{"id":205,"date":"2019-12-09T00:00:00","date_gmt":"2019-12-08T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2019\/12\/09\/w-nurcie-polskiego-kina-kobiet-sztuka-kochania-marii-sadowskiej\/"},"modified":"2021-06-25T14:31:45","modified_gmt":"2021-06-25T13:31:45","slug":"w-nurcie-polskiego-kina-kobiet-sztuka-kochania-marii-sadowskiej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/w-nurcie-polskiego-kina-kobiet-sztuka-kochania-marii-sadowskiej\/","title":{"rendered":"W nurcie polskiego kina kobiet: „Sztuka kochania” Marii Sadowskiej"},"content":{"rendered":"

Maria Sadowska nale\u017cy do nielicznych polskich re\u017cyserek, kt\u00f3re otwarcie identyfikuj\u0105 si\u0119 z feminizmem. Piosenkarka, scenarzystka i re\u017cyserka filmowa zrealizowa\u0142a dotychczas dwa pe\u0142nometra\u017cowe filmy fabularne \u2013 Dzie\u0144 kobiet <\/i>(2013) oraz Sztuk\u0119 kochania<\/i> (2017). Oba wpisuj\u0105 si\u0119 w nurt kina kobiet<\/a>[2]<\/a>, oba te\u017c spotka\u0142y si\u0119 z ciep\u0142ym przyj\u0119ciem krytyk\u00f3w oraz cieszy\u0142y si\u0119 uznaniem w\u015br\u00f3d widz\u00f3w. Oba mo\u017cna zaliczy\u0107 do kina popularnego \u2013 opowiadaj\u0105 historie kobiet, kt\u00f3re odwa\u017cy\u0142y si\u0119 wyst\u0105pi\u0107 przeciwko systemowi, podejmuj\u0105c walk\u0119 o prawa przedstawicielek swojej p\u0142ci. Oba te\u017c odwo\u0142ywa\u0142y si\u0119 do polskiej rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej. W Dniu kobiet <\/i>punktem wyj\u015bcia s\u0105 liczne skandale zwi\u0105zane z brakiem poszanowania praw pracowniczych w sieci dyskont\u00f3w. G\u0142\u00f3wna bohaterka, kiedy zostaje kierowniczk\u0105 sklepu, orientuje si\u0119, \u017ce przy jej pomocy szefowie chc\u0105 rozprawi\u0107 si\u0119 ze zbuntowanymi pracownicami, do kt\u00f3rych sama wcze\u015bniej nale\u017ca\u0142a. W Sztuce kochania<\/i> Sadowska wraca do lat 70. XX wieku i przedstawia histori\u0119 walki o wydanie swojej ksi\u0105\u017cki poradnika, jak\u0105 stoczy\u0142a Michalina Wis\u0142ocka z komunistycznymi w\u0142adzami. Boje z Wydzia\u0142em Kultury Komitetu Centralnego PZPR i cenzur\u0105 przeplataj\u0105 si\u0119 w filmie z retrospekcjami prezentuj\u0105cymi wcze\u015bniejsze \u017cycie Wis\u0142ockiej i jej drog\u0119 do napisania rewolucyjnej w\u00f3wczas publikacji.<\/p>\n

Maria Sadowska w wywiadach wielokrotnie podkre\u015bla\u0142a, \u017ce w przypadku Sztuki kochania <\/i>otrzyma\u0142a gotowy scenariusz. W rozmowie z Arturem Zaborskim przyzna\u0142a: to nie by\u0142 m\u00f3j pomys\u0142 <\/i>[si\u0119gni\u0119cie po biografi\u0119 Wis\u0142ockiej], tylko producent\u00f3w, kt\u00f3rzy zaproponowali mi wyre\u017cyserowanie tego obrazu. Kiedy zacz\u0119\u0142am zag\u0142\u0119bia\u0107 si\u0119 w t\u0119 posta\u0107, nie mog\u0142am uwierzy\u0107, \u017ce sama wcze\u015bnie nie odkry\u0142am jej historii. Wis\u0142ocka ma w sobie wszystko to, czego potrzebuje kinowy bohater: jest niejednoznaczna, dzia\u0142a\u0142a w s\u0142usznej sprawie, walczy o wolno\u015b\u0107, po\u015bwi\u0119ca \u017cycie dla innych. Jest to te\u017c posta\u0107 tragiczna. Z jednej strony stoi za ni\u0105 ogromny sukces. Sprzeda\u0142a siedem milion\u00f3w ksi\u0105\u017cek, by\u0142a uwielbiana przez pacjentki, a do tego odznacza\u0142a si\u0119 mi\u0142o\u015bci\u0105 do ps\u00f3w i oryginalnym sposobem ubierania si\u0119. W jej szafie znajdowa\u0142y si\u0119 stroje zrobione z zas\u0142onek, obrus\u00f3w i obi\u0107 mebli. Wygl\u0105da\u0142a inaczej ni\u017c wszyscy dooko\u0142a. Z drugiej strony jednak nigdy nie znalaz\u0142a tego, o czym pisa\u0142a, a wi\u0119c prawdziwej, szczerej mi\u0142o\u015bci, i nigdy nie zosta\u0142a zaakceptowana przez \u015brodowiska naukowe jako kobieta. Kino kocha takie historie<\/a><\/i>[3]<\/a>. Re\u017cyserka bez wahania przyst\u0105pi\u0142a zatem do realizacji scenariusza.<\/p>\n

<\/p>\n

Magdalena Boczarska i Eryk Lubos w filmie <\/span>Sztuka kochania<\/em>, \u00a9 fot. Jaros\u0142aw Sosi\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Watchout Production<\/span>s<\/span><\/span><\/p>\n

Film przez prawicowe media odczytany zosta\u0142 jako feministyczny. Wies\u0142aw Che\u0142mniak, recenzuj\u0105c go w tygodniku \u201eDo Rzeczy\u201d, z przek\u0105sem stwierdzi\u0142, \u017ce wyobra\u017ania <\/i>[Marii Sadowskiej] nadal tkwi w okowach prostackiego feminizmu<\/a><\/i>[4]<\/a>. Piotr Gociek wt\u00f3rowa\u0142 mu, pisz\u0105c: sprawna opowie\u015b\u0107 traci na warto\u015bci tam, gdzie pr\u00f3buje by\u0107 nachalnie feminizuj\u0105ca i zrobi\u0107 z Wis\u0142ockiej ikon\u0119 dzisiejszych czarnych marsz\u00f3w<\/a><\/i>[5]<\/a>. \u015arodowiska bardziej progresywne wobec zar\u00f3wno wznowionej przy okazji premiery filmu ksi\u0105\u017cki, jak i samej postaci Wis\u0142ockiej wysuwa\u0142y jednak szereg zastrze\u017ce\u0144. W spos\u00f3b najbardziej usystematyzowany wy\u0142o\u017cy\u0142a je Olga Wr\u00f3bel. W artykule zamieszczonym na stronach \u201eKrytyki Politycznej\u201d wskaza\u0142a na anachronizm publikacji promowanej obecnie jako nowoczesna, a wydanej po raz pierwszy w 1978 roku i zaktualizowanej przez sam\u0105 Wis\u0142ock\u0105 w latach 90. Zanalizowa\u0142a \u00f3w problem na poziomie wizji \u015bwiata i r\u00f3l genderowych, stwierdzaj\u0105c, \u017ce obecnie Wis\u0142ocka raczej odnalaz\u0142aby si\u0119 w obozie konserwatywno-prawicowym<\/a>[6]<\/a>. Do progresywnej wymowy filmowej biografii najbardziej znanej polskiej seksuolo\u017cki obiekcje mia\u0142a z kolei Dobrochna Ka\u0142wa. W zako\u0144czeniu recenzji opublikowanej na \u0142amach \u201eKultury Liberalnej\u201d autorka stwierdza: Historia walki o wydanie \u201eSztuki kochania\u201d mia\u0142a by\u0107 okazj\u0105 do opowiedzenia o dyskryminacji, opresji patriarchalnej i sile kobiet p\u0142yn\u0105cej z ich wzajemnej solidarno\u015bci. Wyb\u00f3r konwencji komediowej wojny p\u0142ci sp\u0142yci\u0142 jednak i zbanalizowa\u0142 feministyczny wyd\u017awi\u0119k filmu. (\u2026) Rewolucja seksualna, kt\u00f3ra dokonuje si\u0119 na ekranie, dotyczy praktyk i j\u0119zyka, ale nie narusza porz\u0105dku p\u0142ci, w kt\u00f3rym m\u0119\u017cczy\u017ani rz\u0105dz\u0105 \u015bwiatem, a nimi kobiety. Ten konserwatywny rys filmu, kt\u00f3ry stoi w sprzeczno\u015bci z deklaracjami Sadowskiej, pozostaje w zgodzie z pogl\u0105dami prawdziwej Wis\u0142ockiej, wyra\u017conymi w \u201eSztuce kochania\u201d<\/a><\/i>[7]<\/a>.<\/p>\n

Mimo tych zastrze\u017ce\u0144 \u2013 zw\u0142aszcza dotycz\u0105cych poradnika Wis\u0142ockiej i promowania go obecnie jako pozycji aktualnej i wartej polecenia \u2013 uwa\u017cam, \u017ce film Sadowskiej wpisuje si\u0119 w progresywny spos\u00f3b przedstawiania kobiet i nurt kina kobiet w polskiej kinematografii. W swoim artykule chcia\u0142abym zanalizowa\u0107 Sztuk\u0119 kochania<\/i>, wydobywaj\u0105c te w\u0105tki, kt\u00f3re czyni\u0105 film Sadowskiej wywrotowym w kontek\u015bcie wsp\u00f3\u0142czesnego kina polskiego. Zrobi\u0119 to na trzech p\u0142aszczyznach. Po pierwsze, umieszcz\u0119 Sztuk\u0119 kochania<\/i> w kontek\u015bcie kina pami\u0119ci narodowej, czyli drugiej fali wsp\u00f3\u0142czesnego polskiego kina historycznego, do kt\u00f3rego film Sadowskiej przynale\u017cy. Po drugie, zanalizuj\u0119 filmow\u0105 posta\u0107 Michaliny Wis\u0142ockiej w kontek\u015bcie dominuj\u0105cego wzorca osobowego przewidzianego dla Polek \u2013 figury Matki Polki, kt\u00f3ra stanowi element kina pami\u0119ci narodowej. Pozwol\u0119 sobie jednak na odr\u0119bne om\u00f3wienie tego zagadnienia z uwagi na swoiste przeoczenie prze\u0142omowo\u015bci postaci filmowej Wis\u0142ockiej. Po trzecie, przywo\u0142am kontekst biografistyki filmowej i jej genderowego zr\u00f3\u017cnicowania w odniesieniu do Sztuki kochania<\/i>. Jako biografia filmowa film ten zosta\u0142 bowiem zrealizowany. Nale\u017cy zatem pami\u0119ta\u0107 o rozdzieleniu faktycznej osoby od jej filmowego wizerunku oraz prawie Sadowskiej do jej w\u0142asnej interpretacji historycznej postaci, a jednocze\u015bnie o konwencjach, kt\u00f3rym biografistyka filmowa podlega.<\/p>\n

Subwersja<\/b><\/p>\n

Mianem kina pami\u0119ci narodowej okre\u015blana jest druga, po prze\u0142omie 1989 roku, fala kina historycznego we wsp\u00f3\u0142czesnym kinie polskim<\/a>[8]<\/a>. Jej pocz\u0105tek datuje si\u0119 na 2007 rok i premier\u0119 filmu Andrzeja Wajdy Katy\u0144<\/i>. Od tego czasu co roku na ekranach polskich kin pojawia si\u0119 kilka film\u00f3w (od dw\u00f3ch do trzynastu<\/a>[9]<\/a>), kt\u00f3re zaklasyfikowa\u0107 mo\u017cna jako kino historyczne. S\u0105 one bardzo zr\u00f3\u017cnicowane pod wzgl\u0119dem podej\u015bcia do przesz\u0142o\u015bci. Dominuje skupienie na tzw. wielkich wydarzeniach i historii politycznej, wiele film\u00f3w mo\u017cna jednak r\u00f3wnie\u017c wpisa\u0107 w mikrohistori\u0119. Historia prezentowana jest poprzez pryzmat wybitnych postaci (Great Man<\/i>)<\/a>[10]<\/a>, kt\u00f3re zmieni\u0142y bieg wydarze\u0144, ale te\u017c zwyk\u0142ych ludzi, na kt\u00f3rych losach zawa\u017cy\u0142y przemiany dziejowe. Filmy pami\u0119ci narodowej wpisuj\u0105 si\u0119 w estetyk\u0119 kina g\u0142\u00f3wnego nurtu, ale te\u017c reprezentuj\u0105 kino artystyczne i arthouse\u2019owe. Ich tw\u00f3rcy si\u0119gaj\u0105 po r\u00f3\u017cne gatunki. Dominuje kino biograficzne, pojawiaj\u0105 si\u0119 jednak nawi\u0105zania do thriller\u00f3w, kina paranoi spiskowej, kina policyjnego, melodramatu, epiki historycznej czy dramat\u00f3w<\/a>[11]<\/a>.<\/p>\n

Magdalena Urba\u0144ska wyr\u00f3\u017cni\u0142a w ramach tego zjawiska kino pami\u0119ci narodowej w w\u0119\u017cszym sensie oraz kino postwolno\u015bciowe<\/a>[12]<\/a>, Jakub Majmurek za\u015b \u2013 nurt monumentalny i rozliczeniowy<\/a>[13]<\/a>. Barbara Szczeka\u0142a wskaza\u0142a w nim podnurt kina powsta\u0144czego \u2013 cykl film\u00f3w po\u015bwi\u0119conych powstaniu warszawskiemu<\/a>[14]<\/a>, El\u017cbieta Durys z kolei pisa\u0142a o filmach o \u017co\u0142nierzach wykl\u0119tych<\/a>[15]<\/a>. Micha\u0142 Oleszczyk problematyzowa\u0142 filmy, jak to okre\u015bli\u0142, \u201eniepokoju lustracyjnego\u201d<\/a>[16]<\/a>. Kino pami\u0119ci narodowej realizowane jest przez tw\u00f3rc\u00f3w r\u00f3\u017cnych generacji, zar\u00f3wno uznanych mistrz\u00f3w, jak i re\u017cyser\u00f3w \u015bredniego i m\u0142odszego pokolenia. Najwi\u0119ksze wsparcie finansowe filmy te otrzymuj\u0105 z Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej, wpisuj\u0105c si\u0119 w wyszczeg\u00f3lnione w og\u0142aszanych programach operacyjnych priorytety. Kino pami\u0119ci narodowej wspierane jest te\u017c przez taki instytucje, jak szko\u0142y, Ko\u015bci\u00f3\u0142 czy wojsko.<\/p>\n

