan\u0105\u201d \u2013 reprezentacj\u0119, kt\u00f3r\u0105<\/i> historycy woleliby widzie\u0107 jako odkryt\u0105 w samych wydarzeniach albo w najgorszym razie w faktach ustanowionych przez historyk\u00f3w w toku bada\u0144 nad \u015bwiadectwami przesz\u0142o\u015bci<\/a><\/i>[8]<\/a>. Nie spos\u00f3b mie\u0107 jednak podobne rozterki \u2013 a przynajmniej nie w takim stopniu, jak w momencie odbioru wi\u0119kszo\u015bci utwor\u00f3w historycznych \u2013 w trakcie ogl\u0105dania Epilogu norymberskiego<\/i>. Dzie\u0142o Antczaka, w przeciwie\u0144stwie do zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci film\u00f3w historycznych, w du\u017cym stopniu jest reprezentacj\u0105 uj\u0119t\u0105 explicite<\/i> \u2013 \u015bwiadom\u0105 swej niedoskona\u0142o\u015bci pod wzgl\u0119dem odwzorowania wydarze\u0144, demonstracyjnie wr\u0119cz \u201eniepe\u0142n\u0105\u201d, fragmentaryczn\u0105 i uj\u0119t\u0105 w ramy narracji refleksywnej.<\/p>\n

<\/p>\n

Andrzej \u0141apicki, Jerzy Antczak i Karol Ma\u0142cu\u017cy\u0144ski na planie filmu, fot. Romuald Pie\u0144kowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Autotematyczna obudowa Epilogu norymberskiego <\/i>podkre\u015blana jest w\u0142a\u015bciwie przez ca\u0142y metra\u017c \u2013 g\u0142\u00f3wnie za spraw\u0105 trzech pojawiaj\u0105cych si\u0119 na ekranie m\u0119\u017cczyzn: Andrzeja \u0141apickiego, Karola Ma\u0142cu\u017cy\u0144skiego oraz, cho\u0107 w mniejszym stopniu, Jana Englerta.<\/p>\n

\u0141apicki wyst\u0119puje w filmie w podw\u00f3jnej (a de facto<\/i> potr\u00f3jnej) roli: jako Robert Jackson, oskar\u017cyciel ze strony USA, oraz, co szczeg\u00f3lnie istotne, jako narrator \u2013 sam si\u0119 zreszt\u0105 w ten spos\u00f3b przedstawia na pocz\u0105tku akcji. Jednak pe\u0142ni\u0105c t\u0119 funkcj\u0119, nie tylko komentuje akcj\u0119, ale te\u017c dyskutuje z innym bohaterem, Ma\u0142cu\u017cy\u0144skim, kt\u00f3ry do niego zwraca si\u0119 per <\/i>\u201ePanie Andrzeju\u201d. Jest wi\u0119c \u0141apicki w filmie i Jacksonem, i narratorem, wreszcie te\u017c \u2013 samym sob\u0105. Podobnie wspomniany Ma\u0142cu\u017cy\u0144ski \u2013 znany w Polsce dziennikarz, publicysta i autor dw\u00f3ch ksi\u0105\u017cek o wydarzeniach norymberskich, w Epilogu norymberskim <\/i>zaprezentowany zostaje jako uczestnik autentycznego procesu i specjalista, kt\u00f3ry ma za zadanie pe\u0142ni\u0107 funkcj\u0119 konsultanta merytorycznego, u\u015bci\u015blaj\u0105cego niekt\u00f3re kwestie oraz komentuj\u0105cego zaprezentowane w filmie wydarzenia.<\/p>\n

Ju\u017c pierwsze uj\u0119cia Epilogu norymberskiego <\/i>ujawniaj\u0105 kulisy realizacji i zapowiadaj\u0105, z jakiego rodzaju sposobem opowiadania widz b\u0119dzie mie\u0107 do czynienia. Obserwujemy prace pionu produkcyjnego: przygotowywanie reflektor\u00f3w i kamer na d\u017awigach, ustawianie aktor\u00f3w w odpowiednich miejscach scenografii (jeszcze zakulisowo u\u015bmiechaj\u0105cych si\u0119 do siebie i rozmawiaj\u0105cych przed rozpocz\u0119ciem pracy), rozmowy operator\u00f3w i d\u017awi\u0119kowc\u00f3w, s\u0142ycha\u0107 nawet g\u0142os Jerzego Antczaka. W pewnym momencie na ekranie pojawia si\u0119 trzymaj\u0105cy mikrofon \u0141apicki, kt\u00f3ry chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej zwraca si\u0119 do osoby stoj\u0105cej poza kadrem. Jego powitanie Ma\u0142cu\u017cy\u0144skiego zainscenizowano w ten spos\u00f3b, by wygl\u0105da\u0142o spontanicznie, jak gdyby dziennikarz na planie znajdowa\u0142 si\u0119 dopiero od kilku chwil i nie by\u0142 \u015bwiadomy, jak dok\u0142adnie b\u0119d\u0105 przebiega\u0107 zdj\u0119cia (w co akurat trudno uwierzy\u0107 \u2013 wypowiedzi Ma\u0142cu\u017cy\u0144skiego w wersjach telewizyjnej i filmowej s\u0105 zainscenizowane zgodnie ze scenariuszem). \u0141apicki w\u00f3wczas m\u00f3wi: Dzie\u0144 dobry, panie Karolu. Jak pan widzi, dobiegaj\u0105 ko\u0144ca przygotowania do zdj\u0119\u0107 do naszego filmu \u201eEpilog norymberski\u201d. Pa\u0144stwo pozwol\u0105 [zwrot bohater\u00f3w do kamery]: pan redaktor Karol Ma\u0142cu\u017cy\u0144ski, wybitny publicysta, korespondent Polski na procesie norymberskim i autor dw\u00f3ch ksi\u0105\u017cek o Norymberdze.<\/i> (\u2026) Autentyczne w naszym filmie b\u0119d\u0105 dwie rzeczy: pan jako naoczny \u015bwiadek tamtych historycznych dni i dokumenty. Poniewa\u017c nasz film opieramy na autentycznych stenogramach i dokumentach procesu norymberskiego i wszystkie teksty wyg\u0142oszone w naszym filmie s\u0105 tekstami autentycznymi opartymi na oryginalnych stenogramach. <\/i><\/p>\n

