{"id":200,"date":"2015-12-31T00:00:00","date_gmt":"2015-12-30T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2015\/12\/31\/powroty-wajdy-popiol-i-diament-w-filmach-rezysera-po-1989-roku\/"},"modified":"2021-06-25T12:33:34","modified_gmt":"2021-06-25T11:33:34","slug":"powroty-wajdy-popiol-i-diament-w-filmach-rezysera-po-1989-roku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/powroty-wajdy-popiol-i-diament-w-filmach-rezysera-po-1989-roku\/","title":{"rendered":"Powroty Wajdy. „Popi\u00f3\u0142 i diament” w filmach re\u017cysera po 1989 roku"},"content":{"rendered":"

Andrzej Wajda wielokrotnie wraca\u0142 w swojej tw\u00f3rczo\u015bci do filmu z 1958 r. Zrobi\u0142 tak w Niewinnych czarodziejach <\/i>(1960), Warszawie<\/i> (nowela z filmu Mi\u0142o\u015b\u0107 dwudziestolatk\u00f3w<\/i> \/L\u2019Amour <\/i>\u00e0 vingt ans\/ <\/i>1962), Wszystko na sprzeda\u017c<\/i> (1968  \u2013 tu najmocniej) oraz w Cz\u0142owieku z marmuru<\/i> (1976). Na wnikliw\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje, moim zdaniem, dialog z Popio\u0142em i diamentem <\/i>(1958) w filmach Wajdy powsta\u0142ych po 1989 roku<\/a>[1]<\/a>. W zmienionej sytuacji ustrojowej bowiem mo\u017cna by\u0142o powiedzie\u0107 wi\u0119cej i inaczej, ni\u017c w okresie popa\u017adziernikowym. Dodatkow\u0105 motywacj\u0105 do podj\u0119cia dialogu z w\u0142asnym dzie\u0142em by\u0142a obrona przed krytyk\u0105, kt\u00f3ra spad\u0142a na Popi\u00f3\u0142 i diament<\/i> w latach 80. z powodu jakoby nieprawdziwej wizji historii zawartej w filmie<\/a>[2]<\/a>.<\/p>\n

Pier\u015bcionek z or\u0142em w koronie<\/i><\/b><\/p>\n

Wszystkie cztery filmy odnosz\u0105ce si\u0119 do tematyki wojennej, kt\u00f3re powsta\u0142y po zmianie ustrojowej (Korczak<\/i> \/<\/i>1990\/ by\u0142 realizowany w okresie przej\u015bciowym) w ten lub inny spos\u00f3b nawi\u0105zuj\u0105 do obrazu z 1958 roku. Chodzi o Pier\u015bcionek z or\u0142em w koronie <\/i>(1992), Wielki Tydzie\u0144<\/i> (1995), Katy\u0144 <\/i>(2007) i Tatarak <\/i>(2008). W ka\u017cdym z tych film\u00f3w <\/i>stopie\u0144 obecno\u015bci Popio\u0142u i diamentu<\/i> jest inny \u2013 od jedynie delikatnej sugestii, do kompleksowego opracowania. Pier\u015bcionek <\/i>dialoguje z pierwowzorem jako ca\u0142o\u015b\u0107 (mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce jest Popio\u0142em i diamentem bis<\/i>).<\/i> W Katyniu<\/i> nawi\u0105zanie jest mniej ewidentne, ukryte, cho\u0107 dla widza znaj\u0105cego dobrze dzie\u0142o z 1958 roku (a tak\u017ce pewne elementy biografii re\u017cysera) \u2013 \u0142atwe do rozpoznania. W Tataraku<\/i> zn\u00f3w mamy do czynienia z autorskim cytatem, tyle \u017ce \u2013 w ca\u0142o\u015bciowej strukturze filmu \u2013 zaledwie epizodycznym. W Wielkim Tygodniu <\/i>brak fabularnych \u015blad\u00f3w zale\u017cno\u015bci, cho\u0107 przy odrobinie dobrej woli losy dwudziestoletniego akowca Julka mo\u017cna by uzna\u0107 za wcze\u015bniejszy wariant biografii Ma\u0107ka (czemu nie przeczy zreszt\u0105 pewne podobie\u0144stwo Jakuba Przebindowskiego \u2013 kreuj\u0105cego rol\u0119 Julka \u2013 do Cybulskiego). Wa\u017cniejsze jednak jest to, \u017ce po frontalnym ataku na ksi\u0105\u017ck\u0119 Andrzejewskiego, jaki nast\u0105pi\u0142 w latach 80., Wajda po raz kolejny si\u0119gn\u0105\u0142 po tw\u00f3rczo\u015b\u0107 tego pisarza. Zawsze go zreszt\u0105 broni\u0142 przed zarzutami rewizjonist\u00f3w, zrobi to tak\u017ce w Tataraku<\/i>.<\/p>\n

 <\/i><\/p>\n

**<\/i><\/p>\n

<\/i><\/p>\n

\u017ar\u00f3d\u0142o: Gapla FN<\/span>
<\/i><\/p>\n

Pier\u015bcionek z or\u0142em w koronie <\/i>mia\u0142 by\u0107 \u2013 wed\u0142ug s\u0142\u00f3w Tadeusza Lubelskiego \u2013 \u201epoprawion\u0105 wersj\u0105\u201d Popio\u0142u i diamentu<\/i><\/a>[3]<\/a>. Poprawion\u0105 w zakresie historycznej rekonstrukcji reali\u00f3w 1945 roku.<\/b> I to w kilku aspektach: (1) ukazania rzeczywistej roli Armii Czerwonej w procesie \u201ewyzwalania\u201d Polski (ze scen\u0105 wyw\u00f3zki akowc\u00f3w w\u0142\u0105cznie); (2) zbrodniczej roli Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa i s\u0142u\u017calczej postawy jej szef\u00f3w wobec NKWD; (3) korzystniejszego wizerunku dow\u00f3dztwa podziemia niepodleg\u0142o\u015bciowego (chocia\u017c akurat ten ostatni zamys\u0142, ze wzgl\u0119du na chybion\u0105 konkretyzacj\u0119 aktorsk\u0105, nie do ko\u0144ca si\u0119 uda\u0142). Ju\u017c jednak inne elementy fabu\u0142y (zw\u0142aszcza motywacje g\u0142\u00f3wnego bohatera), a tak\u017ce autorski stosunek do poruszanych dawniej przez szko\u0142\u0119 polsk\u0105 temat\u00f3w (w tym sensu walki zbrojnej) nie r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 wiele od znacze\u0144 zawartych w Popiele i diamencie.<\/i><\/p>\n

Literackiego pierwowzoru dla obrazu z 1992 roku dostarczy\u0142a, jak wiadomo, wydana na pocz\u0105tku lat 90. (cho\u0107 pochodz\u0105ca z po\u0142owy lat 60.) powie\u015b\u0107 Aleksandra \u015acibora-Rylskiego Pier\u015bcionek z ko\u0144skiego w\u0142osia<\/i><\/a>[4]<\/a>.<\/i> Wajda wita\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 z entuzjazmem, pisz\u0105c: Gdyby ta ksi\u0105\u017cka ukaza\u0142a si\u0119 wtedy, gdy zosta\u0142a napisana, czytaliby\u015bmy j\u0105 jak ewangeli\u0119, sprawi\u0142aby, \u017ce staliby\u015bmy si\u0119 o wiele odwa\u017cniejsi ni\u017c byli\u015bmy<\/i><\/a>[5]<\/a>. Tymczasem zasadnicze novum powie\u015bci polega\u0142o na podkre\u015bleniu wspomnianej przeze mnie roli sowieckiego okupanta oraz na odwa\u017cnym w\u0105tku mi\u0142osno-erotycznym (z kt\u00f3rego w filmie Wajda ostatecznie zrezygnowa\u0142). Stosunek do powstania warszawskiego jako do\u015bwiadczenia granicznego generacji Kolumb\u00f3w \u2013 przez podwa\u017cenie wiary w sens walki i warto\u015b\u0107 etosu Pa\u0144stwa Podziemnego, by\u0142 zgodny zar\u00f3wno z wcze\u015bniej obowi\u0105zuj\u0105cym schematami literackimi, jak i tymi obecnymi w kinie szko\u0142y polskiej. Dlatego W\u0142odzimierz Maci\u0105g por\u00f3wnywa\u0142 Pier\u015bcionek z ko\u0144skiego w\u0142osia <\/i>do… Popio\u0142u i diamentu <\/i>Andrzejewskiego, a ca\u0142o\u015b\u0107 uzasadnia\u0142 tak: \u015acibor-Rylski jest znakomitym narratorem i stworzy\u0142 sceny prawdziwie wstrz\u0105saj\u0105ce \u2013 jak \u00f3w przemarsz \u017ale uzbrojonych przez piek\u0142o, jak wyw\u00f3zka upokarzanych bohater\u00f3w. C\u00f3\u017c jednak m\u00f3wi\u0105 te sceny? One m\u00f3wi\u0105, \u017ce powstanie by\u0142o szale\u0144stwem, \u017ce wp\u0119dza\u0142o uczestnik\u00f3w w pu\u0142apk\u0119 daremnej, czy zgo\u0142a bezsensownej ofiarno\u015bci. \u017be w ko\u0144cu nie by\u0142o innej drogi, jak szuka\u0107 sposob\u00f3w porozumienia tj. szuka\u0107 po tamtej, sowieckiej stronie racji s\u0142uszno\u015bci. Powie\u015b\u0107 m\u00f3wi, \u017ce kl\u0119ska by\u0142a nieuchronna, \u017ce w obliczu sowieckiej pot\u0119gi sukces by\u0142 mrzonk\u0105. Powie\u015b\u0107 powtarza zatem struktury my\u015blowe Popio\u0142u i diamentu <\/i>[Jerzego Andrzejewskiego] (pojawia si\u0119 w niej nawet pozytywny sekretarz partii)<\/i><\/a>[6]<\/a>.<\/p>\n