Filmy przynale\u017c\u0105ce do nurtu \u0142\u0105czy problematyzowanie dziej\u00f3w narodu i pa\u0144stwa polskiego w XX wieku. Szczeg\u00f3lny nacisk k\u0142adzie si\u0119 na wp\u0142yw totalitaryzm\u00f3w w tym okresie oraz zale\u017cno\u015b\u0107 i zniewolenie. Okre\u015blenie \u201ekino pami\u0119ci narodowej\u201d zaproponowane zosta\u0142o przez Magdalen\u0119 Zawadzk\u0105, a szczeg\u00f3\u0142owo uzasadnione przez Witolda Mrozka<\/a>[17]<\/a>. W swoim artykule Mrozek podkre\u015bla zbie\u017cno\u015b\u0107 wymowy film\u00f3w reprezentuj\u0105cych drug\u0105 fal\u0119 kina historycznego z polityk\u0105 historyczn\u0105 promowan\u0105 przez IPN. Powo\u0142any w grudniu 1998 roku Instytut Pami\u0119ci Narodowej \u2013 Komisja \u015acigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, pr\u00f3cz uprawnie\u0144 \u015bledczych wskazanych w nazwie, zajmuje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c badaniami, edukacj\u0105, archiwizacj\u0105 materia\u0142\u00f3w i lustracj\u0105. Skupia si\u0119 na zbrodniach dokonanych przez nazist\u00f3w i komunist\u00f3w na ziemiach polskich w latach 1939\u20131989. Pracuj\u0105cy i wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cy z nim historycy ch\u0119tnie r\u00f3wnie\u017c wypowiadaj\u0105 si\u0119 na \u0142amach prasy i udzielaj\u0105 si\u0119 w radio i telewizji, promuj\u0105c heroiczno-martyrologiczn\u0105 polityk\u0119 historyczn\u0105.<\/p>\n

Mrozek zwraca uwag\u0119 na nawi\u0105zywanie do utrwalonych w polskiej kulturze romantycznych mit\u00f3w i wykorzystywanie ich w kinie pami\u0119ci narodowej. Badacz bli\u017cej analizuje trzy z nich: mit mesjanistyczno-ofiarniczy, idealizacj\u0119 postaci oraz ich polaryzacj\u0119. Zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w realizuje bohatersko-ofiarniczy wz\u00f3r osobowo\u015bci, po\u015bwi\u0119caj\u0105c swoje \u017cycie dla dobra ojczyzny. W filmach kina pami\u0119ci narodowej postaci s\u0105 r\u00f3\u017cnicowane ze wzgl\u0119du na postawy i wyznawane przez siebie warto\u015bci. W konsekwencji \u015bwiat przedstawiony dzieli si\u0119 na dwie cz\u0119\u015bci: t\u0119, do kt\u00f3rej przynale\u017c\u0105 dobre postaci (czyli walcz\u0105ce z opresyjnym systemem lub b\u0119d\u0105ce jego ofiarami), oraz t\u0119, do kt\u00f3rej przynale\u017c\u0105 z\u0142e postaci (cz\u0142onkowie totalitarnych w\u0142adz i struktur oraz osoby je wspieraj\u0105ce). Wi\u0119kszo\u015b\u0107 dobrych postaci to osoby wierz\u0105ce. Je\u015bli nie praktykuj\u0105 lub zmagaj\u0105 si\u0119 z Ko\u015bcio\u0142em, w chwili \u015bmierci zwracaj\u0105 si\u0119 ku Bogu (jak porucznik Piotr w Katyniu<\/i>). Mrozek podkre\u015bla, \u017ce nawet rabin pokazany w jednej z wi\u0119ziennych scen w Generale Nilu<\/i> (re\u017c. Ryszard Bugajski, 2009) przywo\u0142uje nauki Chrystusa i u\u017cywa ich jako argumentu przeciw zw\u0105tpieniu. \u017badna z postaci nie ma w\u0105tpliwo\u015bci; wr\u0119cz przeciwnie, sw\u00f3j los przyjmuj\u0105 z odwag\u0105<\/a>[18]<\/a>. Kino pami\u0119ci narodowej jest r\u00f3wnie\u017c bardzo tradycyjne, je\u015bli chodzi o spos\u00f3b kodowania i prezentowania r\u00f3l genderowych. Podczas gdy m\u0119\u017cczy\u017ani s\u0105 konspiratorami i wojownikami gotowymi po\u015bwi\u0119ci\u0107 swoje \u017cycie dla dobra ojczyzny, od kobiet oczekuje si\u0119, \u017ce b\u0119d\u0105 matkami, realizuj\u0105c stereotyp Matki Polki<\/a>[19]<\/a>.<\/p>\n

\n

Umieszczona w kontek\u015bcie kina pami\u0119ci narodowej Sztuka kochania<\/i> zdecydowanie odstaje od dominuj\u0105cego w niej wzorca. Kwesti\u0119 odej\u015bcia od schematu Matki Polki bli\u017cej om\u00f3wi\u0119 w dalszej cz\u0119\u015bci tekstu, w tym miejscu chcia\u0142abym si\u0119 skupi\u0107 na sprawach bardziej og\u00f3lnych. Patriarchalna dominanta kina pami\u0119ci narodowej ujawnia si\u0119 bardzo wyra\u017anie, gdy spojrzymy na wykorzystanie formu\u0142y biografii w tym nurcie. Rozwijaj\u0105cy si\u0119 od po\u0142owy pierwszej dekady XXI wieku nurt kina historycznego wyra\u017anie preferuje postacie m\u0119skie jako bohater\u00f3w biografii filmowych. Niemal natychmiast przychodz\u0105 do g\u0142owy takie tytu\u0142y, jak Genera\u0142 Nil<\/i>, Wa\u0142\u0119sa. Cz\u0142owiek z nadziei <\/i>(re\u017c. Andrzej Wajda, 2013), Powidoki <\/i>(re\u017c. Andrzej Wajda, 2016), Bogowie<\/i> (re\u017c. \u0141ukasz Palkowski, 2014), Popie\u0142uszko. Wolno\u015b\u0107 jest w nas<\/i> (re\u017c. Adam Wieczy\u0144ski, 2009), Najlepszy<\/i> (re\u017c. \u0141ukasz Palkowski, 2017), Historia Roja<\/i> (re\u017c. Jerzy Zalewski, 2016), Jack Strong<\/i> (re\u017c. W\u0142adys\u0142aw Pasikowski, 2014) czy Kurier<\/i> (re\u017c. W\u0142adys\u0142aw Pasikowski, 2019). Niedawno mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c premier\u0119 film Micha\u0142a Rosy o Pi\u0142sudskim. Postaci te s\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w kodowane w kluczu heroiczno-martyrologicznym jako walcz\u0105cy z systemem bohaterowie, kt\u00f3rych ofiara zdecydowa\u0142a o tym, \u017ce obecnie Polacy ciesz\u0105 si\u0119 woln\u0105 ojczyzn\u0105. Jedynie Bogowie<\/i>, Najlepszy<\/i> i Ostatnia rodzina<\/i> (re\u017c. Jan P. Matuszy\u0144ski, 2016) wy\u0142amuj\u0105 si\u0119 z tego schematu.<\/p>\n

Na dziewi\u0119tna\u015bcie film\u00f3w powsta\u0142ych w obr\u0119bie tego nurtu, kt\u00f3re mo\u017cna okre\u015bli\u0107 jako biograficzne<\/a>[20]<\/a>, zaledwie sze\u015b\u0107 dotyczy kobiet, przy czym dwa z nich to biografie b\u0142ogos\u0142awionej Karoliny K\u00f3zk\u00f3wny. Opr\u00f3cz Zerwanego k\u0142osa<\/i> (re\u017c. Witold Ludwig, 2016) postaci tej po\u015bwi\u0119cony jest r\u00f3wnie\u017c film Dariusza Reguckiego Karolina<\/i> z 2014 roku. Pozosta\u0142e biografie kobiet to: Papusza<\/i> (re\u017c. Joanna Kos-Krauze, Krzysztof Krauze, 2013), Za\u0107ma<\/i> (re\u017c. Ryszard Bugajski, 2016), Maria Sk\u0142odowska-Curie<\/i> (re\u017c. Marie No\u00eblle, 2016) i Sztuka kochania<\/i>. Oba filmy po\u015bwi\u0119cone Karolinie K\u00f3zk\u00f3wnie realizuj\u0105 konserwatywn\u0105 wizj\u0119 postrzegania kobieco\u015bci, zgodn\u0105 z katolick\u0105 wizj\u0105. Jak dowodzi z kolei Piotr Forecki, Za\u0107ma<\/i> wpisuje si\u0119 w tradycyjny spos\u00f3b przedstawiania fantazmatu \u017byd\u00f3wki komunistki<\/a>[21]<\/a>. Jedynie Papusza<\/i> i Sztuka kochania<\/i> w du\u017cej mierze prze\u0142amuj\u0105 schematyczno\u015b\u0107 kina pami\u0119ci narodowej. Co interesuj\u0105ce, to postacie Polek zainteresowa\u0142y w tym okresie tw\u00f3rc\u00f3w zagranicznych. Pr\u00f3cz wspomnianej Marii Sk\u0142odowskiej-Curie<\/i>, kt\u00f3ra zosta\u0142a zrealizowana w polsko-belgijsko-francusko-niemieckiej koprodukcji (i dlatego zaliczona przeze mnie do nurtu kina pami\u0119ci narodowej) i wyre\u017cyserowana przez Francuzk\u0119, mo\u017cna wymieni\u0107 po\u015bwi\u0119cony Annie Walentynowicz, a zrealizowany przez Volkera Schl\u00f6ndorffa Strajk<\/i> (2006) oraz ameryka\u0144skie Dzieci Ireny Sendlerowej<\/i> (re\u017c. John Kent Harrison, 2009) i Azyl<\/i> (re\u017c. Niki Caro, 2017).<\/p>\n

W Sztuce kochania<\/i> nie tylko mamy umieszczon\u0105 w centrum kobiet\u0119, ale kobieta ta i jej historia bardzo wyra\u017anie odstaj\u0105 od martyrologicznej wizji dziej\u00f3w pa\u0144stwa i narodu polskiego. Bohaterka podczas drugiej wojny \u015bwiatowej nie cierpi z powodu zniewolenia i nie walczy z naje\u017ad\u017acami, jak nakazywa\u0142by narodowy imperatyw. Filmowa Michalina Wis\u0142ocka prze\u017cywa trudno\u015bci pierwszego okresu ma\u0142\u017ce\u0144stwa, gdy nie mo\u017ce pod wzgl\u0119dem seksualnym dopasowa\u0107 si\u0119 z ukochanym m\u0119\u017cem. Rozwija si\u0119 intelektualnie, czytaj\u0105c ksi\u0105\u017cki oraz pracuje przy karmieniu wszy, zdobywaj\u0105c \u015brodki do \u017cycia dzi\u0119ki wsp\u00f3\u0142pracy z Niemcami przy programach opracowywania szczepionki przeciw tyfusowi. Zamiast si\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0107 i tworzy\u0107 normatywn\u0105 rodzin\u0119, wpada na pomys\u0142 stworzenia tr\u00f3jk\u0105ta, kt\u00f3ry, jak s\u0105dzi, rozwi\u0105\u017ce problem niedopasowania seksualnego w ma\u0142\u017ce\u0144stwie.<\/p>\n

W okresie stalinizmu walczy o prawo do tego, by pracowa\u0107 naukowo i prowadzi\u0107 badania maj\u0105ce przyczyni\u0107 si\u0119 do polepszenia sytuacji kobiet. Filmowa Wis\u0142ocka zmaga si\u0119, ale z tym, \u017ce m\u0105\u017c j\u0105 zdradza, a nie \u017ce ojczyzna jest pod butem Stalina. Okres odwil\u017cy za\u015b to dla niej nie tyle uwolnienie od stalinowskich represji, ile inicjacja w seksualn\u0105 rozkosz i rado\u015b\u0107 z odkrycia tej sfery ludzkiego \u017cycia. W latach 70. jej g\u0142\u00f3wnym przeciwnikiem jest partia. W filmie Sadowskiej tworz\u0105 j\u0105 m\u0119\u017cczy\u017ani w \u015brednim wieku, kt\u00f3rzy kontroluj\u0105 \u017cycie spo\u0142eczne i podejmuj\u0105 kluczowe decyzje. Wis\u0142ocka zostaje zderzona raczej z ich konserwatywno-tradycyjn\u0105 wizj\u0105 relacji damsko-m\u0119skich ni\u017c z pozornie progresywn\u0105 potrzeb\u0105 budowania nowego socjalistycznego spo\u0142ecze\u0144stwa. Partia, za pomoc\u0105 naukowc\u00f3w, stoi te\u017c na stra\u017cy sposobu uprawiania nauki, kt\u00f3ry zdecydowanie nie odpowiada wizji propagowanej przez filmow\u0105 lekark\u0119. Wed\u0142ug niej bowiem wiedza ma s\u0142u\u017cy\u0107 ludziom i by\u0107 im w taki spos\u00f3b przekazywana, by mogli m\u00f3wi\u0107 o tym i wprowadza\u0107 zmiany w podstawowym obszarze swojego \u017cycia, jakim jest seksualno\u015b\u0107. Wis\u0142ocka zatem walczy o wolno\u015b\u0107, ale jest to wolno\u015b\u0107 do odczuwania przez kobiety przyjemno\u015bci z seksu i w\u0142asnego cia\u0142a, nieograniczonej l\u0119kiem o niechcian\u0105 ci\u0105\u017c\u0119. Tym samym w filmowej walce Wis\u0142ockiej pobrzmiewaj\u0105 echa kontrkultury i rewolucji seksualnej inspirowanej pracami Herberta Marcusego i jego koncepcj\u0105 represyjnej desublimacji<\/a>[22]<\/a>, a rozpropagowanej przez ruch hippisowski<\/a>[23]<\/a>.<\/p>\n

W filmie pada kwestia m\u00f3wi\u0105ca o trzech si\u0142ach, z kt\u00f3rymi musi si\u0119 zmierzy\u0107 bohaterka. S\u0105 to kolejno: partia, Ko\u015bci\u00f3\u0142 oraz media. W przypadku medi\u00f3w zmagania z nimi zostaj\u0105 zwizualizowane w sekwencji monta\u017cowej przedstawiaj\u0105cej kilku m\u0119skich redaktor\u00f3w czasopism, kt\u00f3rych odwiedza Wis\u0142ocka, proponuj\u0105c im redagowanie k\u0105cika porad seksualnych dla czytelniczek. Ka\u017cdy z nich odrzuca propozycj\u0119 wsp\u00f3\u0142pracy. Do swojego pomys\u0142u udaje si\u0119 jej w ko\u0144cu przekona\u0107 redaktork\u0119. Okazuje si\u0119 to jednak tylko pierwsz\u0105 przeszkod\u0105, drug\u0105 stanowi m\u0119ski ekspert, profesor, kt\u00f3rzy odpowiada na listy czytelniczek. W tej sekwencji Sadowska prezentuje inn\u0105 grup\u0119 przeciwnik\u00f3w Wis\u0142ockiej \u2013 naukowc\u00f3w, kt\u00f3rzy traktowali wiedz\u0119 jak \u015bwi\u0105tyni\u0119 i m\u00f3wili o niej j\u0119zykiem niezrozumia\u0142ym dla zwyk\u0142ych ludzi. Tym samym wprowadza kolejn\u0105 grup\u0119 m\u0119\u017cczyzn, z kt\u00f3rymi musia\u0142a si\u0119 zmierzy\u0107 Wis\u0142ocka. W wywiadzie dla \u201eDu\u017cego Formatu\u201d wspomina bowiem trzy si\u0142y, ale przedstawia je inaczej. Jedn\u0105 jest rzeczywi\u015bcie partia, drug\u0105 \u2013 \u015brodowisko naukowe (na dwana\u015bcie recenzji jej ksi\u0105\u017cki zam\u00f3wionych przez KC i napisanych przez m\u0119\u017cczyzn dziesi\u0119\u0107 by\u0142o negatywnych), trzeci\u0105 za\u015b lekarze, kt\u00f3rzy w prywatnych gabinetach przeprowadzali aborcje, zamiast wspiera\u0107 edukacj\u0119 seksualn\u0105<\/a>[24]<\/a>.<\/p>\n

