{"id":207,"date":"2019-12-09T00:00:00","date_gmt":"2019-12-08T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2019\/12\/09\/zofia-oldak-wladczyni-przedmiotow\/"},"modified":"2021-06-25T14:31:56","modified_gmt":"2021-06-25T13:31:56","slug":"zofia-oldak-wladczyni-przedmiotow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/zofia-oldak-wladczyni-przedmiotow\/","title":{"rendered":"Zofia O\u0142dak \u2013 w\u0142adczyni przedmiot\u00f3w"},"content":{"rendered":"

Tytu\u0142 tego artyku\u0142u stanowi swego rodzaju parafraz\u0119. W 2003 roku w pierwszym tomie Autor\u00f3w kina europejskiego<\/i>, pod redakcj\u0105 Gra\u017cyny Stach\u00f3wny i Joanny Wojnickiej, ukaza\u0142 si\u0119 bowiem tekst autorstwa Bogus\u0142awa Zmudzi\u0144skiego zatytu\u0142owany Jan \u0160vankmajer we w\u0142adzy przedmiot\u00f3w, czyli pu\u0142apki spo\u0142ecze\u0144stwa<\/a><\/i>[1]<\/a>. Jego bohaterem jest Jan \u0160vankmajer \u2013 czeski surrealista, re\u017cyser, uznany (niemal) na ca\u0142ym \u015bwiecie tw\u00f3rca film\u00f3w animowanych, do inspiracji kt\u00f3rymi g\u0142o\u015bno przyznawali si\u0119 m.in. Tim Burton, Jean-Pierre Jeunet, Terry Gilliam czy bracia Stephen i Timothy Quay. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 tego praskiego alchemika, jak zwyk\u0142o si\u0119 o nim m\u00f3wi\u0107, charakteryzuje si\u0119 do\u015b\u0107 unikalnym stylem. Jan \u0160vankmajer zbiera bowiem stare, zu\u017cyte, wyrzucone na \u015bmietnik lalki, kukie\u0142ki, marionetki, niepotrzebne nikomu przedmioty i nape\u0142nia je \u017cyciem, niczym rabin Jehuda L<\/i>\u00f6w swojego Golema<\/a><\/i>[2]<\/a> <\/i>\u2013 jak pisa\u0142 o nim Jakub Majmurek. \u2013 I tak jak Golem, \u015bwiaty <\/i>\u0160vankmajera s\u0105 pokraczne i niezgrabne. \u201e\u017bycie\u201d wychodz\u0105ce spod r\u0105k animatora jest jakby ju\u017c od urodzenia zepsute, poronione, drugiej kategorii. Ale \u0160vankmajer nie przestaje go tworzy\u0107, bo w\u0142a\u015bnie w jego pokraczno\u015bci szuka drzwi do prawdziwego wyzwolenia \u2013 wyobra\u017ani, tw\u00f3rczej si\u0142y, pragnienia<\/a><\/i>[3]<\/a> \u2013 komentowa\u0142 w dalszej cz\u0119\u015bci tekstu.<\/p>\n

Rozpoczynanie artyku\u0142u po\u015bwi\u0119conego dzia\u0142alno\u015bci artystycznej Zofii O\u0142dak, polskiej animatorki, od rozwa\u017ca\u0144 na temat tw\u00f3rczo\u015bci Jana \u0160vankmajera mo\u017ce wyda\u0107 si\u0119 co najmniej zaskakuj\u0105ce (a nawet obra\u017aliwe, je\u015bli przyj\u0105\u0107 t\u0119 strategi\u0119 za pr\u00f3b\u0119 legitymizacji jej dorobku przez odwo\u0142ywanie si\u0119 do filmografii szanowanego m\u0119\u017cczyzny autora). Na pierwszy rzut oka kreuj\u0105 oni przecie\u017c zupe\u0142nie odmienn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 filmow\u0105. Jan \u0160vankmajer to g\u0142\u00f3wnie piewca rozpadu, zgnilizny, zepsucia i destrukcji. Zofia O\u0142dak natomiast \u2013 rado\u015bci, kreacji, zabawy i tw\u00f3rczego szale\u0144stwa. Oboje re\u017cyser\u00f3w charakteryzuje jednak niezwykle zbli\u017cony spos\u00f3b tworzenia animacji. W swojej tw\u00f3rczo\u015bci ch\u0119tnie si\u0119gaj\u0105 oni bowiem po otaczaj\u0105ce ich przedmioty codziennego u\u017cytku, najzwyczajniejsze artefakty, kt\u00f3rym nast\u0119pnie nadaj\u0105 \u017cycie dzi\u0119ki wykorzystywanym przez siebie technikom animacyjnym. Je\u015bli wi\u0119c uzna\u0107 Jana \u0160vankmajera za w\u0142adc\u0119 przedmiot\u00f3w (cho\u0107 r\u00f3wnie\u017c w bardzo wielkim stopniu znajduj\u0105cego si\u0119 pod ich w\u0142adaniem), Zofia O\u0142dak by\u0142aby ich niew\u0105tpliw\u0105 w\u0142adczyni\u0105. I jak to z w\u0142adczyniami bywa \u2013 jej rz\u0105dy umkn\u0119\u0142y gdzie\u015b z najcz\u0119\u015bciej przywo\u0142ywanych kart historii \u015bwiatowego kina.<\/p>\n

<\/p>\n

Zofia O\u0142dak na planie filmu Halo, jestem tutaj!<\/em>, fot. Roman Sumik, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA <\/span><\/p>\n

O strategiach znikania<\/b><\/p>\n

Zofia O\u0142dak to polska re\u017cyserka filmowa (urodzona 14 maja 1930 roku w \u0141odzi), znana szerszej publiczno\u015bci przede wszystkim ze swoich kr\u00f3tkometra\u017cowych film\u00f3w animowanych dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/a>[4]<\/a>. To w\u0142a\u015bnie ona jest autork\u0105 takich animacji, jak m.in. O grzebieniu, kt\u00f3ry nie chcia\u0142 my\u0107 z\u0119b\u00f3w <\/i>(1966), Pch\u0142a Szachrajka <\/i>(1967), Co si\u0119 zdarzy\u0142o w szatni? <\/i>(1970), Uwaga! Poci\u0105g! <\/i>(1973), Nie wolno <\/i>(1974), Czerwone stop! Zielone jed\u017a! <\/i>(1979), cho\u0107 najwi\u0119ksz\u0105 popularno\u015b\u0107 przynios\u0142y jej zw\u0142aszcza dwie serie filmowe \u2013 o Piesku w kratk\u0119 <\/i>(1968\u20131971) i Plastusiowy pami\u0119tnik <\/i>(1980\u20131981). W\u0142a\u015bciwie ju\u017c sam ten fakt, i to w spos\u00f3b wystarczaj\u0105cy, mo\u017ce t\u0142umaczy\u0107 niewielk\u0105 w istocie obecno\u015b\u0107 jej tw\u00f3rczo\u015bci w opracowaniach filmoznawczych. Kino dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, jako domena kobiet re\u017cyserek, w czasach PRL z regu\u0142y nie cieszy\u0142o si\u0119 w naszym kraju szczeg\u00f3ln\u0105 renom\u0105, co stanowi zreszt\u0105 niezbywalne, i pod wieloma wzgl\u0119dami paradoksalne, \u015bwiadectwo m\u0119skocentryczno\u015bci \u00f3wczesnego przemys\u0142u filmowego. Jak bowiem przekonywa\u0142 Krzysztof Tomasik: Z re\u017cyseri\u0105 kobiet w PRL by\u0142o zreszt\u0105 tak jak z ca\u0142\u0105 emancypacj\u0105 w tym czasie, teoretycznie nie by\u0142o dyskryminacji, s\u0142ynna Film\u00f3wka przyjmowa\u0142a student\u00f3w obu p\u0142ci, ale jak we wszystkich presti\u017cowych i dobrze p\u0142atnych zawodach, tak\u017ce w re\u017cyserii przyt\u0142aczaj\u0105c\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 stanowili m\u0119\u017cczy\u017ani. Je\u015bli kobieta sko\u0144czy\u0142a szko\u0142\u0119 filmow\u0105 i zosta\u0142a w zawodzie, zazwyczaj wt\u0142aczano j\u0105 w schematy, kt\u00f3re i tak wyklucza\u0142y z g\u0142\u00f3wnego nurtu \u017cycia filmowego<\/a><\/i>[5]<\/a>.<\/p>\n

Istnia\u0142y przynajmniej trzy najcz\u0119stsze strategie, o kt\u00f3rych w swoim tek\u015bcie wspomnia\u0142 r\u00f3wnie\u017c Krzysztof Tomasik, zwi\u0105zane ze znikaniem kobiet z re\u017cyserskiego pola widzenia. Po pierwsze, po zako\u0144czeniu studi\u00f3w kobiety cz\u0119sto przyjmowa\u0142y rol\u0119 wsp\u00f3\u0142re\u017cyserek lub drugich re\u017cyserek, niekiedy (wsp\u00f3\u0142)realizuj\u0105c wr\u0119cz filmy niejako na konto swoich partner\u00f3w lub m\u0119\u017c\u00f3w (taki rodzaj kariery reprezentowa\u0107 mog\u0105 na przyk\u0142ad Ewa Petelska czy Helena Amirad\u017cibi-Stawi\u0144ska). Po drugie, absolwentki studi\u00f3w re\u017cyserskich (proporcjonalnie) znacznie cz\u0119\u015bciej rozpoczyna\u0142y swoj\u0105 aktywno\u015b\u0107 zawodow\u0105 w innym modelu ni\u017c zdominowane przez m\u0119\u017cczyzn pe\u0142nometra\u017cowe kino fabularne \u2013 niekt\u00f3re z nich zaczyna\u0142y wi\u0119c pracowa\u0107 w telewizji, niekt\u00f3re przy filmach kr\u00f3tkometra\u017cowych, animowanych i dokumentalnych, gdzie \u0142atwiej by\u0142o zadebiutowa\u0107 i realizowa\u0107 kolejne projekty<\/a><\/i>[6]<\/a>. Wprawdzie w kontek\u015bcie kina czas\u00f3w PRL bez trudu mo\u017cna tak\u017ce poda\u0107 przyk\u0142ady kobiet re\u017cyserek, kt\u00f3re z ogromnymi sukcesami tworzy\u0142y kolejne pe\u0142nometra\u017cowe filmy fabularne, by wymieni\u0107 tutaj tylko dzia\u0142alno\u015b\u0107 artystyczn\u0105 Wandy Jakubowskiej, Agnieszki Holland czy Barbary Sass-Zdort, niemniej mimo wszystko dzia\u0142o si\u0119 to du\u017co rzadziej ni\u017c w przypadku m\u0119\u017cczyzn re\u017cyser\u00f3w<\/a>[7]<\/a>.<\/p>\n

