{"id":210,"date":"2019-12-09T00:00:00","date_gmt":"2019-12-08T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2019\/12\/09\/opozycyjna-wyobraznia-w-sztuce-wideo-anny-baumgart\/"},"modified":"2021-06-25T14:31:22","modified_gmt":"2021-06-25T13:31:22","slug":"opozycyjna-wyobraznia-w-sztuce-wideo-anny-baumgart","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/opozycyjna-wyobraznia-w-sztuce-wideo-anny-baumgart\/","title":{"rendered":"„Opozycyjna wyobra\u017ania” w sztuce wideo Anny Baumgart"},"content":{"rendered":"

Prace wideo Anny Baumgart z lat 1997\u201398 (Wszystko co ona robi<\/i>; Kto m\u00f3wi<\/i>) stawiaj\u0105 typowe dla sztuki krytycznej pytania dotycz\u0105ce to\u017csamo\u015bci jednostki, jej relacji z kultur\u0105, obowi\u0105zuj\u0105cymi w niej wzorcami oraz normami spo\u0142ecznymi. Artystka pr\u00f3buje odpowiedzie\u0107 na nie z perspektywy feministycznej, zwracaj\u0105c uwag\u0119 przede wszystkim na kwestie seksualno\u015bci, cielesno\u015bci oraz spo\u0142eczno-kulturowych uwarunkowa\u0144 to\u017csamo\u015bci p\u0142ciowej. W filmowanych przez ni\u0105 obrazach kobieco\u015bci, m\u0119sko\u015bci i relacji mi\u0119dzy p\u0142ciami nieustannie przewijaj\u0105 si\u0119 idee \u201ewolno\u015bci, r\u00f3wno\u015bci, siostrze\u0144stwa\u201d, wypunktowane w tytule wywiadu, kt\u00f3ry z artystk\u0105 przeprowadzi\u0142a Ma\u0142gorzata Czy\u0144ska<\/a>[2]<\/a>. Pojawiaj\u0105ce si\u0119 w rozmowie nawi\u0105zania do sztuki kobiet i refleksji feministycznej wskazuj\u0105, jak wa\u017cne w tw\u00f3rczo\u015bci artystki pozostaj\u0105 kwestie zwi\u0105zane z to\u017csamo\u015bci\u0105 p\u0142ciow\u0105, okre\u015blaj\u0105cymi j\u0105 normami i ich spo\u0142eczno-kulturowymi uwarunkowaniami. Baumgart potwierdza, \u017ce zagadnienia te s\u0105 dla niej wa\u017cne, zaznacza jednak, i\u017c \u015bwiadomo\u015b\u0107 istnienia (i powielania) wzorc\u00f3w kulturowych sk\u0142ania j\u0105 nie tyle do ich obrazowania, co do przekraczania wyznaczonych przez nie granic. W r\u00f3wnie transgresyjny spos\u00f3b artystka podchodzi do podzia\u0142\u00f3w mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi obszarami kreacji \u2013 sztuk\u0105, kinem, wideo \u2013 prze\u0142amuj\u0105c je i negocjuj\u0105c w kolejnych projektach. Na jej artystyczne dzia\u0142ania z kamer\u0105 mo\u017cna patrze\u0107 jak na przejaw filmowego feminizmu<\/i><\/a>[3]<\/a>, definiowanego przez Patrici\u0119 Mellencamp jako podej\u015bcie jednocze\u015bnie autorefleksyjne (dotycz\u0105ce w\u0142asnych dzia\u0142a\u0144 tw\u00f3rczych), historyczne (oparte na \u015bwiadomo\u015bci rozwoju i ewolucji feminizmu) oraz krytyczne (pozwalaj\u0105ce analizowa\u0107 wizerunki i narracje). Z tej perspektywy w sztuce wideo Baumgart, podobnie jak w kinie kobiet, najwa\u017cniejsza jest autorska postawa, oparta na szacunku dla kobiet i ich my\u015bli, [\u2026] poznaniu siebie i swojej warto\u015bci, odwadze i aktywno\u015bci<\/i><\/a>[4]<\/a>.<\/p>\n

W tym kontek\u015bcie ciekawe wydaje si\u0119 zestawienie ze sob\u0105 tych prac wideo zrealizowanych przez Baumgart, kt\u00f3rych celem pozostaje wychodzenie poza binarno\u015b\u0107 p\u0142ci, kt\u00f3ra bardzo cz\u0119sto jest opresyjna, i prowadzenie narracji dalej<\/i><\/a>[5]<\/a>. Od lat 90. autorka konsekwentnie powraca do motyw\u00f3w kobiecego do\u015bwiadczenia zwi\u0105zanego z relacjami z w\u0142asnym cia\u0142em i psychik\u0105, innymi lud\u017ami, przestrzeni\u0105 spo\u0142eczn\u0105 i prywatn\u0105, a tak\u017ce histori\u0105 indywidualn\u0105 i zbiorow\u0105. Realizacje wideo, takie jak Ekstatyczki, histeryczki i inne \u015bwi\u0119te<\/i> (2004), Do utworu o matce i ojczy\u017anie Bo\u017ceny Keff<\/i> (2008) czy \u015awie\u017ce wi\u015bnie<\/i> (2010), ukazuj\u0105 ca\u0142\u0105 skal\u0119 zmys\u0142owych, fizycznych i psychicznych dozna\u0144, cz\u0119sto pomijanych lub marginalizowanych w narracjach o kobieco\u015bci. Wykreowane w nich opowie\u015bci oraz ich bohaterki, mimo swojej umowno\u015bci i symboliczno\u015bci, odnosz\u0105 si\u0119 do konkretnych sytuacji, stan\u00f3w emocjonalnych kobiet, prze\u017cytych przez nie traum i zwi\u0105zanych z nimi wspomnie\u0144.<\/p>\n