Marcin, dow\u00f3dca plutonu w Powstaniu, ma dosy\u0107 walki, nie widzi jej militarnego i politycznego sensu. Jest wi\u0119c niejako Ma\u0107kiem, kt\u00f3ry przeszed\u0142 ju\u017c ewolucj\u0119, czy te\u017c Andrzejem, w momencie gdy ten pyta\u0142 majora Wag\u0119: Czy Szczuk\u0119 naprawd\u0119 trzeba zabi\u0107?<\/i> R\u00f3\u017cnica jest w temperamencie \u2013 Maciek hamletyzowa\u0142, Marcin przejawia bardziej pragmatyczn\u0105 postaw\u0119. Chc\u0105c ocali\u0107 swoich podkomendnych z oddzia\u0142u od restrykcji NKWD i UB, decyduje si\u0119 na wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z komunistyczn\u0105 w\u0142adz\u0105 (nazywa to \u201emaskarad\u0105\u201d): zostaje kierowc\u0105 komitetu powiatowego  PPR, kt\u00f3remu szefuje towarzysz Tatar, m\u0142ody komunista (Marcin pozna\u0142 go jeszcze podczas walk w Powstaniu). Liczy, \u017ce przedstawicielom Polski Podziemnej uda si\u0119 dogada\u0107 z polskimi komunistami, \u017ce dojdzie do porozumienia nad g\u0142owami Rosjan. Maj\u0105c nadziej\u0119 na tak\u0105 narodow\u0105 schizm\u0119<\/a>[7]<\/a>, mimowiednie poddaje si\u0119 ubeckiej prowokacji i wystawia ubecji ca\u0142e dow\u00f3dztwo organizacji NIE, z kt\u00f3r\u0105 utrzymywa\u0142 kontakt. W tej fikcyjnej intrydze uwi\u0119zienia szefostwa podziemia \u0142atwo mo\u017cna by\u0142o odnale\u017a\u0107 analogie do historycznej sprawy uj\u0119cia genera\u0142a Okulickiego i \u201esprawy szesnastu\u201d (i by\u0142 to z pewno\u015bci\u0105 jeden z powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych powie\u015b\u0107 \u015acibora-Rylskiego nie ujrza\u0142a w PRL-u \u015bwiata dziennego).<\/p>\n

Wallenrodyczny w\u0105tek zar\u00f3wno u \u015acibora, jak i u Wajdy jest historycznie i psychologicznie ma\u0142o prawdopodobny<\/a>[8]<\/a> (wysoce niejasne jest m.in., jakie zadanie przewidzieli autorzy dla tych \u201eocalonych\u201d przez Marcina podkomendnych). Wydaje si\u0119, \u017ce tak\u0105 konstrukcj\u0105 postaci \u015acibor-Rylski tworzy\u0142 alibi dla postawy w\u0142asnej i innych reprezentant\u00f3w pokolenia, w my\u015bl rozumowania: \u201eze szlachetnymi intencjami zacz\u0119li\u015bmy wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z nowym systemem, ale w\u0142adza nas zwiod\u0142a i zawiod\u0142a\u201d.<\/p>\n

<\/p>\n

Maciek (Tomasz Konieczny) i Marcin (Rafa\u0142 Kr\u00f3likowski) w odtworzonej scenie z lampkami.<\/span>
Fotos z filmu Pier\u015bcionek z or\u0142em w koronie<\/em>, fot. Renata Pajchel, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN     <\/span>      <\/p>\n

Historiozoficzne i egzystencjalne podobie\u0144stwo obu film\u00f3w z 1958 i 1992 roku Wajda podkre\u015bli\u0142, si\u0119gaj\u0105c po rozwi\u0105zanie bez precedensu w rodzimej kinematografii: autocytat w formie imitacji.<\/b> Powt\u00f3rnie zainscenizowa\u0142 scen\u0119 z lampkami (w tle Czerwone maki<\/i>), staraj\u0105c si\u0119 j\u0105 dok\u0142adnie skopiowa\u0107, je\u015bli chodzi o inscenizacj\u0119 i monta\u017c (w tym gr\u0119 aktor\u00f3w, ustawienia kamery, wielko\u015b\u0107 plan\u00f3w, \u015bcie\u017ck\u0119 d\u017awi\u0119kow\u0105). Powt\u00f3rzonej rozmowie Ma\u0107ka z Andrzejem przys\u0142uchuj\u0105 si\u0119 siedz\u0105cy przy stoliku Marcin i Janina, bohaterowie Pier\u015bcionka<\/i>. Abstrahuj\u0119 od warto\u015bci artystycznej tej imitacji, cho\u0107 (jak ka\u017cda imitacja) budzi ona du\u017c\u0105 w\u0105tpliwo\u015b\u0107. Trudno jest bowiem w trakcie ogl\u0105dania sceny uciec od por\u00f3wna\u0144 z pierwowzorem, nie dostrzega\u0107 braku autentyzmu zachowa\u0144 i mechaniczno\u015bci w podrabianych przez aktor\u00f3w ruchach, gestach i s\u0142owach. Skutkiem takiego zabiegu by\u0142o nara\u017cenie filmu z 1992 roku na por\u00f3wnania. Przypomnienie arcydzie\u0142a nieuchronnie zmusza do pytania o status artystyczny filmu powsta\u0142ego po 34. latach. Jako \u017ce recenzenci byli raczej wstrzemi\u0119\u017aliwi, je\u015bli chodzi o wychwalanie walor\u00f3w estetycznych  Pier\u015bcionka<\/i>, odwo\u0142anie do filmu z 1958 roku podkre\u015bla\u0142o jeszcze mocniej (przez kontrast) s\u0142abo\u015b\u0107 obrazu z 1992 roku.<\/p>\n

Na najbardziej podstawowym poziomie umieszczenie autocytatu jest form\u0105 ho\u0142du oddanego w\u0142asnemu dzie\u0142u, potwierdzeniem nieprzeci\u0119tnej rangi filmu jako faktu kulturalnego, w tym wypadku tak\u017ce dostrze\u017ceniem rangi konkretnej sceny, kt\u00f3ra na trwa\u0142e wesz\u0142a do panteonu polskiego kina. Wa\u017cniejszymi kwestiami by\u0142y jednak konsekwencje znaczeniowe wplecenia w \u015bwiat przedstawiony Pier\u015bcionka<\/i> fabu\u0142y Popio\u0142u i diamentu<\/i>. Miros\u0142aw Przylipiak t\u0142umaczy\u0142 zabieg Wajdy pod\u0105\u017caniem za filmow\u0105 mod\u0105 (na ni\u0105 re\u017cyser zawsze by\u0142 otwarty), w tym wypadku \u2013 ponowoczesn\u0105 tendencj\u0105 do cytat\u00f3w. Wskazywa\u0142 jednocze\u015bnie, \u017ce imitacji sceny z lampkami nie da\u0142o si\u0119 zintegrowa\u0107 z fabu\u0142\u0105 filmu z 1992 roku. Mi\u0119dzy m\u0142odymi lud\u017ami przy stole <\/i>[Marcinem i Janin\u0105 przypatruj\u0105cym si\u0119 Ma\u0107kowi i Andrzejowi] wyrasta szklana szyba, moc\u0105 kt\u00f3rej te dwa \u015bwiaty w\u0142a\u015bciwie dla siebie nie istniej\u0105<\/i><\/a>[9]<\/a>. Moje przekonanie jest odmienne (wsparte Wajdowskimi notatkami z okresu produkcji) \u2013 ch\u0119\u0107 imitacji fragmentu z 1958 roku wskazuje zamiar uzyskania efektu ontycznej jedno\u015bci \u015bwiata przedstawionego Pier\u015bcionka<\/i> ze \u015bwiatem przedstawionym Popio\u0142u i diamentu<\/i> (cho\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie wykorzystanie imitacji jako cia\u0142a obcego nie pozwoli\u0142o uwiarygodni\u0107 tego \u201ezszycia\u201d obu par bohater\u00f3w i ich los\u00f3w). Rozwi\u0105zanie przyj\u0119te przez Wajd\u0119 podkre\u015bla r\u00f3wnoczesno\u015b\u0107 rozgrywaj\u0105cych si\u0119 w 1945 roku wydarze\u0144 \u2013 akcji g\u0142\u00f3wnej (Marcina) i epizodycznej (Ma\u0107ka i Andrzeja). Jak w Kracauerowskim w\u0105tku znalezionym \u2013 narrator m\u00f3g\u0142 pod\u0105\u017cy\u0107 za t\u0105 drug\u0105 grup\u0105 bohater\u00f3w (i tak zrobi\u0142 w filmie z roku 1958), dostrzeg\u0142 jednak tylko symultaniczn\u0105 jedno\u015b\u0107 krzy\u017cuj\u0105cych si\u0119 na moment ludzkich los\u00f3w i \u201eposzed\u0142\u201d za Marcinem. Oba \u015bwiaty przedstawione \u2013 filmu z 1958 i 1992 roku \u2013 otwieraj\u0105 si\u0119 wi\u0119c na siebie przez \u0142\u0105cznik, jakim jest scena z lampkami, staj\u0105c si\u0119 jedn\u0105, komplementarn\u0105 \u201epanfabu\u0142\u0105\u201d (\u201esuprafabu\u0142\u0105\u201d). Wajda umieszczaj\u0105c scen\u0119 podkre\u015bli\u0142, nolens volens<\/i>, aktualno\u015b\u0107 stworzonej przez siebie w 1958 roku wizji historycznej (podobie\u0144stwo zw\u0142aszcza w zakresie psychospo\u0142ecznej sytuacji by\u0142ych akowc\u00f3w), dla kt\u00f3rej up\u0142yw ponad trzydziestu lat mi\u0119dzy filmami nie stanowi\u0142 \u017cadnej przeszkody. Novum filmu stanowi\u0142o, jak wspomnia\u0142em wcze\u015bniej, ukazanie tych obszar\u00f3w polityki roku 1945 (rola armii radzieckiej, NKWD i UB), kt\u00f3rych nie mo\u017cna by\u0142o penetrowa\u0107 w 1958 roku. Autocytatem Wajda daje do zrozumienia: wtedy nie mog\u0142em pokaza\u0107 re\u017cimu, ale gdy tylko nadarzy\u0142a si\u0119 okazja \u2013 przesun\u0105\u0142em kamer\u0119 w bok, ujawniaj\u0105c prawd\u0119 o instalowaniu \u201ew\u0142adzy ludowej\u201d.<\/p>\n