Trzeci\u0105 z najcz\u0119stszych strategii, kt\u00f3re w konsekwencji prowadzi\u0142y bezpo\u015brednio do znikania kobiet z g\u0142\u00f3wnego nurtu \u00f3wczesnej kinematografii, by\u0142o natomiast powierzanie im realizacji film\u00f3w dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy. Z \u0142atwo\u015bci\u0105 mo\u017cna poda\u0107 co najmniej dwa powody tego stanu rzeczy (cho\u0107 w rzeczywisto\u015bci by\u0142o ich zapewne przynajmniej kilka). Nie do\u015b\u0107 bowiem, \u017ce to-co-dzieci\u0119ce postrzegane by\u0142o w\u00f3wczas zazwyczaj jako ma\u0142o wa\u017cne, nieistotne, a nawet b\u0142ahe, to na dodatek dzieci i sfer\u0119 dzieci\u0119c\u0105 uwa\u017cano raczej za domen\u0119 kobiet<\/a>[8]<\/a>. W rezultacie m.in. to z tego w\u0142a\u015bnie wzgl\u0119du kobiety niezwykle cz\u0119sto zaczyna\u0142y zajmowa\u0107 si\u0119 (nie tylko) w tamtych czasach produkcj\u0105 \u201eobraz\u00f3w dla najm\u0142odszych\u201d, a poniewa\u017c ten rodzaj kina nie jest w Polsce ceniony, omawiany czy nagradzany, re\u017cyserki mog\u0142y regularnie realizowa\u0107 kolejne filmy, pokazywa\u0107 ja, a nawet przywozi\u0107 nagrody z zagranicznych festiwali, ale nie zmienia\u0142o to faktu, \u017ce funkcjonowa\u0142y na obrze\u017cach kinematografii<\/a><\/i>[9]<\/a>. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce doskona\u0142e \u015bwiadectwo takiego w\u0142a\u015bnie modelu rozwoju kariery artystycznej stanowi\u0107 mo\u017ce przypadek nawet najwi\u0119kszych mistrzy\u0144 rodzimego kina dzieci\u0119cego, czyli Anny Soko\u0142owskiej, Haliny Bieli\u0144skiej, Marii Kaniewskiej i Jadwigi K\u0119dzierzawskiej<\/a>[10]<\/a>. Cho\u0107 warto przy tym podkre\u015bli\u0107, \u017ce filmy dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, i to w znakomitym stopniu, tworzyli wtedy r\u00f3wnie\u017c re\u017cyserzy m\u0119\u017cczy\u017ani, by poda\u0107 tylko przyk\u0142ad Janusza Nasfetera, Stanis\u0142awa J\u0119dryki, Wadima Berestowskiego czy Wojciecha Fiwka<\/a>[11]<\/a>.<\/p>\n

\u201eKino dla najm\u0142odszych\u201d<\/b><\/p>\n

Przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 drodze zawodowej Zofii O\u0142dak, znanej te\u017c jako Zofia Wd\u00f3wk\u00f3wna lub Zofia Wd\u00f3wk\u00f3wna-O\u0142dak, nietrudno doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce zosta\u0142a ona ukszta\u0142towana niejako przez podw\u00f3jn\u0105 strategi\u0119 znikania. Nie do\u015b\u0107 bowiem, \u017ce kariera artystyczna autorki Plastusiowego pami\u0119tnika <\/i>w znacznej mierze koncentrowa\u0142a si\u0119 wok\u00f3\u0142 innych form ni\u017c pe\u0142nometra\u017cowe filmy fabularne (cho\u0107 mia\u0142a ona na swoim koncie r\u00f3wnie\u017c pe\u0142nometra\u017cowy film kombinowany \u2013 Tato, nie b\u00f3j si\u0119 dentysty <\/i>(1985), do jego stworzenia wykorzystane jednak zosta\u0142y poszczeg\u00f3lne odcinki serialu Piesek w kratk\u0119<\/i>, zrealizowanego przez ni\u0105 na prze\u0142omie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych), to na dodatek zajmowa\u0142a si\u0119 ona przede wszystkim szeroko rozumian\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 dzieci\u0119c\u0105. Nie oznacza to oczywi\u015bcie, \u017ce w zwi\u0105zku z tym Zofia O\u0142dak jest artystk\u0105 zupe\u0142nie nieznan\u0105, ca\u0142kowicie nieobecn\u0105 i zagubion\u0105 gdzie\u015b w meandrach polskiej kinematografii. Przeciwnie, uwa\u017cana jest przecie\u017c za nestork\u0119 rodzimej animacji, raz po raz organizowane s\u0105 z ni\u0105 spotkania, a jej filmy, zw\u0142aszcza dwie wspomniane wcze\u015bniej serie, ciesz\u0105 si\u0119 spor\u0105 popularno\u015bci\u0105 i nieustaj\u0105co \u017cyj\u0105 jeszcze w \u015bwiadomo\u015bci odbiorc\u00f3w. Mimo wszystko jednak na kartach polskiej historiografii kina nie zajmuje a\u017c tak wysokiego miejsca, na jakie wskazywa\u0107 by m\u00f3g\u0142 jej dorobek. Niech \u015bwiadczy o tym fakt, \u017ce w przegl\u0105dowej, i znakomitej sk\u0105din\u0105d, Historii kina polskiego (1895\u20132014) <\/i>autorstwa Tadeusza Lubelskiego nie mo\u017cna znale\u017a\u0107 na jej temat ani jednej wzmianki<\/a>[12]<\/a>.<\/p>\n

Zofia O\u0142dak to jednakowo\u017c artystka wybitna, znakomita animatorka i mistrzyni \u201ekina dla najm\u0142odszych\u201d. Mimo \u017ce termin ten \u2013 \u201ekino dla najm\u0142odszych\u201d \u2013 u\u017cywany bywa niekiedy w spos\u00f3b ironiczny, a mo\u017ce nawet w pewnym sensie dyskredytuj\u0105cy, wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie coraz cz\u0119\u015bciej przypisywane s\u0105 mu zgo\u0142a odmienne sensy. W konsekwencji historia polskiego filmu dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, na szcz\u0119\u015bcie, zaczyna zajmowa\u0107 coraz wa\u017cniejsz\u0105 pozycj\u0119 w praktykach czy strategiach badawczych<\/a>[13]<\/a>. Nic w tym dziwnego. Film dzieci\u0119cy to bowiem sztuka trudna, skierowana do niezwykle wymagaj\u0105cych widzek i widz\u00f3w. [W] ramach imprezy \u201eGdynia Dzieciom\u201d, organizowanej przy okazji Festiwalu Polskich Film\u00f3w Fabularnych, odby\u0142y si\u0119 w kilku kinach pokazy moich dw\u00f3ch film\u00f3w, wersji kinowej seriali: <\/i>Podr\u00f3\u017c za jeden u\u015bmiech i <\/i>Paragon, gola (wersja serialowa <\/i>Do przerwy 0:1)<\/a><\/i>[14]<\/a> \u2013 wspomina\u0142 w swojej ksi\u0105\u017cce Stanis\u0142aw J\u0119dryka. \u2013 Sala gdy\u0144skiego Multikina by\u0142a wype\u0142niona po brzegi m\u0142odymi widzami, kt\u00f3rzy przyszli w ramach wycieczki szkolnej. Prze\u017cywali losy swoich r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w z ogromnymi emocjami. Wykrzykiwali, \u015bmiali si\u0119 g\u0142o\u015bno. Siedzia\u0142em w sali i serce mi ros\u0142o, \u017ce oni z tak\u0105 \u017cyw\u0105 reakcj\u0105 ogl\u0105daj\u0105 stare, czterdziestoletnie, czarno-bia\u0142e filmy. Wtedy pomy\u015bla\u0142em, \u017ce prawdziw\u0105 warto\u015b\u0107 filmu weryfikuj\u0105 nie nagrody filmowe, \u015bwiadcz\u0105ce tylko o gustach cz\u0142onk\u00f3w jury, ani entuzjastyczne recenzje krytyk\u00f3w filmowych, ale widz, a nade wszystko czas<\/a><\/i>[15]<\/a> \u2013 przekonywa\u0142.<\/p>\n