Z\u0142amanie zasady \u201eczwartej \u015bciany\u201d (skierowanie si\u0119 do widz\u00f3w s\u0142owami \u201ePa\u0144stwo pozwol\u0105\u201d) podkre\u015bla autentyczno\u015b\u0107, nadaje filmowi charakteru quasi<\/i>-dokumentalnego. Tw\u00f3rcy zwracaj\u0105 si\u0119 wprost do odbiorcy, przedstawiaj\u0105 z imienia i nazwiska, opisuj\u0105 dekoracj\u0119. Ujawnienie kulis produkcji demistyfikuje fikcjonalno\u015b\u0107<\/a>[9]<\/a>, pozwala widzom lepiej pozna\u0107 nie tyle filmow\u0105 kuchni\u0119 czy spos\u00f3b realizacji dzie\u0142a, co zaznajomi\u0107 si\u0119 z warunkami i charakterem procesu norymberskiego. Bohaterowie, \u0141apicki i Ma\u0142cu\u017cy\u0144ski, po chwili przechodz\u0105 w g\u0142\u0105b scenografii, by dziennikarz m\u00f3g\u0142 zestawi\u0107 przygotowan\u0105 przez realizator\u00f3w \u201ereprezentacj\u0119\u201d z tym, co sam zapami\u0119ta\u0142. Na pytanie o r\u00f3\u017cnice pomi\u0119dzy dekoracj\u0105 a autentyczn\u0105 sal\u0105, w kt\u00f3rej mia\u0142 miejsce proces, Ma\u0142cu\u017cy\u0144ski wylicza rozbie\u017cno\u015bci: inna jest liczba adwokat\u00f3w, kt\u00f3rych w 1946 roku by\u0142o dwudziestu siedmiu (w filmie jest dwunastu); na planie brakuje s\u0142uchawek i stanowisk t\u0142umaczy (charakterystycznego elementu widocznego na wi\u0119kszo\u015bci zdj\u0119\u0107 relacjonuj\u0105cych prawdziwy proces); nie ma te\u017c kompletu s\u0119dziowskiego, kt\u00f3ry w dziele audiowizualnym, jak m\u00f3wi \u0141apicki, reprezentuje jeden symboliczny s\u0119dzia (w rzeczywisto\u015bci by\u0142o o\u015bmiu s\u0119dzi\u00f3w, po dw\u00f3ch z USA, ZSRR, Anglii oraz Francji). Wszystkie te r\u00f3\u017cnice wspominane s\u0105, po pierwsze, by podkre\u015bli\u0107 umowno\u015b\u0107 \u015bwiata przedstawionego, kt\u00f3ry ma by\u0107 raczej esencj\u0105 tego, co si\u0119 wydarzy\u0142o, po drugie za\u015b, w celu ujawnienia intencji tw\u00f3rc\u00f3w. W omawianym prologu, umieszczonym, co istotne, przed czo\u0142\u00f3wk\u0105 filmu, posta\u0107 grana przez \u0141apickiego dookre\u015bla zamierzenia realizator\u00f3w: Oczywi\u015bcie musia\u0142bym jeszcze doda\u0107, \u017ce nie chodzi nam w naszym filmie o rekonstrukcj\u0119 \u015bcis\u0142\u0105 przebiegu procesu \u2013 to by\u0142oby zreszt\u0105 niemo\u017cliwe.<\/i> (\u2026) Chodzi nam o syntez\u0119 najbardziej dramatycznych wydarze\u0144 na tym procesie, o syntez\u0119 najbardziej dramatycznych spi\u0119\u0107, najbardziej dramatycznych sytuacji, kt\u00f3re wtedy zaistnia\u0142y<\/i> (\u2026).<\/p>\n

Bohater reaguje tak\u017ce na uwag\u0119 Ma\u0142cu\u017cy\u0144skiego dotycz\u0105c\u0105 braku podobie\u0144stwa pomi\u0119dzy aktorami a autentycznymi postaciami: nie chodzi<\/i> (\u2026) o podobie\u0144stwo fizyczne, to jest sprawa drugorz\u0119dna. Chodzi nam o to, by koledzy, kt\u00f3rzy podj\u0119li si\u0119 zagra\u0107 te niewdzi\u0119czne postacie, przede wszystkim ukazali nam rysunek psychologiczny, sylwetki moralne oskar\u017conych<\/i>. Wyt\u0142umaczone zostaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c zmiany w scenografii wzgl\u0119dem reali\u00f3w autentycznego procesu. Ze s\u0142uchawek niezb\u0119dnych do przekazywania t\u0142umaczenia tw\u00f3rcy rezygnuj\u0105 z powodu prozaicznego, ale istotnego dla dramaturgii \u2013 bohaterowie maj\u0105 m\u00f3wi\u0107 w jednym j\u0119zyku, \u017ceby upro\u015bci\u0107 akcj\u0119 i przyspieszy\u0107 j\u0105<\/i>. Z tego samego wzgl\u0119du w filmie nie s\u0142ycha\u0107 sk\u0142adania przysi\u0119gi: \u017ceby upro\u015bci\u0107 procedur\u0119 i wed\u0142ug tej konwencji przyspieszy\u0107 akcj\u0119 filmu<\/i> \u2013 dopowiada narrator<\/a>[10]<\/a>.<\/p>\n

Autotematyczny wst\u0119p, a tak\u017ce podobne sceny pojawiaj\u0105ce si\u0119 w toku akcji s\u0142u\u017c\u0105 realizatorom do uwiarygodnienia \u015bwiata przedstawionego. Bez refleksywnej poetyki, w ramach kt\u00f3rej tw\u00f3rcy skrupulatnie t\u0142umacz\u0105 metody swojej pracy, Epilog norymberski <\/i>utraci\u0142by sw\u00f3j quasi<\/i>-dokumentalny charakter, na jakim Antczakowi bardzo zale\u017ca\u0142o. Tym samym tw\u00f3rcy proponuj\u0105 widzom rodzaj umowy, w ramach kt\u00f3rej re\u017cyser pr\u00f3buje odtworzy\u0107 wydarzenia autentyczne sprzed \u0107wier\u0107wiecza, og\u00f3lny ich klimat i pewne najistotniejsze szczeg\u00f3\u0142y, aktorzy pr\u00f3buj\u0105 wcieli\u0107 si\u0119 w bohater\u00f3w tych wydarze\u0144, widownia natomiast b\u0119dzie przez ca\u0142y czas pami\u0119ta\u0107, \u017ce nie ma tu ani cienia literackiej fikcji, \u017ce s\u0142owa, kt\u00f3re padaj\u0105 z ust aktor\u00f3w, by\u0142y rzeczywi\u015bcie wypowiedziane przed mi\u0119dzynarodowym trybuna\u0142em w Norymberdze<\/a><\/i>[11]<\/a>.<\/p>\n