Fantazyjno-dokumentacyjny charakter wizji Baumgart czyni z niej realizatork\u0119 polityki umiejscowienia<\/i>, o jakiej pisa\u0142a Adrienne Rich<\/a>[6]<\/a>. Dla tej ameryka\u0144skiej eseistki, autorki tekst\u00f3w naukowych i literackich ju\u017c na pocz\u0105tku lat 80. sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce feministyczne koncepcje, jakie zrodzi\u0142y si\u0119 po 1968 roku w ramach feminizmu drugiej fali, mimo swojego krytycyzmu i radykalizmu nie doprowadzi\u0142y do rozwi\u0105zania problem\u00f3w zwi\u0105zanych z nier\u00f3wno\u015bci\u0105 mi\u0119dzy p\u0142ciami. Za g\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0119 ich s\u0142abego oddzia\u0142ywania Rich uzna\u0142a sk\u0142onno\u015b\u0107 do uog\u00f3lnie\u0144 na temat kobiet \u2013 w domy\u015ble bia\u0142ych, wykszta\u0142conych i samodzielnych ekonomicznie \u2013 traktowanych jak figury wyabstrahowane z o wiele bardziej przecie\u017c z\u0142o\u017conej rzeczywisto\u015bci. Dlatego Rich zaproponowa\u0142a, by w krytycznym spojrzeniu na wzorce kobieco\u015bci oraz spo\u0142ecze\u0144stwo i kultur\u0119 patriarchaln\u0105 zastosowa\u0107 polityk\u0119 umiejscowienia, polegaj\u0105c\u0105 na lokalizacji do\u015bwiadcze\u0144 kobiet w konkretnym czasie, miejscu i kontek\u015bcie spo\u0142eczno-politycznym oraz kulturowym. Gdy Anna Baumgart m\u00f3wi, \u017ce w pocz\u0105tkowym okresie swojej tw\u00f3rczo\u015bci odkry\u0142a film jako swoje medium, bowiem dzi\u0119ki kamerze zyska\u0142a intymny kontakt z portretowanymi kobietami, oznacza to, \u017ce \u2013 jak Rich \u2013 dokona\u0142a przej\u015bcia od abstrakcji do \u201ematerii\u201d \u2013 cia\u0142a, spo\u0142ecze\u0144stwa, narodu. Tym samym zrezygnowa\u0142a z kategorii \u201ezawsze\u201d, \u201emy\u201d na rzecz \u201eja\u201d i \u201ewtedy\u201d\/\u201eteraz\u201d.<\/p>\n

W trakcie kr\u0119cenia pierwszych obraz\u00f3w Baumgart zaprasza do wsp\u00f3\u0142pracy kobiety ze swojego otoczenia, s\u0105siadki, przyjaci\u00f3\u0142ki, a chc\u0105c nawi\u0105za\u0107 z nimi relacj\u0119, stawia i sobie, i im \u201elokalizuj\u0105ce\u201d pytania: \u201eKiedy, gdzie, w jakich warunkach dane stwierdzenie bywa prawdziwe\u201d<\/a>[7]<\/a>. Wizualnym sposobem umiejscowienia bohaterek staje si\u0119 dla artystki spos\u00f3b filmowania, eksponuj\u0105cy od niemal pierwszych kadr\u00f3w materialno\u015b\u0107 i pierwszoplanowo\u015b\u0107 postaci. U\u017cycie wideo pozwala na swobod\u0119 w kreowaniu wizji \u017cycia kobiet, wy\u0142aniaj\u0105cego si\u0119 z obraz\u00f3w, napis\u00f3w i ustnych wypowiedzi. Pisz\u0105c o polityce umiejscowienia, Rich zrezygnowa\u0142a z konwencjonalnego, ci\u0105g\u0142ego tekstu, proponuj\u0105c w zamian kilkuzdaniowe notatki, oddzielone od siebie niezadrukowanymi przestrzeniami. Bia\u0142e partie stron by\u0142y dla niej symbolem odr\u0119bno\u015bci i podzia\u0142\u00f3w mi\u0119dzy kobietami, cz\u0119sto niedostrzeganych lub pomijanych w rozwa\u017caniach teoretycznych. Dla Baumgart form\u0105 zasygnalizowania indywidualizmu i r\u00f3\u017cnorodno\u015bci kobiecych podmiot\u00f3w jest monta\u017c r\u00f3\u017cnych uj\u0119\u0107 \u2013 od zbli\u017ce\u0144 do plan\u00f3w pe\u0142nych. W tr\u00f3jdzielnej pracy Ekstatyczki, histeryczki i inne \u015bwi\u0119te<\/i> zabiegi monta\u017cowe podkre\u015blaj\u0105 wielo\u015b\u0107 postaci i ich intymnych rytua\u0142\u00f3w, zwi\u0105zanych z samookaleczeniem, masturbacj\u0105, bulimi\u0105, zamykaniem si\u0119 w wewn\u0119trznym \u015bwiecie dozna\u0144. Poszczeg\u00f3lne kadry pokazuj\u0105 bohaterki z r\u00f3\u017cnych punkt\u00f3w widzenia, ods\u0142aniaj\u0105 ich domowe otoczenie lub koncentruj\u0105 si\u0119 na detalach: palcach przeczesuj\u0105cych w\u0142osy, \u015bladach z\u0119b\u00f3w na sk\u00f3rze, plamach krwi w \u0142azience, zakrwawionych d\u0142oniach i stopach. Za ka\u017cdym z zachowa\u0144 stoi kobieca posta\u0107 ze swoimi emocjami i psychik\u0105, umiejscowiona na chwil\u0119 w dziele artystki, w kt\u00f3rym znalaz\u0142a si\u0119 przestrze\u0144 dla wsp\u00f3\u0142czesnych reprezentantek \u201eekstatyczek, histeryczek i innych \u015bwi\u0119tych\u201d.<\/p>\n