Zofia O\u0142dak. Tw\u00f3rczyni dzieci\u0119ca<\/b><\/p>\n

Co ciekawe, Zofia O\u0142dak nie studiowa\u0142a na Wydziale Re\u017cyserii. Jest absolwentk\u0105 Wydzia\u0142u Operatorskiego Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szko\u0142y Teatralnej i Filmowej (jak brzmia\u0142a \u00f3wczesna nazwa PWSTviT \u0141odzi), kt\u00f3ry uko\u0144czy\u0142a w 1960 roku (b\u0119d\u0105c tam w\u00f3wczas, jak sama m\u00f3wi\u0142a, jedyn\u0105 dziewczyn\u0105<\/a>[16]<\/a>). Przed podj\u0119ciem studi\u00f3w operatorskich uczy\u0142a si\u0119 w Wy\u017cszej Szkole Ekonomicznej w \u0141odzi. Uczestniczy\u0142a r\u00f3wnie\u017c w kursach rysunku, grafiki, malarstwa i historii sztuki w Wy\u017cszej Szkole Sztuk Plastycznych. Dyplom na Wydziale Operatorskim uzyska\u0142a, jak podaje Internetowa Baza Filmu Polskiego filmpolski.pl, w 1962 roku<\/a>[17]<\/a>. Po zako\u0144czeniu studi\u00f3w dalsze do\u015bwiadczenie re\u017cyserskie zdobywa\u0142a w Studiu Ma\u0142ych Form Filmowych \u201eSe-Ma-For\u201d w \u0141odzi (wcze\u015bniej tajnik\u00f3w przysz\u0142ego zawodu uczy\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, co oczywiste, w ramach studiowanego przez siebie kierunku \u2013 ze wzgl\u0119du na to, \u017ce nie by\u0142o r\u00f3wnoleg\u0142ego roku na re\u017cyserii, studenci z \u201eoperatorki\u201d, chc\u0105c wykona\u0107 swoje prace filmowe, sami musieli pisa\u0107 scenariusze i re\u017cyserowa\u0107<\/a><\/i>[18]<\/a> \u2013 jak mo\u017cna przeczyta\u0107 na jej temat w \u00f3wczesnej prasie). Praktyk\u0119 re\u017cysersk\u0105 kontynuowa\u0142a nast\u0119pnie, po przenosinach do Warszawy, w sto\u0142ecznym Studiu Miniatur Filmowych. Podczas swojej wieloletniej kariery zawodowej zrealizowa\u0142a oko\u0142o czterdziestu kr\u00f3tkometra\u017cowych film\u00f3w animowanych, dokumentalnych, fabularnych czy kombinowanych. Za swoj\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy w 1984 roku otrzyma\u0142a Nagrod\u0119 Prezesa Rady Ministr\u00f3w. W 2008 roku natomiast w uznaniu zas\u0142ug zosta\u0142a odznaczona Srebrnym Medalem \u201eZas\u0142u\u017cony Kulturze Gloria Artis\u201d. W 2015 roku swoj\u0105 nagrod\u0105 uhonorowa\u0142o j\u0105 za\u015b Stowarzyszenie Filmowc\u00f3w Polskich, kt\u00f3rego cz\u0142onkini\u0105 by\u0142a od 1968 roku. Przez wszystkie te lata nale\u017ca\u0142a r\u00f3wnie\u017c m.in. do Zwi\u0105zku Artyst\u00f3w Scen Polskich, Stowarzyszenia Autor\u00f3w ZAiKS, Association Internationale du Film d\u2019Animation czy Centre International du Film pour l\u2019Enfance et la Jeunesse<\/a>[19]<\/a>.<\/p>\n

Co wa\u017cne, zainteresowanie tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy pojawi\u0142o si\u0119 w \u017cyciu Zofii O\u0142dak w zasadzie przez przypadek. Pocz\u0105tkowo mia\u0142a ona bowiem zgo\u0142a odmienn\u0105 wizj\u0119 swojej drogi zawodowej. W mojej \u0142\u00f3dzkiej Szkole Filmowej nie by\u0142o nawet takiego kierunku<\/a><\/i>[20]<\/a> <\/i>\u2013 odpowiedzia\u0142a zapytana przez Ann\u0119 Wr\u00f3blewsk\u0105 o to, czy od pocz\u0105tku wiedzia\u0142a, \u017ce chce realizowa\u0107 filmy dla najm\u0142odszych. \u2013 Byli\u015bmy bardzo m\u0142odzi, a jakie\u015b do\u015bwiadczenie trzeba mie\u0107, aby robi\u0107 filmy dla dziecka. Szko\u0142a Filmowa dawa\u0142a ogromne mo\u017cliwo\u015bci: kamera, ta\u015bma, obr\u00f3bka. To by\u0142 pasjonuj\u0105cy okres: kr\u0119cili\u015bmy \u0107wiczenia, etiudy \u2013 zabawa kolorem, ruchem, \u015bwiat\u0142em, pr\u00f3by, eksperymenty. A potem by\u0142 \u201eSe-Ma-For\u201d, kt\u00f3ry by\u0142 wtedy jedynym studiem, gdzie opr\u00f3cz tradycyjnych film\u00f3w lalkowych mo\u017cna by\u0142o robi\u0107 kr\u00f3tkie fabu\u0142y i filmy eksperymentalne. Tam zaczynali Majewski, Kondratiuk, Leszczy\u0144ski, Szczechura. Postanowi\u0142am bardzo bojowo zaj\u0105\u0107 si\u0119 satyr\u0105. Jeszcze przed dyplomem zg\u0142osi\u0142am do \u201eSe-Ma-Fora\u201d scenariusz filmu lalkowego dla doros\u0142ych <\/i>Hydraulicy. Znakomite projekty hydraulik\u00f3w zrobili mi moi koledzy ze Szko\u0142y Filmowej, plastycy Ama i Romek Faratowie. W \u201eSe-Ma-Forze\u201d powstawa\u0142y grzeczne filmy dla dzieci, u\u0142adzone, \u015bliczne. A u mnie lalki \u2013 krwio\u017cercze! Ponadto <\/i>Hydraulicy mieli by\u0107 satyr\u0105 na brakorob\u00f3w, a wyszed\u0142 pamflet na klas\u0119 robotnicz\u0105<\/a><\/i>[21]<\/a> \u2013 kontynuowa\u0142a.<\/p>\n

<\/p>\n

Hydraulicy<\/em>, re\u017c. Zofia O\u0142dak, 1961 r., \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Przekorna zjadliwo\u015b\u0107 utworu zosta\u0142a zreszt\u0105 pono\u0107 dostrze\u017cona r\u00f3wnie\u017c przez dyrekcj\u0119 Studia Ma\u0142ych Form Filmowych \u201eSe-Ma-For\u201d, gdy\u017c \u2013 jak t\u0142umaczy\u0142a sama re\u017cyserka \u2013 w konsekwencji zosta\u0142 on wys\u0142any na posiedzenie kolaudacyjne do Warszawy z jednoznaczn\u0105 sugesti\u0105 wystawienia mu oceny niedostatecznej<\/a>[22]<\/a>. Debiutanckich Hydraulik\u00f3w <\/i>(1961) uratowa\u0142 jednak obecny na posiedzeniu Lech Pijanowski, krytyk filmowy znany z tego, \u017ce nie cierpi film\u00f3w lalkowych<\/a><\/i>[23]<\/a>, kt\u00f3ry przyzna\u0142 animacji ocen\u0119 celuj\u0105c\u0105 (dodaj\u0105c przy tym swoj\u0105 drog\u0105, \u017ce to pierwsza produkcja tego typu, kt\u00f3ra szczerze go rozbawi\u0142a). <\/i>W konsekwencji Zofia O\u0142dak mog\u0142a ju\u017c bez przeszk\u00f3d zrealizowa\u0107 sw\u00f3j kolejny satyryczny film dla doros\u0142ych. Mowa tutaj o animacji lalkowej Klient nasz pan <\/i>(1963), sfilmowanej na podstawie scenariusza Marii Zientarowej<\/a>[24]<\/a> i opowiadaj\u0105cej o codziennych problemach handlu miejskiego, za kt\u00f3r\u0105 podczas Og\u00f3lnopolskiego Festiwalu Film\u00f3w Kr\u00f3tkometra\u017cowych, odbywaj\u0105cego si\u0119 w 1963 roku w Krakowie, otrzyma\u0142a II nagrod\u0119 w kategorii film\u00f3w animowanych \u2013 Srebrnego Smoka Wawelskiego. W tym momencie jej kariery zawodowej nast\u0105pi\u0142 jednak pewien zasadniczy prze\u0142om. Zrobi\u0142am jeszcze dwa filmy tego typu i wtedy Studio dosz\u0142o do wniosku, \u017ce musz\u0119 jednak robi\u0107 filmy dla dzieci. By\u0142am bardzo zbulwersowana, nie wiedzia\u0142am, jak to robi\u0107, nie czu\u0142am tego<\/a><\/i>[25]<\/a> \u2013 opowiada\u0142a Zofia O\u0142dak.<\/p>\n

<\/p>\n

Klient nasz pan<\/em>, re\u017c. Zofia O\u0142dak, 1963 r., \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Podobna narracja, do\u015b\u0107 zreszt\u0105 typowa dla \u00f3wczesnej kinematografii, obowi\u0105zywa\u0142a r\u00f3wnie\u017c w Studiu Miniatur Filmowych w Warszawie, do kt\u00f3rej re\u017cyserka przenios\u0142a si\u0119 w 1963 roku. Na wst\u0119pie dyrektor powiedzia\u0142 mi, \u017ce co prawda od czasu do czasu mog\u0119 zrobi\u0107 film dla doros\u0142ych, ale oni chc\u0105 filmy dla dzieci. Nie mia\u0142am wyboru<\/a><\/i>[26]<\/a> <\/i>\u2013 t\u0142umaczy\u0142a w wywiadzie. W rezultacie musia\u0142a si\u0119 wi\u0119c nauczy\u0107 nowego dla niej sposobu realizacji film\u00f3w. \u2013 Zacz\u0119\u0142am uczy\u0107 si\u0119 tego <\/i>[…] obserwuj\u0105c reakcje dzieci na projekcjach \u2013 w kt\u00f3rym momencie si\u0119 \u015bmiej\u0105, a w kt\u00f3rym nudz\u0105. Genialna metoda Chaplina, kt\u00f3ry niepostrze\u017cenie wtapia\u0142 si\u0119 w publiczno\u015b\u0107 kinow\u0105 i bada\u0142, jak mu gagi wypali\u0142y<\/i> \u2013 wyja\u015bnia\u0142a. <\/i>Prawdziwa zmiana perspektywy w my\u015bleniu i podej\u015bciu do tworzenia film\u00f3w animowanych dla m\u0142odych widzek i widz\u00f3w nast\u0105pi\u0142a jednak w 1967 roku, wraz z urodzeniem przez ni\u0105 syna. W 1968 roku zrobi\u0142am <\/i>Pieska w kratk\u0119 \u2013 zabawk\u0119 dla mojego dziecka. Kolejne filmy te\u017c robi\u0142am dla niego. Kiedy nie mia\u0142am go z kim zostawi\u0107, bra\u0142am go do sali projekcyjnej i ogl\u0105dali\u015bmy wsp\u00f3lnie materia\u0142y filmowe. Kiedy\u015b syn by\u0142 moim pierwszym widzem \u2013 dzisiaj jest operatorem w telewizji<\/a><\/i>[27]<\/a> <\/i>\u2013 <\/i>m\u00f3wi\u0142a.<\/p>\n