O to, by widownia przypadkiem nie zapomnia\u0142a o samo\u015bwiadomym podglebiu filmowego opowiadania, nieustannie dba narrator. \u0141apicki swobodnie porusza si\u0119 pomi\u0119dzy obiema rolami \u2013 komentatora i Roberta Jacksona \u2013 i w momentach, w kt\u00f3rych ma dopowiedzie\u0107 co\u015b do widza, czyni to jak gdyby \u201ena stronie\u201d, niczym posta\u0107 z szekspirowskiego dramatu, i zwraca si\u0119 wprost do kamery. Narrator ma w Epilogu <\/i>wiele \u201eobowi\u0105zk\u00f3w\u201d: wyja\u015bnia historyczny kontekst, uzupe\u0142nia faktografi\u0119, t\u0142umaczy (o ile to konieczne), kto i dlaczego zjawia si\u0119 w sali, analizuje zachowania oskar\u017conych, przedstawia poszczeg\u00f3lnych \u015bwiadk\u00f3w, wyja\u015bnia, jakie konsekwencje mog\u0105 mie\u0107 poszczeg\u00f3lne decyzje Trybuna\u0142u, zach\u0119ca widza do koncentracji (\u201ePrzyjrzyjmy si\u0119 tej chwili uwa\u017cnie\u201d). Nade wszystko posta\u0107 ta odpowiedzialna jest za przeprowadzanie dyskusji z Ma\u0142cu\u017cy\u0144skim, kt\u00f3remu cz\u0119sto zadaje pytania, na kt\u00f3re odpowiedzi mog\u0105 poszerzy\u0107 informacje wynikaj\u0105ce z akcji filmu. Dla przyk\u0142adu bohaterowie szczeg\u00f3\u0142owo wyja\u015bniaj\u0105, jak\u0105 rol\u0119 w procesie norymberskim pe\u0142ni\u0142 doktor Gilbert \u2013 psychiatra s\u0105dowy, maj\u0105cy bliski kontakt ze wszystkimi oskar\u017conymi. Grany przez Englerta Gilbert r\u00f3wnie\u017c zwraca si\u0119 do nas \u2013 Englert przedstawia si\u0119 jako aktor odtwarzaj\u0105cy t\u0119 posta\u0107 \u2013 by wyjawi\u0107 kulisy swojej pracy i pe\u0142nionych obowi\u0105zk\u00f3w w trakcie procesu. Wi\u0119cej jednak o Gilbercie m\u00f3wi\u0105 wcze\u015bniej wspomniani bohaterowie, pokazuj\u0105c nam rezultat szczeg\u00f3\u0142owych analiz psychiatry w postaci wydanej ksi\u0105\u017cki<\/a>[12]<\/a> i wyja\u015bniaj\u0105c, dlaczego w filmie umieszczone zosta\u0142y sceny rozm\u00f3w Gilberta z wi\u0119\u017aniami.<\/p>\n

<\/p>\n

Jan Englert jako Gustave Gilbert, fot. Romuald Pie\u0144kowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Realizatorzy, co wyra\u017anie akcentuje posta\u0107 \u0141apickiego, wykorzystuj\u0105 Dzienniki norymberskie <\/i>ameryka\u0144skiego psychologa wi\u0119ziennego jako jeszcze jeden dokument wart uwagi i cytatu<\/a>[13]<\/a>. Dzi\u0119ki niemu bowiem mo\u017cna zg\u0142\u0119bi\u0107 psychologi\u0119 oskar\u017conych, spojrze\u0107 na nich z nieco innej perspektywy. Wszystkie sceny prezentuj\u0105ce te spotkania \u2013 rozmowy Gilberta mi\u0119dzy innymi z Hansem Frankiem, Hermannem G\u00f6ringiem, Ernstem Kaltenbrunnerem czy Joachimem von Ribbentropem \u2013 opatrzone zostaj\u0105 naukowym wyja\u015bnieniem, szersz\u0105 analiz\u0105, kt\u00f3r\u0105 z widzami dziel\u0105 si\u0119 \u0141apicki i Ma\u0142cu\u017cy\u0144ski.<\/p>\n

Realizatorzy posi\u0142kuj\u0105 si\u0119 nie tylko stenogramami z procesu czy dzie\u0142em Gilberta (kt\u00f3rego fragmenty niekt\u00f3rzy spo\u015br\u00f3d niemieckich bohater\u00f3w odczytuj\u0105 wprost do kamery), ale tak\u017ce trwaj\u0105cymi niespe\u0142na dziesi\u0119\u0107 minut urywkami z materia\u0142u audiowizualnego w postaci dokumentu koncentruj\u0105cego si\u0119 na nazistowskich obozach pracy i zag\u0142ady zarejestrowanego tu\u017c po ich wyzwoleniu<\/a>[14]<\/a>, kt\u00f3ry zosta\u0142 wyemitowany w trakcie procesu norymberskiego. Dopiero \u00f3w dow\u00f3d rzeczowy, jak przekonuje Ma\u0142cu\u017cy\u0144ski, sprawi\u0142, \u017ce oskar\u017ceni zdali sobie spraw\u0119, \u017ce nie uda im si\u0119 uciec od odpowiedzialno\u015bci. Ludzka wyobra\u017ania jest taka, \u017ce inaczej reaguje na papier, nawet je\u015bli jest na nim wyrok \u015bmierci na 10 tys. os\u00f3b, a inaczej na widok katowanego cz\u0142owieka, a c\u00f3\u017c dopiero m\u00f3wi\u0107 o setkach tysi\u0119cy ofiar<\/i> \u2013 przekonuje dziennikarz. Przywo\u0142anie niefikcjonalnego zapisu stanowi jeszcze jedn\u0105 warstw\u0119 refleksywno\u015bci Epilogu norymberskiego<\/i> udowadniaj\u0105c\u0105, \u017ce kamera mo\u017ce by\u0107 najbardziej wiarygodnym (a dla niekt\u00f3rych r\u00f3wnie\u017c niewygodnym) \u015bwiadkiem historii. Fragmenty filmu w filmie s\u0142u\u017c\u0105 i podkre\u015bleniu historycznego kontekstu, i uwypukleniu mocy ruchomego obrazu. Audiowizualny cytat dobitnie podsumowuje film, kt\u00f3rego cel powstania uzasadnia z ekranu narrator w s\u0142owach wie\u0144cz\u0105cych metra\u017c: Po przedstawieniu dokument\u00f3w, przes\u0142uchaniu \u015bwiadk\u00f3w, wy\u015bwietleniu film\u00f3w, w czasie projekcji kt\u00f3rych sami oskar\u017ceni zostali wstrz\u0105\u015bni\u0119ci ich groz\u0105 \u2013 nikt na \u015bwiecie nie b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 powiedzie\u0107, \u017ce obozy zag\u0142ady, rozstrzeliwani je\u0144cy, masakrowana ludno\u015b\u0107 cywilna, stosy trup\u00f3w, komory gazowe i piece krematoryjne \u2013 \u017ce wszystkie te zbrodnie by\u0142y tylko wymys\u0142em antyniemieckiej propagandy. Nikt tego nie b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 powiedzie\u0107.<\/i><\/p>\n