<\/em><\/p>\n

Do utworu o matce i ojczy\u017anie Bo\u017ceny Keff<\/em>, \u017ar\u00f3d\u0142o: archiwum prywatne artystki<\/span><\/p>\n

Dla podkre\u015blenia nastroju i emocji Baumgart u\u017cywa kadr\u00f3w, kt\u00f3rych kompozycja intryguje i\/lub niepokoi, jak w przypadku pracy Do utworu o matce i ojczy\u017anie<\/i>, w kt\u00f3rej uwag\u0119 przykuwa scenografia<\/a>[8]<\/a>. Tworz\u0105 j\u0105 ciemne \u015bciany pustego pomieszczenia oraz drzwi \u2013 wp\u00f3\u0142otwarte, a jednocze\u015bnie niedost\u0119pne, bo zawieszone zbyt wysoko nad pod\u0142og\u0105, by umo\u017cliwi\u0107 przekroczenie progu. Wideo rozpoczyna si\u0119 od zmontowanych ze sob\u0105 zbli\u017ce\u0144 poruszaj\u0105cych si\u0119 i wzajemnie dotykaj\u0105cych kobiecych cia\u0142. Mo\u017cna je zidentyfikowa\u0107 dopiero wtedy, gdy w kadrze pojawi\u0105 si\u0119 dwie bohaterki podobnie ubrane i uczesane, wyra\u017caj\u0105ce ka\u017cdym gestem si\u0142\u0119 \u0142\u0105cz\u0105cej je wi\u0119zi, ale i r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 towarzysz\u0105cych jej uczu\u0107. W sytuacji nieustannego kontaktu tworz\u0105 relacj\u0119 opart\u0105 na wzajemnym zainteresowaniu, czu\u0142o\u015bci, przywi\u0105zaniu. Wzajemne wsparcie okazuje si\u0119 najbardziej potrzebne w momencie, gdy jedna z kobiet pr\u00f3buje si\u0119 wydosta\u0107 na zewn\u0105trz przez zawieszone nad pod\u0142og\u0105 uchylone drzwi. W\u00f3wczas staje si\u0119 jasne, \u017ce aby tego dokona\u0107, potrzebuje pomocy drugiej, samodzielnie nie jest bowiem w stanie wspi\u0105\u0107 si\u0119 na poziom progu. Ciekawo\u015b\u0107 i pragnienie wyswobodzenia si\u0119 z klaustrofobicznego pokoju s\u0105 r\u00f3wnie silne jak obawa przed rozerwaniem istniej\u0105cej wi\u0119zi.<\/p>\n

Nawi\u0105zanie do tekstu Bo\u017ceny Keff Utw\u00f3r o Matce i Ojczy\u017anie <\/i>sprawia, \u017ce w pracy Baumgart zachodzi jeszcze inny typ umiejscowienia, wynikaj\u0105cy z zasygnalizowanego w tytule biograficznego, a zarazem historycznego charakteru literackiej narracji. Keff skoncentrowa\u0142a si\u0119 na opisaniu skomplikowanych relacji matki i c\u00f3rki, reprezentuj\u0105cych dwa pokolenia: bezpo\u015brednio do\u015bwiadczone Holokaustem i wychowane w cieniu jego traumy. Zarejestrowany przez Baumgart pantomimiczny spektakl z udzia\u0142em dw\u00f3ch podobnych do siebie postaci w bia\u0142ych sukienkach jest form\u0105 reinterpretacji kobiecej historii, eksponuj\u0105cej relacje matriarchalne z towarzysz\u0105cymi im emocjami i napi\u0119ciami.<\/p>\n