\u201eJestem taki jak inne psiaki\u201d<\/b><\/p>\n

Przede wszystkim to w\u0142a\u015bnie ta charakterystyczna dla niej umiej\u0119tno\u015b\u0107 uwa\u017cnego ws\u0142uchiwania si\u0119 w autentyczne potrzeby m\u0142odych odbiorc\u00f3w w konsekwencji uczyni\u0142a z niej jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych moim zdaniem autorek kina (nie tylko) dzieci\u0119cego w historii rodzimej tw\u00f3rczo\u015bci filmowej. Warto jednak podkre\u015bli\u0107, \u017ce Zofia O\u0142dak to nie tylko mistrzyni animacji dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy. To r\u00f3wnie\u017c mistrzyni animacji lalkowej (jako takiej), a mo\u017ce nawet \u2013 przedmiotowej. W spos\u00f3b wr\u0119cz doskona\u0142y panowa\u0142a bowiem nad t\u0105 technik\u0105. Na czym polega\u0142 zatem jej fenomen? Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce tw\u00f3rczyni Plastusiowego pami\u0119tnika <\/i>sama udzieli\u0142a niezwykle precyzyjnej, cho\u0107 najpewniej nie do ko\u0144ca u\u015bwiadomionej odpowiedzi na to pytanie podczas kr\u00f3tkiego wywiadu, kt\u00f3ry w 1979 roku przeprowadzi\u0142 z ni\u0105 Bogdan Zagroba na planie kolejnego odcinka realizowanej przez ni\u0105 od kilku lat serii film\u00f3w wycinankowych Uwaga! Znak! <\/i>(1973\u20131979)<\/a>[28]<\/a>. W czasie rozmowy dziennikarz zapyta\u0142 j\u0105, dlaczego przesta\u0142y powstawa\u0107 dalsze przygody Pieska w kratk\u0119<\/i>, najlepszego w jego opinii seryjnego filmu dla dzieci, obok Prosz\u0119 s\u0142onia <\/i>(1968, re\u017c. Ryszard S\u0142apczy\u0144ski, Piotr Pawe\u0142 Lutczyn, Witold Giersz), zrealizowanego przez Studio Miniatur Filmowych. Przede wszystkim zabrak\u0142o dobrych scenariuszy<\/a><\/i>[29]<\/a> <\/i>\u2013 argumentowa\u0142a. \u2013 Zreszt\u0105 piesek zaprojektowany przed Adama Kiliana istnieje. Zlikwidowano jednak \u2013 na skutek trudno\u015bci lokalowych \u2013 pracowni\u0119 lalkow\u0105 w SMF. Bardziej odpowiada mi film przestrzenny, gdy\u017c w przeciwie\u0144stwie do koleg\u00f3w, wychowank\u00f3w warszawskiej ASP jestem absolwentk\u0105 wydzia\u0142u operatorskiego \u0142\u00f3dzkiej szko\u0142y filmowej. Film taki daje mi wi\u0119ksze mo\u017cliwo\u015bci improwizacji, wiele zale\u017cy od inwencji re\u017cysera i animatora przed kamer\u0105. Przy wycinance czy filmie rysunkowym ka\u017cdy szczeg\u00f3\u0142 musi by\u0107 zaplanowany w scenopisie: pomys\u0142\u00f3w, kt\u00f3re narodzi\u0142y si\u0119 przy biurku, cz\u0119sto nie mo\u017cna skorygowa\u0107, poprawi\u0107 czy wzbogaci\u0107<\/a><\/i>[30]<\/a> \u2013 t\u0142umaczy\u0142a dalej.<\/p>\n

To w\u0142a\u015bnie ta nies\u0142ychana wr\u0119cz przestrzenno\u015b\u0107, a tak\u017ce wyj\u0105tkowa kreatywno\u015b\u0107, nie tylko w my\u015bleniu, ale tak\u017ce w tworzeniu animacji, stanowi\u0105 w moim przekonaniu g\u0142\u00f3wny wyr\u00f3\u017cnik jej tw\u00f3rczo\u015bci. Podej\u015bcie to bez trudu dostrzec mo\u017cna zreszt\u0105 ju\u017c w jednym z jej pierwszym film\u00f3w skierowanych do najm\u0142odszego widza \u2013 O grzebieniu, kt\u00f3ry nie chcia\u0142 my\u0107 z\u0119b\u00f3w <\/i>(1966). Bohaterem tego utworu jest tytu\u0142owy grzebie\u0144 \u2013 ma\u0142y \u0142obuziak, gagatek z wyszczerbionymi z\u0119bami, kt\u00f3ry niezbyt entuzjastycznie podchodzi do obwi\u0105zuj\u0105cych w \u0142azience zasad higieny. Ucieka wi\u0119c z kolejki innych grzebieni cierpliwie czekaj\u0105cych na umycie z\u0119b\u00f3w przez znajduj\u0105ce si\u0119 na przedzie past\u0119 i szczoteczk\u0119, w nast\u0119pstwie czego przybory toaletowe rzucaj\u0105 si\u0119 za nim w szale\u0144cz\u0105 pogo\u0144. Na koniec skruszony uciekinier decyduje si\u0119 podda\u0107 dobroczynnemu dzia\u0142aniu pasty i szczoteczki, a po\u0142amane w czasie biegu z\u0119by \u2013 odrastaj\u0105. Mimo \u017ce Zofia O\u0142dak w filmie tym nie wykorzysta\u0142a jeszcze w pe\u0142ni potencja\u0142u przestrzeni, jego bohaterowie poruszaj\u0105 si\u0119 raczej po p\u0142askiej powierzchni \u0142azienkowych kafelk\u00f3w, wyra\u017anie wida\u0107 ju\u017c w nim inn\u0105 cech\u0119 typow\u0105 dla jej tw\u00f3rczo\u015bci. Autorka Hydraulik\u00f3w <\/i>si\u0119ga w nim bowiem po przedmioty codziennego u\u017cytku \u2013 prysznic, grzebienie, myd\u0142o, g\u0105bki, misk\u0119, szklane s\u0142oiczki i inne opakowania, kt\u00f3re nast\u0119pnie wprawia w ruch dzi\u0119ki stosowanym przez siebie technikom animacyjnym.<\/p>\n

W swoim kolejnym utworze Zofia O\u0142dak kontynuowa\u0142a charakterystyczny dla jej tw\u00f3rczo\u015bci poczet figlarnych bohater\u00f3w, a w\u0142a\u015bciwie nawet w tym konkretnym przypadku \u2013 bohaterek. G\u0142\u00f3wn\u0105 postaci\u0105 Pch\u0142y Szachrajki <\/i>(1967) jest pewna, dobrze wszystkim znana pch\u0142a \u2013 krn\u0105brna, cho\u0107 niezwykle sympatyczna protagonistka wierszowanej opowie\u015bci autorstwa Jana Brzechwy pod tym samym tytu\u0142em. Pch\u0142a Szachrajka <\/i>to, tym razem, przyk\u0142ad filmu kombinowanego, \u0142\u0105cz\u0105cego w sobie animacj\u0119 lalkow\u0105 (przedmiotow\u0105) i udzia\u0142 prawdziwego aktora (w rol\u0119 prezentera-narratora wcieli\u0142 si\u0119 w nim Wojciech Duryasz<\/a>[31]<\/a>). Warto zreszt\u0105 podkre\u015bli\u0107, \u017ce technika ta by\u0142a dosy\u0107 typowa dla dzia\u0142alno\u015bci zawodowej re\u017cyserki, kt\u00f3ra bardzo ch\u0119tnie stosowa\u0142a j\u0105 w wielu realizowanych przez siebie filmach (g\u0142\u00f3wnie ze wzgl\u0119du na to, \u017ce pozwala\u0142a znacznie skr\u00f3ci\u0107 czas powstawania kolejnych projekt\u00f3w<\/a>[32]<\/a>). Co ciekawe, w omawianym utworze Zofia O\u0142dak zdecydowa\u0142a si\u0119 jednak nie tylko na po\u0142\u0105czenie z sob\u0105 gry aktorskiej i animacji, wykorzysta\u0142a w nim bowiem r\u00f3wnie\u017c wiele innych r\u00f3\u017cnorodnych form plastycznych. Ju\u017c jego sama g\u0142\u00f3wna bohaterka, m\u00f3wi\u0105ca sk\u0105din\u0105d g\u0142osem znakomitej Ireny Kwiatkowskiej, pojawia si\u0119 w nim zar\u00f3wno pod postaci\u0105 lalki, jak i animowanej za pomoc\u0105 d\u0142oni r\u0119kawiczki, do kt\u00f3rej, w miejsce g\u0142owy, przymocowana zosta\u0142a pi\u0142eczka lub drewniana kulka.<\/p>\n