W wywiadach Wis\u0142ocka wspomina\u0142a r\u00f3wnie\u017c, \u017ce na prowadzone przez ni\u0105 na wsiach pogadanki, pr\u00f3cz miejscowych ginekolog\u00f3w, przychodzili r\u00f3wnie\u017c ksi\u0119\u017ca. Mimo jednak propagowania przez ni\u0105 antykoncepcji \u2013 niezgodnej z nauk\u0105 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego \u2013 nie zabierali g\u0142osu, milczeli i s\u0142uchali. W filmie, pr\u00f3cz sceny z takiej pogadanki, jest scena rozmowy z biskupem. Prowadzi ona raczej do obalenia argumentu przedstawicieli Wydzia\u0142u Kultury KC m\u00f3wi\u0105cego o zagro\u017ceniu wojn\u0105 z Ko\u015bcio\u0142em. Wis\u0142ocka przedstawia w niej swoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 jako poradnik, kt\u00f3rego celem jest rozwijanie ma\u0142\u017ce\u0144skiej mi\u0142o\u015bci<\/a>[25]<\/a>. Faktycznie za\u015b film skupia si\u0119 przede wszystkim na czteroletnich zmaganiach z parti\u0105 o wydanie Sztuki kochania<\/i>.<\/p>\n

Inn\u0105 wa\u017cn\u0105 kwesti\u0105 z punktu widzenia kina pami\u0119ci narodowej jako nurtu jest to, o co walczy Wis\u0142ocka oraz jak jej walka wygl\u0105da. Walczy ona nie o wolno\u015b\u0107 kraju, ale o mi\u0142o\u015b\u0107. Nie chodzi jej przy tym o platoniczne uczucie, lecz o zwi\u0105zek dwojga os\u00f3b realizuj\u0105cy si\u0119 poprzez sfer\u0119 seksu. Elementem owej seksualnej realizacji jest nie tylko rozbudzenie kobiety i jej prawo do orgazmu, ale te\u017c brak l\u0119ku przed nieplanowan\u0105 ci\u0105\u017c\u0105. Znamienna jest w tym przypadku scena dy\u017curu w izbie przyj\u0119\u0107, gdy do szpitala trafia dziewi\u0119tnastolatka po pok\u0105tnie wykonanym zabiegu przerwania ci\u0105\u017cy. Wis\u0142ocka, widz\u0105c zakrwawione cia\u0142o, natychmiast wie, co si\u0119 zdarzy\u0142o. Nie pozwala dy\u017curuj\u0105cemu z ni\u0105 lekarzowi pot\u0119pia\u0107 pacjentki, sama te\u017c wys\u0142uchuje jej i wspiera psychicznie, gdy dziewczyna dochodzi do siebie. Po wys\u0142uchaniu szczeg\u00f3\u0142\u00f3w przyst\u0119puje do zmasowanego ataku i walki o wydanie swojej ksi\u0105\u017cki. Tym zatem, o co bohaterka walczy, s\u0105: prawo do cielesnej przyjemno\u015bci i rozkoszy, prawo do antykoncepcji oraz prawo do kontrolowania swojego cia\u0142a i dzietno\u015bci. S\u0105 to kwestie z obszaru sfery prywatnej. W konserwatywnych spo\u0142ecze\u0144stwach bardzo cz\u0119sto jednak kontrolowanie kobiecego cia\u0142a i sfery seksualno\u015bci traktowane jest jako podwalina systemu, a pr\u00f3by nieznacznych zmian \u2013 jako zamach na ca\u0142y system.<\/p>\n

<\/p>\n

Katarzyna Kwiatkowska i Magdalena Boczarska w filmie Sztuka kochania<\/em>, \u00a9 fot. Jaros\u0142aw Sosi\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Watchout Productions<\/span><\/p>\n

W filmowej Sztuce kochania<\/i> dochodzi zatem do odej\u015bcia od schemat\u00f3w my\u015blowych reprodukowanych w kinie pami\u0119ci narodowej. Owo odmienne spojrzenie na histori\u0119 intencjonalnie zosta\u0142o zaprojektowane przez scenarzyst\u0119. Krzysztof Rak, pisz\u0105c scenariusz, zdecydowanie dystansowa\u0142 si\u0119 od martyrologiczno-ofiarniczo-heroicznego sposobu patrzenia na histori\u0119. W rozmowie z Krzysztofem Kwiatkowskim dla \u201eGazety Wyborczej\u201d na pytanie dziennikarza: Ale \u201eSztuka kochania\u201d jest te\u017c spojrzeniem na PRL. Obrazem historii pokazanej od strony intymno\u015bci, z perspektywy kobiety, a nie kolejnych strajk\u00f3w w stoczni. Brakuje panu takich \u015bwiadectw?<\/i>, odpowiedzia\u0142: Poczu\u0142em satysfakcj\u0119, kiedy po \u201eBogach\u201d Tadeusz Sobolewski za sukces filmu uzna\u0142 to, \u017ce ani razu nie pada w nim s\u0142owo \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d. Portretuj\u0105c Wis\u0142ock\u0105, mia\u0142em podobny cel. W \u201eSztuce kochania\u201d wida\u0107 sklepy, knajpy, o\u015brodek wakacyjny\u2026 Na ka\u017cdym kroku bohaterka musi walczy\u0107 w dusznym spo\u0142ecze\u0144stwie o swoje miejsce jako lekarki, ginekolo\u017cki, seksuolo\u017cki i kobiety. I to te\u017c jest zapis dziej\u00f3w. Bez Gierka, Gomu\u0142ki, Marca 68. Mo\u017ce mamy do\u015b\u0107 hase\u0142, krzyku, idei? Chcemy dostrzec rzeczy, kt\u00f3re nie pojawiaj\u0105 si\u0119 w publicystyce \u2013 s\u0105 \u201emniejsze\u201d, bardziej prywatne. Przypominaj\u0105ce, \u017ce ka\u017cdy w tej rzeczywisto\u015bci musia\u0142 robi\u0107 swoje<\/a><\/i>[26]<\/a>.<\/p>\n

Rewolucja<\/b><\/p>\n

W polskiej tradycji narodowej, do kt\u00f3rej odwo\u0142uje si\u0119 kino pami\u0119ci narodowej, zar\u00f3wno m\u0119\u017cczyznom, jak i kobietom przypisane zosta\u0142y okre\u015blone role i cechy. Podczas gdy ci pierwsi winni by\u0107 wojownikami i anga\u017cowa\u0107 si\u0119 w walk\u0119 (konspiracyjn\u0105 b\u0105d\u017a otwart\u0105), maj\u0105c\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 sprawie narodowej, od kobiet oczekiwano wpisania si\u0119 w rol\u0119 Matki Polki. Mit ten, jak wyja\u015bnia Joanna Szwajcowska<\/a>[27]<\/a>, pojawi\u0142 si\u0119 wraz z innymi mitami narodowymi w XIX wieku w podzielonej zaborami Polsce i przetrwa\u0142 a\u017c do dnia dzisiejszego<\/a>[28]<\/a>. Sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na niego \u017carliwy patriotyzm, stoicka wr\u0119cz umiej\u0119tno\u015b\u0107 znoszenia cierpie\u0144 i gotowo\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119cenia siebie oraz rodziny na o\u0142tarzu sprawy narodowej<\/a>[29]<\/a>. W tworzeniu idea\u0142u Matki Polki aktywnie uczestniczy\u0142 Adam Mickiewicz, okre\u015blaj\u0105c jego rysy. Jeden z wyk\u0142ad\u00f3w w Coll\u00e8ge de France, wyg\u0142oszony 17 czerwca 1842 roku, po\u015bwi\u0119ci\u0142 \u201eidea\u0142owi Polki\u201d. Maria Janion zwraca uwag\u0119 na kilka jego cech dystynktywnych. Ot\u00f3\u017c, ju\u017c w\u00f3wczas Mickiewicz wyodr\u0119bni\u0142 prawdziw\u0105 patriotk\u0119, jako jej przeciwie\u0144stwo wskazuj\u0105c Europejki (te nami\u0119tne lub nerwowe) i \u201ewarszawskie towarzystwo\u201d. Powi\u0105za\u0142 r\u00f3wnie\u017c \u00f3w idea\u0142 z patriarchatem (\u201ec\u00f3rka przywi\u0105zana do ojca, \u017cona gotowa w ogie\u0144 p\u00f3j\u015b\u0107 za m\u0119\u017cem\u201d) oraz konieczno\u015bci\u0105 poniesienia ofiary<\/a>[30]<\/a>.<\/p>\n

Mimo wykorzystania romantyczno-patriotycznej tradycji tw\u00f3rcy kina pami\u0119ci narodowej cz\u0119sto jednak odchodz\u0105 od figury Matki Polki, si\u0119gaj\u0105c po stereotypy lansowane przez kino polskie<\/a>[31]<\/a>. Kobiety s\u0105 w tych filmach albo kusz\u0105cymi uwodzicielkami, gotowymi zdradzi\u0107 swoich m\u0119\u017cczyzn (dziennikarka w 80 milion\u00f3w<\/i> [re\u017c. Waldemar Krzystek, 2011], sanitariuszka w Ob\u0142awie<\/i> [re\u017c. Marcin Krzyszta\u0142owicz, 2012]), albo mazgajowatymi \u017conami staraj\u0105cymi si\u0119 wszelkimi mo\u017cliwymi sposobami odwie\u015b\u0107 swoich m\u0119\u017c\u00f3w od s\u0142u\u017cenia wy\u017cszej sprawie (c\u00f3rka i \u017cona w Generale Nilu<\/i>, \u017cony w Czarnym czwartku<\/i> [re\u017c. Antoni Krauze, 2011] i 80 milionach<\/i>).<\/p>\n

Postacie kobiece i spos\u00f3b ich przedstawiania w superprodukcjach narodowych s\u0105 istotne nie tylko ze wzgl\u0119du na kulturotw\u00f3rcz\u0105 rol\u0119 stereotyp\u00f3w genderowych. Jak zwraca uwag\u0119 Agnieszka Graff, w polskim \u017cyciu spo\u0142eczno-politycznym po 1989 roku uwidoczni\u0142o si\u0119 szczeg\u00f3lnie wyra\u017anie \u201eup\u0142ciowienie narodu\u201d polegaj\u0105ce na konkretyzowaniu wsp\u00f3lnoty narodowej poprzez wykorzystanie przekona\u0144 dotycz\u0105cych p\u0142ci<\/a>[32]<\/a>. Szczeg\u00f3lna rola przypada w tym procesie kszta\u0142towania to\u017csamo\u015bci wsp\u00f3lnoty wyobra\u017conej narodu kobietom. Reasumuj\u0105c ustalenia badaczy powi\u0105za\u0144 p\u0142ci i narodu, Graff stwierdza, \u017ce kobiety: rzadko bywaj\u0105 obsadzone w funkcji podmiotu, czyli pe\u0142noprawnego uczestnika wydarze\u0144 (a je\u015bli ju\u017c, to cz\u0119sto w m\u0119skim przebraniu, dos\u0142ownym lub symbolicznym); cz\u0119\u015bciej postrzega si\u0119 je jako pasywne \u201enosicielki\u201d warto\u015bci, kt\u00f3re dana spo\u0142eczno\u015b\u0107 uwa\u017ca za kluczowe dla swej to\u017csamo\u015bci (\u2026). Owo \u201enoszenie\u201d mo\u017ce przynosi\u0107 kobietom poczucie dumy, jednak odbywa si\u0119 pod \u015bcis\u0142\u0105 m\u0119sk\u0105 kontrol\u0105, bo wytyczanie granic danej wsp\u00f3lnoty narodowej czy etnicznej dokonuje si\u0119 w znacznym stopniu za pomoc\u0105 regu\u0142 i wyobra\u017ce\u0144 dotycz\u0105cych seksu, p\u0142odno\u015bci i kobiecej \u201ecnoty\u201d<\/a><\/i>[33]<\/a>.<\/p>\n

Poruszanie si\u0119 w obr\u0119bie seksualno\u015bci, p\u0142odno\u015bci i czysto\u015bci implikuje pozostanie na poziomie cielesno\u015bci. W dyskursie narodowym w odniesieniu do kobiet nie ma jednak mowy o ciele prywatnym, podleg\u0142ym woli i decyzji (kobiecego) podmiotu. Jak pisze dalej Graff: Fantazmatyczne kobiece cia\u0142o narodu jest no\u015bnikiem wyobra\u017ce\u0144 o wsp\u00f3lnocie, jej losach, historii i przysz\u0142o\u015bci, podczas gdy cia\u0142a kobiet realnych \u201eprzenosz\u0105\u201d substancj\u0119 narodow\u0105 w sensie biologicznym, jako matki, a tak\u017ce przekazuj\u0105 kultur\u0119 kolejnym pokoleniom. Skoro nar\u00f3d to kobieta, kobieta jest te\u017c w jakim\u015b sensie narodem, jej cia\u0142o \u201ereprezentuje\u201d terytorium pa\u0144stwa, zw\u0142aszcza w sytuacji zagro\u017cenia<\/a><\/i>[34]<\/a>.<\/p>\n

Filmowa Michalina Wis\u0142ocka w ka\u017cdym calu przeczy figurze Matki Polki. Z jej ust ani razu nie pada s\u0142owo \u201ePolska\u201d. Od 1939 roku, gdy poznajemy j\u0105 jako m\u0142od\u0105 dziewczyn\u0119, podgl\u0105daj\u0105c\u0105 wraz z przyjaci\u00f3\u0142k\u0105 Wand\u0105 k\u0105pi\u0105cego si\u0119 w stawie przysz\u0142ego m\u0119\u017ca, a\u017c po koniec lat 70. sprawy polityczne staj\u0105 si\u0119 kwesti\u0105 tylko w\u00f3wczas, gdy znajduj\u0105 bezpo\u015brednie prze\u0142o\u017cenie na \u017cycie bohaterki. Po raz pierwszy, gdy zostaje z m\u0119\u017cem aresztowana i wykupiona przed wywiezieniem do obozu przez przyjaci\u00f3\u0142k\u0119 podczas wojny. Po raz drugi, gdy musi si\u0119 zmaga\u0107 z cz\u0142onkami Wydzia\u0142u Kultury KC i cenzur\u0105 przy pr\u00f3bach wydania swojego poradnika.<\/p>\n