Anna Baumgart poprzez swoje filmowe odczytanie tekstu Keff dokona\u0142a jeszcze jednego umiejscowienia \u2013 i siebie, i swoich bohaterek \u2013 w przestrzeni sztuki oraz w galerii, do kt\u00f3rej kuratorki Anka Sasnal i Martyna Sztaba zaprosi\u0142y artystki gotowe nawi\u0105za\u0107 dialog z zadan\u0105 im lektur\u0105. Na wystawie Moja matka nie jest boska<\/i> (Krak\u00f3w, Bunkier Sztuki, 2008) wideo Baumgart zaistnia\u0142o po\u015br\u00f3d r\u00f3\u017cnorodnych interpretacji Utworu o Matce i Ojczy\u017anie<\/i>. Dzi\u0119ki temu sta\u0142o si\u0119 jedn\u0105 z autorskich wypowiedzi sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na sztuk\u0119 kobiet \u2013 wewn\u0119trznie zr\u00f3\u017cnicowan\u0105 i polifoniczn\u0105, gdy\u017c obejmuj\u0105c\u0105 g\u0142osy niezale\u017cnych indywidualno\u015bci tw\u00f3rczych, dla kt\u00f3rych nie zawsze jest miejsce w tradycji artystycznej.<\/p>\n

<\/p>\n

 \u015awie\u017ce wi\u015bnie<\/em>, \u017ar\u00f3d\u0142o: archiwum prywatne artystki<\/span><\/span><\/p>\n

Motyw przesz\u0142o\u015bci i zwi\u0105zanych z ni\u0105 wspomnie\u0144 powraca w pracy \u015awie\u017ce wi\u015bnie<\/i> (2010), w kt\u00f3rej do\u015bwiadczenia kobiet z czas\u00f3w II wojny \u015bwiatowej zostaj\u0105 odtworzone na podstawie indywidualnych zapisk\u00f3w i historycznych bada\u0144, po czym przepracowane przy u\u017cyciu ustawie\u0144 hellingerowskich. W schemat terapii pozwalaj\u0105cej za pomoc\u0105 zaaran\u017cowanych uk\u0142ad\u00f3w os\u00f3b zobrazowa\u0107 jednostkowe problemy i traumy Baumgart wprowadza posta\u0107 aktorki Klary (Klara Bielawka). Staje si\u0119 ona swoistym medium-przeka\u017anikiem dla wspomnie\u0144 kobiet wykorzystywanych seksualnie w czasach wojny. W przestrzeni pustej teatralnej sceny, przypominaj\u0105cej sceneri\u0119 filmu Dogville <\/i>(2003) Larsa von Triera, wybrzmiewaj\u0105 zapominane lub skrywane historie: Polki Barbary zgwa\u0142conej przez radzieckich \u017co\u0142nierzy oraz Niemki Frau W. zmuszonej do prostytucji w nazistowskim obozie w Auschwitz. Ich losy nie s\u0105 jedynie aktorskim materia\u0142em o biograficznym charakterze, tworz\u0105 bowiem rodzaj do\u015bwiadczeniowego balastu, z kt\u00f3rym musz\u0105 si\u0119 skonfrontowa\u0107 kolejne pokolenia kobiet. Powi\u0105zania te najlepiej oddaje uj\u0119cie z g\u00f3ry, pokazuj\u0105ce le\u017c\u0105c\u0105 na metalowym \u0142\u00f3\u017cku Klar\u0119 zmagaj\u0105c\u0105 si\u0119 w intymnym monologu z przywo\u0142anymi wspomnieniami. Mierzy si\u0119 z nimi r\u00f3wnie\u017c historyczka Joanna Ostrowska, prowadz\u0105ca badania w archiwach oboz\u00f3w koncentracyjnych i innych instytucjach, cz\u0119sto niech\u0119tnie ods\u0142aniaj\u0105cych niechlubne dane o wojennych prze\u017cyciach kobiet<\/a>[9]<\/a>. Dope\u0142nieniem jej wypowiedzi oraz opowie\u015bci przekazywanych przez Klar\u0119 s\u0105 fragmenty film\u00f3w dokumentalnych i kronik ilustruj\u0105cych tak\u017ce proces powojennej stygmatyzacji i odrzucenia ofiar przemocy seksualnej. W\u0105tki te pojawiaj\u0105 si\u0119 ponownie w projekcie filmowym \u015awie\u017ce wi\u015bnie. Appendix<\/i> (2010), kt\u00f3ry pos\u0142u\u017cy\u0142 artystce do sformu\u0142owania wprost nurtuj\u0105cych j\u0105 (ale te\u017c Joann\u0119 i Klar\u0119) pyta\u0144 na temat przemilczanej historii kobiet oraz sposob\u00f3w jej wypowiedzenia\/wyra\u017cenia w badaniach naukowych, w sztuce.<\/p>\n