\u00d3w cytat, eksplicytnie wyra\u017caj\u0105cy intencje i zamys\u0142 tw\u00f3rczy realizator\u00f3w, wyra\u017anie wpisuje si\u0119 w polityk\u0119 rodzimych film\u00f3w historycznych, co wi\u0105za\u0142oby Epilog norymberski <\/i>tak\u017ce z o wiele bardziej konwencjonalnymi utworami historycznymi polskiego kina, w kt\u00f3rych podkre\u015blenie krytycznej oceny Niemc\u00f3w (przy jednoczesnym pomini\u0119ciu wszelkich negatywnych dzia\u0142a\u0144 pa\u0144stwa radzieckiego) stanowi\u0142o jedn\u0105 z cz\u0119\u015bciej spotykanych cech prezentowanych opowie\u015bci. Na ich tle jednak Epilog norymberski <\/i>wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119, rzecz jasna, metod\u0105 wy\u0142o\u017cenia przekazu.<\/p>\n

***<\/p>\n

Wielokrotne przerywanie akcji, spojrzenia bohater\u00f3w w stron\u0119 kamery, ujawnienie procesu przygotowa\u0144 do realizacji filmu, odgrywanie r\u00f3l samych siebie, pos\u0142u\u017cenie si\u0119 chwytem filmu w filmie \u2013 wszystkie te komponenty, charakterystyczne dla estetyki i narracji nowofalowego kina lat 60. i 70., sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na wielop\u0142aszczyznowy autotematyzm Epilogu norymberskiego<\/i>, filmu nieustannie podkre\u015blaj\u0105cego sw\u00f3j spos\u00f3b opowiadania. Antczak poprzez wykorzystanie refleksywnych chwyt\u00f3w stara si\u0119 uwiarygodni\u0107 akcj\u0119, buduj\u0105c tym samym pomost pomi\u0119dzy kinem fikcjonalnym a dokumentalizmem. O tym ostatnim niew\u0105tpliwie \u015bwiadczy zw\u0142aszcza umieszczenie w filmie Karola Ma\u0142cu\u017cy\u0144skiego, kt\u00f3ry jako naoczny \u015bwiadek historii (w tym wypadku: procesu norymberskiego) potwierdza\u0142 prawomocno\u015b\u0107 materia\u0142u audiowizualnego i obiektywne podej\u015bcie realizator\u00f3w<\/a>[15]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

Andrzej \u0141apicki i Karol Ma\u0142cu\u017cy\u0144ski na planie filmu, fot. Romuald Pie\u0144kowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Refleksywna narracja Epilogu <\/i>sprawia, \u017ce dzie\u0142o Antczaka po\u015brednio m\u00f3wi tak\u017ce o filmie historycznym jako takim, kt\u00f3ry \u2013 z racji faktograficznych pomini\u0119\u0107, narzucenia w\u0142asnej perspektywy, fabularnej podstawy, niekiedy te\u017c licznych przekszta\u0142ce\u0144 i reinterpretacji \u2013 niejednokrotnie u historyk\u00f3w wzbudza\u0142 je\u015bli nie niech\u0119\u0107, to przynajmniej w\u0105tpliwo\u015bci<\/a>[16]<\/a>. Fabularno-dokumentalizowana pr\u00f3ba prezentacji procesu norymberskiego ma uchroni\u0107 film przed ewentualn\u0105 krytyk\u0105 nie tylko poprzez dba\u0142o\u015b\u0107 o szczeg\u00f3\u0142y, bazowanie na wypowiedziach zawartych w stenogramach z procesu<\/a>[17]<\/a> i unikanie \u2013 o ile to w og\u00f3le mo\u017cliwe \u2013 prefiguracji, ale te\u017c za pomoc\u0105 zwr\u00f3cenia uwagi na swoj\u0105 skr\u00f3towo\u015b\u0107, esencjonalizm i w\u0142asny spos\u00f3b opowiadania. Dzi\u0119ki zastosowanej formie narracji Epilog norymberski <\/i>ma si\u0119 sta\u0107 \u2013 taki jest jego zamiar \u2013 utworem \u201euczciwszym\u201d wobec odbiorcy, bo t\u0142umacz\u0105cym wszelkie uproszczenia i nie\u015bcis\u0142o\u015bci; filmem, kt\u00f3ry wprost odwo\u0142uje si\u0119 do ram dzie\u0142a fikcjonalnego, ograniczonego metra\u017cem, scenograficznymi niedoskona\u0142o\u015bciami, niemo\u017cno\u015bci\u0105 zaprezentowania wszystkich wydarze\u0144 i oddania emocji ka\u017cdego istotniejszego uczestnika procesu. Jednocze\u015bnie, mimo tych ogranicze\u0144, tw\u00f3rcy wyra\u017anie akcentuj\u0105 swoj\u0105 wiar\u0119 w si\u0142\u0119 obrazu. Dlatego w finale posi\u0142kuj\u0105 si\u0119 fragmentem dokumentalnego Nazi Concentration Camps <\/i>George\u2019a Stevensa, a \u0141apicki cz\u0119sto u\u017cywa zwrot\u00f3w \u201enasz film\u201d, \u201ew naszym filmie\u201d w kontek\u015bcie dzie\u0142a, w kt\u00f3rym w\u0142a\u015bnie \u201ewyst\u0119puje\u201d.<\/p>\n

Nie spos\u00f3b jednak pomin\u0105\u0107 faktu, \u017ce realizatorzy Epilogu norymberskiego <\/i>\u2013 wykorzystuj\u0105c chwyty pozwalaj\u0105ce im podkre\u015bli\u0107 dystans wobec analizowanego zjawiska \u2013 pomijaj\u0105 wiele fakt\u00f3w czy kontrowersji zwi\u0105zanych z organizacj\u0105 procesu. Antczaka nie interesuje wi\u0119c to, \u017ce do rozliczenia czyn\u00f3w pope\u0142nionych przez przyw\u00f3dc\u00f3w i funkcjonariuszy III Rzeszy konieczne by\u0142o wypracowanie zupe\u0142nie nowych, nieznanych wcze\u015bniej zasad prawnych<\/a><\/i>[18]<\/a>, co wywo\u0142ywa\u0142o dyskusje jeszcze przed rozpocz\u0119ciem spotka\u0144 w Norymberdze. Kwestie legislacyjne nie s\u0105 jednak tematem filmu, w kt\u00f3rym prawne post\u0119powanie przeciw nazistom traktowane jest jako konieczne i oczywiste.<\/p>\n