Bohaterka ma ambicje daleko wykraczaj\u0105ce poza schematy narzucone kobietom przez kultur\u0119 patriarchaln\u0105. Pragnie pracowa\u0107 naukowo, prowadzi\u0107 badania, pisa\u0107 rozprawy i publikowa\u0107. Gdy rozpad ma\u0142\u017ce\u0144stwa zmusza j\u0105 do porzucenia pracy naukowej \u2013 Wis\u0142occy mieszkali w tym czasie w Warszawie, a Michalina doje\u017cd\u017ca\u0142a do pracy w szpitalu w Bia\u0142ymstoku \u2013 swoj\u0105 pasj\u0119 dotycz\u0105c\u0105 pog\u0142\u0119biania i przekazywania wiedzy realizuje w Poradni \u015awiadomego Macierzy\u0144stwa oraz podczas pogadanek wyg\u0142aszanych na wsiach w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach kraju. Wreszcie zainspirowana w\u0142asnymi do\u015bwiadczeniami oraz zach\u0119cona przez jednego ze swoich kochank\u00f3w Jurka pisze poradnik, kt\u00f3ry odmieni \u017cycie milion\u00f3w polskich kobiet. Przy czym zn\u00f3w nie chodzi tutaj o odmian\u0119 na p\u0142aszczy\u017anie sprawy narodowej. Pozostajemy w dalszym ci\u0105gu na p\u0142aszczy\u017anie prywatnej, jednak, jak dowodz\u0105 tego feministyczne badaczki, panowanie nad kobiec\u0105 cielesno\u015bci\u0105 jest jednym z podstawowych element\u00f3w patriarchalnej polityki. M\u00f3wi\u0105c wi\u0119c o prawie do odczuwania rozkoszy, cieszenia si\u0119 w\u0142asn\u0105 seksualno\u015bci\u0105 i odsuni\u0119cia gro\u017aby zaj\u015bcia w niechcian\u0105 ci\u0105\u017c\u0119, filmowa Wis\u0142ocka jest postaci\u0105 prawdziwie rewolucyjn\u0105.<\/p>\n

W powszechnym przekonaniu idea\u0142 Matki Polki zawiera\u0142 w sobie jeszcze jeden bardzo wa\u017cny element. W sytuacji nieustannych brak\u00f3w i niedobor\u00f3w od Polek oczekiwano, \u017ce po wyj\u015bciu za m\u0105\u017c i urodzeniu dzieci t\u0119 niewielk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u015brodk\u00f3w, kt\u00f3re uda\u0142o si\u0119 wypracowa\u0107, zainwestuj\u0105 w dzieci. Dzieciom nale\u017ca\u0142o dostarczy\u0107 jak najlepsze jedzenie, kupi\u0107 w pierwszym rz\u0119dzie ubranie czy wys\u0142a\u0107 na wycieczk\u0119 lub kolonie. Potrzeby kobiet schodzi\u0142y na dalszy plan. Nie tylko pracowa\u0142y, by uzupe\u0142ni\u0107 domowy bud\u017cet, ale te\u017c pra\u0142y, sprz\u0105ta\u0142y, robi\u0142y zakupy i gotowa\u0142y, realizuj\u0105c po godzinach drugi etat w domu. Wreszcie chodzi\u0142y przez lata w tych samych sukienkach, donaszaj\u0105c w domu to, co uda\u0142o si\u0119 jeszcze uratowa\u0107.<\/p>\n

Filmowa Michalina idzie pod pr\u0105d r\u00f3wnie\u017c temu schematowi. Jej przyjaci\u00f3\u0142ka Wanda, z kt\u00f3r\u0105 wraz ze Stachem \u017cyj\u0105 w ma\u0142\u017ce\u0144skim tr\u00f3jk\u0105cie, nie tylko zaspokaja potrzeby erotyczne m\u0119\u017ca. Wanda r\u00f3wnie\u017c zajmuje si\u0119 dzie\u0107mi i domem, gdy Wis\u0142ocka znika na ca\u0142e dnie w szpitalu. Cho\u0107 prze\u0142o\u017cony w Bia\u0142ymstoku powtarza jej, \u017ce powinna zrezygnowa\u0107 z bada\u0144 i zaj\u0105\u0107 si\u0119 dzie\u0107mi oraz m\u0119\u017cem, ogarni\u0119ta pasj\u0105 badawcz\u0105 doktorantka zbywa jego uwagi i nie daje si\u0119 odwie\u015b\u0107 od raz podj\u0119tego celu. Dopiero odej\u015bcie m\u0119\u017ca i Wandy zmusza j\u0105 do weryfikacji plan\u00f3w. Zrezygnowawszy ze \u015bcie\u017cki naukowej, w dalszym ci\u0105gu z pasj\u0105 oddaje si\u0119 pracy. Gdy Krzy\u015b, po ucieczce od swojej biologicznej matki przyje\u017cd\u017ca do Warszawy i prosi Michalin\u0119 o mo\u017cliwo\u015b\u0107 pozostania z ni\u0105 i Krysi\u0105, dziewczynka zauwa\u017ca, \u017ce matki i tak w domu nigdy nie ma. Gdy doros\u0142a Krysia wyprowadza si\u0119, a matka stwierdza, \u017ce zostawi j\u0105 sam\u0105, m\u0142oda kobieta odpowiada, \u017ce ona ca\u0142e \u017cycie by\u0142a sama, nic si\u0119 wi\u0119c faktycznie nie zmieni.<\/p>\n

<\/p>\n

Piotr Adamczyk, Piotr Adamczyk i Magdalena Boczarska w filmie Sztuka kochania<\/em>, \u00a9 <\/span>fot. Jaros\u0142aw Sosi\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Watchout Productions<\/span><\/p>\n

Filmowa Wis\u0142ocka konsekwentnie realizowa\u0142a swoje ambicje w sferze zawodowej, nie podporz\u0105dkowuj\u0105c si\u0119 potrzebom rodziny. Ambicje te prze\u0142o\u017cy\u0107 si\u0119 mia\u0142y na polepszenie codziennej sytuacji tysi\u0119cy polskich kobiet. Podkre\u015bli\u0107 bowiem nale\u017cy, \u017ce zar\u00f3wno projekt doktoratu, czyli diagnozowania stanu zdrowia kobiet poprzez badania cytologiczno-hormonalne, jak i projekt realizowany w Poradni \u015awiadomego Macierzy\u0144stwa \u2013 rozbudzania wiedzy kobiet o w\u0142asnej cielesno\u015bci i rozkoszy, kt\u00f3rej \u017ar\u00f3d\u0142em mo\u017ce by\u0107 w\u0142asne cia\u0142o \u2013 by\u0142y projektami wyra\u017anie dedykowanymi p\u0142ci podporz\u0105dkowanej w patriarchalnej wizji spo\u0142ecze\u0144stwa czy, jak pisze Agnieszka Graff, \u201epasywnym nosicielkom warto\u015bci narodu\u201d. W sytuacjach kryzysowych, jak w\u00f3wczas, gdy dosz\u0142o do rozpadu ma\u0142\u017ce\u0144stwa, z powodu licznych m\u0119\u017cowskich zdrad, Wis\u0142ocka ze zdwojon\u0105 energi\u0105 rzuca\u0142a si\u0119 w prac\u0119. Nie po\u015bwi\u0119ca\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c dla dzieci, stawiaj\u0105c na sw\u00f3j w\u0142asny rozw\u00f3j.<\/p>\n

Ta ostatnia kwestia, szczeg\u00f3lnie w odniesieniu do \u017cycia prawdziwej Michaliny Wis\u0142ockiej, wzbudza dzi\u015b szczeg\u00f3lnie kontrowersje. Nie tyle pot\u0119pia si\u0119 j\u0105 za \u017cycie w tr\u00f3jk\u0105cie i decyzj\u0119 (podj\u0119t\u0105 przez ca\u0142\u0105 tr\u00f3jk\u0119) o podaniu nieprawdziwej informacji o tym, \u017ce Krzysztof nie by\u0142 dzieckiem Michaliny i Stanis\u0142awa, ale Wandy i Stanis\u0142awa, po\u015bwiadczenie nieprawdy w dokumentach i ok\u0142amywanie wszystkich, \u017ce dzieci s\u0105 bli\u017aniakami. \u0179le o Wis\u0142ockiej m\u00f3wi si\u0119 w kontek\u015bcie tego, w jaki spos\u00f3b owo k\u0142amstwo wp\u0142yn\u0119\u0142o na \u017cycie Krzysztofa oraz o jej stosunek do Krystyny. Dzieci najpierw przez lata by\u0142y wychowywane przez babcie. Po rozpadzie tr\u00f3jk\u0105ta Krzy\u015b najpierw za\u0142ama\u0142 si\u0119 psychicznie, \u0142obuzowa\u0142, p\u00f3\u017aniej si\u0119 rozpi\u0142 i nie by\u0142 w stanie funkcjonowa\u0107, wreszcie podupad\u0142 na zdrowiu. Przez ostatnie pi\u0119tna\u015bcie lat \u017cycia, gdy by\u0142 chory, opiekowa\u0142a si\u0119 nim Krystyna, z kt\u00f3rej rodzin\u0105 mieszka\u0142. Sama Krystyna jeszcze jako dziecko bardzo du\u017co chorowa\u0142a. Po latach, w wywiadzie dla \u201eWysokich Obcas\u00f3w\u201d, wspomina sw\u00f3j dwuletni pobyt w sanatorium, podczas kt\u00f3rego matka zaledwie raz j\u0105 odwiedzi\u0142a. Zaznaczy\u0107 jednak trzeba, \u017ce sama Krystyna Bilewicz ma do tego oboj\u0119tny stosunek i nie wynika on z tego, \u017ce stara si\u0119 zachowa\u0107 twarz przed dziennikark\u0105. Jak bowiem wyja\u015bnia, podobnie jak matka, cierpi na lekk\u0105 form\u0119 syndromu Aspergera, co objawia si\u0119 mi\u0119dzy innymi bezpo\u015brednio\u015bci\u0105 w kontaktach mi\u0119dzyludzkich i m\u00f3wieniem prawdy, nawet je\u015bli sytuacja wymaga dyplomacji czy dyskrecji<\/a>[35]<\/a>.<\/p>\n

Sadowska w\u0105tek dzieci zdecydowanie odsuwa na dalszy plan. Z perspektywy filmu nale\u017cy zatem odnie\u015b\u0107 si\u0119 tylko do tego, jak Wis\u0142ocka jest przedstawiona jako matka. Po\u015bwi\u0119ca dzieciom tyle czasu, ile tylko mo\u017ce, bawi ci\u0119 z nimi, staraj\u0105c si\u0119 nie faworyzowa\u0107 ani jednego, ani drugiego, w przeciwie\u0144stwie do Wandy, kt\u00f3ra dba bardziej o Krzysia. Gdy Wis\u0142ocki, wyprowadzaj\u0105c si\u0119, zakazuje dzieciom kontakt\u00f3w z sob\u0105 i m\u00f3wi, \u017ce od dzi\u015b nie maj\u0105 ojca<\/a>[36]<\/a>, pytana przez Krzysia o winnego tej sytuacji, bierze win\u0119 na siebie. Cho\u0107 cierpi, pozwala Wandzie zabra\u0107 syna, gdy ta odchodzi. Postacie dzieci przewijaj\u0105 si\u0119 jeszcze kilkakrotnie na ekranie, jednak Sadowska wyra\u017anie nie eksploruje tego w\u0105tku.<\/p>\n

Projekt<\/b><\/p>\n

Pisz\u0105c o ameryka\u0144skiej biografistyce filmowej okresu klasycznego, George Custen zauwa\u017ca, \u017ce nale\u017ca\u0142a ona do tych gatunk\u00f3w, w kt\u00f3rych uwidacznia\u0142a si\u0119 nier\u00f3wnowaga p\u0142ci. Z przebadanych przez niego biopic\u00f3w<\/i> jedna czwarta dotyczy kobiet (25,8 procent), 65 procent filmowych biografii dotyczy m\u0119\u017cczyzn<\/a>[37]<\/a>. Denis Bingham dysproporcj\u0119 t\u0119 t\u0142umaczy specyfik\u0105 gatunkow\u0105. Film biograficzny tego okresu opowiada\u0142 o postaciach zas\u0142u\u017conych dla spo\u0142ecze\u0144stwa, nawet je\u015bli nie od razu rozpoznane zosta\u0142y one jako znacz\u0105ce i wielkie (st\u0105d zr\u00f3wnanie biografii filmowej z Wielkimi i u\u017cywanie dla jej okre\u015blenia zamiennika w postaci Great Man story<\/i>). By zrobi\u0107 co\u015b wielkiego dla spo\u0142ecze\u0144stwa, nale\u017ca\u0142o mie\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 funkcjonowania w sferze publicznej. Zamkni\u0119cie w domu i sprowadzenie do roli \u017cony i matki skutecznie eliminowa\u0142o kobiety<\/a>[38]<\/a>. Jedynie urodzenie mog\u0142o si\u0119 przyczyni\u0107 do prze\u0142amania wynikaj\u0105cego z patriarchalnych schemat\u00f3w ograniczenia, st\u0105d nadreprezentacja postaci kochanek (18 procent) i kobiet przynale\u017c\u0105cych do kr\u00f3lewskich rodzin (17 procent)<\/a>[39]<\/a>.<\/p>\n

Sylwia Ko\u0142os zwraca uwag\u0119 na zmian\u0119, jaka dokona\u0142a si\u0119 w filmowej biografistyce w okresie prze\u0142omu nowofalowego i modernizmu. Biografie przesta\u0142y by\u0107 podporz\u0105dkowane schematowi zmierzaj\u0105cemu do ukazania wielko\u015bci danej postaci i znaczenia jej dzia\u0142alno\u015bci dla ludzko\u015bci. Akcent zosta\u0142 przesuni\u0119ty w stron\u0119 pewnego problemu, kt\u00f3ry dana posta\u0107 napotka\u0142a, jakiego\u015b elementu biografii b\u0119d\u0105cego zagadk\u0105, co prowokowa\u0142o do spekulacji, hipotez czy w\u0142asnych interpretacji ze strony tw\u00f3rc\u00f3w<\/a>[40]<\/a>. W okresie postmodernizmu zacz\u0119to na szerok\u0105 skal\u0119 wykorzystywa\u0107 biografie \u2013 jak to okre\u015bla Ludwika Mastalerz \u2013 nieoczywiste<\/a>[41]<\/a>.<\/p>\n

Przywo\u0142any ju\u017c Bingham zwraca uwag\u0119 na inn\u0105 zmian\u0119, jaka si\u0119 dokona\u0142a w biografistyce filmowej, przy czym oddzielnie rozpatruje biografie m\u0119\u017cczyzn, oddzielnie kobiet. W m\u0119skich biopicach<\/i> nast\u0105pi\u0142o przej\u015bcie od biografii Wielkich Postaci, wyra\u017anie gloryfikuj\u0105cych dan\u0105 osob\u0119, poprzez przedstawienia bardziej realistyczne \u201ebiografie bez upi\u0119ksze\u0144\u201d (Bingham u\u017cywa sformu\u0142owania warts-and-all biopic<\/i>), biografie sygnowane nazwiskiem filmowych autor\u00f3w (takich jak Martin Scorsese czy Oliver Stone), parodie i biografie krytyczne (tzw. anti-Great Man biopics<\/i>), dalej po\u015bwi\u0119cone mniejszo\u015bciom (minority appropiration<\/i> \u2013 Milk<\/i> [re\u017c. Gus Van Sant, 2008] czy Malcolm X<\/i> [re\u017c. Spike Lee, 1992]), by powr\u00f3ci\u0107 do bardziej tradycyjnych biografii filmowych<\/a>[42]<\/a>.<\/p>\n