<\/object><\/p>\n

Fragment filmu Pier\u015bcionek z or\u0142em w koronie,<\/em> re\u017c. Andrzej Wajda, 1992 r., <\/em>prod. Studio Filmowe Perspektywa, prawa Studio Filmowe Zebra<\/span><\/p>\n

Warto doda\u0107, \u017ce pomys\u0142 odtworzenia sceny z lampkami nie by\u0142 jedyny <\/b>w zakresie przerzucenia pomostu mi\u0119dzy dwoma filmami. W swoim notatniku pod dat\u0105 4 maja 1992 roku (p\u00f3\u017ano, w ostatnim etapie zdj\u0119\u0107) Wajda zapisa\u0142: Nowe zako\u0144czenie: Marcin ucieka z UB, z kt\u00f3rego wybiegaj\u0105 po chwili stra\u017cnicy, szukaj\u0105c go na wszystkie strony. Marcin ucieka. Rozwieszone prze\u015bcierad\u0142a. Tu Cybulski – zmy\u0142ka! Biegn\u0105 za nim… (…) <\/i>[Marcin] Uratowany za cen\u0119 \u017cycia tamtego!<\/i> (podkr. Wajdy)<\/a>[10]<\/a>. Inny pomys\u0142 zak\u0142ada\u0142, \u017ce w zako\u0144czeniu filmu z hotelu \u201eMonopol\u201d (stoj\u0105cego przy tym samym rynku, co hotel \u201eKorona\u201d, siedziba UB,) wyjdzie korow\u00f3d poloneza. Wajda zrealizowa\u0142by wi\u0119c w ten spos\u00f3b ide\u0119, z kt\u00f3rej zrezygnowa\u0142 w 1958 roku<\/a>[11]<\/a>. Ostatecznie jedynie scena z lampkami b\u0119dzie stanowi\u0107 wyra\u017any cytat z Popio\u0142u i diamentu <\/i>(chocia\u017c spostrzegawczy widz dostrze\u017ce w dalekim planie i w nieostro\u015bci opartego o mur Tomasza Koniecznego, aktora ucharakteryzowanego na Zbigniewa Cybulskiego-Ma\u0107ka Che\u0142mickiego).<\/p>\n

Warto w tym kontek\u015bcie przypomnie\u0107 wymow\u0119 sceny prototypowej. Jest ona, po pierwsze, form\u0105 Zaduszek upami\u0119tniaj\u0105cych zmar\u0142ych koleg\u00f3w. Po wt\u00f3re \u2013 wyrazem gorzkiej \u015bwiadomo\u015bci utraty sensu dalszej walki. Po trzecie \u2013 krytyk\u0105 dow\u00f3dc\u00f3w, kt\u00f3rzy traktuj\u0105 ich jak mi\u0119so armatnie (kiedy\u015b chcieli, \u017ceby gin\u0119li i teraz chc\u0105 tego samego). Przynajmniej w tych trzech aspektach scena z kieliszkami nie stoi w sprzeczno\u015bci co do wymowy, jaka p\u0142ynie z opowie\u015bci o losie Marcina. Tak\u017ce on kwestionuje sens dalszej zbrojnej walki i krytycznie odnosi si\u0119 do militarnych plan\u00f3w organizacji NIE oraz wiary jej dow\u00f3dztwa w interwencj\u0119 Zachodu (je\u015bli wsp\u00f3\u0142pracuje z podziemiem, to w\u0142a\u015bnie z nadziej\u0105 na wyj\u015bcie z zakl\u0119tego kr\u0119gu walki). Jedynie zawarte w filmie z 1958 roku poczucie egzystencjalnego zagubienia (przez \u201eoderwanie od akowskiego mitu\u201d) w obrazie z 1992 roku nie znajduje odpowiednika. Marcin d\u0105\u017cy wprawdzie do kompromisu, ale nadal my\u015bli kategoriami zbiorowo\u015bci (na najni\u017cszym poziomie chce pom\u00f3c swojemu oddzia\u0142owi, na najwy\u017cszym \u2013 Polsce)<\/a>[12]<\/a>. Trudno wi\u0119c powiedzie\u0107, co my\u015bli, patrz\u0105c na pij\u0105cych przy kontuarze Ma\u0107ka i Andrzeja. Mo\u017cna si\u0119 jednak domy\u015bla\u0107, \u017ce gdyby autor da\u0142 mu szans\u0119 wyra\u017cenia opinii, nie odrzuci\u0142by gorzkiej diagnozy sytuacji egzystencjalnej Che\u0142mickiego i jemu podobnych wyra\u017conej w scenie z lampkami.<\/p>\n

          <\/p>\n

„Tatar”, sekretarz powiatowy PPR (Miros\u0142aw Baka) i Marcin (Rafa\u0142 Kr\u00f3likowski) <\/span>w filmie Pier\u015bcionek z or\u0142em w koronie<\/em>.
Fot. Renata Pajchel, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/span><\/p>\n

Szukaj\u0105c analogii mi\u0119dzy filmami, warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce podobnie jak Szczuka w Popiele i diamencie<\/i>, tak\u017ce w Pier\u015bcionku<\/i> komunista jest postaci\u0105 pozytywn\u0105 (grany zreszt\u0105 bardzo dobrze przez Miros\u0142awa Bak\u0119). Zn\u00f3w okaleczony, zn\u00f3w g\u0142\u0119boko ideowy, wewn\u0119trznie cierpi\u0105cy z powodu represji, jakie UB stosuje wobec \u017co\u0142nierzy podziemia. Odpowiedzialno\u015b\u0107 za z\u0142o i zbrodnie \u015acibor, a za nim Wajda zrzuci\u0142 na Armi\u0119 Czerwon\u0105, NKWD i UB (re\u017cyser uwypukli\u0142 to, co w filmie z 1958 roku zosta\u0142o jedynie zasugerowane na drugim planie \u2013 przemarsze wojsk radzieckich, obecno\u015b\u0107 oficer\u00f3w radzieckich na bankiecie). Komunista pozosta\u0142 ideowy. Tym \u0142atwiej przyj\u0105\u0107 przes\u0142anki, kt\u00f3rymi kieruje si\u0119 partyjny sekretarz, \u017ce w kontra\u015bcie do \u017cywo\u015bci tej postaci blado wypadli \u017co\u0142nierze podziemia (zw\u0142aszcza dow\u00f3dca organizacji NIE grany przez Piotra Bajora). I to nie tylko, jak mo\u017cna s\u0105dzi\u0107, z powodu b\u0142\u0119d\u00f3w obsadowych, ale tak\u017ce autorskiego dystansu wobec prezentowanego przez nich etosu walki; wr\u00f3c\u0119 do tego za chwil\u0119. Pier\u015bcionek z or\u0142em w koronie<\/i> okaza\u0142 si\u0119 wi\u0119c bliski wymowie ideowej Popio\u0142u i diamentu <\/i>b\u0119d\u0105c jego faktograficzn\u0105 (cho\u0107 te\u017c nie do ko\u0144ca \u2013 patrz: posta\u0107 szlachetnego komunisty), ale nie historiozoficzn\u0105 korekt\u0105. I to wbrew ostatecznej wersji zako\u0144czenia ekranowego Pier\u015bcionka<\/i> \u2013 scenie samob\u00f3jstwa Marcina.<\/p>\n

<\/p>\n

**<\/p>\n

Nad tym zako\u0144czeniem Wajda g\u0142owi\u0142 si\u0119 najd\u0142u\u017cej, \u015bwiadom jego konsekwencji nie tylko dla filmu, ale \u201espo\u0142ecznego tekstu\u201d w\u0142asnej biografii. Warto przypomnie\u0107: Marcin, pr\u00f3buj\u0105c interweniowa\u0107 w UB w sprawie porwanego dow\u00f3dztwa, zostaje zatrzymany. Do tego momentu akcja \u2013 zgodnie z pierwowzorem literackim \u2013 uk\u0142ada\u0142a si\u0119 spos\u00f3b jasny i czytelny. Ale co dalej? \u015acibor-Rylski sprawy nie u\u0142atwi\u0142 \u2013 napisa\u0142 tylko dwa tomy, a planowa\u0142 pi\u0119\u0107 \u2013 pozostawione przez niego zako\u0144czenie nie by\u0142o wi\u0119c definitywne. Jeszcze na etapie prac przygotowawczych (w grudniu 1991 roku) pierwsza my\u015bl Wajdy by\u0142a tyrtejska \u2013 zainscenizowanie ataku \u017co\u0142nierzy z plutonu Marcina pod rozkazami Janiny i odbicie dow\u00f3dcy (Wajda wspomina\u0142 w komentarzu, \u017ce takie ataki z regu\u0142y udawa\u0142y si\u0119 dobrze wyszkolonym oddzia\u0142om dawnego AK). W wariancie mniej optymistycznym po uwolnieniu Marcin umiera\u0142 na r\u0119kach Janiny. Wajda zrezygnowa\u0142 jednak z tych koncept\u00f3w. Zdawa\u0142 sobie bowiem spraw\u0119, \u017ce nie to jest istot\u0105 ksi\u0105\u017cki \u015acibora \u2013 nie batalistyka, akcje powsta\u0144cze (rodem z Godziny W <\/i>Stawi\u0144skiego), ale pytanie o mo\u017cliwo\u015b\u0107 \u017cycia w nowej rzeczywisto\u015bci, na kt\u00f3r\u0105 wewn\u0119trznie nie ma zgody. W swoich notatnikach re\u017cyser zapisa\u0142: Porzucam t\u0119 my\u015bl i szukam zako\u0144czenia na temat \u201eadaptacja\u201d ch\u0142opc\u00f3w do nowej sytuacji, czego\u015b g\u0142\u0119boko pesymistycznego<\/i>. I tu pojawi si\u0119 kilka naszkicowanych sytuacji fabularnych w wymowie swych zbie\u017cnych z ide\u0105 filmu z 1958 roku \u2013 oderwania \u017co\u0142nierzy AK od organizuj\u0105cego do niedawna ich \u017cycie romantycznego mitu. \u017bycie min\u0119\u0142o (powstanie, wojna, walka, op\u00f3r!) a \u017cy\u0107 trzeba dalej<\/i>. Wi\u015bka zabiera pier\u015bcionek bez korony. Sama si\u0119 puszcza gdzie\u015b bez sensu, ale robi piekieln\u0105 awantur\u0119 Marcinowi, \u017ce pozwoli\u0142 usun\u0105\u0107 koron\u0119 or\u0142a<\/i>. Chc\u0105 by\u0107 normalni, zwykli<\/i>. I jeszcze ciekawszy zapis z 8 grudnia 1991: Stypa, 1-szy maja: a oni zamkni\u0119ci w pokoju zawieszonym czerwonym transparentem na zewn\u0105trz wspominaj\u0105 powstanie i pij\u0105 w\u00f3dk\u0119. Rozgadane. P\u0142on\u0105ce kieliszki by\u0142yby tu najlepsze. Szkoda, \u017ce ju\u017c by\u0142y<\/i> \u2013 ko\u0144czy re\u017cyser, \u015bwiadom symbolicznej si\u0142y tamtej, sprzed lat, inscenizacji i jej znacze\u0144.<\/p>\n