Za kwintesencj\u0119 stylu Zofii O\u0142dak, i to bez najmniejszych w\u0105tpliwo\u015bci, powinno si\u0119 jednak uzna\u0107 wspominanego ju\u017c wielokrotnie Pieska w kratk\u0119<\/i>, czyli zrealizowany przez ni\u0105 w latach 1968\u20131971 sze\u015bcioodcinkowy serial telewizyjny, kt\u00f3ry po dzi\u015b dzie\u0144 cieszy si\u0119 spor\u0105 popularno\u015bci\u0105, a w 2010 roku doczeka\u0142 si\u0119 nawet wydania na p\u0142ytach DVD. Opowiada on o przygodach kolejnego psotnika w filmografii re\u017cyserki \u2013 materia\u0142owego psa, kt\u00f3ry, jak g\u0142osz\u0105 s\u0142owa jednej ze \u015bpiewanych przez niego piosenek, jest taki jak inne psiaki, naprawd\u0119 taki sam i tylko wygl\u0105d dla niepoznaki troszeczk\u0119 inny ma<\/a><\/i>[33]<\/a>. Swoj\u0105 drog\u0105 charakterystyczny wygl\u0105d tego bohatera, bodaj jednej z najbardziej kanonicznych postaci w dorobku Studia Miniatur Filmowych, pocz\u0105tkowo wcale nie by\u0142 a\u017c tak oczywisty. Studio zaproponowa\u0142o mi scenariusz filmu o piesku z pluszu<\/a><\/i>[34]<\/a> \u2013 m\u00f3wi\u0142a Zofia O\u0142dak w rozmowie z Ann\u0105 Wr\u00f3blewsk\u0105. \u2013 Wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142am w\u00f3wczas ze znakomitym scenografem Adamem Kilianem. Nie bardzo nam si\u0119 ten pluszowy piesek podoba\u0142, wi\u0119c Kilian zaproponowa\u0142, \u017ce zrobimy pieska w kratk\u0119. Trzeba by\u0142o wypr\u00f3bowa\u0107 kilka materia\u0142\u00f3w. Projekt plastyczny <\/i>Pieska w kratk\u0119 to dzie\u0142o Kiliana: klasyczna lalka, na konstrukcji kulkowej, idealnie przystosowana do animacji. Piesek zagra\u0142 w kilku filmach i w zasadzie w ka\u017cdej chwili m\u00f3g\u0142by wr\u00f3ci\u0107 na plan. Oczywi\u015bcie mia\u0142 tak\u017ce swoich dubler\u00f3w<\/a><\/i>[35]<\/a> \u2013 dodawa\u0142a.<\/p>\n

W rezultacie, jak ju\u017c pisa\u0142em, powsta\u0142o sze\u015b\u0107 oko\u0142o o\u015bmio-dziesi\u0119ciominutowych odcink\u00f3w tej serii (lu\u017ano ze sob\u0105 powi\u0105zanych i nietworz\u0105cych sp\u00f3jnej historii<\/a>[36]<\/a>). W ka\u017cdym z nich tytu\u0142owy piesek w kratk\u0119 wyprawia najbardziej zwariowane brewerie, oparte mniej wi\u0119cej na zbli\u017conym schemacie fabularnym. Gdy bowiem g\u0142\u00f3wny bohater zostaje sam w (dzieci\u0119cym) pokoju lub mieszkaniu, znajduj\u0105ce si\u0119 w nim zabawki i przedmioty codziennego u\u017cytku o\u017cywaj\u0105, rozpoczynaj\u0105c tym samym wsp\u00f3ln\u0105 gonitw\u0119, po\u015bcigi, figle czy innego rodzaju szale\u0144cz\u0105 zabaw\u0119. W Piesku w kratk\u0119 <\/i>(1968), pod nieobecno\u015b\u0107 swojej w\u0142a\u015bcicielki, protagonista rusza zatem na podb\u00f3j jej pokoju, rozlewaj\u0105c przy tym mleko, rozsypuj\u0105c kredki i zeszyty, rozbijaj\u0105c wazon czy rozpruwaj\u0105c szalik. W Sam jak pies <\/i>(1968) bawi si\u0119 ze swoim odbiciem, kt\u00f3re niespodziewanie wychodzi z lustra. W Psie w kuchni<\/i> (1971) rozrabia natomiast w kuchni, buduj\u0105c m.in. poci\u0105g z rondli i czajnika, wpadaj\u0105c do garnka, a tak\u017ce prowadz\u0105c pogaw\u0119dk\u0119 z mo\u017adzierzem. W Golu <\/i>(1971) organizuje wsp\u00f3ln\u0105 zabaw\u0119 w mecz pi\u0142karski, do kt\u00f3rej natychmiast do\u0142\u0105czaj\u0105 najrozmaitsze przedmioty z ca\u0142ego pomieszczenia (np. pluszowy mi\u015b, kalosz czy trampki). W Psie w cyrku <\/i>(1971) przemienia si\u0119 za\u015b w najprawdziwszego akrobat\u0119, sztukmistrza i tresera, a pok\u00f3j staje si\u0119 dla niego aren\u0105 cyrkow\u0105. W Szeryfie d\u0142ugie ucho <\/i>(1971) inspiracji do psot dostarcza mu natomiast zabawa ch\u0142opc\u00f3w w kowboj\u00f3w i Indian.<\/p>\n

W serialu Piesek w kratk\u0119 <\/i>Zofia O\u0142dak ponownie si\u0119gn\u0119\u0142a po techniki kombinowane. Graj\u0105 w nim bowiem zar\u00f3wno (dzieci\u0119cy) aktorzy, animowane s\u0105 codzienne przedmioty, a sam tytu\u0142owy piesek to czasem lalka, a czasem pacynka. Ta r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 w podej\u015bciu do stosowanych form czy praktyk realizacyjnych by\u0142a zreszt\u0105 jednym z jej ulubionych sposob\u00f3w tworzenia film\u00f3w. To banalnie proste: przy kombinowanych zdj\u0119ciach dziecko filmuje si\u0119 normaln\u0105 kamer\u0105, a lalk\u0119 kamer\u0105 poklatkow\u0105<\/a><\/i>[37]<\/a> \u2013 odpowiedzia\u0142a zapytana przez Ann\u0119 Wr\u00f3blewsk\u0105 o to, czy trudno jest pracowa\u0107 jednocze\u015bnie z dzie\u0107mi i lalkami. \u2013 Jedno\u015b\u0107 akcji uzyskuje si\u0119 przez monta\u017c uj\u0119\u0107, przy czym musi by\u0107 zachowany charakter fotograficzny i kierunki obu uj\u0119\u0107. Sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na to m.in. k\u0105t ustawienia kamery, ekspozycja, kierunek \u015bwiat\u0142a itd. Wymaga to precyzyjnego zaplanowania uj\u0119\u0107 w scenopisie i sytuacyjnego rysunku. Mo\u017cemy mie\u0107 te\u017c plan aktorski z dzieckiem i lalk\u0105 jednocze\u015bnie w tym samym uj\u0119ciu (np. w scenie, gdy Piesek je zup\u0119 razem z Tosi\u0105) \u2013 wtedy mamy do czynienia z pacynk\u0105<\/a><\/i>[38]<\/a> <\/i>\u2013 kontynuowa\u0142a. <\/i>To przekraczanie rodzajowych i gatunkowych granic stanowi jedn\u0105 z wa\u017cniejszych cech charakterystycznych dla jej tw\u00f3rczo\u015bci. \u015awiadczy\u0107 o tym mo\u017ce chocia\u017cby przyk\u0142ad filmu Tato, nie b\u00f3j si\u0119 dentysty<\/i> (1985), z tytu\u0142ow\u0105 rol\u0105 Mariana Glinki \u2013 ros\u0142ego spadochroniarza panicznie boj\u0105cego si\u0119 p\u00f3j\u015b\u0107 do stomatologa, w kt\u00f3rym w struktur\u0119 pe\u0142nometra\u017cowego filmu fabularnego Zofia O\u0142dak wplot\u0142a poszczeg\u00f3lne odcinki omawianego tutaj serialu. W konsekwencji powsta\u0142o dzie\u0142o, kt\u00f3rego nader zabawna akcja dostosowana jest do mo\u017cliwo\u015bci percepcyjnych ma\u0142ego widza<\/a><\/i>[39]<\/a> <\/i>(i nie tylko ma\u0142ego widza, cho\u0107by ze wzgl\u0119du na to, \u017ce w filmie mo\u017cna te\u017c us\u0142ysze\u0107 wdzi\u0119czne, melodyjne piosenki w wykonaniu Maryli Rodowicz, Igi Cembrzy\u0144skiej, Wojciecha Pokory, Mieczys\u0142awa Czechowicza, Wies\u0142awa Michnikowskiego Anny Skaros i zespo\u0142u \u201eAli-Babki\u201d<\/a><\/i>[40]<\/a>, czyli plejady rodzimych tw\u00f3rc\u00f3w i tw\u00f3rczy\u0144).<\/p>\n

Szczeg\u00f3lnym wyr\u00f3\u017cnikiem tw\u00f3rczo\u015bci Zofii O\u0142dak jest jednak jej spos\u00f3b my\u015blenia o samej technice animacji lalkowej. W tworzonych przez siebie filmach, o czym ju\u017c wspomina\u0142em, najch\u0119tniej wykorzystywa\u0142a przedmioty codziennego u\u017cytku, najzwyczajniejsze w \u015bwiecie ubrania, pojemniki, sprz\u0119ty, meble czy zabawki, kt\u00f3rym nast\u0119pnie nadawa\u0142a \u017cycie (i osobowo\u015b\u0107), poruszaj\u0105c nimi w r\u00f3wnie prozaicznej jak one, cho\u0107 oczywi\u015bcie specjalnie zaprojektowanej na potrzebny kolejnych utwor\u00f3w, przestrzeni zwyk\u0142ej kuchni, \u0142azienki b\u0105d\u017a pokoju. Podej\u015bcie to stanowi\u0142o zreszt\u0105 jej zdaniem swego rodzaju istot\u0119 animacji. [D]laczego lubi\u0119 animacj\u0119?<\/a><\/i>[41]<\/a> <\/i>\u2013 rozwa\u017ca\u0142a w rozmowie z Ann\u0105 Wr\u00f3blewsk\u0105. \u2013 Bo pozwala wprowadzi\u0107 w codzienne \u017cycie element niezwyk\u0142o\u015bci, konieczny, \u017ceby zafascynowa\u0107 dziecko. Bo w ko\u0144cu nie jest w zwyczaju, \u017ceby krzes\u0142o biega\u0142o samo po pokoju, a pies wskakiwa\u0142 sam do garnka<\/a><\/i>[42]<\/a>. Zupe\u0142nie nie interesowa\u0142o jej jednak kreowanie w swoich filmach \u015bwiat\u00f3w nieprawdopodobnych czy fantastycznych. Bardziej interesuje mnie, aby znale\u017a\u0107 si\u0119 w codzienno\u015bci, w normalnym, bie\u017c\u0105cym \u017cyciu ni\u017c w krainie fantazji. Poezj\u0119 mo\u017cna wyci\u0105gn\u0105\u0107 nawet z tych g\u0142upich garnk\u00f3w, kt\u00f3re biegaj\u0105 po kuchni. One \u017cyj\u0105. I <\/i>Piesek w kratk\u0119 te\u017c \u017cyje, jak wpada do garnka, a garnek jest z\u0142y, zamyka go, nie puszcza. To gro\u017ana sytuacja i dziecko j\u0105 ocenia w\u0142a\u015bciwie<\/a><\/i>[43]<\/a> <\/i>\u2013 dodawa\u0142a. Codzienno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 wi\u0119c g\u0142\u00f3wnym tematem filmu Co si\u0119 zdarzy\u0142o w szatni?<\/i> (1970), opowiadaj\u0105cego z perspektywy rzuconej na pod\u0142og\u0119 r\u0119kawiczki o jednym dniu z \u017cycia przedszkola, a zw\u0142aszcza o ogromnym ba\u0142aganie, kt\u00f3ry decyduj\u0105 si\u0119 posprz\u0105ta\u0107 same porozrzucane przez dzieci ubrania i przedmioty. Zwyk\u0142e, codzienne sytuacje prze\u017cywaj\u0105 te\u017c, mieszkaj\u0105cy na co dzie\u0144 w szkolnym pi\u00f3rniku, bohaterowie o\u015bmioodcinkowego serialu dla najm\u0142odszych Plastusiowy pami\u0119tnik <\/i>(1980\u20131981) <\/i>\u2013 bodaj najbardziej znanego utworu w dorobku re\u017cyserki, opartego na motywach prozy Marii Kownackiej pod tym samym tytu\u0142em.<\/p>\n