W przypadku kobiecych biografii sprawa wygl\u0105da inaczej. Punktem wyj\u015bcia by\u0142y tradycyjne biografie Wielkich Postaci, podobnie jak to by\u0142o w przypadku m\u0119skich biografii, wyra\u017anie gloryfikuj\u0105ce bohaterki. W latach 50. dosz\u0142o do zmiany \u2013 ich postacie nie tyle zosta\u0142y urealnione, co drastycznie zdegradowane. Jak twierdzi Bingham, wsp\u00f3\u0142gra\u0142o to z d\u0105\u017ceniem do wyeliminowania kobiet z przestrzeni publicznej, kt\u00f3re zaznaczy\u0142o si\u0119 po drugiej wojnie \u015bwiatowej<\/a>[43]<\/a>. Zmian\u0119 przynios\u0142a dopiero dzia\u0142alno\u015b\u0107 feministycznie zorientowanych tw\u00f3rczy\u0144 w latach 90.<\/p>\n

Niezale\u017cnie od tego, w jakim nurcie biografistyki filmowej sytuuje si\u0119 dany film, podczas pisania scenariusza, doboru aktor\u00f3w, kostium\u00f3w i charakteryzacji, a nast\u0119pnie podczas kr\u0119cenia i monta\u017cu tw\u00f3rcy podejmuj\u0105 szereg decyzji. Powoduj\u0105 one, \u017ce ko\u0144cowy efekt albo zyskuj aprobat\u0119, albo nie zyskuje aprobaty os\u00f3b, kt\u00f3re zna\u0142y dan\u0105 posta\u0107 oraz widz\u00f3w. Nale\u017cy przy tym pami\u0119ta\u0107, by rozgraniczy\u0107 te dwa rodzaje aprobaty. Aprobata os\u00f3b, kt\u00f3re zna\u0142y dan\u0105 posta\u0107, dotyczy relacji rzeczywisto\u015b\u0107\u2013film. W tym przypadku Maria Sadowska i Magdalena Boczarska odnios\u0142y pe\u0142ny sukces. Nie tylko znajomi Wis\u0142ockiej, ale r\u00f3wnie\u017c jej c\u00f3rka Krystyna Bilewicz z wielkim uznaniem wypowiada\u0142y si\u0119 o osi\u0105gni\u0119tym efekcie<\/a>[44]<\/a>. Tym bardziej warte jest to podkre\u015blenia, \u017ce lekarka by\u0142a postaci\u0105 ze wzgl\u0119du na sw\u00f3j spos\u00f3b poruszania si\u0119, m\u00f3wienia i ubierania bardzo charakterystyczn\u0105. \u0141atwo by\u0142o przerysowa\u0107 te cechy, przesuwaj\u0105c akcent w stron\u0119 karykatury.<\/p>\n

Wydobywaj\u0105c element osobowo\u015bci Wis\u0142ockiej, jakim by\u0142 niestandardowy spos\u00f3b ubierania si\u0119<\/a>[45]<\/a>, Sadowska uczyni\u0142a nawet wi\u0119cej. Wskaza\u0142a na problem, jaki stanowi\u0105 normy wynikaj\u0105ce z wyra\u017anego okre\u015blenia, co mo\u017cna, a czego nie mo\u017cna w zakresie stroju i jak bardzo rygorystycznie kobiety s\u0105 pod tym wzgl\u0119dem oceniane. Gdy filmowa Wis\u0142ocka jako dwudziestokilkulatka zak\u0142ada \u2013 jak mo\u017cna s\u0105dzi\u0107 dla wygody \u2013 m\u0119ski garnitur, otoczenie nie szcz\u0119dzi jej uwag, \u017ce post\u0119puj\u0105c w ten spos\u00f3b, nie utrzyma d\u0142ugo m\u0119\u017ca. Kiedy z kolei jako pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolatka nosi kwieciste sp\u00f3dnice, bluzki i sukienki oraz fantazyjnie zawi\u0105zane chustki na g\u0142owie, s\u0142yszy, \u017ce ubiera si\u0119 jak wariatka<\/a>[46]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

Magdalena Boczarska w filmie Sztuka kochania<\/em>, \u00a9 <\/span>fot. Jaros\u0142aw Sosi\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Watchout Productions<\/span><\/p>\n

Obecne trendy w biografistyce filmowej pozwalaj\u0105 tw\u00f3rcom na du\u017c\u0105 dowolno\u015b\u0107 nie tylko w zakresie wyboru postaci, kt\u00f3r\u0105 chc\u0105 uczyni\u0107 bohaterem filmowej opowie\u015bci, ale te\u017c sposobu jej przedstawienia. Sztuka kochania<\/i> wpisuje si\u0119 w nurt kina popularnego. Taka zreszt\u0105 by\u0142a intencja autora scenariusza. W rozmowie z Krzysztofem Kwiatkowskim Krzysztof Rak w ten spos\u00f3b odpowiada\u0142 na pytanie dotycz\u0105ce tego, czy kolejny jego scenariusz powstanie do filmu biograficznego: Nie chcia\u0142bym. Ju\u017c po sukcesie \u201eBog\u00f3w\u201d broni\u0142em si\u0119 przed zaszufladkowaniem. Ale nie mog\u0142em sobie odm\u00f3wi\u0107 napisania \u201eSztuki kochania\u201d. Potraktowa\u0142em te filmy jako dyptyk. Opowie\u015b\u0107 o Relidze rozgrywa\u0142a si\u0119 w \u015bwiecie m\u0119\u017cczyzn. O Wis\u0142ockiej \u2013 w\u015br\u00f3d kobiet. Religa by\u0142 najbardziej znanym polskim lekarzem. Wis\u0142ocka \u2013 najbardziej znan\u0105 lekark\u0105, nie licz\u0105c Ewy Kopacz. Oba te filmy \u0142\u0105czy\u0142y PRL i jego atmosfera. <\/i>Bog\u00f3w mo\u017cna uzna\u0107 za film o walce ze \u015bmierci\u0105, a \u201eSztuk\u0119 kochania\u201d za obraz o poszukiwaniu mi\u0142o\u015bci. Po \u201eBogach\u201d cieszy\u0142em si\u0119, gdy widzowie m\u00f3wili, \u017ce dostali zastrzyk tw\u00f3rczej energii. Wiar\u0119, \u017ce da si\u0119 przeskoczy\u0107 przeciwno\u015bci losu. I chcia\u0142bym, \u017ceby po Wis\u0142ockiej poczuli to samo. Nabrali przekonania, \u017ce mo\u017cna pora\u017cki \u017cyciowe przeku\u0107 w dobr\u0105 energi\u0119. Niezale\u017cnie od czas\u00f3w, w kt\u00f3rych przychodzi nam \u017cy\u0107<\/a><\/i>[47]<\/a>.<\/p>\n

\u00d3w pozytywny w wymowie spos\u00f3b przepisywania kobiecej historii zgodny jest z tym, co pisze Bingham o wsp\u00f3\u0142czesnych kobiecych biografiach filmowych. Skupiaj\u0105 si\u0119 one w wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w na poszukiwaniu siebie przez bohaterki. Jednocze\u015bnie jednak stosuj\u0105 r\u00f3\u017cne metody i techniki przedstawiania kobiecego do\u015bwiadczenia. Analizuj\u0105c Anio\u0142a przy moim stole<\/i> (An Angel at My Table<\/i>, re\u017c. Jane Campion, 1991), Bingham zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na co\u015b, co okre\u015bli\u0142 jako etnograficzno\u015b\u0107 zapisu do\u015bwiadczenia g\u0142\u00f3wnej bohaterki. Z kolei pisz\u0105c o Erin Brockovich<\/i> (re\u017c. Steven Soderbergh, 2000), wskazywa\u0142 na odej\u015bcie tw\u00f3rc\u00f3w scenariusza od rzeczywisto\u015bci oraz przepracowanie biografii rzeczywistej Brockovich na poziomie wykorzystania cielesno\u015bci oraz odniesie\u0144 klasowych<\/a>[48]<\/a>. Wskazanie dominanty w organizacji opowie\u015bci biograficznej okazuje si\u0119 r\u00f3wnie ciekawe przy analizie Sztuki kochania<\/i>. Centralnym jej elementem s\u0105 lata walki o wydanie poradnika. W\u0105tek walki oraz okres czterech czy pi\u0119ciu lat stanowi\u0105 pod wzgl\u0119dem tematycznym i czasowym g\u0142\u00f3wn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 filmu. Materia\u0142 ten uzupe\u0142niaj\u0105 retrospekcje. Maj\u0105 one konwencjonalny charakter: u\u0142o\u017cone s\u0105 chronologicznie i koncentruj\u0105 si\u0119 wok\u00f3\u0142 wydarze\u0144, kt\u00f3re tw\u00f3rcy potraktowali jako prze\u0142omowe w \u017cyciu bohaterki i kt\u00f3re \u2013 jak mniemamy \u2013 doprowadzi\u0142y j\u0105 do napisania owego poradnika. Ca\u0142o\u015b\u0107 jest, jak to okre\u015bli\u0142a Dobrochna Ka\u0142wa, polifoniczna pod wzgl\u0119dem strategii fabularnych. Dominanta komediowa prze\u0142amana zostaje scenami i sekwencjami o charakterze dramatycznym (sceny rodzinne) i melodramatycznym (romans z Jurkiem)<\/a>[49]<\/a>.<\/p>\n

Ten uk\u0142ad materia\u0142u sprawia, \u017ce w okre\u015blony spos\u00f3b zorganizowane zostaj\u0105 \u0142a\u0144cuchy przyczynowe. Walka o wydanie ksi\u0105\u017cki (a nie na przyk\u0142ad okres p\u00f3\u017aniejszej popularno\u015bci, wr\u0119cz celebryctwa autorki) zostaje wskazana jako punkt centralny<\/a>[50]<\/a>. Zajmuje te\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 ekranowego czasu owej linii narracyjnej. Z wydania ksi\u0105\u017cki filmowa Wis\u0142ocka cieszy si\u0119 w ostatnich scenach. Co znacz\u0105ce, pokazane zostaje, jak trafia na sprzeda\u017c na bazarze R\u00f3\u017cyckiego nielegalnych egzemplarzy, kt\u00f3re \u201ewyciek\u0142y\u201d z drukarni. Filmowa Wis\u0142ocka nie jest zdenerwowana, \u017ce wydawnictwo dopu\u015bci\u0142o do wycieku i \u017ce straci zyski. Wr\u0119cz przeciwnie, jest zachwycona pozytywn\u0105 reakcj\u0105 zwyk\u0142ych ludzi, wymieniaj\u0105cych si\u0119 komentarzami dotycz\u0105cymi poradnika. Tu zaznacza si\u0119 wyra\u017anie nowoczesny postulat tworzenia wiedzy, po kt\u00f3r\u0105 nie tylko b\u0119d\u0105 si\u0119ga\u0107 pro\u015bci ludzie, ale te\u017c kt\u00f3ra znajdzie swoje prze\u0142o\u017cenie w poprawieniu ich \u017cycia. W kolejnej scenie spotkania autorskiego pada s\u0142ynna kwestia, \u017ce \u015blepy o kolorach nie napisze, gdy Wis\u0142ocka zapytana zostaje o to, czy to jej prywatne do\u015bwiadczenia prze\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na napisanie ksi\u0105\u017cki. Na poziomie materia\u0142u sk\u0142adaj\u0105cego si\u0119 na poszczeg\u00f3lne sceny filmu odpowiedzi\u0105 tw\u00f3rc\u00f3w jest w\u0142a\u015bnie \u017cycie lekarki ukazane w retrospekcjach. Jedna z podstawowych przes\u0142anek poradnika, powtarzana co kilka stron przez autork\u0119, m\u00f3wi, \u017ce zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 os\u00f3b (znamienne, \u017ce Wis\u0142ocka nigdy nie u\u017cywa kwantyfikator\u00f3w takich jak \u201ewszyscy\u201d, zawsze zastrzega, \u017ce zdarzaj\u0105 si\u0119 wyj\u0105tki) jest w stanie rozbudzi\u0107 swoje cia\u0142o do rozkoszy. Trzeba do tego jednak czasu, ch\u0119ci, cierpliwo\u015bci, praktyki i znajomo\u015bci odpowiednich technik. Jej poradnik ma dostarczy\u0107 tych ostatnich oraz podzia\u0142a\u0107 motywacyjnie w odniesieniu do czterech pierwszych element\u00f3w.<\/p>\n

Filmowe retrospekcje w\u0142a\u015bnie ow\u0105 motywacj\u0119, wynikaj\u0105c\u0105 z w\u0142asnego do\u015bwiadczenia \u017cyciowego, buduj\u0105. Je\u015bli uk\u0142ad scen w retrospekcjach odczytamy przez pryzmat post hoc ergo propter hoc<\/i>, ale nie traktuj\u0105c go jako b\u0142\u0119du logicznego, a zasad\u0119, kt\u00f3r\u0105 przyj\u0119li autorzy, by opowiedzie\u0107 widzom o tym, co doprowadzi\u0142o do napisania, a nast\u0119pnie opublikowania Sztuki kochania<\/i>, w\u00f3wczas otrzymamy nast\u0119puj\u0105c\u0105 sekwencj\u0119. Najpierw do\u015bwiadczenie wielkiej mi\u0142o\u015bci, nast\u0119pnie ma\u0142\u017ce\u0144stwa przy niedopasowaniu potrzeb seksualnych ma\u0142\u017conk\u00f3w, dalej do\u015bwiadczenie niestandardowych form zwi\u0105zk\u00f3w, czyli \u017cycie w tr\u00f3jk\u0105cie (mimo deklaracji partnerstwa filmowa Michalina traktuje Wand\u0119 w spos\u00f3b przedmiotowy, filmowy Stach za\u015b traktuje tak ca\u0142\u0105 swoj\u0105 rozszerzon\u0105 rodzin\u0119), dalej rozpad ma\u0142\u017ce\u0144stwa i problemy w realizacji na poziomie kariery naukowej, wreszcie p\u0142omienny romans z Jurkiem, kt\u00f3ry prowadzi do przebudzenia seksualnego bohaterki i realizacji siebie r\u00f3wnie\u017c poprzez seksualno\u015b\u0107 \u2013 to wszystko znajduje swoje prze\u0142o\u017cenie w motywacji najpierw do napisania ksi\u0105\u017cki, a nast\u0119pnie do walki o to, by zosta\u0142a ona wydana w mo\u017cliwie jak najpe\u0142niejszej postaci. Mamy tutaj zatem skonstruowany \u0142a\u0144cuch: brak, kt\u00f3ry bohaterce nie przeszkadza \u2013 \u00f3w brak staje si\u0119 powa\u017cnym problemem znajduj\u0105cym prze\u0142o\u017cenie na jej sytuacj\u0119 rodzinn\u0105 \u2013 rodzina si\u0119 rozpada \u2013 bohaterce udaje si\u0119 ten brak wype\u0142ni\u0107 \u2013 bohaterka pozostaje sama, ale nauka, jak\u0105 wynios\u0142a ze swojego do\u015bwiadczenia, w postaci poradnictwa i ksi\u0105\u017cki, pozwala uszcz\u0119\u015bliwi\u0107 wiele kobiet i zwi\u0105zk\u00f3w.<\/p>\n