\n<\/p>

Ta otwarta koncepcja fina\u0142u filmu, idea adaptacji do nowej powojennej rzeczywisto\u015bci przybra\u0142a ostatecznie fabularny kszta\u0142t zako\u0144czenia zaprezentowanego na festiwalu w Gdyni w 1992 roku i cz\u0119\u015b\u0107 widz\u00f3w (w tym pisz\u0105cy te s\u0142owa) mia\u0142o okazj\u0119 si\u0119 z ni\u0105 zapozna\u0107. Tyle tylko, \u017ce zosta\u0142a ograniczona do postaci g\u0142\u00f3wnego bohatera. Oto Marcin, po wpadce dow\u00f3dztwa okr\u0119gu i po pr\u00f3bie wyja\u015bnienia ich losu ucieka z UB, wtapiaj\u0105c si\u0119 w t\u0142um. Bohater spr\u00f3bowa\u0142 p\u00f3j\u015b\u0107 na kompromis, ale o prawdziwych intencjach okupanta przekona\u0142 si\u0119 na w\u0142asnej sk\u00f3rze. Wchodzi wi\u0119c w \u017cycie bez iluzji, na dodatek z pi\u0119tnem kolaboranta (w oczach dawnych koleg\u00f3w) i z konieczno\u015bci\u0105 odnalezienia modus vivendi <\/i>z t\u0105 niechcian\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 i niechcian\u0105 w\u0142adz\u0105. To zako\u0144czenie filmu by\u0142o dynamiczne: otwarte na interpretacje. \u0141atwo mo\u017cna by\u0142o bowiem wyobrazi\u0107 sobie  dyskomfort moralny osoby, kt\u00f3ra po takich do\u015bwiadczeniach decyduje si\u0119 na \u201ekonstruktywny kompromis\u201d. Tak\u0105 postaci\u0105 wydawa\u0142 si\u0119 sam autor ksi\u0105\u017cki, \u015acibor-Rylski, je\u015bli wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 informacje o jego manii prze\u015bladowczej, strachu przed obcymi wojskami, autobiograficznym tle napisanej przez niego sztuki Kaftan bezpiecze\u0144stwa<\/i><\/a>[13]<\/a>. To w \u201ePopiele i diamencie\u201d jest bohaterskie zako\u0144czenie, ostateczne. Powie\u015b\u0107 \u015acibora wymaga czego\u015b znacznie trudniejszego, jest zreszt\u0105 inna ni\u017c powie\u015b\u0107 Jerzego. Tu zabija bohatera nie kula z karabinu, ale rzeczywisto\u015b\u0107 zadaje cios, po kt\u00f3rym nie ma ju\u017c powrotu do \u017cycia!<\/i> \u2013 pisa\u0142 Wajda w swoim notatniku na etapie realizacji filmu. I t\u0105 perspektyw\u0105 odczytania ksi\u0105\u017cki i filmu dzieli\u0142 si\u0119 publicznie w wywiadzie dla \u201eGazety Wyborczej\u201d w maju 1992 roku: Zako\u0144czenie \u201ePier\u015bcionka…\u201d <\/i>[\u015acibor-Rylskiego] wyra\u017anie otwiera si\u0119 na dalsze losy Marcina i Wi\u015bki. Zako\u0144czenie \u201ePopio\u0142u i diamentu\u201d jest definitywne. Ale czy ksi\u0105\u017cka o kompromisie mo\u017ce ko\u0144czy\u0107 si\u0119 definitywnie \u2013 \u015bmierci\u0105 bohatera?<\/i><\/a>[14]<\/a>.<\/p>\n

By\u0142aby wi\u0119c ksi\u0105\u017cka, a za ni\u0105 film, histori\u0105 o kompromisie i jego konsekwencjach; i tak w\u0142a\u015bnie g\u0142\u00f3wny problem wersji ekranowej widzia\u0142 Jerzy P\u0142a\u017cewski, pisz\u0105c: Miejmy odwag\u0119 przyzna\u0107: od upadku komuny, od kiedy \u201eju\u017c wolno\u201d, powsta\u0142 dobry tuzin film\u00f3w, w kt\u00f3rych prezentowano mniej, ale i bardziej udatnie ofiary realnego socjalizmu (…). Nigdzie natomiast nie czyniono bohaterem kogo\u015b z nas, kt\u00f3rzy\u015bmy jak\u0105\u015b cz\u0119\u015b\u0107 45. lat komunizmu prze\u017cyli aktywnie w PRL-u, \u201ekolaboruj\u0105c\u201d. Za \u015aciborem-Rylskim pierwszy mia\u0142 odwag\u0119 w\u0142o\u017cy\u0107 r\u0119k\u0119 do ognia Wajda. Wzi\u0105\u0142 si\u0119 za temat praktycznie nietkni\u0119ty, o donios\u0142o\u015bci kt\u00f3rego nie warto przekonywa\u0107<\/i><\/a>[15]<\/a>. W\u0142a\u015bnie z tej perspektywy krytyk mia\u0142 \u017cal do Wajdy o ostateczn\u0105 wersj\u0119 fina\u0142u (samob\u00f3jcza \u015bmier\u0107 Marcina), kt\u00f3r\u0105 re\u017cyser zaprezentowa\u0142 p\u00f3\u0142 roku po festiwalu w Gdyni, wiosn\u0105 1993 roku.<\/p>\n

<\/p>\n

**<\/p>\n

<\/p>\n

             Janina (Adrianna Biedrzy\u0144ska) i Marcin (Rafa\u0142 Kr\u00f3likowski) w filmie Pier\u015bcionek z or\u0142em w koronie<\/em>.<\/span>
Fot. Renata Pajchel, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Warto jednak wspomnie\u0107, \u017ce niemal do ko\u0144ca okresu realizacji (czyli do maja 1992 roku) Wajda rozwa\u017ca\u0142 na powa\u017cnie jeszcze jedn\u0105 koncepcj\u0119 zako\u0144czenia \u2013 wykonania wyroku na Marcinie. Wydaje si\u0119, \u017ce do tej idei re\u017cyser by\u0142 mocno przywi\u0105zany. Um\u00f3wione miejsce \u2013 Marcin po wyj\u015bciu z wi\u0119zienia czeka na ch\u0142opc\u00f3w. Nie nadchodz\u0105… Za to zjawia<\/i> si\u0119 Janina z wiadomo\u015bci\u0105, \u017ce dzi\u015b o \u015bwicie zostali wszyscy aresztowani. Cie\u0144 pada na Marcina i jego kombinacje z UB<\/i>. Podejrzenie zdrady skutkuje wyrokiem wydanym na g\u0142\u00f3wnego bohatera. W notatnikach Wajdy odnale\u017a\u0107 mo\u017cna wiele zapis\u00f3w (z lutego 1992 roku), kt\u00f3re o tym m\u00f3wi\u0105: W zako\u0144czeniu filmu Funk <\/i>[m\u00f3wi]: w imieniu Polski podziemnej, strzela do Marcina, kt\u00f3rego zabija (<\/i>[ten] umiera na r\u0119kach Wi\u015bki)<\/i>. Zaskakuj\u0105ce jest to, \u017ce wykonawc\u0105 wyroku mia\u0142a by\u0107 Wi\u015bka: Marcin z Wi\u015bk\u0105. Razem id\u0105 ulic\u0105 w\u015br\u00f3d ruin \u2013 <\/i>[Wi\u015bka m\u00f3wi:] \u201eW imieniu Polski walcz\u0105cej\u201d <\/i>[i w domy\u015ble strzela]. <\/i>Dwa miesi\u0105ce p\u00f3\u017aniej, w kwietniu 1992 roku, tw\u00f3rca nadal by\u0142 przekonany do takiej opcji: Fina\u0142. Zako\u0144czenie filmu. \u015amier\u0107 Marcina jest nieunikniona, bez tego ca\u0142y film o niczym, ale pomy\u015bla\u0142em i powiedzia\u0142em <\/i>[na spotkaniu ze wsp\u00f3\u0142pracownikami], \u017ce morderc\u0105 mo\u017ce by\u0107 tylko Wi\u015bka. To zreszt\u0105 \u0142agodzi ideowe zab\u00f3jstwo kogo\u015b z plutonu. Jest pi\u0119kne, silne i nie ca\u0142kiem jednoznaczne. Wi\u015bka zdejmuje Marcinowi pier\u015bcionek z r\u0119ki, ogl\u0105da (jest bez korony) i rzuca na ziemi\u0119, nim odejdzie w ostatnim uj\u0119ciu filmu<\/i>.<\/p>\n