Nie tylko lalki!<\/b><\/p>\n

Zofia O\u0142dak to oczywi\u015bcie nie tylko autorka animacji lalkowej. Z powodzeniem tworzy\u0142a r\u00f3wnie\u017c filmy innych rodzaj\u00f3w i gatunk\u00f3w \u2013 od film\u00f3w rysunkowych i wycinankowych, o czym ju\u017c wcze\u015bniej wspomnia\u0142em, po r\u00f3\u017cnorakie dzia\u0142ania w obszarze filmowej fabu\u0142y czy dokumentalistyki. Przyk\u0142adem tego mo\u017ce by\u0107 chocia\u017cby zrealizowana przez ni\u0105 pod koniec lat osiemdziesi\u0105tych \u0141ata <\/i>(1988). To pe\u0142noprawny film dokumentalny skierowany do m\u0142odych widz\u00f3w. Jego bohaterk\u0105 jest \u0141ata, przygarni\u0119ta przez autork\u0119 rezolutna suczka, kt\u00f3ra swoje imi\u0119 zawdzi\u0119cza \u201eplamie koloru jasne kawy\u201d<\/a><\/i>[44]<\/a>. Opr\u00f3cz \u0142aty \u0141ata sk\u0142ada si\u0119 z oczu, nosa, uszu i ogona. Ogon typu pi\u00f3ropusz w stylu wczesnej J\u00f3zefiny Baker s\u0142u\u017cy do wyra\u017cania uczu\u0107. U\u017cywa go, kiedy si\u0119 cieszy lub z\u0142o\u015bci. I na spacerze, i jako wachlarz. Jak prawdziwa dama<\/a><\/i>[45]<\/a> \u2013 m\u00f3wi o protagonistce narratorka filmu (Zofia Kuc\u00f3wna). W s\u0142owach tych, wypowiedzianych niemal na samym pocz\u0105tku utworu, wyra\u017ca si\u0119 ju\u017c zreszt\u0105 ca\u0142a jego energia. To opowie\u015b\u0107 dumnej w\u0142a\u015bcicielki, kt\u00f3ra z ogromn\u0105 wr\u0119cz czu\u0142o\u015bci\u0105 portretuje (nie)zwyczajn\u0105 codzienno\u015b\u0107 swojej pupilki. Cho\u0107 warto przy tym podkre\u015bli\u0107, \u017ce film ten stworzony zosta\u0142 przez Zofi\u0119 O\u0142dak w znacznie wa\u017cniejszej sprawie. Zabawny portret \u0141aty to tak\u017ce pretekst do podj\u0119cia du\u017co trudniejszych rozwa\u017ca\u0144 na temat bezdomno\u015bci zwierz\u0105t cz\u0119sto porzucanych przez swoich w\u0142a\u015bcicieli, ucz\u0105cy dzieci podejmowania odpowiedzialno\u015bci za swoje decyzje i czyny.<\/p>\n

<\/p>\n

Ma\u0142gorzata Duda, Maciej Robakiewicz w filmie Halo, jestem tutaj!<\/em>, fot. Roman Sumik, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Nader powa\u017cna problematyka, cho\u0107 uj\u0119ta w typowy dla autorki lekki spos\u00f3b, poruszona zosta\u0142a r\u00f3wnie\u017c w ostatnim utworze przez ni\u0105 zrealizowanym \u2013 Halo, jestem tutaj!<\/i> (1991), opartym na motywach ksi\u0105\u017cki Jak ca\u0142o i zdrowo przyszed\u0142em na \u015bwiat <\/i>autorstwa du\u0144skiego ginekologa i po\u0142o\u017cnika Willy\u2019ego Breinholsta. Tematem tego kolejnego filmu kombinowanego w dorobku re\u017cyserki, \u0142\u0105cz\u0105cego tym razem gr\u0119 aktorsk\u0105 z technik\u0105 animacji rysunkowej<\/a>[46]<\/a>, jest bowiem ci\u0105\u017ca, a w\u0142a\u015bciwie \u017cycie prenatalne p\u0142odu. Jego narratorem jest nienarodzone jeszcze, cho\u0107 ju\u017c w pe\u0142ni ukszta\u0142towane dziecko, kt\u00f3re z perspektywy brzucha matki opowiada o swoich codziennych prze\u017cyciach oraz o tym, co si\u0119 z nim w danym momencie dzieje. Ju\u017c tylko pod tym wzgl\u0119dem jest to utw\u00f3r zastanawiaj\u0105cy. Ukazany w nim p\u0142\u00f3d przypomina bowiem bardziej kilkumiesi\u0119czne dziecko, zreszt\u0105 du\u017co bardziej rezolutne ni\u017c jego rodzice. Warto oczywi\u015bcie pami\u0119ta\u0107 o tym, \u017ce decyzja o takim sportretowaniu bohatera mog\u0142a wynika\u0107 chocia\u017cby z m\u0142odego wieku widz\u00f3w, do kt\u00f3rych m.in. adresowany by\u0142 ten film. Mimo wszystko jednak nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce spos\u00f3b ukazywania w nim \u017cycia prenatalnego p\u0142odu daleki by\u0142 od obiektywnej wiedzy medycznej. W rezultacie powsta\u0142 utw\u00f3r nieco zaskakuj\u0105cy, zw\u0142aszcza z dzisiejszego punktu widzenia, w pewnym sensie przypominaj\u0105cy nawet odrobin\u0119 wcze\u015bniejsze I kto to m\u00f3wi <\/i>(Look Who\u2019s Talking<\/i>, re\u017c. Amy Heckerling, 1989), cho\u0107 po uszy zanurzony wr\u0119cz w rzeczywisto\u015bci pocz\u0105tku (polskich) lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Chcia\u0142abym, \u017ceby by\u0142 dla wszystkich<\/a><\/i>[47]<\/a> <\/i>\u2013 odpowiedzia\u0142a Zofia O\u0142dak zapytana przez Ma\u0142gorzat\u0119 Safut\u0119 o to, do kogo skierowany b\u0119dzie tworzony przez ni\u0105 film. \u2013 [I] dla dzieci, kt\u00f3re chc\u0105 dowiedzie\u0107 si\u0119, sk\u0105d si\u0119 wzi\u0119\u0142y, i dla m\u0142odych rodzic\u00f3w, kt\u00f3rzy oczekuj\u0105 dziecka, i dla tych, kt\u00f3rzy ju\u017c maj\u0105 dzieci i chc\u0105 sobie przypomnie\u0107, jak to by\u0142o. I dla matek, \u017ceby si\u0119 nie ba\u0142y i wiedzia\u0142y, co nosz\u0105, nie jaki\u015b abstrakcyjny p\u0142\u00f3d, tylko dziecko<\/a><\/i>[48]<\/a>.<\/p>\n

Ten ostatni argument, zdradzaj\u0105cy \u00f3wczesne pogl\u0105dy autorki, wydaje mi si\u0119 szczeg\u00f3lnie istotny w kontek\u015bcie omawianego utworu. T\u0142umaczy on bowiem powody, dla kt\u00f3rych moim zdaniem Zofia O\u0142dak zdecydowa\u0142a si\u0119 skierowa\u0107 swoj\u0105 uwag\u0119 w stron\u0119 takiej w\u0142a\u015bnie problematyki \u2013 ogromne zainteresowanie dzieckiem jako drugim cz\u0142owiekiem (cho\u0107 warto r\u00f3wnocze\u015bnie zaznaczy\u0107, \u017ce film ten m\u00f3g\u0142 w\u00f3wczas stanowi\u0107 swego rodzaju argument retoryczny, powsta\u0142 bowiem w okresie, kiedy w Polsce prowadzona by\u0142a o\u017cywiona dyskusja na tematy obyczajowe, w tym dotycz\u0105ce aborcji, co w czasie wywiadu zauwa\u017cy\u0142a zreszt\u0105 sama dziennikarka). W\u0142a\u015bciwie film nie odkrywa niczego, co nie jest powszechnie wiadome, \u0142\u0105cznie z tym faktem, \u017ce dziecko od pocz\u0105tku jest cz\u0142owiekiem<\/a><\/i>[49]<\/a> \u2013 <\/i>m\u00f3wi\u0142a w dalszej cz\u0119\u015bci wywiadu Zofia O\u0142dak. \u2013 Mo\u017ce czasem nie u\u015bwiadamiamy sobie pewnych spraw w tym codziennym zagonieniu, tak jak na przyk\u0142ad nie widzi si\u0119 gwiazd na niebie, kiedy spiesz\u0105c si\u0119, patrzymy tylko pod nogi. A przecie\u017c jest co\u015b fantastycznego, je\u015bli u\u015bwiadomimy sobie, \u017ce ta mikroskopijna kom\u00f3rka ju\u017c w pierwszej sekundzie swojego \u017cycia ma sw\u00f3j ustalony i jedyny dla siebie kod: \u017ce w\u0142osy twoje b\u0119d\u0105 jasne i proste, nos zadarty, oczy piwne, \u017ce osi\u0105gniesz 180 cm wzrostu, \u017ce jeste\u015b ch\u0142opcem lub dziewczynk\u0105<\/a><\/i>[50]<\/a> \u2013 komentowa\u0142a.<\/p>\n