Daje si\u0119 oczywi\u015bcie w tak zarysowanym schemacie rozpozna\u0107 schemat Wyprawy Bohatera wyprowadzony przez Josepha Campbella, zaaplikowany do filmu przez Christophera Voglera i wykorzystywany do strukturowania scenariuszy filmowych zar\u00f3wno w kinie popularnym, jak i artystycznym<\/a>[51]<\/a>. Wspomniane przez Binghama poszukiwanie, kt\u00f3re jest istotne z punktu widzenia kobiecej biografistyki filmowej, przek\u0142ada si\u0119 na \u017cyciowe cele bohaterki. Pierwszym celem jest nauczenie si\u0119 odczuwania rozkoszy cielesnej (cel zwizualizowany w retrospekcjach, zrealizowany w \u017cyciu prywatnym), drugim za\u015b nauczenie odczuwania rozkoszy cielesnej innych kobiet (cel zrealizowany poprzez napisanie i wydanie Sztuki kochania<\/i>; dotyczy sfery publicznej).<\/p>\n

Posta\u0107 Jurka w tej sytuacji nie jest jedynym elementem odpowiedzialnym za, po pierwsze, powstanie ksi\u0105\u017cki, po drugie \u2013 determinacj\u0119 Wis\u0142ockiej do jej wydania. Jurek jest cz\u0119\u015bci\u0105 sekwencji, kt\u00f3ra pojawi\u0142a si\u0119 na jakim\u015b etapie wskazanym jako brak. On wyzwala zmian\u0119, i to podw\u00f3jnie: cia\u0142o filmowej Wis\u0142ockiej do rozkoszy cielesnej oraz jej potencja\u0142 tw\u00f3rczy ukierunkowuje na napisanie poradnika. Mo\u017cemy go raczej potraktowa\u0107 jako \u201ezanikaj\u0105cego po\u015brednika\u201d. Termin ten wprowadzi\u0142 Fredric Jameson, pokazuj\u0105c funkcj\u0119 religii protestanckiej w przej\u015bciu od feudalizmu do kapitalizmu<\/a>[52]<\/a>. Do analizy tekst\u00f3w kultury popularnej wykorzysta\u0142 Slavoj \u017di\u017eek<\/a>[53]<\/a>.<\/p>\n

Zanikaj\u0105cy po\u015brednik jest to posta\u0107 lub rzecz, kt\u00f3ra mediuje pomi\u0119dzy dwiema opozycyjnymi wzgl\u0119dem siebie koncepcjami, ideami. Zanikaj\u0105cy po\u015brednik ma funkcj\u0119 wyzwolenia na przyk\u0142ad jednostki z jednego stanu i przej\u015bcie jej do innego stanu lub odkrycie takiego. Po spe\u0142nieniu tej funkcji znika. \u017di\u017eek zobrazowa\u0142 t\u0119 koncepcj\u0119 chocia\u017cby na przyk\u0142adzie postaci Jacka w Titanicu<\/i> (re\u017c. James Cameron, 1997). Jednym z g\u0142\u00f3wnych w\u0105tk\u00f3w filmu jest historia Rose, kt\u00f3ra zmaga si\u0119 z klasowymi ograniczeniami. Pozbawiona \u015brodk\u00f3w do \u017cycia, bliska jest wyj\u015bcia za m\u0105\u017c za Cala po to, by zapewni\u0107 swojej matce i sobie bezpieczne \u017cycie. Wewn\u0119trznie jednak buntuje si\u0119 przeciwko temu i pragnie realizowa\u0107 siebie. Spotkanie Jacka, ch\u0142opaka pochodz\u0105cego z klas ni\u017cszych, artysty i niebieskiego ptaka, oraz mi\u0142o\u015b\u0107 do niego daj\u0105 jej impuls do upodmiotowienia, pod\u0105\u017cenia w\u0142asn\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105 i realizacji marze\u0144. Wcze\u015bniej jednak Jack umiera. Gdyby prze\u017cy\u0142 zatoni\u0119cie liniowca, prawdopodobnie historia nie sko\u0144czy\u0142aby si\u0119 dla Rose tak dobrze. Zatem Jack, jako zanikaj\u0105cy po\u015brednik, dostarcza impulsu, kt\u00f3ry pozwala bohaterce na ryzykown\u0105 decyzj\u0119 pod\u0105\u017cania za w\u0142asnymi marzeniami. Gdy tylko kobieta decyzj\u0119 podejmie i przyst\u0105pi do jej realizacji (Rose rezygnuje z wej\u015bcia na szalup\u0119 podczas ewakuacji pasa\u017cer\u00f3w), zanikaj\u0105cy po\u015brednik nie jest ju\u017c potrzebny i zostaje usuni\u0119ty (Jack zamarza w oceanie). Gdy tylko jeden stan lub formacja zast\u0105pi drug\u0105, po\u015brednik, kt\u00f3ry umo\u017cliwia zmian\u0119, znika<\/a>[54]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

Magdalena Boczarska i Eryk Lubos w filmie Sztuka kochania<\/em>, \u00a9 fot. Jaros\u0142aw Sosi\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Watchout Productions<\/span><\/p>\n

W Sztuce kochania<\/i> ozi\u0119b\u0142o\u015b\u0107 seksualna zostaje przeciwstawiona seksualnemu spe\u0142nieniu. Pe\u0142na energii i \u017cywio\u0142owa, ale ozi\u0119b\u0142a seksualnie Michalina realizuje si\u0119 jako lekarka w kontaktach z pojedynczymi pacjentkami. Dopiero rozbudzenie i spe\u0142nienie seksualne pozwala Wis\u0142ockiej napisa\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119 i tym samym od razu przekaza\u0107 swoj\u0105 wiedz\u0119 wi\u0119kszemu gronu kobiet. Jurek w dwojakim sensie staje si\u0119 w filmie zanikaj\u0105cym po\u015brednikiem. Doprowadza bohaterk\u0119 do seksualnego przebudzenia i podsuwa pomys\u0142 na napisanie ksi\u0105\u017cki. \u017beby dosz\u0142o do tego ostatniego, musi te\u017c znikn\u0105\u0107 z jej \u017cycia. Gdyby bowiem pozosta\u0142, m\u00f3g\u0142by, podobnie jak Jack Rose, pchn\u0105\u0107 Wis\u0142ock\u0105 w inn\u0105 stron\u0119. Na przyk\u0142ad zamiast pisa\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119, nieustannie uprawialiby seks lub Jurek powr\u00f3ci\u0142by do swoich nawyk\u00f3w i zdradza\u0142 Michalin\u0119, jak wcze\u015bniej to robi\u0142 Stach, pog\u0142\u0119biaj\u0105c jej frustracj\u0119. Sadowska dodatkowo podkre\u015bla wykorzystanie figury zanikaj\u0105cego po\u015brednika poprzez uk\u0142ad scen w zako\u0144czeniu filmu. Po scenie spotkania autorskiego wracamy do lat 50. i po\u017cegnania Jurka i Michaliny, po tym, gdy lekarka w Lubniewicach pozna\u0142a jego \u017con\u0119 i c\u00f3reczk\u0119. Po ci\u0119ciu nast\u0119puje przej\u015bcie do sceny omdlenia na ulicy, gdy Michalina, spotkawszy przypadkowo w latach 70. \u017con\u0119 Jerzego, dowiedzia\u0142a si\u0119, \u017ce m\u0119\u017cczyzna od dawna nie \u017cyje. W trzeciej scenie Sadowska pokazuje Wis\u0142ock\u0105, gdy w domu ko\u0144czy maszynopis. Epilog w formie napisu informuj\u0105cego o uznaniu lekarki i popularno\u015bci poradnika zamyka film. Sekwencja druku oraz odegranie wywiadu towarzysz\u0105 napisom ko\u0144cowym.<\/p>\n

Vogler zwraca uwag\u0119 na fakt, \u017ce greckie heros<\/i>, od kt\u00f3rego pochodzi angielski hero<\/i> (\u201ebohater\u201d), oznacza \u201echroni\u0107 i s\u0142u\u017cy\u0107\u201d. Tym samym \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w wskazuje na bardzo wa\u017cny aspekt g\u0142\u00f3wnego bohatera opowie\u015bci, mianowicie element samopo\u015bwi\u0119cenia. Bohater, by prawdziwie zas\u0142u\u017cy\u0107 sobie na swoje miano, musi by\u0107 got\u00f3w odda\u0107 \u017cycie dla dobra wsp\u00f3lnoty<\/a>[55]<\/a>. Oczywi\u015bcie mo\u017cemy powiedzie\u0107, \u017ce w stosunku do kobiet sytuacja przedstawia si\u0119 inaczej. Od setek lat uczone one by\u0142y, \u017ce konstytutywn\u0105 cech\u0105 ich p\u0142ci jest samopo\u015bwi\u0119cenie. St\u0105d subwersywne w kontek\u015bcie prze\u0142amywania stereotyp\u00f3w by\u0142oby raczej uczenie kobiety egoizmu i kazanie jej dzia\u0142a\u0107 przede wszystkim dla w\u0142asnego dobra. Nale\u017cy jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce Sztuka kochania <\/i>przynale\u017cy do kina popularnego i adresowana jest do szerokiej publiczno\u015bci. Druga istotna i jednak mimo wszystko subwersywna kwestia to fakt, \u017ce filmowa Wis\u0142ocka konsekwentnie stoi za kobietami<\/a>[56]<\/a>. Nie tylko gotowa jest walczy\u0107 z ca\u0142ym \u015bwiatem (parti\u0105, Ko\u015bcio\u0142em, mediami) o wydanie ksi\u0105\u017cki. Z niezwyk\u0142\u0105 empati\u0105 traktuje te\u017c pacjentki, niezale\u017cnie od tego, kim s\u0105 i co robi\u0105. By ten element podkre\u015bli\u0107, tw\u00f3rcy w specyficzny spos\u00f3b skonstruowali pocz\u0105tek filmu. W jednej z pierwszych scen ogl\u0105damy Wis\u0142ock\u0105, kt\u00f3ra w niestandardowy spos\u00f3b pomaga maltretowanej przez m\u0119\u017ca pacjentce. Wraz z kobiet\u0105 czekaj\u0105 na nietrze\u017awego m\u0119\u017cczyzn\u0119 w domu, gdy on wraca, og\u0142uszaj\u0105 go i bij\u0105. Nast\u0119pnie widzimy przes\u0142uchiwan\u0105 przez milicjantk\u0119 lekark\u0119. Gdy funkcjonariuszka s\u0142yszy, kim jest Wis\u0142ocka i co si\u0119 wydarzy\u0142o, zafa\u0142szowuje zeznania, podaj\u0105c w raporcie, \u017ce m\u0105\u017c pacjentki spad\u0142 ze schod\u00f3w. W scenie tej Wis\u0142ocka zostaje przedstawiona jako gotowa walczy\u0107 i odpowiada\u0107 przed s\u0105dem lekarka, kt\u00f3ra nie zgadza si\u0119 na to, by jej pacjentka by\u0142a maltretowana przez m\u0119\u017ca.<\/p>\n

Druga z otwieraj\u0105cych film sekwencji pokazuje Wis\u0142ock\u0105, gdy ta uprawia nami\u0119tny seks pod prysznicem, nie tylko czerpi\u0105c z tego fizyczn\u0105 rozkosz, ale te\u017c \u2013 ju\u017c po \u2013 pytaj\u0105c kochanka, co jemu sprawi\u0142oby przyjemno\u015b\u0107 i czy nie ma fantazji, kt\u00f3re ewentualnie mogliby wsp\u00f3lnie realizowa\u0107. Wis\u0142ocka nie tylko czerpie rado\u015b\u0107 z seksu, lecz te\u017c dba o przyjemno\u015b\u0107 swojego partnera, nie sprowadzaj\u0105c go do roli dostarczyciela rozkoszy. Trzecia scena przedstawia pocz\u0105tek prac nad ksi\u0105\u017ck\u0105. Kolejna za\u015b pierwsze spotkanie z Teres\u0105, redaktork\u0105 z wydawnictwa, z kt\u00f3r\u0105 w filmie b\u0119d\u0105 wsp\u00f3lnie wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142y i walczy\u0142y o wydanie Sztuki kochania<\/i>. Spos\u00f3b, w jaki prowadzi rozmow\u0119 z m\u0142od\u0105 kobiet\u0105, wskazuje na potrzeb\u0119 mentorowania, jednocze\u015bnie podkre\u015bla, \u017ce filmowa Wis\u0142ocka tworzy relacje z kobietami i wraz z nimi walczy o prawa kobiet.<\/p>\n

Filmowa Michalina Wis\u0142ocka konsekwentnie jest pokazywana jako osoba oddana sprawom kobiet, ich obro\u0144czyni i rzeczniczka ich prawa do spe\u0142nienia w mi\u0142o\u015bci.<\/p>\n

Zgrzyt<\/b><\/p>\n

Jak wspomnia\u0142am we wst\u0119pie, mimo prokobiecej wymowy film Marii Sadowskiej spotka\u0142 si\u0119 z krytycznym przyj\u0119ciem ze strony feministycznych \u015brodowisk. Przy czym zarzuty dotyczy\u0142y g\u0142\u00f3wnie kreowania postaci Wis\u0142ockiej na wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 bojowniczk\u0119 praw kobiet oraz niezwykle nowoczesn\u0105 i post\u0119pow\u0105 posta\u0107. Olga Wr\u00f3bel bardzo precyzyjnie pokaza\u0142a, \u017ce wydany po raz pierwszy w latach 70. XX wieku poradnik jest z dzisiejszej perspektywy (z perspektywy zachodniej my\u015bli feministycznej drugiej po\u0142owy lat 70. zreszt\u0105 r\u00f3wnie\u017c) konserwatywny i reprodukuje obci\u0105\u017caj\u0105cy dla kobiet spos\u00f3b my\u015blenia o p\u0142ciach<\/a>[57]<\/a>. Z kolei Katarzyna Surmiak-Doma\u0144ska, przywo\u0142uj\u0105c zdarzenie z w\u0142asnych relacji jako dziennikarki z Wis\u0142ock\u0105, wskaza\u0142a, \u017ce r\u00f3wnie\u017c w \u017cyciu codziennym lekarce daleko by\u0142o do feministycznych idea\u0142\u00f3w<\/a>[58]<\/a>. Z t\u0105 krytyk\u0105 si\u0119 zgadzam i w pe\u0142ni pod ni\u0105 podpisuj\u0119. Sztuk\u0119 kochania <\/i>w wielu fragmentach daje si\u0119 czyta\u0107 tylko jako historyczny zapis kulturowego my\u015blenia o p\u0142ci z poczuciem ulgi, \u017ce nawet je\u015bli w dalszym ci\u0105gu spotykamy ludzi maj\u0105cych przekonania prezentowane przez Wis\u0142ock\u0105 i przedstawiane przez ni\u0105 jako naukowo dowiedziona prawda, to stanowi\u0105 one tylko wyraz ich anachronicznych ju\u017c dzi\u015b przekona\u0144. Problematycznych z punktu widzenia spo\u0142ecznego, ale zawsze stanowi\u0105cy jaki\u015b margines, a nie u\u015bwi\u0119con\u0105 prawd\u0119. Z perspektywy owej krytyki pope\u0142nione zosta\u0142y w 2016 roku dwa b\u0142\u0119dy. Po pierwsze, ksi\u0105\u017ck\u0119 Wis\u0142ockiej wznowiono, reklamuj\u0105c jako niezmiennie aktualny tekst \u2013 cho\u0107 Zbigniew Izdebski napisa\u0142 we wst\u0119pie, \u017ce nale\u017cy wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 kontekst i odmienny spos\u00f3b postrzegania kwestii p\u0142ci<\/a>[59]<\/a>. Jednak bez przypis\u00f3w do samego tekstu, jak mi si\u0119 wydaje, nie powinna si\u0119 ona by\u0142a ukaza\u0107. Po drugie, b\u0142\u0105d pope\u0142ni\u0142y Maria Sadowska i Magdalena Boczarska, powtarzaj\u0105c te argumenty w wywiadach promuj\u0105cych film<\/a>[60]<\/a>.<\/p>\n