Czemu wi\u0119c Wajda zrezygnowa\u0142 z tej koncepcji? Wydaje si\u0119, \u017ce pod presj\u0105 nastroj\u00f3w spo\u0142ecznych, kt\u00f3re zawsze uwzgl\u0119dnia\u0142 w swoich autorskich kalkulacjach. Oto znamienny zapis z 5 maja 1992 roku: Dzi\u015b zrozumia\u0142em, co to znaczy wolno\u015b\u0107. Robi\u0105c \u201ePopi\u00f3\u0142 i diament\u201d nie obawia\u0142em si\u0119 s\u0105du spo\u0142ecze\u0144stwa, bo wiedzia\u0142em, \u017ce jest ono zniewolone i ja jestem jedynym jego g\u0142osem. Dzi\u015b boj\u0119 si\u0119 zrobi\u0107 zako\u0144czenie, w kt\u00f3rym koledzy likwiduj\u0105 Marcina po tym, jak wpada dow\u00f3dztwo obwodu. Nie mam odwagi, bo nasze spo\u0142ecze\u0144stwo mo\u017ce mi powiedzie\u0107: Nie! <\/i>Mo\u017cna wi\u0119c przypuszcza\u0107, \u017ce Wajda wystraszy\u0142 si\u0119 pokazania sceny wyroku wykonanej r\u0119kami \u017co\u0142nierzy podziemia. Ale robi\u0142 to wewn\u0119trznie niepogodzony: Wczoraj przeczyta\u0142em w \u201eZeszytach Historycznych\u201d <\/i>[paryskiej] Kultury statut i instr<\/i>.[ukcj\u0119 organizacji] NIE! Za wszystko kara \u015bmierci i prze\u0142o\u017cony ma obowi\u0105zek zg\u0142adzi\u0107 swojego podw\u0142adnego, je\u015bli s\u0105d, kt\u00f3ry ma tylko dwie ewentualno\u015bci: uniewinnienie lub \u015bmier\u0107, tak postanowi. C\u00f3\u017c si\u0119 dziwi\u0107, \u017ce niekt\u00f3rzy ch\u0142opcy woleli zapisa\u0107 si\u0119 do ASP lub PWST w \u0141odzi zamiast walczy\u0107 w imieniu Polski Niepodleg\u0142ej w NIE, kt\u00f3rej statut m\u00f3g\u0142by pisa\u0107 Szigalew z \u201eBies\u00f3w\u201d<\/i>. Gwoli historycznej precyzji dodajmy, \u017ce s\u0105dy organizacji NIE zajmowa\u0142y si\u0119 jedynie sprawami zagro\u017conymi kar\u0105 \u015bmierci (st\u0105d albo uniewinnienie, albo kara g\u0142\u00f3wna), a tak\u0105 by\u0142o niedotrzymanie przysi\u0119gi organizacyjnej lub zdrada<\/a>[16]<\/a>.<\/p>\n

Abstrahuj\u0119 od tego, czy Wajda dobrze odczyta\u0142 \u00f3wczesne wyobra\u017cenia i nastroje spo\u0142eczne w kwestii afirmatywnego stosunku do powojennych organizacji. Czy widzowie odrzuciliby zako\u0144czenie, w kt\u00f3rym \u017co\u0142nierze podziemia zabijaj\u0105 \u201eswojego\u201d za zdrad\u0119 \u2013 tego si\u0119 nigdy nie dowiemy; cz\u0119\u015b\u0107 publiczno\u015bci, zw\u0142aszcza ta o prawicowym rodowodzie i pogl\u0105dach, mog\u0142aby pewnie taki fina\u0142 zaakceptowa\u0107<\/a>[17]<\/a>. Wa\u017cniejszy jest dla nas jednak stosunek do organizacji NIE, a po\u015brednio \u2013 do powojennej walki zbrojnej. Stosunek, jak \u0142atwo wyczyta\u0107, mocno negatywny. Jej \u017co\u0142nierze s\u0105 traktowani jak mordercy (tak nazwa\u0142 Wajda we wcze\u015bniejszym cytacie Wi\u015bk\u0119, kt\u00f3ra mia\u0142a wykona\u0107 wyrok na Marcinie), a dow\u00f3dcy \u2013 jak fanatycy (w\u0105tek Bies\u00f3w<\/i>). Passus o ASP i PWST ma za\u015b, jak \u0142atwo zidentyfikowa\u0107, charakter autobiograficzny. Gdyby takie zako\u0144czenie zosta\u0142o utrzymane, widz m\u00f3g\u0142by interpretowa\u0107 je w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: oto zabity zostaje cz\u0142owiek oszukany, mimowiedny wsp\u00f3\u0142sprawca, ale przecie\u017c kieruj\u0105cy si\u0119 rozs\u0105dkiem, wra\u017cliwy, o szlachetnych intencjach (Wajda w notatnikach: on to zrobi\u0142 dla nich, oni maj\u0105 Marcina za zdrajc\u0119<\/i>). Po raz kolejny w starciu jednostki z Histori\u0105 ta pierwsza przegrywa, przy czym jej si\u0142y s\u0105 reprezentowane nie tylko przez narzucon\u0105 w\u0142adz\u0119, ale tak\u017ce przez swoich (kt\u00f3rych statut m\u00f3g\u0142by pisa\u0107 Szigalew z \u201eBies\u00f3w\u201d<\/i>). Takie zako\u0144czenie wpisywa\u0142oby si\u0119 w problemowe ramy i wymow\u0119 Wajdowskich film\u00f3w tworzonych w ramach szko\u0142y polskiej, w podkre\u015blaniu bezsensu rozkaz\u00f3w dow\u00f3dztwa, kt\u00f3re nap\u0119dza\u0142o kolejne niewinne ofiary. Taki ostry os\u0105d stosunku dow\u00f3dztwa do swoich podw\u0142adnych prezentowali wcze\u015bniej tak\u017ce inni Kolumbowie, mi\u0119dzy innymi Konwicki w Zaduszkach <\/i>czy Kutz w Nikt nikt nie wo\u0142a<\/i>.<\/p>\n

<\/p>\n

**<\/p>\n

Powie\u015bciowy i ekranowy Marcin przegrywa w grze politycznej, kt\u00f3r\u0105 prowadzi. Naiwnie wierzy\u0142 w porozumienie, tymczasem przy jego udziale w r\u0119ce NKWD wpad\u0142o dow\u00f3dztwo podziemia. W ostatecznej wersji filmu z wiosny 1993 roku Marcin \u2013 dodatkowo odrzucony przez Wi\u015bk\u0119, swoj\u0105 powsta\u0144cz\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 \u2013 pope\u0142nia samob\u00f3jstwo. Niemal \u017caden z krytyk\u00f3w nie by\u0142 zadowolony z tego zako\u0144czenia, bo te\u017c nie by\u0142o ono psychologicznie uzasadnione: Marcin odnajduje Wi\u015bk\u0119. Ta spostrzega brak korony na powsta\u0144czym pier\u015bcionku i wyrzuca go w ruiny. Ch\u0142opak strzela sobie w \u0142eb (…) To zako\u0144czenie jest jednak fatalne: dziewczyna, kt\u00f3ra z nara\u017ceniem \u017cycia ratuje swojego ch\u0142opaka, kt\u00f3ra \u2013 dziewicza \u2013 pozwala zgwa\u0142ci\u0107 si\u0119 w\u0142asowcom by go ocali\u0107, nie do\u015b\u0107, \u017ce nie cieszy si\u0119 z odnalezienia ukochanego, to jeszcze w\u0142a\u015bciwie wymusza jego samob\u00f3jcz\u0105 \u015bmier\u0107. A potem nachyla si\u0119 nad<\/i> zabitym z twarz\u0105 bolesn\u0105, nie roni\u0105c ani jednej \u0142zy. Totalna nieprawda! Nigdy nie uwierz\u0119, \u017ce Wi\u015bka robi\u0142a wszystko to, co przed chwil\u0105 opisa\u0142em, nie dla Marcina, ale dla Polski czy dla Sprawy. I Andrzej Wajda te\u017c nigdy w to nie wierzy\u0142. Dowodem jest cho\u0107by \u201eKana\u0142\u201d<\/i><\/a>[18]<\/a>. Ten sam brak wiarygodno\u015bci psychologicznej i dotyczy\u0142 postaci Marcina. Owszem, my\u015bla\u0142 kategoriami zbiorowo\u015bci (nie osobistego szcz\u0119\u015bcia czy interesu) i pora\u017cka idei mog\u0142a go sk\u0142oni\u0107 do radykalnego kroku, ale u tego \u201eszlachetnego pragmatyka\u201d samob\u00f3jstwo winno by\u0107 przygotowane z nale\u017cyt\u0105 staranno\u015bci\u0105, rozci\u0105gni\u0119te w czasie \u2013 a nie by\u0142o.<\/p>\n

<\/p>\n

                     Marcin (Rafa\u0142 Kr\u00f3likowski) i<\/span> Wi\u015bka (Agnieszka Wagner)<\/span> w filmie Pier\u015bcionek z or\u0142em w koronie<\/em>.<\/span>
Fot. Renata Pajchel, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Strza\u0142 w g\u0142ow\u0119 sko\u0144czy\u0142 histori\u0119 Marcina, ucina\u0142 j\u0105 jak miecz Damoklesa. Zako\u0144czenie nie prowokowa\u0142o do pyta\u0144 o \u017cycie w systemie ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 jego k\u0142amstw (nie otwiera\u0142o si\u0119 bowiem na dalsze losy Marcina); nie nara\u017ca\u0142o tak\u017ce tw\u00f3rcy na zarzuty o szarganie dobrego imienia organizacji niepodleg\u0142o\u015bciowych. Strza\u0142 bohatera skierowany w siebie za\u0142atwia\u0142 spraw\u0119. Ale konsekwencje takiego zako\u0144czenia (wzmocnione pogardliwym stosunkiem Wi\u015bki do Marcina) okaza\u0142y si\u0119 dalekosi\u0119\u017cne. Gest samob\u00f3jczy i pogarda dla zdrady by\u0142y wyrazem rygoryzmu moralnego: bohatera wobec w\u0142asnej winy, autora za\u015b \u2013 wobec swojego bohatera. Nie liczy\u0142y si\u0119 szlachetne intencje, skoro wiod\u0142y do nieszlachetnego celu, do z\u0142a, za kt\u00f3re kto\u015b musi odpowiada\u0107. Ta formu\u0142a odpowiedzialno\u015bci, k\u0142\u00f3ci\u0142a si\u0119, co podkre\u015blali krytycy, z dorobkiem Wajdy. Wbrew dotychczasowej jego tw\u00f3rczo\u015bci<\/i> \u2013 pisa\u0142 Piotr Lis<\/i> \u2013 fina\u0142 filmu wpisuje si\u0119 w odwieczn\u0105 tradycj\u0119 polskiego zad\u0119cia, polskiego cierpi\u0119tnictwa, polskiej ucieczki od \u017cycia<\/i><\/a>[19]<\/a>. Opowie\u015b\u0107 o pr\u00f3bie kompromisu zmieni\u0142a si\u0119 w opowie\u015b\u0107 afirmuj\u0105c\u0105 niepodwa\u017calny kodeks honorowy, w my\u015bl kt\u00f3rego, gdy padnie na \u017co\u0142nierza podejrzenie zdrady, zmuszony jest strzeli\u0107 sobie w \u0142eb. Maciek Che\u0142micki tego by nie zrobi\u0142. Marcin, ze swoim sceptycznym stosunkiem do walki, ze swoj\u0105 gotowo\u015bci\u0105 do \u201enauczania biologii cho\u0107by w siedemnastej republice\u201d, i ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 cynicznego wykorzystania \u2013 tak\u017ce nie powinien<\/a>[20]<\/a>. W ten spos\u00f3b Wajda \u2013 chc\u0105c nie chc\u0105c \u2013 przyznawa\u0142 racj\u0119 postawie niez\u0142omnej, wobec kt\u00f3rej zawsze by\u0142 sceptyczny. Inaczej ni\u017c w przypadku Popio\u0142u i diamentu<\/i> p\u00f3\u017ane podj\u0119cie decyzji co do zako\u0144czenia Pier\u015bcionka<\/i> przynios\u0142o raczej straty dla artystycznej rangi filmu ni\u017c korzy\u015bci. Trzeba chyba przyzna\u0107 racj\u0119 Alicji Helman, kt\u00f3ra pisa\u0142a przed kilku laty: Pokolenie, o kt\u00f3rym robi\u0142 swoje filmy Wajda by\u0142o pokoleniem straconym, w sensie jak najbardziej dos\u0142ownym (…) Wajda przejmuj\u0105co pokaza\u0142 tragedi\u0119 tego pokolenia. Nie m\u00f3wi\u0142 o tych, kt\u00f3rzy naprawd\u0119 zostali budowniczymi, lekarzami, poetami, kompozytorami czy re\u017cyserami filmowymi. Ta historia jest chyba jeszcze trudniejsza do<\/i> opowiedzenia. Nie ma w sobie heroicznej prostoty tej pierwszej<\/i><\/a>[21]<\/a>.<\/p>\n