Mimo \u017ce s\u0142owa te, zw\u0142aszcza z dzisiejszej perspektywy, wydawa\u0107 si\u0119 mog\u0105 dosy\u0107 kontrowersyjne, a na pewno \u2013 dyskusyjne, wyra\u017anie ujawniaj\u0105 wszystko to, co w moim przekonaniu, nadawa\u0142o rytm ka\u017cdemu z film\u00f3w zrealizowanych przez autork\u0119 Plastusiowego pami\u0119tnika.<\/i> Nie ulega bowiem w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 artystyczna Zofii O\u0142dak to przyk\u0142ad tw\u00f3rczo\u015bci niezwykle skupionej na dziecku i jego potrzebach. Tw\u00f3rczo\u015bci uwa\u017cnej, przemy\u015blanej, skoncentrowanej na wra\u017cliwo\u015bci m\u0142odego widza i jego mo\u017cliwo\u015bciach odbiorczych. Nie oznacza to oczywi\u015bcie, \u017ce w realizowanych przez ni\u0105 filmach animowanych brakuje szale\u0144stwa czy tw\u00f3rczej dezynwoltury. Przeciwnie, r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 wykorzystywanych przez ni\u0105 technik animacji, form plastycznych czy pomys\u0142\u00f3w inscenizacyjnych bez trudu \u015bwiadczy\u0107 mo\u017ce o tym, \u017ce jest ona jedn\u0105 z najbardziej brawurowych, kreatywnych, a nawet obdarzonych re\u017cysersk\u0105 wyobra\u017ani\u0105 autorek filmowych w historii kina (nie tylko) polskiego. Wprawdzie przekrojowe opracowania cz\u0119sto milcz\u0105 na temat jej dorobku, niekiedy ch\u0119tniej analizuj\u0105c dokonania chocia\u017cby tw\u00f3rc\u00f3w innej p\u0142ci, a tak\u017ce innych rodzaj\u00f3w czy gatunk\u00f3w filmowych, niemniej to w\u0142a\u015bnie jej praktyka zawodowa przez lata nadawa\u0142a kszta\u0142t naszej tw\u00f3rczo\u015bci filmowej (i to nie tylko adresowanej do dzieci). C\u00f3\u017c bowiem powiedzie\u0107? Zofia O\u0142dak to przecie\u017c nestorka rodzimej kinematografii. Klasyczka polskiej animacji. Prawdziwa w\u0142adczyni przedmiot\u00f3w!<\/p>\n

\n

 <\/b><\/p>\n

\n
\n
\n

<\/a>[1] B. Zmudzi\u0144ski, Jan \u0160vankmajer we w\u0142adzy przedmiot\u00f3w, czyli pu\u0142apki spo\u0142ecze\u0144stwa<\/i>, [w:] Autorzy kina europejskiego<\/i>, red. G. Stach\u00f3wna, J. Wojnicka, Wydawnictwo Rabid, Krak\u00f3w 2003. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] J. Majmurek, Spiskowcy rozkoszy<\/i>, https:\/\/www.krytykapolityczna.pl\/artykuly\/film\/20121218\/spiskowcy-rozkoszy<\/a> (dost\u0119p: 1.09.2019). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] Cho\u0107 nie tylko. Zofia O\u0142dak realizowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c filmy skierowane do widz\u00f3w doros\u0142ych, a tak\u017ce opr\u00f3cz animacji filmy innych rodzaj\u00f3w i gatunk\u00f3w, jak na przyk\u0142ad Piosenka o porcelanie <\/i>(1983) czy Abecad\u0142o kaszubskie <\/i>(1986). O niekt\u00f3rych z nich wspomn\u0119 pokr\u00f3tce w dalszej cz\u0119\u015bci artyku\u0142u. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] K. Tomasik, Polskie re\u017cyserki filmowe 1919\u20132002<\/i>, \u201eKultura i Historia\u201d 2004, nr 6, http:\/\/www.kulturaihistoria.umcs.lublin.pl\/archives\/179<\/a> (dost\u0119p: 1.09.2019). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] Wi\u0119cej na ten temat mo\u017cna przeczyta\u0107 m.in. w: M. Talarczyk-Guba\u0142a, Bia\u0142y mazur. Kino kobiet w polskiej kinematografii<\/i>, Galeria Miejska Arsena\u0142, Pozna\u0144 2013. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] Anna Wr\u00f3blewska dodawa\u0142a natomiast: Kino dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy stanowi osobny nurt produkcji filmowej, rz\u0105dz\u0105cy si\u0119 indywidualnymi prawami. <\/i>[…] Nurt ten rozwija\u0142 si\u0119 jednak nieco na marginesie kinematografii, wi\u0119c trudno okre\u015bli\u0107 jego instytucjonalne czy organizacyjne ramy. By\u0107 mo\u017ce wynika\u0142o to ze specyfiki polskiego kina, zdominowanego przez autorsko ukierunkowane Zespo\u0142y Filmowe. <\/i>Zob. A. Wr\u00f3blewska, Trzon czy margines<\/i>, [w:] J. Armata, A. Wr\u00f3blewska, Polski film dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/i>, Fundacja KINO, Warszawa 2014, s. 39. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] K. Tomasik, Polskie re\u017cyserki filmowe…<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] Zob. m.in. M. Talarczyk-Guba\u0142a, Bia\u0142y mazur…<\/i>, dz. cyt., s. 321\u2013372. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] O kinie dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy w czasach PRL, a zw\u0142aszcza w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, wi\u0119cej pisz\u0119 w: K. Jachymek, Film \u2013 cia\u0142o \u2013 historia. Kino polskie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych<\/i>, Wydawnictwo Naukowe Katedra, Gda\u0144sk 2016, s. 398\u2013410. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] Zob. T. Lubelski, Historia kina polskiego (1895\u20132014)<\/i>, Universitas, Krak\u00f3w 2015. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13] \u015awiadczy\u0107 o tym mo\u017ce chocia\u017cby znakomita publikacja Polski film dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy <\/i>autorstwa Jerzego Armaty i Anny Wr\u00f3blewskiej, kt\u00f3ra ukaza\u0142a si\u0119 w 2014 roku (zob. J. Armata, A. Wr\u00f3blewska, Polski film dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/i>, dz. cyt.) Cho\u0107 nie oznacza to, \u017ce we wcze\u015bniejszych opracowaniach naukowych nie pojawia\u0142a si\u0119 dot\u0105d jakakolwiek refleksja na temat filmu dzieci\u0119cego. Wi\u0119cej na ten temat mo\u017cna przeczyta\u0107 m.in. w: M. Hendrykowski, Polski film fabularny dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/i>, Og\u00f3lnopolski O\u015brodek Sztuki dla Dzieci i M\u0142odzie\u017cy w Poznaniu, Pozna\u0144 1994, s. 5 <\/i>(zreszt\u0105 ju\u017c sama ta ksi\u0105\u017ck\u0105 mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107 o pewnym zainteresowaniu t\u0105 problematyk\u0105). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] S. J\u0119dryka, Mi\u0142o\u015bci mojego \u017cycia<\/i>, Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka, Warszawa 2012, s. 241. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16] Zob. m.in. A. Bukowiecki, Zofia O\u0142dak \u2013 pod urokiem filmu lalkowego<\/i>, \u201eMagazyn Filmowy\u201d 2016, nr 1, s. 34; <\/i>https:\/\/www.sfp.org.pl\/wydarzenia,5,22402,1,1,wideo-Laureaci-Nagrod-Stowarzyszenia-Filmowcow-Polskich-2015.html<\/a> (dost\u0119p: 3.09.2019). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[17] Zob. http:\/\/www.filmpolski.pl\/fp\/index.php?osoba=119023<\/a> (dost\u0119p: 3.09.2019). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18] ep, Poznajmy si\u0119. Zofia O\u0142dak<\/i>, \u201eMagazyn Filmowy\u201d 1968, nr 21, s. 3. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] Zob. J. Armata, N. Chojna, 65 lat polskiej animacji dla dzieci<\/i>, Muzeum Kinematografii w \u0141odzi, \u0141\u00f3d\u017a 2012, s. 60; <\/i>https:\/\/www.sfp.org.pl\/wydarzenia,5,22402,1,1,wideo-Laureaci-Nagrod-Stowarzyszenia-Filmowcow-Polskich-2015.html<\/a> (dost\u0119p: 3.09.2019). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20] Z. O\u0142dak, Poezja w codzienno\u015bci<\/i>, rozmawia A. Wr\u00f3blewska, [w:] J. Armata, A. Wr\u00f3blewska, Polski film dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/i>, dz. cyt., s. 187. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22] Zob. tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[24] Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce Maria Zientarowa by\u0142a ponadto autork\u0105 pomys\u0142u na film Hydraulicy<\/i>. Zob. http:\/\/www.filmpolski.pl\/fp\/index.php?film=426782<\/a> (dost\u0119p: 4.09.2019). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[25] Z. O\u0142dak, Poezja w codzienno\u015bci<\/i>, dz. cyt., s. 188. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[26] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[27] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[28] W sk\u0142ad tej serii wchodzi pi\u0119\u0107 kr\u00f3tkometra\u017cowych film\u00f3w animowanych: Uwaga! Poci\u0105g! <\/i>(1973), Nie wolno <\/i>(1974), Kto pierwszy? <\/i>(1975), Nie tr\u0105b <\/i>(1978), Czerwone stop! Zielone jed\u017a!<\/i> (1979). Seria mia\u0142a za zadanie zaznajomi\u0107 najm\u0142odszych widz\u00f3w z zasadami ruchu drogowego. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[29] Z. O\u0142dak, Dziecko w \u015bwiecie samochod\u00f3w<\/i>, rozmawia B. Zagroba, \u201eFilm\u201d 1979, nr 13, s. 2. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[30] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[31] Ten w\u0105tek jest charakterystycznie dla tw\u00f3rczo\u015bci Zofii O\u0142dak autotematyczny. Wojciech Duryasz wciela si\u0119 bowiem w Pchle Szachrajce <\/i>w posta\u0107 <\/i>prezentera telewizyjnego, kt\u00f3ry zwraca si\u0119 do widz\u00f3w bezpo\u015brednio z ekranu telewizora, wprowadzaj\u0105c ich tym samym w przygody g\u0142\u00f3wnej bohaterki. Podobny zabieg re\u017cyserka wykorzysta\u0142a r\u00f3wnie\u017c w pi\u0105tym odcinku Pieska w kratk\u0119<\/i>, czyli <\/i>w filmie Pies w cyrku. <\/i>Pokaz cyrkowy ogl\u0105dany przez bohater\u00f3w animacji na ekranie telewizora staje si\u0119 pretekstem do szalonej zabawy. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[32] Zob. Z. O\u0142dak, Poezja w codzienno\u015bci<\/i>, dz. cyt., s. 188. Technika zdj\u0119\u0107 kombinowanych pozwala\u0142a mi na znaczne skr\u00f3cenie czasu realizacji filmu. Przyznaj\u0119 ze skruch\u0105, \u017ce nie mia\u0142am cierpliwo\u015bci do bardzo d\u0142ugich, cz\u0119sto siedmiogodzinnych uj\u0119\u0107, co przy klasycznej animacji jest regu\u0142\u0105<\/i> \u2013 jak mawia\u0142a. Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[33] W oryginalnej wersji s\u0142owa te brzmi\u0105 w taki oto spos\u00f3b: Jestem taki jak inne psiaki, naprawd\u0119 taki sam i tylko wygl\u0105d dla niepoznaki troszeczk\u0119 inny mam. Z ty\u0142u ogonek w kratki zielone, z przodu kraciasty nos, tyle mam kratek, \u017ce na dodatek w kratk\u0119 daj\u0119 g\u0142os.<\/i> Zob. https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=5rPd3Y9J9aQ<\/a> (dost\u0119p: 9.09.2019). Warto zreszt\u0105 podkre\u015bli\u0107, \u017ce autork\u0105 tego utworu, jak i tekst\u00f3w innych piosenek wykorzystanych w filmie, by\u0142a inna znakomita tw\u00f3rczyni dzieci\u0119ca \u2013 Wanda Chotomska. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[34] Z. O\u0142dak, Poezja w codzienno\u015bci<\/i>, dz. cyt., s. 188. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[35] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[36] Cho\u0107 w 1985 roku Zofia O\u0142dak zrealizuje film Tato, nie b\u00f3j si\u0119 dentysty<\/i>, w kt\u00f3rym wszystkie te odcinki zostan\u0105 spi\u0119te w narracyjn\u0105, pretekstow\u0105 klamr\u0119. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[37] Z. O\u0142dak, Poezja w codzienno\u015bci<\/i>, dz. cyt., s. 188. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[38] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[39] Zob. Tato, nie b\u00f3j si\u0119 dentysty<\/i>, \u201eFilmowy Serwis Prasowy\u201d 1986, nr 589, s. 8. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[40] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[41] Z. O\u0142dak, Poezja w codzienno\u015bci<\/i>, dz. cyt., s. 188\u2013189. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[42] Tam\u017ce, s. 189. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[43] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[44] https:\/\/ninateka.pl\/film\/zofia-oldak-lata-smf<\/a> (dost\u0119p: 10.09.2019). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[45] S\u0142owa spisane ze \u015bcie\u017cki d\u017awi\u0119kowej filmu. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[46] [F]ilm sk\u0142ada si\u0119 z cz\u0119\u015bci fabularnej i animowanej. Dziecko, wed\u0142ug projektu Mogensa Remo <\/i>[autora oryginalnych ilustracji], animowane jest przez moich koleg\u00f3w Leszka Komorowskiego i W[ojciecha] Wojtkowskiego<\/i> \u2013 jak m\u00f3wi\u0142a w jednym z wywiad\u00f3w. Zob. Z. O\u0142dak, Halo, jestem tutaj!<\/i>, rozmawia M. Safuta, \u201eKobieta i \u017bycie\u201d 1990, nr 50, s. 14. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[47] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[48] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[49] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[50] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