Podsumowanie<\/b><\/p>\n

Kino stanowi w dalszym ci\u0105gu bardzo wa\u017cny element \u015brodowiska medialnego, dostarczaj\u0105cy wzorc\u00f3w do rozwoju siebie i swoich zdolno\u015bci. Istotne jest r\u00f3wnie\u017c z punktu widzenia reprezentacji. To, czy widzimy w nim siebie i do\u015bwiadczenie podobnych nam os\u00f3b, legitymizuje nasze miejsce w \u015bwiecie. St\u0105d bardzo wa\u017cnym elementem wsp\u00f3\u0142czesnego filmowego pejza\u017cu jest rozwijaj\u0105ce si\u0119 kino kobiet. Stygmatyzowane, wy\u015bmiewane, degradowane \u2013 wa\u017cne, by mia\u0142o przestrze\u0144 do istnienia. Niezale\u017cnie od tego, czy spotyka si\u0119 z aplauzem, czy prowokuje do dyskusji. Sztuka kochania<\/i> i, szerzej, ca\u0142a tw\u00f3rczo\u015b\u0107 filmowa Marii Sadowskiej stanowi\u0105 bardzo ciekaw\u0105 propozycj\u0119 w polskim kinie zdominowanym przez m\u0119skich bohater\u00f3w. Historia Michaliny Wis\u0142ockiej<\/i> w ciekawy r\u00f3wnie\u017c spos\u00f3b z genderowego punktu widzenia realizuje filmow\u0105 biografistyk\u0119. Prze\u0142amuje te\u017c schematy my\u015blowe tworz\u0105ce kino pami\u0119ci narodowej, nie tylko poprzez odwo\u0142anie do innego typu historii (herstorii), ale te\u017c poprzez wskazanie wzorca znajduj\u0105cego si\u0119 na antypodach stereotypu Matki Polki.<\/p>\n

\n
\n
\n

<\/a>[1] Artyku\u0142 powsta\u0142 podczas pobytu na University of Illinois w Chicago w ramach grantu otrzymanego z Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego ze \u015brodk\u00f3w finansowanego przez Komisj\u0119 Europejsk\u0105 Projektu GRACE: Gender and Cultures of Equality in Europe (H2020\/MSCA-ITN-ETN\/UE-15-GRACE-675378). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] Wprowadzon\u0105 do refleksji filmoznawczej na prze\u0142omie lat 60. i 70. XX wieku kategori\u0119 kina kobiet Ma\u0142gorzata Radkiewicz definiuje w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: tw\u00f3rczo\u015b\u0107 re\u017cyserek uznawanych za niezale\u017cne autorki i kreatorki filmowego dyskursu. U\u017cywaj\u0105c terminu \u201ekino kobiet\u201d (women\u2019s cinema), k\u0142adzie si\u0119 nacisk na podmiotowo\u015b\u0107 ich dzia\u0142a\u0144 uwzgl\u0119dniaj\u0105cych kobiec\u0105 problematyk\u0119, akcentuj\u0105cych kobiecy ogl\u0105d \u015bwiata oraz preferencje i potrzeby kobiecego widza. Nie jest to poj\u0119cie warto\u015bciuj\u0105ce, jak w przypadku kina kobiecego, b\u0119d\u0105cego stereotypow\u0105 charakterystyk\u0105 kobiecej publiczno\u015bci \u2013 sentymentalnej i uczuciowej \u2013 oraz preferowanego przez ni\u0105 repertuaru \u2013 najcz\u0119\u015bciej melodramatycznego, z gatunku eskapistycznych fantazji, obfituj\u0105cego w konwencjonalne wizerunki i tradycyjne interpretacje gender (\u2026).<\/i> Por. M. Radkiewicz, Kino kobiet<\/i>, [w:] Encyklopedia gender. P\u0142e\u0107 w kulturze<\/i>, red. M. Ruda\u015b-Grodzka i in., Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2014, s. 229. W polskim filmoznawstwie najbardziej znane prace dotycz\u0105ce kina kobiet to prace Ma\u0142gorzaty Radkiewicz oraz Moniki Talarczyk (w odniesieniu do kina polskiego). W ich monografiach znale\u017a\u0107 mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c bardziej szczeg\u00f3\u0142owe om\u00f3wienia tej kategorii. Por. M. Radkiewicz, \u201eW\u0142adczynie spojrzenia\u201d. Teoria filmu a praktyka re\u017cyserek i artystek<\/i>, Korporacja Ha!art, Krak\u00f3w 2010; M. Radkiewicz, W poszukiwaniu sposobu ekspresji. O filmach Jane Campion i Sally Potter<\/i>, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, Krak\u00f3w 2010; M. Talarczyk-Guba\u0142a, Bia\u0142y mazur. Kino kobiet w polskiej kinematografii<\/i>, Galeria Miejska Arsena\u0142, Pozna\u0144 2013; M. Talarczyk-Guba\u0142a, Wszystko o Ewie. Filmy Barbary Sass a kino kobiet w drugiej po\u0142owie XX wieku<\/i>, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczeci\u0144skiego, Szczecin 2013. [powr\u00f3t]<\/a>
\n<\/a>[3] M. Sadowska, A. Zaborski, Maria Sadowska: Wis\u0142ocka, gdzie\u015b tam z nieba, bardzo nad Boczarsk\u0105 czuwa\u0142a<\/i>, \u201eMagazyn Filmowy\u201d 2017, nr 1 (27 stycznia 2017), http:\/\/www.sfp.org.pl\/2016\/wydarzenia,5,24825,0,1,Wislocka-gdzies-tam-z-nieba-bardzo-nad-Boczarska-czuwala.html<\/a> [dost\u0119p: 22.08.2019]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] W. Che\u0142mniak, Instrukcja obs\u0142ugi mi\u0142o\u015bci<\/i>, \u201eDo Rzeczy. Tygodnik Lisickiego\u201d 2017, nr 4, s. 50. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] P. Gociek, Sztuka koloryzowania<\/i>, \u201eDo Rzeczy. Tygodnik Lisickiego\u201d 2017, nr 6, s. 42. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] O. Wr\u00f3bel, Sztuka kochania aktualna? Mo\u017ce i tak, ale to nie jest dobra wiadomo\u015b\u0107<\/i>, KrytykaPolityczna.pl, 2 lutego 2017, https:\/\/krytykapolityczna.pl\/kultura\/czytaj-dalej\/olga-wrobel-sztuka-kochania-wislocka\/<\/a> [dost\u0119p: 22.08.2019]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] D. Ka\u0142wa, Rewolucja vintage. <\/i>Sztuka kochania. Historia Michaliny Wis\u0142ockiej, \u201eKultura Liberalna\u201d 2017, nr 8 (21 lutego 2017), https:\/\/kulturaliberalna.pl\/2017\/02\/21\/rewolucja-vintage-sztuka-kochania-wislocka-kalwa-recenzja\/<\/a> [dost\u0119p: 22.08.2019]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] Por. W. Mrozek, Kino pami\u0119ci narodowej. Najnowsze kino polskie w dyskursie polityki historycznej<\/i>, [w:] Kino polskie jako kino narodowe<\/i>, red. T. Lubelski, M. Stroi\u0144ski, Korporacja Ha!art, Krak\u00f3w 2009, s. 295\u2012320; E Durys, Film and Values: Polish Cinema of National Remembrance<\/i>, [w:] Civic and Uncivic Values in Poland. Value Transformation, Education, and Culture<\/i>, red. S.P. Ramet, K. Ringdal, K. Do\u015bpia\u0142-Borysiak, Central European University, Budapest\u2013New York 2019, s. 281\u2013302. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] Po dwa tytu\u0142y ukaza\u0142y si\u0119 w 2007 i 2008 roku. Rekordowa liczba, bo a\u017c trzyna\u015bcie, mia\u0142a premier\u0119 w 2013. Na rok 2019 zapowiadanych jest oko\u0142o o\u015bmiu premier film\u00f3w, kt\u00f3re zaliczy\u0107 mo\u017cna do kina historycznego. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] Znana jest ona r\u00f3wnie\u017c w historiografii jako Great Man Theory<\/i>. Wprowadzona zosta\u0142a przez Thomasa Carlyle\u2019a w opublikowanej w 1841 roku pracy Bohaterowie, cze\u015b\u0107 dla bohater\u00f3w i pierwiastek bohaterstwa w historii<\/i> (t\u0142um. b.a., Wydawnictwo Zielona Sowa, Krak\u00f3w 2006). Zakwestionowana zosta\u0142a chocia\u017cby przez Herberta Spencera. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] E. Durys, Film and Values\u2026<\/i>, dz.cyt., s. 284\u201387. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] M. Urba\u0144ska, Polskie kino postwolno\u015bciowe<\/i>\u201d, \u201eEKRANy\u201d 2017, nr 3\u20134 (37\u201338), s. 53\u201357. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13] J. Majmurek, Wojny pami\u0119ci<\/i>, \u201eKino\u201d 2019, nr 4, s. 22\u201325. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] B. Szczeka\u0142a, Nowe kino powsta\u0144cze?<\/i>, \u201eEKRANy\u201d 2014, nr 5 (21), s. 46\u201249. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] E. Durys, \u017bo\u0142nierze wykl\u0119ci i polskie wsp\u00f3\u0142czesne kino historyczne: <\/i>Historia Roja, [w:] Popkulturowe formy pami\u0119ci<\/i>, red. S. Bury\u0142a, L. G\u0105sowska, D. Ossowska, Instytut Bada\u0144 Literackich PAN, Warszawa 2018, s. 197\u2013215. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16] M. Oleszczyk, Co to s\u0105 doskona\u0142e pytania? Wok\u00f3\u0142 kina lustracyjnego niepokoju<\/i>, [w:] Kino: obiekt uczu\u0107 czy przedmiot bada\u0144? W dialogu z my\u015bl\u0105 filmow\u0105 i tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Rafa\u0142a Marsza\u0142ka<\/i>, red. M. Dopartowa, M. Oleszczyk, DopArt, Krak\u00f3w 2012. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[17] W. Mrozek, Kino pami\u0119ci narodowej\u2026<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18] Tam\u017ce, s. 303\u2013307. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] E. Durys, Joanna i <\/i>R\u00f3\u017ca \u2013 subwersywny wymiar macierzy\u0144stwa a filmy pami\u0119ci narodowej<\/i>, [w:] Konteksty feministyczne. Gender w \u017cyciu spo\u0142ecznym i kulturze<\/i>, red. P. Chudzicka-Dudzik, E. Durys, Wydawnictwo Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, \u0141\u00f3d\u017a 2014, s. 235\u2014252. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20] Sylwia Ko\u0142os jako warunek niezb\u0119dny biografii filmowej wymienia wyst\u0119powanie postaci pod w\u0142asnym imieniem i nazwiskiem. Tego kryterium przestrzega\u0142am, dokonuj\u0105c wyboru biopic\u00f3w<\/i>. Por. S. Ko\u0142os, Film biograficzny \u2013 gatunek progresywny. Geneza, genologia, strategie narracyjne<\/i>, Oficyna Wydawnicza Kucharski, Toru\u0144 2018, s. 60. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] Por. P. Forecki, Fantazmat Julii Brystygier<\/i>, \u201e\u015arodkowoeuropejskie Studia Polityczne\u201d 2017, nr 1, s. 47\u201369, https:\/\/doi.org\/10.14746\/ssp.2017.1.3; P. Forecki, Krwawa Luna i \u017cydokomuna<\/i>, KrytykaPolityczna.pl, 5 lutego 2017, https:\/\/krytykapolityczna.pl\/kultura\/historia\/krwawa-luna-i-zydokomuna\/<\/a> [dost\u0119p: 26.08.2019]. W kinie pami\u0119ci narodowej wyra\u017anie uwidaczniaj\u0105 si\u0119 dwa fantazmaty niezwykle silnie obecne we wsp\u00f3\u0142czesnym popularnym my\u015bleniu historycznym Polak\u00f3w. Oba s\u0105 etnicznie i genderowo bardzo precyzyjnie oznaczone. Pierwszym jest w\u0142a\u015bnie fantazmat \u017byd\u00f3wki komunistki. W kinie pojawia si\u0119 w Za\u0107mie<\/i> oraz w Idzie<\/i> (re\u017c. Pawe\u0142 Pawlikowski, 2013). Intensywniej jest eksploatowany w miejskich legendach (tzw. krwawa Luna) oraz literaturze historycznej. Forecki zanalizowa\u0142 liczne publikacje po\u015bwi\u0119cone Julii Brystygierowej, kt\u00f3rej posta\u0107 stanowi\u0142a szczeg\u00f3ln\u0105 po\u017cywk\u0119 dla tej legendy i fantazmatu. Z drugiej strony sytuuje si\u0119 \u017co\u0142nierz wykl\u0119ty jako fantazmat m\u0119ski i jednocze\u015bnie etnicznie polski. W filmach pojawia si\u0119 w Historii Roja<\/i> oraz w Wykl\u0119tym<\/i> (2017) Konrada \u0141\u0119ckiego. Je\u015bli chodzi o \u017co\u0142nierzy wykl\u0119tych, du\u017co bardziej popularne s\u0105 filmy dokumentalne oraz wz\u00f3r osobowy realizowany poprzez noszenie odzie\u017cy patriotycznej. Por. E. Durys, \u017bo\u0142nierze wykl\u0119ci<\/i>\u2026, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22] H. Marcuse, Cz\u0142owiek jednowymiarowy. Badania nad ideologi\u0105 rozwini\u0119tego spo\u0142ecze\u0144stwa przemys\u0142owego<\/i>, t\u0142um. S. Konopacki i in., Pa\u0144stwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1991. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23] Por. G. Lemke-Santangelo, Daughters of Aquarius: Women of the Sixties Counterculture<\/i>, University Press of Kansas, Lawrence, KS 2009. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[24] M. Wis\u0142ocka, D. Zaborek, Seksualistka<\/i>, \u201eGazet Wyborcza. Du\u017cy Format\u201d 2004, nr 37 (20 wrze\u015bnia 2004), s. 6. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[25] Violetta Ozminkowski inaczej przedstawia t\u0119 rozmow\u0119. Dosz\u0142o do niej nie tyle z sugestii partyjnych w\u0142odarzy, ile z ch\u0119ci dzia\u0142ania samej Wis\u0142ockiej. Mia\u0142a bowiem zaprzyja\u017anion\u0105 s\u0105siadk\u0119, kt\u00f3ra pilnowa\u0142a jej jamnika i opiekowa\u0142a si\u0119 mieszkaniem, gdy Wis\u0142ocka wyje\u017cd\u017ca\u0142a. Kobieta by\u0142a blisko zwi\u0105zana z Ko\u015bcio\u0142em i na pro\u015bb\u0119 Wis\u0142ockiej zaaran\u017cowa\u0142a jej spotkanie z ksi\u0119dzem. Por. V. Ozminkowski, Michalina Wis\u0142ocka. Sztuka kochania gorszycielki<\/i>, Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka, Warszawa 2014. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[26] K. Rak, K. Kwiatkowski, Seks PRL-u<\/i>, \u201eGazeta Wyborcza. Wysokie Obcasy\u201d 2017, nr 4, s. 36\u201338. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[27] J. Szwajcowska, The Myth of Polish Mother<\/i>, [w:] E. Mazierska, E. Ostrowska, Women in Polish Cinema<\/i>, Berghahn Books, New York, Oxford 2006, s. 15\u221233. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[28] Frapuj\u0105ce rozwa\u017cania na temat przekszta\u0142ce\u0144 mitu Matki Polki w kulturze wsp\u00f3\u0142czesnej znale\u017a\u0107 mo\u017cna w tomie Po\u017cegnanie z Matk\u0105 Polk\u0105?<\/i> Zob. Po\u017cegnanie z Matk\u0105 Polk\u0105? Dyskursy, praktyki i reprezentacje macierzy\u0144stwa we wsp\u00f3\u0142czesnej Polsce<\/i>, red. R.E. Hryciuk, E. Korolczuk, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[29] J. Szwajcowska, The Myth of Polish Mother\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 19. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[30] M. Janion, Kobiety i duch inno\u015bci<\/i>, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2006, s. 96\u201397. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[31] Por. G. Stach\u00f3wna, Suczka, Cycofon, Faustyna i inne kobiety w polskim filmie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych<\/i>, [w:] Gender w humanistyce<\/i>, red. M. Radkiewicz, Rabid, Krak\u00f3w 2001, s. 55\u221263. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[32] Artyku\u0142 (pod tytu\u0142em Nasze \u015bwi\u0119to\u015bci. Cudze zboczenia<\/i>) stanowi cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki Rykoszetem<\/i>. W dalszej cz\u0119\u015bci b\u0119d\u0119 odwo\u0142ywa\u0142a si\u0119 do edycji zamieszczonej w tomie To\u017csamo\u015b\u0107 i obywatelstwo\u2026<\/i> Zob. A. Graff, P\u0142e\u0107 i nar\u00f3d tu i teraz. Kilka uwag o genderowym i seksualnym wymiarze wsp\u00f3\u0142czesnego polskiego nacjonalizmu<\/i>, [w:] To\u017csamo\u015b\u0107 i obywatelstwo w spo\u0142ecze\u0144stwie wielokulturowym<\/i>, red. E.H. Oleksy, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 140\u2013158; A. Graff, Rykoszetem. Rzecz o p\u0142ci, seksualno\u015bci, narodzie<\/i>, W.A.B., Warszawa 2008. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[33] A. Graff, P\u0142e\u0107 i nar\u00f3d<\/i>\u2026, dz. cyt., s. 141. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[34] Tam\u017ce, s. 142. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[35] K. Bilewicz, U. Jab\u0142o\u0144ska, Sztuka kochania, czyli tr\u00f3jk\u0105t z dw\u00f3jk\u0105<\/i>, \u201eGazeta Wyborcza. Wysokie Obcasy\u201d 2015, nr 154 (5 lipca 2014), s. 10. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[36] Bilewicz w wywiadzie twierdzi, \u017ce w\u0142a\u015bnie owo odrzucenie przez ojca odbi\u0142o si\u0119 negatywnie na psychice brata. Por. tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[37] G.F. Custen, Bio\/Pics. How Hollywood Constructed Public History<\/i>, Rutgers University Press, New Brunswick, NJ 1992, s. 103. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[38] D. Bingham, Whose Lives Are They Anyway? The Biopic as Contemporary Film Genre<\/i>, Rutgers University Press, New Brunswick, NJ\u2013London 2010, s. 213. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[39] G.F. Custen, Bio\/Pics\u2026<\/i>, <\/i>dz. cyt., s. 103. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[40] S. Ko\u0142os, Film biograficzny\u2026<\/i>, <\/i>dz. cyt., s. 64\u201370. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[41] L. Mastalerz, W poszukiwaniu homo haecceitas. Strategie biografii nieoczywistych<\/i>, dwutygodnik.com, https:\/\/www.dwutygodnik.com\/artykul\/1819-w-poszukiwaniu-homo-haecceitas-strategie-biografii-nieoczywistych.html<\/a> [dost\u0119p: 27.08.2019]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[42] D. Bingham, Whose Lives\u2026<\/i>, <\/i>dz. cyt., s. 17\u201318. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[43] Tam\u017ce, s. 23\u201324. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[44] K. Bilewicz, U. Jab\u0142o\u0144ska, Sztuka kochania\u2026<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[45] Autork\u0105 kostium\u00f3w by\u0142a Ewa Gronowska, nominowana za nie do Or\u0142\u00f3w. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[46] Interesuj\u0105ce, \u017ce nawet dzi\u015b przychylnie nastawione do problematyki gender osoby pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 tego rodzaju zarzutami. Dobrochna Ka\u0142wa w recenzji filmu napisa\u0142a: Zamiast profesjonalistki widzimy \u201ewiejsk\u0105 czarownic\u0119\u201d, ubran\u0105 w zas\u0142onki, obrusy i zawadiackie chustki, \u201em\u0105dr\u0105 babk\u0119\u201d, kt\u00f3ra udziela rad prostych a genialnych w swojej prostocie (\u2026), \u201eznachork\u0119\u201d, kt\u00f3rej wyj\u0105tkowa i ceniona przez pacjentki wiedza seksuologiczna zdobyta zosta\u0142a nie na uniwersytecie, ale dzi\u0119ki erotycznym przygodom i eksperymentom, kt\u00f3rym pocz\u0105tek da\u0142 ognisty romans z Jurkiem<\/i> (D. Ka\u0142wa, Rewolucja vintage\u2026.<\/i>, <\/i>dz. cyt.). W tym zdaniu padaj\u0105 dwa zarzuty. Jeden dotyczy stylu ubierania Wis\u0142ockiej, drugi jej profesjonalizmu. W materia\u0142ach wizualnych z epoki (w filmach i na zdj\u0119ciach) oraz wspomnieniach i wywiadach znajdziemy potwierdzenie, \u017ce autorzy pod tym wzgl\u0119dem byli wierni rzeczywisto\u015bci. Styl ubierania Wis\u0142ockiej by\u0142 bardzo niestandardowy. Autorka recenzji nie jest te\u017c sprawiedliwa wzgl\u0119dem tw\u00f3rc\u00f3w. W filmie wielokrotnie powraca kwestia do\u015bwiadczenia Wis\u0142ockiej zdobytego podczas lat pracy z pacjentami. W Sztuce kochania<\/i> Wis\u0142ocka kilkakrotnie pisze, \u017ce materia\u0142 dla publikacji stanowi\u0142y wywiady z czterema i p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca pacjentek, kt\u00f3re przeprowadzi\u0142a, pracuj\u0105c w Poradni \u015awiadomego Macierzy\u0144stwa. Por. M. Wis\u0142ocka, Sztuka kochania<\/i>, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2016. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[47] K. Rak, K. Kwiatkowski, Seks PRL-u\u2026<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[48] D. Bingham, Whose Lives\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 331, 341. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[49] D. Ka\u0142wa, Rewolucja vintage\u2026<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[50] Ciekawe jest por\u00f3wnanie filmu Sadowskiej pod tym wzgl\u0119dem z powie\u015bci\u0105 Konrada Szo\u0142ajskiego. On r\u00f3wnie\u017c jako centralny wskaza\u0142 okres zmaga\u0144 o wydanie Sztuki kochania<\/i>. Jednak dominant\u0119 w Wis\u0142ockiej, czyli jak to ze sztuk\u0105 kochania by\u0142o<\/i> stanowi fikcyjna historia m\u0142odego esbeka, kt\u00f3ry otrzymuje polecenie zebrania materia\u0142\u00f3w kompromituj\u0105cych lekark\u0119. Prowadzone przez niego \u015bledztwo uzupe\u0142niaj\u0105 fragmenty dziennik\u00f3w z m\u0142odo\u015bci Michaliny Wis\u0142ockiej oraz fragmenty wsp\u00f3\u0142czesne przedstawiane z jej punktu widzenia. Por. K. Szo\u0142ajski, Wis\u0142ocka, czyli jak to ze sztuk\u0105 kochania by\u0142o<\/i>, \u015awiat Ksi\u0105\u017cki, Warszawa 2017. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[51] Ch. Vogler, Podr\u00f3\u017c autora. Struktury mityczne dla scenarzyst\u00f3w i pisarzy<\/i>, t\u0142um. K. Kosi\u0144ska, Wydawnictwo Wojciech Marzec, Warszawa 2010. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[52] F. Jameson, The Vanishing Mediator: Narrative Structure in Max Weber<\/i>, \u201eNew German Critique\u201d 1973, nr 1, s. 52\u201389. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[53] W j\u0119zyku polskim wykorzysta\u0142 figur\u0119 zanikaj\u0105cego po\u015brednika w analizie kultury wsp\u00f3\u0142czesnej Micha\u0142 Rauszer. Por. M. Rauszer, Homo frajer. Nie\u015bwiadome wymiary kultury<\/i>, Wydawnictwo Naukowe Katedra, Gda\u0144sk 2014. W tym miejscu dzi\u0119kuj\u0119 Mu za podsuni\u0119cie mi tego tropu interpretacyjnego. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[54] Perwersyjny przewodnik po ideologiach <\/i>(The Pervert’s Guide to Ideology<\/i>, re\u017c. Sophie Fiennes, 2013). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[55] Ch. Vogler, Podr\u00f3\u017c autora\u2026<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[56] Podkre\u015blam, \u017ce pisz\u0119 o filmowej Wis\u0142ockiej, nie odnosz\u0105c si\u0119 w tym miejscu do rzeczywistej postaci. Do\u015bwiadczenie bowiem opisane przez Katarzyn\u0119 Surmiak-Doma\u0144sk\u0105 wskazuje na to, \u017ce Wis\u0142ocka wykazywa\u0142a si\u0119 bardzo niefeministycznymi zachowaniami. Por. K. Surmiak-Doma\u0144ska, Kobiety nie potrafi\u0105 pisa\u0107<\/i>, \u201eGazeta Wyborcza. Du\u017cy Format\u201d 2019, nr 65 (18 marca 2019), s. 20. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[57] O. Wr\u00f3bel, Sztuka kochania aktualna\u2026<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[58] K. Surmiak-Doma\u0144ska, Kobiety nie potrafi\u0105\u2026<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[59] Z. Izdebski, Sztuka udanej mi\u0142o\u015bci<\/i>, [w:] M. Wis\u0142ocka, Sztuka kochania\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 5\u201312. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[60] M. Sadowska, A. Kyzio\u0142, Seksem w system<\/i>, \u201ePolityka\u201d 2017, nr 3 (3094), s. 74\u201376; M. Boczarska, M. \u0141yczko, Magdalena Boczarska: Kobiety maj\u0105 prawo do przyjemno\u015bci, a m\u0119\u017cczyzna musi nad ni\u0105 popracowa\u0107<\/i>, \u201eWprost\u201d 2017, nr 4, s. 31\u201333. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