Dla Baumgart kwestia oddania g\u0142osu kobietom jest r\u00f3wnie wa\u017cna, co kwestia ich obrazowania w kinie i kulturze popularnej. W cyklu Prawdziwe?<\/i> (2001) artystka wykorzysta\u0142a technik\u0119 found footage<\/i>, by dokona\u0107 drastycznej ingerencji w filmow\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 i wmontowa\u0107 sw\u00f3j w\u0142asny wizerunek w istniej\u0105ce kadry. Jako materia\u0142 dla swojej polityki umiejscowienia wybra\u0142a sceny z film\u00f3w Mi\u015b <\/i>(Stanis\u0142aw Bareja, 1981) oraz Lec\u0105 \u017curawie <\/i>(Michai\u0142 Ka\u0142atozow, 1957), w kt\u00f3rych postacie kobiece podporz\u0105dkowane s\u0105 konwencjom okre\u015blaj\u0105cym ich rol\u0119 w \u015bwiecie przedstawionym<\/a>[10]<\/a>. Oba tytu\u0142y to rozpoznawalne utwory, maj\u0105ce swoje miejsce w kinowej tradycji oraz w historycznych opracowaniach, a tak\u017ce w pami\u0119ci publiczno\u015bci. Tymczasem Baumgart, wbrew kanonicznym czy spontanicznym odczytaniom, dokonuje subwersywnego ogl\u0105du wybranych film\u00f3w, czyni\u0105c siebie sam\u0105 bohaterk\u0105 \u015bwiata przedstawionego. Narusza w ten spos\u00f3b kompozycj\u0119 i ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 \u201eprawdziwych\u201d obraz\u00f3w kobieco\u015bci oraz stoj\u0105ce za nimi wzorce.<\/p>\n

Strategi\u0119 umiejscowienia siebie w filmowej przestrzeni mo\u017cna uzna\u0107 za form\u0119 realizacji przez artystk\u0119 tego, co Rosi Braidotti w rozwa\u017caniach na temat nomadycznych podmiot\u00f3w nazywa feministyczn\u0105 postmodernistyczn\u0105 praktyk\u0105<\/a><\/i>[11]<\/a>, mocno podkre\u015blaj\u0105c jej radykalny charakter. W przypadku prac Baumgart radykalizm tkwi w autorskim ge\u015bcie naruszenia sp\u00f3jno\u015bci tekstu filmowego i przej\u0119cia w nim pozycji zarezerwowanej dla bohaterek wykreowanych przez tw\u00f3rc\u00f3w zgodnie z konwencj\u0105 melodramatu czy komedii. Pojawienie si\u0119 w kadrze wsp\u00f3\u0142czesnej tw\u00f3rczyni \u015bwiadomej schemat\u00f3w opowiadania i obrazowania, ka\u017ce zastanowi\u0107 si\u0119 nad ekranowymi wizerunkami kobieco\u015bci i regu\u0142ami ich powstawania.<\/p>\n

<\/p>\n

Zdobywcy s\u0142o\u0144ca<\/em>, \u017ar\u00f3d\u0142o: archiwum prywatne artystki<\/span><\/p>\n

W Zdobywcach s\u0142o\u0144ca<\/i> (2011) Anna Baumgart ponownie stosuje technik\u0119 found footage<\/i>, tym razem po to, by wykorzystuj\u0105c filmowe archiwalia, zobrazowa\u0107 klimat czas\u00f3w awangardy z pierwszych dekad XX wieku i przywo\u0142a\u0107 jej najbardziej znacz\u0105ce postacie. Osi\u0105 narracji jest badana przez historyka Andrzeja Turowskiego legenda \u201eparowozu dziej\u00f3w\u201d \u2013 agitacyjnego poci\u0105gu komunistycznego, maj\u0105cego pokona\u0107 wiod\u0105c\u0105 przez Polsk\u0119 tras\u0119 z Moskwy do Berlina. Podobnie jak w \u015awie\u017cych wi\u015bniach<\/i>, spogl\u0105daj\u0105c w przesz\u0142o\u015b\u0107, Baumgart buduje jej obraz niczym mozaik\u0119, na kt\u00f3r\u0105 sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cne, dope\u0142niaj\u0105ce si\u0119 lub wykluczaj\u0105ce tre\u015bci i punkty widzenia. Dlatego filmuj\u0105c wypowiedzi specjalist\u00f3w i fascynat\u00f3w tajemniczego \u201eparowozu\u201d, pozwala r\u00f3wnocze\u015bnie, by przed kamer\u0105 wybrzmia\u0142y g\u0142osy z przesz\u0142o\u015bci utrwalone w kronikach, prywatnych listach, wspomnieniach i oficjalnych, cho\u0107 cz\u0119sto utajnionych dokumentach. Kwesti\u0105 scalaj\u0105c\u0105 opowie\u015bci zwi\u0105zane z radzieckim poci\u0105giem jest relacja mi\u0119dzy sztuk\u0105 a ideologi\u0105 \u2013 inspiruj\u0105c\u0105, uwodz\u0105c\u0105, ale tak\u017ce ograniczaj\u0105c\u0105 i niszcz\u0105c\u0105 \u2013 pod kt\u00f3rej wp\u0142ywem pozostawali arty\u015bci ze Zwi\u0105zku Sowieckiego i z innych kraj\u00f3w. Zamiast zadawa\u0107 pytania o to, co w Zdobywcach s\u0142o\u0144ca<\/i> jest faktem, a co fikcj\u0105, mo\u017cna potraktowa\u0107 projekt artystki jako kreacyjn\u0105 wizj\u0119 awangardy, wy\u0142aniaj\u0105c\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z radzieckich dokument\u00f3w, ale tak\u017ce zacytowanych tu film\u00f3w. Zw\u0142aszcza \u017ce ich lista obejmuje nowatorskie i eksperymentalne tytu\u0142y, jak cho\u0107by Przygoda cz\u0142owieka poczciwego<\/i> (1937) Stefana i Franciszki Themerson\u00f3w, wchodz\u0105cych w polemiczny dialog z konwencjami narracji i filmowego obrazowania.<\/p>\n