 <\/b><\/p>\n

 <\/b><\/p>\n

Zofia O\u0142dak \u2013 w\u0142adczyni przedmiot\u00f3w<\/b><\/p>\n

Zofia O\u0142dak to polska re\u017cyserka film\u00f3w animowanych. Mimo \u017ce w czasie swojej kariery zawodowo-artystycznej z powodzeniem realizowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c filmy dla widz\u00f3w doros\u0142ych, szerszej widowni znana jest przede wszystkim ze swojej tw\u00f3rczo\u015bci dzieci\u0119cej. To ona przecie\u017c stworzy\u0142a chocia\u017cby takie seriale animowane, jak Piesek w kratk\u0119 <\/i>(1968\u20131971) czy Plastusiowy pami\u0119tnik <\/i>(1980\u20131981), ch\u0119tnie ogl\u0105dane przez kolejne pokolenia (m\u0142odych) odbiorc\u00f3w. Artyku\u0142 ten stanowi monograficzn\u0105 pr\u00f3b\u0119 przyjrzenia si\u0119 dzia\u0142alno\u015bci artystycznej Zofii O\u0142dak, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie r\u00f3\u017cnorakich mechanizm\u00f3w kszta\u0142tuj\u0105cych przez lata pejza\u017c rodzimego kina kobiet. Mimo \u017ce O\u0142dak jest autork\u0105 wielu wybitnych wr\u0119cz animacji, jako re\u017cyserka kobieta, tworz\u0105ca zw\u0142aszcza dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, cz\u0119sto pomijana jest na kartach opracowa\u0144 historycznofilmowych.<\/p>\n

Zofia O\u0142dak: The Ruler of Objects<\/b><\/p>\n

Zofia O\u0142dak is a Polish animated films director. Even though throughout her career she did work on films for grown-ups, she is mostly recognized for her children\u2019s films. She is the creator of such animated series as Piesek w kratk\u0119<\/i> (The Checkered Dog<\/i>) (1968\u20131971) or Plastusiowy pami\u0119tnik<\/i> (Plastu\u015b\u2019s Diary<\/i>) (1980\u20131981) that have been eagerly watched by subsequent generations of (young) viewers. The article is an attempt at a monograph about Zofia O\u0142dak\u2019s artistic creations, especially in context of the various mechanisms that had shaped women\u2019s films over the years. Even though O\u0142dak is the author of many outstanding animations, as a woman director for children and teenagers she is often omitted in elaborations on the history of film.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe:<\/b> Zofia O\u0142dak, film animowany, film dla dzieci, polskie kino kobiet<\/p>\n

Karol Jachymek<\/b> \u2013 kulturoznawca, filmoznawca, doktor nauk humanistycznych, adiunkt w Katedrze Kulturoznawstwa Uniwersytetu SWPS w Warszawie. Stypendysta Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej (2013). Koordynator, wyk\u0142adowca i wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rca School of Ideas. Zajmuje si\u0119 spo\u0142eczn\u0105 i kulturow\u0105 histori\u0105 kina (zw\u0142aszcza polskiego) i codzienno\u015bci, zagadnieniem materia\u0142\u00f3w (audio)wizualnych jako \u015bwiadectw historycznych, problematyk\u0105 cia\u0142a, p\u0142ci i seksualno\u015bci, wp\u0142ywem medi\u00f3w na pami\u0119\u0107 indywidualn\u0105 i zbiorow\u0105, a tak\u017ce wszelkimi przejawami kultury popularnej. Wsp\u00f3\u0142pracuje m.in. z Filmotek\u0105 Szkoln\u0105, Uniwersytetem Dzieci, Nowymi Horyzontami Edukacji Filmowej, Against Gravity, KinoSzko\u0142\u0105 i Filmotek\u0105 Narodow\u0105 \u2013 Instytutem Audiowizualnym. Prowadzi warsztaty i szkolenia dla m\u0142odzie\u017cy i doros\u0142ych z zakresu edukacji filmowej, medialnej i (pop)kulturowej oraz my\u015blenia projektowego i tworzenia innowacji spo\u0142ecznych. Autor ksi\u0105\u017cki Film \u2013 cia\u0142o \u2013 historia. Kino polskie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych<\/i>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tytu\u0142 tego artyku\u0142u stanowi swego rodzaju parafraz\u0119. W 2003 roku w pierwszym tomie Autor\u00f3w kina europejskiego, pod redakcj\u0105 Gra\u017cyny Stach\u00f3wny i Joanny Wojnickiej, ukaza\u0142 si\u0119 bowiem tekst autorstwa Bogus\u0142awa Zmudzi\u0144skiego zatytu\u0142owany Jan \u0160vankmajer we w\u0142adzy przedmiot\u00f3w, czyli pu\u0142apki spo\u0142ecze\u0144stwa[1]. Jego bohaterem jest Jan \u0160vankmajer \u2013 czeski surrealista, re\u017cyser, uznany (niemal) na ca\u0142ym \u015bwiecie tw\u00f3rca film\u00f3w… Czytaj wi\u0119cej »Zofia O\u0142dak \u2013 w\u0142adczyni przedmiot\u00f3w<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":704,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[204],"tags":[50,242,209,243],"ppma_author":[216],"class_list":["post-207","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-3-2019","tag-film-animowany","tag-film-dla-dzieci-i-mlodziezy","tag-polskie-kino-kobiet","tag-zofia-oldak"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t