W nurcie polskiego kina kobiet: Sztuka kochania<\/i> Marii Sadowskiej<\/b><\/p>\n

W artykule film Sztuka kochania<\/i> (2017) w re\u017cyserii Marii Sadowskiej umieszczony zostaje w kontek\u015bcie kina kobiet i zanalizowany z uwzgl\u0119dnieniem trzech zaz\u0119biaj\u0105cych si\u0119 kontekst\u00f3w. Pierwszy kontekst stanowi kino pami\u0119ci narodowej, czyli druga fala wsp\u00f3\u0142czesnego polskiego kina historycznego, do kt\u00f3rego film Sadowskiej przynale\u017cy. Drugim kontekstem jest dominuj\u0105cy kulturowy wzorzec osobowy przewidziany dla Polek \u2013 figura Matki Polki. Trzecim jest wsp\u00f3\u0142czesna kobieca biografistyka filmowa. Wykorzystanie tych kontekst\u00f3w pozwala dostrzec prze\u0142omowo\u015b\u0107 filmu Sadowskiej. Autorka odnosi si\u0119 r\u00f3wnie\u017c do krytyki, z jak\u0105 film si\u0119 spotka\u0142 po premierze ze strony feministycznie zorientowanych badaczek.<\/p>\n

Polish women\u2019s cinema: The Art of Loving<\/i> by Maria Sadowska<\/b><\/p>\n

In the article, Maria Sadowska\u2019s movie The Art of Loving<\/i> (2017), is situated within the framework of the women\u2019s cinema and analyzed with the use of three interlocking contexts. The cinema of national remembrance, i.e. the second wave of contemporary Polish historical cinema, forms the first context for the analysis. The second context is formed by the dominant cultural pattern provided for Polish women \u2013 the Polish Mother figure. The contemporary female biopics as a genre forms the third one. The use of these contexts allows recognizing the breakthrough character of Sadowska\u2019s movie. Moreover, the author of the article also refers to the feminist criticism with which the movie met after its premiere.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe: <\/b>Sztuka kochania<\/i>, Maria Sadowska, polskie kino pami\u0119ci narodowej, Matka Polka, kobieca biografia filmowa, polskie kino kobiet<\/p>\n

El\u017cbieta Durys<\/b> \u2013 adiunkt na Uniwersytecie Warszawskim. Jej zainteresowania badawcze koncentruj\u0105 si\u0119 na kinie i problematyce gender, teorii gatunk\u00f3w filmowych, metodach i podej\u015bciach do kina, ameryka\u0144skim i polskim kinie oraz edukacji filmowej. Autorka artyku\u0142\u00f3w publikowanych w czasopismach i antologiach. Wsp\u00f3\u0142redaktorka czterech tom\u00f3w po\u015bwi\u0119conych kinu ameryka\u0144skiemu (2006, 2007) oraz tematyce gender (2005, 2014). Opublikowa\u0142a dwie monografie: Mieli\u015bmy tu ma\u0142y problem\u2026 O tw\u00f3rczo\u015bci Johna Cassavetesa<\/i> (2009) oraz Ameryka\u0144skie popularne kino policyjne w latach 1970<\/i>\u20132000 (2013). <\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Maria Sadowska nale\u017cy do nielicznych polskich re\u017cyserek, kt\u00f3re otwarcie identyfikuj\u0105 si\u0119 z feminizmem. Piosenkarka, scenarzystka i re\u017cyserka filmowa zrealizowa\u0142a dotychczas dwa pe\u0142nometra\u017cowe filmy fabularne \u2013 Dzie\u0144 kobiet (2013) oraz Sztuk\u0119 kochania (2017). Oba wpisuj\u0105 si\u0119 w nurt kina kobiet[2], oba te\u017c spotka\u0142y si\u0119 z ciep\u0142ym przyj\u0119ciem krytyk\u00f3w oraz cieszy\u0142y si\u0119 uznaniem w\u015br\u00f3d widz\u00f3w. Oba mo\u017cna zaliczy\u0107 do kina popularnego… Czytaj wi\u0119cej »W nurcie polskiego kina kobiet: „Sztuka kochania” Marii Sadowskiej<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":708,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[204],"tags":[231,232,233,209,234,235],"ppma_author":[236],"class_list":["post-205","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-3-2019","tag-kobieca-biografia-filmowa","tag-maria-sadowska","tag-matka-polka","tag-polskie-kino-kobiet","tag-polskie-kino-pamieci-narodowej","tag-sztuka-kochania"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t