\n

Ka\u017cda z filmowych prac Anny Baumgart jest realizacj\u0105 \u201epolityki podmiotowo\u015bci\u201d, kt\u00f3ra w ponowoczesnej refleksji feministycznej oznacza poszukiwanie miejsc, w kt\u00f3rych mo\u017cna stawia\u0107 op\u00f3r<\/a><\/i>[12]<\/a>. Efektem takich poszukiwa\u0144 jest praca Ciemna materia sztuki<\/i> (2016), w kt\u00f3rej artystka przygl\u0105da si\u0119 \u017cyciu intelektualnemu i artystycznemu w Polsce, analizuj\u0105c nap\u0119dzaj\u0105ce go mechanizmy w\u0142adzy, gwiazdorstwa, rywalizacji, walki o dofinansowanie. Osoby wypowiadaj\u0105ce si\u0119 przed kamer\u0105 nie s\u0105 widoczne w kadrze, kt\u00f3ry jest prawie w ca\u0142o\u015bci zas\u0142oni\u0119ty ciemnym kwadratem. Ten brak \u201ereprezentacji medialnej\u201d sprawia, \u017ce ich g\u0142osy na temat w\u0142asnej pracy, statusu i mo\u017cliwo\u015bci wybrzmiewaj\u0105 jeszcze dosadniej. Krytyka nakierowana na instytucje i konsekwencje ich dzia\u0142a\u0144 s\u0142u\u017cy zwr\u00f3ceniu uwagi na jednostki tw\u00f3rcze oraz przypomnieniu, \u017ce to arty\u015bci stanowi\u0105cy tzw. ciemn\u0105 materi\u0119 wypracowuj\u0105 dobro wsp\u00f3lne, jakim jest sztuka<\/a><\/i>[13]<\/a>.<\/p>\n

Dla Rich stosowanie polityki umiejscowienia w praktyce oznacza\u0142o konieczno\u015b\u0107 (i umiej\u0119tno\u015b\u0107) traktowania siebie r\u00f3wnocze\u015bnie i jako cia\u0142o prywatne, wra\u017cliwe, reaguj\u0105ce, i jako cia\u0142o publiczne, odpowiedzialne, \u015bwiadome. Takie dwoiste podej\u015bcie do siebie widoczne jest w Ciemnej materii sztuki<\/i>, gdzie artystka umiejscawia siebie \u201ew\u201d, a r\u00f3wnocze\u015bnie \u201ewobec\u201d r\u00f3\u017cnych wydarze\u0144, przestrzeni, os\u00f3b z rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rej funkcjonuje. Wielow\u0105tkowa kompozycja postaci, plener\u00f3w i artystycznych dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3rym Baumgart przygl\u0105da si\u0119 z zewn\u0105trz okiem kamery, ka\u017ce wprowadzi\u0107 do interpretacji tej pracy, obok umiejscowienia, tak\u017ce w\u0105tek nomadycznej \u015bwiadomo\u015bci<\/i>. W uj\u0119ciu Braidotti tego rodzaju p\u0142ynna i transgresyjna \u015bwiadomo\u015b\u0107 jawi si\u0119 bowiem jako forma obrony przed przyswojeniem lub uznaniem dominuj\u0105cych sposob\u00f3w reprezentacji siebie<\/a><\/i>[14]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

Ciemna materia sztuki, \u017ar\u00f3d\u0142o: archiwum prywatne artystki<\/span><\/p>\n