Wajda, realizuj\u0105c Pier\u015bcionek z or\u0142em w koronie,<\/i> by\u0142 targany sprzeczno\u015bciami. Zmiana ustroju pozwoli\u0142a mu skorygowa\u0107 faktografi\u0119 dotycz\u0105c\u0105 mechanizmu instalowania nowej w\u0142adzy w Polsce (w latach 80. mocno koncentrowali si\u0119 na tym krytycy powie\u015bci i filmu). Jednocze\u015bnie zar\u00f3wno wyb\u00f3r pierwowzoru literackiego (w konsekwencji i typu bohatera filmu), imitacja Popio\u0142u i diamentu<\/i>, jak r\u00f3wnie\u017c zapisane w notatkach pierwotne intencje wskazuj\u0105, \u017ce o sytuacji egzystencjalnej pokolenia (straconego), (bez)sensie walki oraz o \u00f3wczesnych dzia\u0142aniach militarnych (organizacja NIE) my\u015bla\u0142 tak samo, jak przed kilkudziesi\u0119ciu laty. Ale tego nie zawar\u0142 na ekranie \u2013 pod wp\u0142ywem obawy o odbi\u00f3r spo\u0142eczny (identyfikowany jako my\u015blenie o przesz\u0142o\u015bci w kategoriach tyrtejskich, a nie rewizjonistycznych) ba\u0142 si\u0119 zako\u0144czy\u0107 film wykonaniem wyroku na bohatera. Jednocze\u015bnie poci\u0105ga\u0142 Wajd\u0119 w\u0105tek \u201edogadywania z w\u0142adz\u0105\u201d i \u201ekonstruktywnego kompromisu\u201d, kt\u00f3ry ostatecznie \u2013 deus ex machina<\/i> \u2013 ucina (samob\u00f3jstwo Marcina), czego konsekwencj\u0105 jest niewiarygodno\u015b\u0107 psychologiczna g\u0142\u00f3wnych postaci. Wajda zrobi\u0142 tak by\u0107 mo\u017ce z obawy, aby \u00f3w \u201ekonstruktywny kompromis\u201d nie by\u0142 kojarzony z nim samym.<\/p>\n

<\/p>\n

Katy\u0144<\/i> i Tatarak<\/i><\/b><\/p>\n

W Katyniu<\/i> Wajda zmieni\u0142 sw\u00f3j wcze\u015bniejszy stosunek do etosu Polski przedwrze\u015bniowej, bohater\u00f3w Pa\u0144stwa Podziemnego, jak r\u00f3wnie\u017c powojennych powinno\u015bci Polak\u00f3w<\/a>[22]<\/a>. Tragiczno-ironiczn\u0105 postaw\u0119, rozumiej\u0105c\u0105 osobiste, prywatne motywacje m\u0142odych mia\u017cd\u017conych przez Histori\u0119 (charakterystyczn\u0105 dla szko\u0142y polskiej), zast\u0105pi\u0142a postawa niez\u0142omna wobec narodowych imponderabili\u00f3w. W Pier\u015bcionku<\/i> przychodzi\u0142o to jeszcze z trudem, jakby wbrew fabule, cho\u0107 zar\u00f3wno koniec filmu, jak i patetyczna scena wyw\u00f3zki akowc\u00f3w \u015bpiewaj\u0105cych Bogurodzic\u0119<\/i> taki kierunek ewolucji w uj\u0119ciu tematu wojennego zapowiada\u0142y <\/a>[23]<\/a>. W Katyniu<\/i> afirmacja historycznej prawdy, pogarda dla k\u0142amstwa i kompromisu (nawet za cen\u0119 w\u0142asnego \u017cycia) bierze g\u00f3r\u0119. Bohaterowie Katynia<\/i> s\u0105 jak Marek Szczuka przes\u0142uchiwany przez majora Wron\u0119 (jeszcze przed scen\u0105 z \u0107m\u0105) \u2013 pewni swoich racji moralnych.<\/p>\n

To film o patriotycznej niez\u0142omno\u015bci \u2013 \u017co\u0142nierzy, ich \u017con, matek, si\u00f3str czy syn\u00f3w \u2013 w my\u015bl kt\u00f3rej nie ma mowy o \u201edogadywaniu si\u0119\u201d, o przer\u00f3\u017cnych uspokajaj\u0105cych zakl\u0119ciach w stylu: \u201ekto\u015b musi uczy\u0107 biologii nawet w siedemnastej republice\u201d. <\/i>Dlatego to wsp\u00f3\u0142czesna Antygona (siostra grana przez Magdalen\u0119 Cieleck\u0105) ma w Katyniu<\/i> moraln\u0105 racj\u0119, druga siostra, dyrektorka szko\u0142y (Agnieszka Gli\u0144ska) jej nie ma. St\u0105d te\u017c w filmie honorowe samob\u00f3jstwo majora WP (granego przez Andrzeja Chyr\u0119). Ten film jest bardzo Herbertowski, i to nie tylko z tego powodu, \u017ce w fabule Wajda nawi\u0105za\u0142 do wiersza Guziki<\/i><\/a>[24]<\/a>. (Na marginesie warto jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce najlepiej wypadaj\u0105 w\u0142a\u015bnie te dwie wspomniane role os\u00f3b sk\u0142onnych do kompromisu, mo\u017ce dlatego, \u017ce w rozdarciu zawsze jest wi\u0119cej materia\u0142u na dramat, ni\u017c w postawie niez\u0142omnej, a mo\u017ce dlatego, \u017ce Wajda po prostu lepiej czuje postaci, kt\u00f3re lgn\u0105 do \u017cycia, takie jak Maciek Che\u0142micki). \u017badna z tych postaci nie powiedzia\u0142aby, \u017ce statut podziemnej organizacji m\u00f3g\u0142by napisa\u0107 Szygalew z Bies\u00f3w<\/i>. One domagaj\u0105 si\u0119 ofiary w imi\u0119 prawdy i honoru, tych abstrakcyjnych warto\u015bci, kt\u00f3rych wprawdzie nie negowa\u0142y, ale podawa\u0142y w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 poprzednie filmy Wajdy. W Katyniu <\/i>dominuje patos, a podstawow\u0105 cech\u0105 bohater\u00f3w jest wierno\u015b\u0107 \u2013 cho\u0107by przegranej sprawie. Wspomniana Herbertowska perspektywa.<\/p>\n

<\/p>\n

**<\/p>\n

T\u0119 zmian\u0119 w stosunku do tradycji Polski przedwrze\u015bniowej i Pa\u0144stwa Podziemnego dobrze obrazuj\u0105 dwie partie filmu, kt\u00f3re s\u0105 jednocze\u015bnie intertekstualnym nawi\u0105zaniem do Popio\u0142u i diamentu<\/i>. Chodzi o w\u0105tek figury Chrystusa oraz przekazania oficerskiej szabli. W jednej z pocz\u0105tkowych scen dziej\u0105cych si\u0119 we wrze\u015bniu 1939 roku \u2013 odpoczynku polskich \u017co\u0142nierzy \u2013 widzimy wyeksponowan\u0105 w autonomicznej wstawce drewnian\u0105 r\u0119k\u0119 figury Chrystusa przytwierdzon\u0105 do krzy\u017ca; pozosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 figury spad\u0142a ju\u017c na ziemi\u0119. W sferze znacze\u0144 jest to symbol tego, co mia\u0142o wraz z 17 wrze\u015bnia 1939 roku nadej\u015b\u0107 \u2013 upadku chrze\u015bcija\u0144skich warto\u015bci zagro\u017conych przez inwazj\u0119 z zachodu, ale nade wszystko ze wschodu. Ale to tak\u017ce oczywista analogia do los\u00f3w figury Chrystusa z Popio\u0142u i diamentu<\/i>, kt\u00f3ra w Katyniu<\/i> jest symbolem mniej kontrowersyjnym ni\u017c tamta inwersja krzy\u017ca z ducha Bu\u00f1uela. Figura zostaje bowiem nakryta \u017co\u0142nierskim p\u0142aszczem i ca\u0142o\u015b\u0107 nabiera charakteru patetycznego.<\/p>\n