Warto ponadto odnotowa\u0107, \u017ce w filmie zrealizowanym w Polsce na pocz\u0105tku lat 70. nie mo\u017cna by\u0142o przyjrze\u0107 si\u0119 tym w\u0105tkom procesu, kt\u00f3re okaza\u0142y si\u0119 niezgodne z oficjaln\u0105 wizj\u0105 historii, wyra\u017anie okre\u015blon\u0105 przez w\u0142adze PRL<\/a>[19]<\/a>. Narrator Epilogu norymberskiego <\/i>co prawda podkre\u015bla, \u017ce tw\u00f3rcom zale\u017cy na syntezie najbardziej dramatycznych wydarze\u0144,<\/i> (\u2026) spi\u0119\u0107,<\/i> (\u2026) sytuacji<\/i>, ale nie dodaje, \u017ce z powod\u00f3w cenzuralnych realizatorzy musieli pomin\u0105\u0107 kwesti\u0119 zbrodni katy\u0144skiej, tak\u017ce omawianej w trakcie procesu norymberskiego<\/a>[20]<\/a>. Ta luka mo\u017ce wi\u0119c \u015bwiadczy\u0107 o pewnego rodzaju propagandowo\u015bci przekazu, wedle kt\u00f3rego za wszelkie z\u0142o nale\u017ca\u0142oby jedynie oskar\u017ca\u0107 Niemc\u00f3w, pozostawiaj\u0105c z\u0142udny, niemal jednoznacznie pozytywny obraz Rosjan. Jest to w kontek\u015bcie dzie\u0142a Antczaka o tyle interesuj\u0105ce, o ile we\u017amie si\u0119 pod uwag\u0119 spos\u00f3b opowiadania Epilogu norymberskiego<\/i> \u2013 filmu nie tyle brechtowskiego, wi\u0119c ods\u0142aniaj\u0105cego ideologiczn\u0105 podszewk\u0119 audiowizualnej fikcji, a de facto quasi<\/i>-brechtowskiego z uwagi na swoje polityczne uwik\u0142anie, uniemo\u017cliwiaj\u0105ce ods\u0142oni\u0119cie wszystkich istotniejszych aspekt\u00f3w przebiegu procesu w Norymberdze.<\/p>\n

Mimo powy\u017cszego trzeba zaznaczy\u0107, \u017ce na tle rodzimych film\u00f3w odnosz\u0105cych si\u0119 do dziej\u00f3w Polski (czy Europy) Epilog norymberski <\/i>pozostaje utworem oryginalnym; ze wzgl\u0119du na swoj\u0105 poetyk\u0119 wyra\u017anie wy\u0142amuj\u0105cym si\u0119 z uproszczonego podzia\u0142u film\u00f3w historycznych, zaproponowanego przez Williama Guynna, autora studium Writing History in Film<\/i>. Guynn wyodr\u0119bni\u0142 w nim dwa podstawowe rodzaje tego typu film\u00f3w: dokument historyczny, kt\u00f3rego cech\u0105 wyr\u00f3\u017cniaj\u0105c\u0105 jest to, \u017ce odnosi si\u0119 do dokument\u00f3w, obraz\u00f3w archiwalnych, sfilmowanej lub nagranej spu\u015bcizny, lektury tekst\u00f3w historycznych, wsp\u00f3\u0142czesnych uj\u0119\u0107 miejsc historycznych, wywiad\u00f3w ze \u015bwiadkami historii lub historykami<\/i>, oraz fabularny film historyczny, w ramach kt\u00f3rego re\u017cyser dokonuje rekonstrukcji wydarze\u0144 przed kamer\u0105, wykorzystuj\u0105c \u015brodki mise-en-sc\u00e8ne (aktor\u00f3w, scenografi\u0119, kostiumy), i tworzy fikcjonalne podwojenie<\/a><\/em>[21]<\/a>. Epilog norymberski<\/em> ma cechy obu tych typ\u00f3w: zar\u00f3wno wyra\u017anie akcentuje cytowanie archiwali\u00f3w i przeprowadzanie rozmowy z uczestnikiem procesu, jak i rekonstruuje wydarzenia, inscenizuj\u0105c je w ramach dekoracji oraz odpowiedniego kadrowania \u2013 i fakt owej rekonstrukcji oraz inscenizacji, co istotne, podkre\u015bla. Film historyczny czy \u2013 og\u00f3lnie \u2013 film o historii stanowi jedynie filmow\u0105 transpozycj\u0119 posiadanej przez innych wizji jakiego\u015b wycinka dziej\u00f3w<\/a><\/em>[22]<\/a> \u2013 pisa\u0142 w swojej ksi\u0105\u017cce Marc Ferro. Ka\u017cda p\u0142aszczyzna Epilogu norymberskiego <\/em>przypomina nam o perspektywie tw\u00f3rc\u00f3w zdaj\u0105cych spraw\u0119 z powy\u017cszego faktu.<\/p>\n

Odwo\u0142ywanie si\u0119 do autentyk\u00f3w (w postaci dokument\u00f3w, ksi\u0105\u017cek, stenogram\u00f3w itp.) i zbudowanie swego rodzaju pomostu mi\u0119dzy fikcj\u0105 a dokumentem nie zmieni\u0105 jednak faktu, \u017ce Epilog norymberski <\/em>pozostaje dzie\u0142em podkre\u015blaj\u0105cym mimetyczno\u015b\u0107 widowiska filmowego. W utworze Antczaka wszystko jest \u201esztuczne\u201d, nawet je\u015bli b\u0119dziemy pami\u0119ta\u0107 o tym, \u017ce film pozostaje tym medium, kt\u00f3re potrafi najbardziej bezpo\u015brednio odda\u0107 wygl\u0105d i odczucie wszelkich postaci i sytuacji historycznych<\/a><\/em>[23]<\/a>. <\/em>Niemniej r\u00f3\u017cnica pomi\u0119dzy innymi (zapewne nie wszystkimi) filmami historycznymi a artystyczn\u0105 propozycj\u0105 Antczaka jest taka, \u017ce dzie\u0142o autora powsta\u0142ych p\u00f3\u017aniej Nocy i dni <\/em>(1975) wspomnian\u0105 \u201esztuczno\u015b\u0107\u201d czyni jednym z temat\u00f3w Epilogu norymberskiego<\/em>. Nawet je\u015bli nie najwa\u017cniejszym.<\/p>\n