Filmuj\u0105c postacie polskiego \u015bwiata sztuki, wykorzystuj\u0105c ich wizerunki oraz wypowiedzi w formie wizualnych i s\u0142ownych kola\u017cy \u2013 zas\u0142oni\u0119te plansz\u0105 twarze badaczy i krytyk\u00f3w (ods\u0142oni\u0119te na ko\u0144cu) i g\u0142os z offu \u2013 Baumgart stara si\u0119 unikn\u0105\u0107 przyporz\u0105dkowania i klasyfikacji. Wypowiada si\u0119 jako przedstawicielka \u201eciemnej materii\u201d, w kt\u00f3rej b\u0142yszcz\u0105 lub nikn\u0105 postacie tw\u00f3rc\u00f3w, portretowanych w swoich pracowniach, podczas pracy albo w momentach prywatno\u015bci, podejmuj\u0105cych rozmow\u0119 lub w milczeniu patrz\u0105cych w obiektyw. Do \u201eciemnej materii\u201d mo\u017cna te\u017c zaliczy\u0107 kobiec\u0105 posta\u0107 przewijaj\u0105c\u0105 si\u0119 na ekranie od pierwszego kadru, zwracaj\u0105c\u0105 uwag\u0119 za\u0142o\u017conymi na g\u0142ow\u0119 maskuj\u0105cymi rajstopami, kt\u00f3rych czarna, niewykorzystana nogawka powiewa prowokacyjnie przy ka\u017cdym ruchu. Poprzez Ciemn\u0105 materi\u0119 sztuki<\/i> artystka wpisuje si\u0119 do grupy, w kt\u00f3rej feministki \u2013 lub inni krytyczni intelektuali\u015bci jako podmioty nomadyczne \u2013 s\u0105 tymi, kt\u00f3rzy zapomnieli zapomnie\u0107 o niesprawiedliwo\u015bci czy symbolicznym ub\u00f3stwie, ich pami\u0119\u0107 dzia\u0142a pod pr\u0105d, podejmuj\u0105 oni rebeli\u0119 w imieniu ujarzmionej wiedzy<\/a><\/i>[15]<\/a>.<\/p>\n

W notatkach do swoich tekst\u00f3w Adrienne Rich nazywa\u0142a siebie \u201epoetk\u0105 opozycyjnej wyobra\u017ani\u201d, uznaj\u0105c, \u017ce to okre\u015blenie najbardziej oddaje charakter jej tw\u00f3rczych dokona\u0144, w kt\u00f3rych prezentowa\u0142a alternatywne ogl\u0105dy siebie, \u017cycia, kultury. Anna Baumgart w r\u00f3wnie kreacyjny i autorski spos\u00f3b umiejscawia siebie i swoje bohaterki w pracach artystycznych, w relacjach osobistych i zawodowych. Jak podkre\u015bla: Ci\u0105gle przepracowuj\u0119 relacj\u0119 z kobietami w polu sztuki, polu spo\u0142ecznym, prywatnym<\/a><\/i>[16]<\/a>. W swoich dzia\u0142aniach staje si\u0119 cz\u0119sto artystk\u0105 \u201eopozycyjnej wyobra\u017ani\u201d, lokuj\u0105c si\u0119 w r\u00f3\u017cnych  miejscach \u201ew\u201d oraz \u201ewobec\u201d wzor\u00f3w sztuki i kultury.<\/p>\n


<\/p>\n
\n
\n

<\/a>[1] Tekst jest rozbudowan\u0105 wersj\u0105 eseju, kt\u00f3ry powsta\u0142 przy okazji wystawy Anny Baumgart Terytorium Komancz\u00f3w<\/i> w Galerii Sztuki Wozownia w Toruniu, 14.10\u201320.11.2016. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] Wolno\u015b\u0107, r\u00f3wno\u015b\u0107, siostrze\u0144stwo. Z Ann\u0105 Baumgart rozmawia Ma\u0142gorzata Czy\u0144ska<\/i>, \u201eWysokie Obcasy\u201d, dodatek do \u201eGazety Wyborczej\u201d z 20 sierpnia 2016, nr 34, s. 9\u201311. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] P. Mellencamp, A Fine Romance. Five Ages of Film Feminism<\/i>, Temple University Press, Philadelphia 1995, s. xi. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] Tam\u017ce, s. 173. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] Wolno\u015b\u0107, r\u00f3wno\u015b\u0107, siostrze\u0144stwo<\/i>, dz. cyt., s. 10. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] A. Rich, Notes Toward a Politics of Location<\/i>, [w:] tej\u017ce, Blond, Bread and Poetry. <\/i>Selected Prose 1979-1985<\/i>, W.W. Norton & Company Inc., New York 1994, s. 639. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] Zob. M. Radkiewicz, InterTEKSTualne dialogi kobiet<\/i>, [w:] Moja matka nie jest boska [Katalog wystawy]<\/i>, red. A. Sasnal, M. Sztaba, <\/i>Korporacja Ha!art, Krak\u00f3w 2008. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] Zob. J. Ostrowska, Przemilczane. Seksualna praca przymusowa w czasie II wojny \u015bwiatowej<\/i>, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2018. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] Zob. M. Radkiewicz, W\u0142adczynie spojrzenia. Teoria filmu a praktyka re\u017cyserek i artystek<\/i>, Ha!art, Krak\u00f3w 2010, s. 149\u2013150. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] R. Braidotti, Podmioty nomadyczne. Uciele\u015bnienie i r\u00f3\u017cnica seksualna w feminizmie wsp\u00f3\u0142czesnym<\/i>, prze\u0142. A. Derra, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2009, s. 54. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] Tam\u017ce, s. 49. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13] Wolno\u015b\u0107, r\u00f3wno\u015b\u0107, siostrze\u0144stwo<\/i>, dz. cyt., s. 11. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] R. Braidotti, dz. cyt., s. 53. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] Tam\u017ce, s. 54. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16] Wolno\u015b\u0107, r\u00f3wno\u015b\u0107, siostrze\u0144stwo<\/i>, dz. cyt., s. 11. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