Z kolei w w\u0105tku genera\u0142owej Wajda \u201epoprawi\u0142\u201d Popi\u00f3\u0142 i diament<\/i> w zakresie oceny klasy spo\u0142ecznej tworz\u0105cej przedwrze\u015bniowy establishment. W ksi\u0105\u017cce opisuj\u0105cej kulisy realizacji Katynia<\/i> re\u017cyser pisa\u0142, i\u017c inspiracj\u0105 do konstruowania postaci granej przez Danut\u0119 Stenk\u0119 by\u0142 los genera\u0142owej Smorawi\u0144skiej (nie zgodzi\u0142a si\u0119 uczestniczy\u0107 w akcji propagandowej Niemc\u00f3w po odkryciu grob\u00f3w katy\u0144skich). Ale akurat opracowanie sceny zwrotu szabli przez dawn\u0105 s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 nie pozwala zapomnie\u0107 o podobnej scenie w Popiele i diamencie<\/i>. Zar\u00f3wno w niekt\u00f3rych elementach wyposa\u017cenia mieszkania genera\u0142owej, jak i we wspomnianym w\u0105tku s\u0142u\u017c\u0105cej (Stanis\u0142awa Celi\u0144ska) oddaj\u0105cej przechowywan\u0105 w czasie wojny szabl\u0119 oficersk\u0105 mo\u017cna odnale\u017a\u0107 czytelne analogie do scen ze Staniewiczow\u0105. Jest wi\u0119c za plecami genera\u0142owej wielki portret m\u0119\u017ca i jest celebracja zwrotu szabli przez s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 (odwijanie jej z makatki \u2013 w Popiele i diamencie<\/i> by\u0142o czyszczenie). Nawet ta bro\u0144 jest podobna w swym kszta\u0142cie (zw\u0142aszcza r\u0119koje\u015bci) do tej sprzed p\u00f3\u0142 wieku. Tematem, kt\u00f3ry przewija\u0142 si\u0119 w wielu wspomnieniach <\/i>[katy\u0144skich] i mnie samemu nie by\u0142 obcy, by\u0142 w\u0105tek szabli, walki o jej ukrycie i przechowanie po kl\u0119sce, jaka spotka\u0142a nasz\u0105 armi\u0119. Sam zakopa\u0142em szabl\u0119 ojca, ale nigdy jej nie odnalaz\u0142em. W scenie z szabl\u0105 Genera\u0142a chcia\u0142em pokaza\u0107, jak pomimo czas\u00f3w, kt\u00f3re nios\u0105 ju\u017c zupe\u0142nie inne \u017cyciowe mo\u017cliwo\u015bci, s\u0142u\u017c\u0105ca pani genera\u0142owej jest wierna przesz\u0142o\u015bci<\/i><\/a>[25]<\/a>. Nawi\u0105zania w tej scenie s\u0105 zbyt czytelne, aby uzna\u0107 je za przypadek. Sarkastyczna ocena \u015brodowiska z Popio\u0142u i diamentu <\/i>zosta\u0142a wi\u0119c zast\u0105piona aur\u0105 tragicznego patriotyzmu. Ironia zmieni\u0142a si\u0119 w ho\u0142d.<\/p>\n

<\/p>\n

Porucznik Jerzy (Andrzej Chyra).<\/span>
Fotos z filmu „Katy\u0144”, fot. Piotr Bujnowicz\/FabrykaObrazu.com, \u017ar\u00f3d\u0142o: Akson Studio<\/span><\/p>\n

Skojarzenia z Popio\u0142em i diamentem<\/i> nie spos\u00f3b unikn\u0105\u0107, tak\u017ce ogl\u0105daj\u0105c pijack\u0105 scen\u0119 ostatniej rozmowy porucznika Jerzego (trudno ju\u017c dzi\u015b spogl\u0105da\u0107 na obecne w polskich filmach sceny knajpiane z akcj\u0105 dziej\u0105c\u0105 si\u0119 na prze\u0142omie wojny i pokoju bez mimowiednych cho\u0107by por\u00f3wna\u0144 do filmu z 1958 roku). W scenie tej Jerzy (Andrzej Chyra) upomina si\u0119 o pami\u0119\u0107 swoich towarzyszy, kt\u00f3rzy zgin\u0119li w Katyniu (Andrzej i Maciek tak\u017ce \u201euruchamiali\u201d pami\u0119\u0107 alkoholem). Scena odbywa si\u0119 wprawdzie w \u017co\u0142nierskiej kantynie \u2013 ale dlaczego barmanka ma imi\u0119 Krystyna? Je\u015bli pokusi\u0107 si\u0119, pomimo w\u0105t\u0142ych analogii, o por\u00f3wnanie mi\u0119dzy dwiema scenami pijackimi, to oczywi\u015bcie radykalnie odmienny jest stosunek Ma\u0107ka i Jerzego do \u017co\u0142nierskiego honoru \u2013  Maciek z niego kpi\u0142, dla Jerzego b\u0119dzie wystarczaj\u0105cym bod\u017acem do samob\u00f3jczej \u015bmierci<\/a>[26]<\/a>.<\/p>\n

 <\/object><\/p>\n

Fragment filmu Katy\u0144<\/em>, re\u017c. Andrzej Wajda, 2007 r., prod. Akson Studio<\/span><\/p>\n

**<\/p>\n

Ciekawsze i bardziej kompleksowe nawi\u0105zanie do filmu z 1958 roku mo\u017cna odnale\u017a\u0107  w w\u0105tku Tadeusza, m\u0142odego \u017co\u0142nierza podziemia. W opowie\u015bci Andrzeja Mularczyka (pierwowzorze literackim filmu) posta\u0107 ta by\u0142a bardziej rozbudowana i mog\u0142a \u2013 jak wspomina\u0142 Wajda \u2013 wype\u0142ni\u0107 ca\u0142y film<\/i>. Rzecz w tym, \u017ce jest to wariant bohatera znanego ju\u017c z filmu \u201ePopi\u00f3\u0142 i diament\u201d<\/i><\/a>[27]<\/a>, wyja\u015bnia\u0142 re\u017cyser fakt rezygnacji z wielu scen z udzia\u0142em tej postaci. Ta analogia do Ma\u0107ka Che\u0142mickiego nie jest jednak tak oczywista: w zakresie los\u00f3w bohatera \u2013 tak, natomiast w zakresie motywacji zachowa\u0144 i wyznawanych warto\u015bci \u2013 niekoniecznie.<\/p>\n

<\/p>\n

Tadeusz (Antoni Pawlicki).<\/span>
Fotos z filmu „Katy\u0144”, fot. Piotr Bujnowicz\/FabrykaObrazu.com, \u017ar\u00f3d\u0142o: Akson Studio<\/span><\/p>\n

Tadeusz skorzysta\u0142 z amnestii. Jest wi\u0119c w tej postaci to, co by\u0142o charakterystyczne dla Ma\u0107ka i Marcina \u2013 ch\u0119\u0107 \u017cycia, \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce walka si\u0119 sko\u0144czy\u0142a. Taka zgoda na codzienn\u0105 egzystencj\u0119 oznacza tak\u017ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 obudzenia zmys\u0142\u00f3w, kt\u00f3re teraz pragn\u0105 ch\u0142on\u0105\u0107 mi\u0142o\u015b\u0107, a nie \u015bmier\u0107. St\u0105d bardzo skr\u00f3towy w\u0105tek rodz\u0105cego si\u0119, ledwie kie\u0142kuj\u0105cego, ale czytelnego uczucia mi\u0119dzy Tadeuszem, a c\u00f3rk\u0105 genera\u0142owej (ch\u0142opak ca\u0142uje zreszt\u0105 dziewczyn\u0119 bezceremonialnie, w czym jest jaki\u015b \u015blad, jaka\u015b analogia, do szybkiego podboju erotycznego obecnego w Popiele i diamencie<\/i>). Przecie\u017c jednak rezygnacja z walki nie oznacza dla Tadeusza egzystencjalnego zagubienia, utraty organizuj\u0105cego dotychczasowe \u017cycie mitu. W zachowaniu m\u0142odego m\u0119\u017cczyzny nie ma zgody na k\u0142amstwo, wypieranie si\u0119 warto\u015bci, kt\u00f3rym s\u0142u\u017cy\u0142 i kwestionowanie sensu tej s\u0142u\u017cby. Zgodzi\u0142 si\u0119 ujawni\u0107, ale nie k\u0142ama\u0107 \u2013 dlatego pisze w kwestionariuszu prawd\u0119 o miejscu ka\u017ani ojca (Katy\u0144); a przymuszony do zmiany zapisu w podaniu, woli je wycofa\u0107, zrezygnowa\u0107 raczej z marze\u0144 ni\u017c z przekona\u0144. Nie dziwi wi\u0119c, \u017ce zrywa na ulicy plakat \u201eAK – zapluty karze\u0142 reakcji\u201d (cho\u0107 stoi to w sprzeczno\u015bci z konspiracyjn\u0105 praktyk\u0105). W autorskiej prezentacji jego niez\u0142omnej postawy nie mo\u017cna si\u0119 dopatrze\u0107 akcent\u00f3w krytyki. Jest w tej postaci pr\u00f3ba po\u0142\u0105czenia dw\u00f3ch sprzecznych w praktyce spo\u0142eczno-politycznej tamtego czasu cech: kompromisu i niez\u0142omno\u015bci. W my\u015bl zasady: \u201eowszem, ujawniam si\u0119, ale na w\u0142asnych warunkach i jako cz\u0142owiek duchowo wolny\u201d. Tadeusz jest wi\u0119c paradoksalnie \u201eniez\u0142omnym pragmatykiem\u201d. Czy by\u0142o miejsce na takich w 1945 roku? Wydaje si\u0119 to ma\u0142o prawdopodobne \u2013 st\u0105d tragiczne zako\u0144czenie kr\u00f3tkiego w\u0105tku Tadeusza, historycznie uzasadnione. Zako\u0144czenie, kt\u00f3re odsy\u0142a do filmu sprzed p\u00f3\u0142 wieku: zn\u00f3w mamy ucieczk\u0119 przed \u017co\u0142nierzami, cho\u0107 \u015bmier\u0107 tym razem na ulicy<\/a>[28]<\/a>. U\u015bmiercenie Tadeusza (jak wspomnia\u0142em \u2013 historycznie uzasadnione), poza dodatkowym dramaturgicznym zyskiem w postaci zamkni\u0119cia w\u0105tku fabularnego mo\u017cna uzasadni\u0107, tak\u017ce interpretuj\u0105c t\u0119 posta\u0107 w kluczu autobiograficznym, do kt\u00f3rego Wajda z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 odsy\u0142a.<\/p>\n