<\/p>\n
\n
\n

<\/a>[1] P. Kurpiewski, Historia na ekranie Polski Ludowej<\/i>, Wydawnictwo Uniwersytetu Gda\u0144skiego, Gda\u0144sk 2017, s. 80.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] W kolejnym rozdziale czytamy: Pod wzgl\u0119dem narracji czy monta\u017cu produkcje historyczne lokowa\u0142y si\u0119 w konserwatywnie postrzeganej sferze realizacji. Filmy kr\u0119cone z my\u015bl\u0105 o milionowej widowni musia\u0142y operowa\u0107 zrozumia\u0142ymi i czytelnymi \u015brodkami wyrazu, st\u0105d zawarta w nich linearna narracja i przezroczysty monta\u017c<\/i> (tam\u017ce, <\/i>s. 152).\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] Tam\u017ce, s. 230.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] Zob. wi\u0119cej na temat filmowego modernizmu: A.B. Kov\u00e1cs, Screening Modernism. European Art Cinema, 1950\u20131980<\/em>, The University of Chicago Press, Chicago 2007; R. Syska, Filmowy neomodernizm, <\/em>Wydawnictwo AVALON, Krak\u00f3w 2014; M. Stelmach, Przeczucie ko\u0144ca. Modernizm, p\u00f3\u017ano\u015b\u0107 i polskie kino<\/em>, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Miko\u0142aja Kopernika, Toru\u0144 2020.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] O teatralnym stylu wybranych film\u00f3w kina modernistycznego pisa\u0142 Kov\u00e1cs, analizuj\u0105c nie tylko wspomniane, labiryntowe arcydzie\u0142o Resnais, ale tak\u017ce nawi\u0105zuj\u0105c do utwor\u00f3w tak r\u00f3\u017cnych, jak Osiem i p\u00f3\u0142 <\/em>(8 \u00bd<\/em>, re\u017c. Federico Fellini, 1963) czy zrealizowanego ju\u017c w latach 80. Querelle <\/em>(re\u017c. Rainer Werner Fassbinder, 1982). Zob. A.B. Kov\u00e1cs, Theatrical Styles<\/em>, [w:] tego\u017c, dz. cyt., s. 192\u2013202.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] Kristin Thompson i David Bordwell w swojej ksi\u0105\u017cce o historii kina zaznaczaj\u0105, \u017ce pomys\u0142y Brechta najsilniejszy wp\u0142yw mia\u0142y w\u0142a\u015bnie na kino lat 60. i 70. \u2013 zw\u0142aszcza na dzie\u0142a autor\u00f3w uto\u017csamianych z modernizmem filmowym. Pokolenie tych realizator\u00f3w \u2013 Godarda, Glaubera Rochy, Alaina Robbe\u2019ego-Grilleta czy Lindsaya Andersona \u2013 wychodzi\u0142o z za\u0142o\u017cenia, \u017ce trzeba zerwa\u0107 z dotychczasow\u0105 \u201eiluzj\u0105 realizmu\u201d charakterystyczn\u0105 dla film\u00f3w klasycznie opowiadanych. Zob. K. Thompson, D. Bordwell, Film History. An Introduction<\/i>, University of Wisconsin-Madison, <\/b>Nowy Jork 2003, s. 562.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, nie wszystkim spodoba\u0142 si\u0119 pomys\u0142 zaadaptowania teatru telewizji i zaprezentowania widowni bardzo podobnego dzie\u0142a nied\u0142ugo po premierowej emisji tego pierwszego. Jeden z krytyk\u00f3w notowa\u0142: Nikt nie spodziewa\u0142 si\u0119<\/i> (\u2026) operatorskich fajerwerk\u00f3w ani rozta\u0144czonych girlasek, ale nikt tak\u017ce nie spodziewa\u0142 si\u0119, \u017ce kosztem niema\u0142ych przecie\u017c \u015brodk\u00f3w warto dla kilkudziesi\u0119ciu tysi\u0119cy nakr\u0119ci\u0107 film, kt\u00f3ry znaj\u0105 ju\u017c miliony, A mo\u017ce liczono na apana\u017ce z eksportu, z pewno\u015bci\u0105 bowiem wiele zaprzyja\u017anionych kinematografii kupi ten film dla\u2026 telewizji<\/i>. Zob. J. Peltz, Epilog kinowy<\/i>, \u201eFilm\u201d 1971, nr 22, s. 5.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] H. White, Historiografia i historiofotia<\/i>, prze\u0142. \u0141. Zaremba, [w:] Film i historia. Antologia<\/i>, red. I. Kurz, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008, s. 121.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] Ujawnianie fikcyjno\u015bci spektaklu jest tak\u017ce istotne w kontek\u015bcie scenografii. Odbiorcy dzie\u0142 historycznych (a w\u015br\u00f3d nich zw\u0142aszcza badacze zajmuj\u0105cy si\u0119 naukowo dan\u0105 epok\u0105) zwykle zwracaj\u0105 na ni\u0105 szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119, bo dzi\u0119ki dekoracjom, rekwizytom i odpowiednio dobranym kostiumom widz mo\u017ce oceni\u0107 stopie\u0144 historycznej wiarygodno\u015bci. Pisa\u0142 o tym mi\u0119dzy innymi Maciej Bia\u0142ous, zwracaj\u0105c uwag\u0119, \u017ce film nie mo\u017ce wzi\u0105\u0107 braku naszej wiedzy o umeblowaniu komnat w nawias, poniewa\u017c na ekranie brak dekoracji jest r\u00f3wnie zauwa\u017calny, jak ich obecno\u015b\u0107, a mo\u017ce nawet bardziej, nara\u017caj\u0105c obraz na zarzut teatralnej umowno\u015bci<\/i> (zob. M. Bia\u0142ous, Spo\u0142eczna konstrukcja film\u00f3w historycznych. Pami\u0119\u0107 zbiorowa i polityka pami\u0119ci w kinematografii polskiej<\/i>, Wydawnictwo Naukowe Katedra, Gda\u0144sk 2017, s. 26). \u00d3w zarzut, ze wzgl\u0119du na poetyk\u0119 i przyj\u0119t\u0105 przez tw\u00f3rc\u00f3w strategi\u0119, nie m\u00f3g\u0142by si\u0119 pojawi\u0107 w kontek\u015bcie Epilogu norymberskiego<\/i>. Tu scenografia, co realizatorzy podkre\u015blaj\u0105, nie odgrywa najwa\u017cniejszej roli, wspomniana umowno\u015b\u0107 za\u015b jest elementem, kt\u00f3ry celowo kieruje uwag\u0119 odbiorcy na inne warstwy dzie\u0142a, przede wszystkim dialogi i spos\u00f3b opowiadania filmu.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] S\u0142owa \u0141apickiego \u2013 wyra\u017anie akcentuj\u0105ce perspektyw\u0119 tw\u00f3rc\u00f3w i oceniaj\u0105ce (podobnie jak cytowana wcze\u015bniej wypowied\u017a narratora m\u00f3wi\u0105cego o aktorach graj\u0105cych \u201eniewdzi\u0119czne postacie\u201d) odegrane w filmie postacie \u2013 w wielu miejscach wydaj\u0105 si\u0119 cytatem z wypowiedzi Jerzego Antczaka, kt\u00f3ry jeszcze w trakcie produkcji Epilogu norymberskiego <\/i>opowiada\u0142, na jakiego rodzaju narracji filmowej mu zale\u017cy: w filmie nie mam zamiaru robi\u0107 dokumentu z procesu; nie b\u0119d\u0119 wi\u0119c szuka\u0142 podobie\u0144stwa do os\u00f3b w nim wyst\u0119puj\u0105cych, bo to jest niemo\u017cliwe i niepotrzebne. Chodzi mi o oddanie konterfektu psychologicznego postaci, kt\u00f3ry winien si\u0119 ukaza\u0107 \u2013 o ile zadanie mi si\u0119 uda \u2013 na podstawie autentycznych tekst\u00f3w, pod tym k\u0105tem dobranych<\/i> (\u2026) Wybra\u0142em sprawy ekstremalne, te najbardziej dynamiczne, bo \u201eteatr faktu\u201d musi si\u0119 rz\u0105dzi\u0107 selekcj\u0105. Ka\u017cda z tych postaci jest psychologicznym, niepowtarzalnym fenomenem, ale poza tym wszyscy tkwi\u0105 w jakich\u015b szerszych ramach psychologicznych i spo\u0142ecznych w\u0142a\u015bciwych im tylko; jakie to by\u0142y ramy, wiemy dobrze z historii<\/i>. Zob. \u201eEpilogu norymberskiego\u201d wersja filmowa<\/i>, not. J. Jachowicz, <\/i>\u201eEkran\u201d 1970, nr 3, s. 18.