„Opozycyjna wyobra\u017ania” w sztuce wideo Anny Baumgart<\/b><\/p>\n

Anna Baumgart zacz\u0119\u0142a tworzy\u0107 prace wideo w latach 90., podejmuj\u0105c kwestie dotycz\u0105ce to\u017csamo\u015bci, kobieco\u015bci i m\u0119sko\u015bci oraz sposob\u00f3w ich przedstawiania w sztuce, kinie i mediach. Jej prace z tego okresu mo\u017cna rozpatrywa\u0107 w kategoriach sztuki krytycznej albo\/i feministycznej. Mo\u017cna te\u017c patrze\u0107 na nie przez pryzmat poj\u0119cia \u201eopozycyjnej wyobra\u017ani\u201d, wprowadzonego przez Adrienne Rich, bowiem pozwala ono na analiz\u0119 konsekwencji i zmienno\u015bci stylu Baumgart, podejmowanych przez ni\u0105 temat\u00f3w i  \u015brodk\u00f3w, jakimi pos\u0142uguje si\u0119 artystka.<\/p>\n

„Oppositional imagination” in Anna Baumgarts videoart<\/b><\/p>\n

The text presents selected videos by Anna Baumagrt, interpreted in terms of critical and feminist art. In her artworks Baugmart has been dealing with various issues connected to identity, femininity, masculinity and representation in visual arts, film and media. The term of „oppositional imagination”, introduced by Adrienne Rich, helps analyze and interpret Baumgarts <\/span>various works, her interests and individual working <\/span>style.    <\/p>\n

S\u0142owa kluczowe:<\/b> Anna Baumgart, wideo, sztuka krytyczna, feminizm, polskie kino kobiet, kino artystyczne<\/p>\n

Ma\u0142gorzata Radkiewicz<\/b> \u2013 filmoznawczyni. Zajmuje si\u0119 problematyk\u0105 to\u017csamo\u015bci kulturowej oraz tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 kobiet w kinie, fotografii i sztuce wsp\u00f3\u0142czesnej. Wyrazem jej zainteresowa\u0144 s\u0105 publikacje: W poszukiwaniu sposobu ekspresji. O filmach Jane Campion i Sally Potter<\/i> (2001), W\u0142adczynie spojrzenia. Teoria filmu a praktyka re\u017cyserek i artystek<\/i> (2010). Ponadto autorka ksi\u0105\u017cek: Derek Jarman. Portret indywidualisty<\/i> (2003), M\u0142ode wilki polskiego kina. Kategoria gender a debiuty lat 90.<\/i> (2006) oraz Oblicza kina queer<\/i> (2014). W latach 2015\u20132018 koordynatorka projektu badawczego Narodowego Centrum Nauki \u201ePionierki z kamer\u0105. Kobiety w kinie i fotografii w Galicji 1896\u20131945\u201d, podsumowanego w licznych artyku\u0142ach. Jako stypendystka Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w 2015 roku  prowadzi\u0142a badania opublikowane w monografii Modernistki o kinie. Kobiety w polskiej krytyce i publicystyce filmowej 1918\u20131939<\/i> (2016). Cz\u0142onkini Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego oraz Polskiego Towarzystwa Bada\u0144 nad Filmem i Mediami.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Prace wideo Anny Baumgart z lat 1997\u201398 (Wszystko co ona robi; Kto m\u00f3wi) stawiaj\u0105 typowe dla sztuki krytycznej pytania dotycz\u0105ce to\u017csamo\u015bci jednostki, jej relacji z kultur\u0105, obowi\u0105zuj\u0105cymi w niej wzorcami oraz normami spo\u0142ecznymi. Artystka pr\u00f3buje odpowiedzie\u0107 na nie z perspektywy feministycznej, zwracaj\u0105c uwag\u0119 przede wszystkim na kwestie seksualno\u015bci, cielesno\u015bci oraz spo\u0142eczno-kulturowych uwarunkowa\u0144 to\u017csamo\u015bci p\u0142ciowej. W… Czytaj wi\u0119cej »„Opozycyjna wyobra\u017ania” w sztuce wideo Anny Baumgart<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":707,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[204],"tags":[256,205,257,209,258,259],"ppma_author":[90],"class_list":["post-210","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-3-2019","tag-anna-baumgart","tag-feminizm","tag-kino-artystyczne","tag-polskie-kino-kobiet","tag-sztuka-krytyczna","tag-wideo"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t