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] Cz. Michalski, Epilog norymberski<\/i>, \u201eG\u0142os Koszali\u0144ski\u201d 1971, nr 177, cyt. za: J. Jantos, Krytycy o filmie. 1970\u20131972<\/i>, [w:] Historia filmu polskiego<\/i>, t. VI, 1968\u20131972, red. R. Marsza\u0142ek, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1994, s. 421.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] W filmie ksi\u0105\u017cka Gilberta pokazywana jest w wersji oryginalnej, angielskiej. Wydanie z polskim t\u0142umaczeniem ukaza\u0142o si\u0119 dopiero w XXI wieku (G.M. Gilbert, Dziennik norymberski<\/i>, z ang. prze\u0142. T. \u0141uczak, \u015awiat Ksi\u0105\u017cki, Warszawa 2012), st\u0105d niekt\u00f3re cytaty w filmie wygl\u0105daj\u0105 nieco inaczej, ani\u017celi s\u0142owa z polskiej edycji Dziennika norymberskiego<\/i>.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13]\u00a0W naszym filmie opieramy si\u0119 na autentycznych dokumentach z procesu norymberskiego, ale korzystamy nie tylko z oficjalnego stenogramu, ale r\u00f3wnie\u017c uwzgl\u0119dnili\u015bmy kilka cytat\u00f3w z tak zwanego dziennika doktora Gilberta. Mo\u017ce zechcia\u0142by pan wyja\u015bni\u0107 nam, co to by\u0142a za posta\u0107 i jak\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 doktor Gilbert w procesie norymberskim<\/i> \u2013 zwraca si\u0119 \u0141apicki do Ma\u0142cu\u017cy\u0144skiego.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] Chodzi o trwaj\u0105cy niespe\u0142na godzin\u0119 film Nazi Concentration Camps <\/i>(1945) zrealizowany na polecenie Dwighta Eisenhowera i wyre\u017cyserowany przez George\u2019a Stevensa, jednego z ameryka\u0144skich re\u017cyser\u00f3w, kt\u00f3rzy w trakcie wojny (i nied\u0142ugo po niej) zaanga\u017cowali si\u0119 w przygotowywanie dzie\u0142 dokumentalnych zdaj\u0105cych spraw\u0119 z przebiegu i skutk\u00f3w konfliktu zbrojnego. Do grupy tej nale\u017celi tak\u017ce John Ford, Frank Capra i John Huston.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] P. Zwierzchowski, Kino nowej pami\u0119ci. Obraz II wojny \u015bwiatowej w kinie polskim lat 60.<\/i>, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2013, s. 201.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16] Wi\u0119cej na ten temat pisze Robert A. Rosenstone, historyk specjalizuj\u0105cy si\u0119 w badaniach relacji pomi\u0119dzy filmem a histori\u0105. Zob. R.A. Rosenstone, Historia w obrazach\/historia w s\u0142owach: rozwa\u017cania nad mo\u017cliwo\u015bci\u0105 przedstawienia historii na ta\u015bmie filmowej<\/i>, prze\u0142. \u0141. Zaremba, [w:] Film i historia. Antologia<\/i>, dz. cyt. (tu zw\u0142aszcza s. 99\u2013102).\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[17]\u00a0Od pocz\u0105tku wiedzia\u0142em, \u017ce w scenariuszu nie b\u0119dzie moich s\u0142\u00f3w \u2013 b\u0119d\u0105 tylko stenogramy z procesu<\/i> \u2013 m\u00f3wi\u0142 o swoich artystycznych pomys\u0142ach Jerzy Antczak. Zob. J. Antczak, Noce i dnie mojego \u017cycia<\/i>, Axis Mundi, Warszawa 2009, s. 193\u2013194.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18] P. Machcewicz, Droga do Norymbergi. Geneza s\u0105dowych rozlicze\u0144 ze zbrodniami III Rzeszy<\/i>, \u201ePami\u0119\u0107 i Sprawiedliwo\u015b\u0107\u201d 2015, t. 14, nr 1 (25), s. 11. Zob. wi\u0119cej na temat kulis prac nad procesami w Norymberdze: A.J. Kochavi, Prelude to Nuremberg. <\/i>Allied War Crimes Policy and the Question of Punishment<\/i>, The University of North Carolina Press, Chanel Hill \u2013 London 1998.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] Pisze o tym szerzej Kurpiewski, zaznaczaj\u0105c, \u017ce cho\u0107 zmiany na stanowisku pierwszego sekretarza PZPR wi\u0105za\u0142y si\u0119 z niewielkimi reorientacjami, to wi\u0119kszo\u015b\u0107 aspekt\u00f3w polityki pami\u0119ci Polski Ludowej \u2013 z pozytywnym obrazem ZSRR na czele \u2013 pozostawa\u0142a niezmienna. P. Kurpiewski, dz. cyt., s. 28.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20] P. \u015amia\u0142owski, K\u0142amstwo i prawda<\/i>, \u201eKino\u201d 2007, nr 4, s. 54. Sk\u0105din\u0105d warto odnotowa\u0107, \u017ce do tej kwestii odwo\u0142uje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c ksi\u0105\u017cka Gilberta, wi\u0119c jednego z g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w Epilogu norymberskiego<\/i>. Na jednej ze stron czytamy o hipokryzji Romana Rudenki, przedstawiciela ZSRR, kt\u00f3ry w trakcie procesu oskar\u017ca\u0142 hitlerowc\u00f3w o atak na Polsk\u0119, pomijaj\u0105c wsp\u00f3\u0142udzia\u0142 swojego pa\u0144stwa w tej napa\u015bci. O Sowietach m\u00f3wi mi\u0119dzy innymi cytowany przez Gilberta Hermann G\u00f6ring: Nie pomy\u015bla\u0142em, \u017ce mog\u0105 by\u0107 tak bezwstydni, aby wspomnie\u0107 o Polsce.<\/i> (\u2026) zaatakowali [j\u0105] w tym samym czasie co my. To wszystko by\u0142o spraw\u0105 uzgodnion\u0105 wcze\u015bniej<\/i>. Zob. G.M. Gilbert, dz. cyt., s. 160.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] W. Guynn, Przekszta\u0142canie historii w filmie<\/i>, prze\u0142. T. Rutkowska, K. Kosi\u0144ska, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2010, nr 69, s. 13.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22] M. Ferro, Kino i historia<\/i>, prze\u0142. T. Falkowski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011, s. 217.\u00a0[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23] R.A. Rosenstone, dz. cyt., s. 104. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

Autotematyczny wyk\u0142ad o historii. O\u00a0Epilogu norymberskim\u00a0<\/i>Jerzego Antczaka<\/b><\/p>\n

Artyku\u0142 koncentruje si\u0119 na autotematyzmie filmu\u00a0Epilog norymberski<\/i>\u00a0(1970) wyre\u017cyserowanego przez Jerzego Antczaka. Autor wyr\u00f3\u017cnia dzie\u0142o na tle polskiego kina historycznego, kt\u00f3re zwykle charakteryzowa\u0142o si\u0119 narracyjn\u0105 schematyczno\u015bci\u0105 i konwencjonalno\u015bci\u0105, analizuj\u0105c je przez pryzmat oryginalnego sposobu opowiadania. Narracja\u00a0Epilogu norymberskiego\u00a0<\/i>bazuje na nieustannym podkre\u015blaniu fikcjonalno\u015bci przekazu audiowizualnego (vide\u00a0<\/i>posta\u0107 Andrzeja \u0141apickiego wcielaj\u0105cego si\u0119 tu w role prokuratora Roberta Jacksona, narratora oraz samego siebie), co nadaje filmowi charakteru dzie\u0142a\u00a0quasi<\/i>-dokumentalnego. Antczak pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 w dziele rozmaitymi chwytami autotematycznymi (cho\u0107by filmem w filmie, z\u0142amaniem zasady \u201eczwartej \u015bciany\u201d czy ujawnianiem procesu realizacji) nie w celu podkre\u015blenia w\u0105tpliwo\u015bci tw\u00f3rc\u00f3w co do realizowanego dzie\u0142a, ale aby uwypukli\u0107 dydaktyczny i dyskursywny charakter\u00a0Epilogu norymberskiego<\/i>.<\/p>\n

A reflexive lecture on history. About Jerzy Antczak\u2019s\u00a0<\/b>Epilogue at Nurnberg<\/i><\/b><\/p>\n

The paper aims to focus on the reflexive poetics of Jerzy Antczak\u2019s film\u00a0Epilogue at Nurnberg\u00a0<\/em>(1970). The author distinguishes the film from the Polish historical cinema, which was usually characterized by narrative schemes and conventionality, and analyzes its original storytelling mode. The narrative of\u00a0Epilogue at Nurnberg\u00a0<\/em>is based on the constant emphasis of the fictionality of the plot (vide\u00a0<\/em>Andrzej \u0141apicki, who in the film plays the prosecutor Robert Jackson and also acts as both himself and the narrator of the story), which makes the film feel like a semi-documentary work. Antczak used various reflexive modes (including a film within a film, breaking the fourth wall, and the depiction of the process of production) not to express the filmmakers\u2019 uncertainty but to emphasize the didactic and discursive layer of\u00a0Epilogue at Nurnberg<\/em>.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe:<\/b>\u00a0autotematyzm, refleksywno\u015b\u0107, historia, Jerzy Antczak, historiozofia, film historyczny, narracja filmowa<\/p>\n

Pawe\u0142 Bili\u0144ski \u2013\u00a0<\/b>adiunkt w Instytucie Bada\u0144 nad Kultur\u0105 Uniwersytetu Gda\u0144skiego, autor rozprawy doktorskiej o autotematyzmie w polskim filmie fabularnym. Kurator filmowy w\u00a0Klubie \u017bak, gdzie przez wiele lat zajmowa\u0142 si\u0119 edukacj\u0105 filmow\u0105. By\u0142 jednym z\u00a0pomys\u0142odawc\u00f3w i\u00a0redaktor\u00f3w internetowego programu o\u00a0kinie \u201eAmatorzy TV\u201d. Jest sta\u0142ym wsp\u00f3\u0142pracownikiem magazynu \u201eEkrany\u201d. Wsp\u00f3\u0142redagowa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119\u00a0Orson Welles. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 \u2013 recepcja \u2013 dziedzictwo<\/i>.\u00a0<\/i>Publikowa\u0142 mi\u0119dzy innymi na \u0142amach \u201eStudi\u00f3w Filmoznawczych\u201d, \u201eBlizy\u201d, \u201eLampy\u201d, \u201ePanoptikum\u201d,\u00a0portalu edukacjafilmowa.pl oraz w tomach zbiorowych.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ogl\u0105daj\u0105c wyprodukowane w XX wieku polskie filmy historyczne \u2013 niezale\u017cnie od tego, jak\u0105 epok\u0119 portretuj\u0105 \u2013 raczej rzadko zwracamy uwag\u0119 na spos\u00f3b opowiadania. Ich tw\u00f3rcy o wiele wi\u0119kszy nacisk k\u0142adli na inscenizacj\u0119 i estetyk\u0119 dzie\u0142a, ani\u017celi innowacyjno\u015b\u0107 w zakresie narracji utworu audiowizualnego. Potwierdzaj\u0105 to spostrze\u017cenia autor\u00f3w ksi\u0105\u017cek traktuj\u0105cych o polskim filmie. Kino historyczne okresu stalinizmu… Czytaj wi\u0119cej »Autotematyczny wyk\u0142ad o historii. O „Epilogu norymberskim” Jerzego Antczaka<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":604,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[260],"tags":[163,261,91,197,262,269,221],"ppma_author":[222],"class_list":["post-211","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-3-2020","tag-autotematyzm","tag-film-historyczny","tag-historia","tag-historiozofia","tag-jerzy-antczak","tag-narracja-filmowa","tag-refleksywnosc"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t