W po\u0142owie lat 90. re\u017cyser wspomina\u0142 w swoich \u201enotatkach z historii\u201d: W czterdziestym sz\u00f3stym roku odwiedzi\u0142em jednego z moich przyjaci\u00f3\u0142 Wiktora Langera \u2013 malarza, kt\u00f3ry mia\u0142 mnie poleci\u0107 do Akademii Sztuk Pi\u0119knych w Krakowie. Tymczasem by\u0142 tam za\u0142o\u017cony kocio\u0142 i wszyscy, kt\u00f3rzy przychodzili do tego mieszkania, zostali aresztowani. Pami\u0119tam, \u017ce w pewnym momencie by\u0142o nas tam kilkadziesi\u0105t os\u00f3b. Po dw\u00f3ch czy trzech dniach zabrano mnie do samochodu, kierowca i dw\u00f3ch ludzi z Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa. Zawie\u017ali mnie pod Wawel, kazali wyj\u015b\u0107 z samochodu i powiedzieli, \u017cebym oddali\u0142 si\u0119 kawa\u0142ek, jakie\u015b pi\u0119\u0107dziesi\u0105t metr\u00f3w. Oni stali ca\u0142y czas przy samochodzie i na co\u015b wyra\u017anie czekali. Nie rozumia\u0142em o co im chodzi. Czy dawali mi szans\u0119, \u017cebym ucieka\u0142? Mo\u017ce. Ale sk\u0105d mog\u0142em wiedzie\u0107, czy nie mieli zamiaru sobie postrzela\u0107? (…) Posta\u0142em chwil\u0119, a oni zrozumieli, \u017ce nie b\u0119d\u0119 ucieka\u0142. Zabrali mnie z powrotem do samochodu i zawie\u017ali na Plac Wolno\u015bci, gdzie \u2013 o paradoksie \u2013 znajdowa\u0142 si\u0119 Urz\u0105d Bezpiecze\u0144stwa (…)<\/i><\/a>[29]<\/a>. T\u0119 parti\u0119 wspomnie\u0144 Wajda zatytu\u0142owa\u0142 znamiennie: Cz\u0142owieku, po co\u015b ucieka\u0142? <\/i>ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 pewnego podobie\u0144stwa sytuacji, przed kt\u00f3r\u0105 stali Maciek Che\u0142micki i on sam. Kolejn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 w\u0142asnych \u201enotatek z historii\u201d re\u017cyser zatytu\u0142owa\u0142 za\u015b po prostu Popi\u00f3\u0142 i diament <\/i>i zacz\u0105\u0142 zdaniem: Nie mam pewno\u015bci do dzi\u015b, czy m\u0142odzi ubowcy nie dawali mi szansy ucieczki. Mo\u017ce tak? Jerzy Andrzejewski pewnie bra\u0142 pod uwag\u0119 i tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107, pisz\u0105c \u201ePopi\u00f3\u0142 i diament\u201d. Ja bra\u0142em inn\u0105: nie ucieka\u0142em, poniewa\u017c nie z\u0142apali mnie z broni\u0105 w r\u0119ku<\/i>.<\/p>\n

Zwi\u0105zek Wajdy z fikcyjn\u0105 fabu\u0142\u0105 adaptacji Andrzejewskiego <\/i>przeszed\u0142 znamienn\u0105 ewolucj\u0119: od \u201ekocham tych nieust\u0119pliwych ch\u0142opc\u00f3w\u201d, takich jak Maciek Che\u0142micki<\/a>[30]<\/a> (ale widzianych niejako z zewn\u0105trz, z zachowaniem pewnego dystans wobec swoich bohater\u00f3w) do: \u201eja by\u0142em takim ch\u0142opcem\u201d \u2013 nale\u017c\u0105cym do AK, nara\u017conym na represje ze strony UB. Po 1989 roku ten autobiograficzny spos\u00f3b interpretowania postaci Ma\u0107ka Che\u0142mickiego pojawia si\u0119 w publicznym obiegu za spraw\u0105 licznych wspomnie\u0144 Wajdy \u2013 spisanych b\u0105d\u017a sfilmowanych (cho\u0107 jednocze\u015bnie nieforsowanych szczeg\u00f3lnie przez re\u017cysera, kt\u00f3ry mia\u0142 pewnie \u015bwiadomo\u015b\u0107 proporcji, jakie nale\u017cy zachowa\u0107 przy por\u00f3wnywaniu jego \u017cyciorysu \u2013 nieletniego \u0142\u0105cznika AK \u2013 z fikcyjnym \u017cyciorysem \u017co\u0142nierza walcz\u0105cego z broni\u0105 w r\u0119ku i gin\u0105cego tragicznie). Na por\u00f3wnaniu fabu\u0142y Popio\u0142u i diamentu<\/i> i opisanego wydarzenia z biografii re\u017cysera opar\u0142 sw\u00f3j okoliczno\u015bciowy artyku\u0142 z 1998 roku Rafa\u0142 Marsza\u0142ek, tytu\u0142uj\u0105c go znamiennie: W\u0105tek odnaleziony<\/i><\/a>[31]<\/a>. Tym nowym interpretacyjnym w\u0105tkiem by\u0142a w\u0142a\u015bnie biografia re\u017cysera.<\/p>\n

Mniej zaskakuj\u0105ce jest wi\u0119c to wyznanie, jakie pozostawi\u0142 Wajda w swoich notatnikach na okoliczno\u015b\u0107 realizacji Pier\u015bcionka z or\u0142em w koronie, <\/i>tak prosto przerzucaj\u0105c pomost mi\u0119dzy losem Marcina, a domy\u015blnie swoim w\u0142asnym <\/i>(C\u00f3\u017c si\u0119 dziwi\u0107, \u017ce niekt\u00f3rzy ch\u0142opcy woleli zapisa\u0107 si\u0119 do ASP lub PWST w \u0141odzi zamiast walczy\u0107 w imieniu Polski Niepodleg\u0142ej<\/i>). Wajda fabularyzuje ten w\u0105tek autobiograficzny w Katyniu<\/i>. Trudno nie dostrzec podobie\u0144stw mi\u0119dzy losami re\u017cysera, a losami filmowego Tadeusza, za\u015b najczytelniejszymi sygna\u0142ami s\u0105 oczywi\u015bcie: malarskie zainteresowania bohatera, Krak\u00f3w jako docelowe miejsce realizacji tej pasji oraz informacja o ojcu zamordowanym w Katyniu. Przecie\u017c jednak w tej postaci czytelne s\u0105 tak\u017ce, jak wspomina\u0142em, analogie do los\u00f3w Ma\u0107ka Che\u0142mickiego, przede wszystkim przez podobn\u0105 sytuacj\u0119 fabularn\u0105 \u015bmierci bohatera, motyw ucieczki, tak wa\u017cny we wspomnieniach Wajdy i w filmie z 1958 roku.<\/p>\n

Powy\u017csza obserwacja sk\u0142ania do generalnej konstatacji \u2013 oto we wszystkich filmach Wajdy w ten lub inny spos\u00f3b nawi\u0105zuj\u0105cych do Popio\u0142u i diamentu<\/i> zawsze obecny by\u0142 komponent autobiograficzny, kt\u00f3ry jednocze\u015bnie ewoluowa\u0142. Wajda stawa\u0142 si\u0119 w tej perspektywie dodatkowym bohaterem \u015bwiata stworzonego w 1958 roku, bowiem kolejna interpretacja Popio\u0142u i diamentu<\/i> \u2013 je\u015bli mia\u0142a by\u0107 kompleksowa \u2013 musia\u0142a uwzgl\u0119dnia\u0107 owe autokomentarze, coraz mocniej zwi\u0105zane z \u017cyciorysem samego tw\u00f3rcy: najpierw \u017cyciorysem artystycznym (Wszystko na sprzeda\u017c<\/i>, Cz\u0142owiek z marmuru<\/i>), z czasem \u2013 z samym centrum biografii Wajdy, okresem dramatycznej m\u0142odo\u015bci. W ostatnich filmach wojennych zrealizowanych przez re\u017cysera dochodzi do kontaminacji fikcji i rzeczywisto\u015bci, do zatarcia granicy mi\u0119dzy nimi, tak, \u017ce o postaci fikcyjnej (Maciek Che\u0142micki) Wajda wspomina (jak w swoich \u201enotatkach z historii\u201d) jak o cz\u0142owieku realnie istniej\u0105cym. Oczywi\u015bcie wyj\u015bcie poza fikcj\u0119 w stron\u0119 rzeczywisto\u015bci u\u0142atwia\u0142a kreacja Cybulskiego, jak wiadomo dzi\u0119ki r\u00f3\u017cnym zabiegom aktorskim i kostiumowym wychylona \u201epoza diegez\u0119\u201d filmu z 1958 roku. Wajda wykorzysta\u0142 to ju\u017c wcze\u015bniej, we Wszystko na sprzeda\u017c<\/i>, ale w Pier\u015bcionku<\/i>, a potem, jeszcze mocniej, w Katyniu<\/i>, uczyni\u0142 fikcyjne dzie\u0142o cz\u0119\u015bci\u0105 swojej prawdziwej biografii, zespalaj\u0105c obie sfery.<\/p>\n

Posta\u0107 Tadeusza jest w\u0142a\u015bnie tego dobrym przyk\u0142adem, Wajda prowokuje ni\u0105 wyobra\u017ani\u0119 do tworzenia sieci hybrydycznych skojarze\u0144, trudnego do rozwik\u0142ania k\u0142\u0105cza, w kt\u00f3rym zaciera si\u0119 granica mi\u0119dzy prawd\u0105 a fikcj\u0105 \u2013 i mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi tekstami kultury. Zwr\u00f3c\u0119 uwag\u0119 jeszcze na kilka innych analogii, ni\u017c te ju\u017c podnoszone \u2013 zainteresowania malarskie czy motyw ucieczki. Po pierwsze podobny rejon kraju, z kt\u00f3rego przybywa filmowy Tadeusz (jak sam m\u00f3wi \u201ez Kieleckiego\u201d). Domy\u015blamy si\u0119 wi\u0119c, \u017ce s\u0142u\u017cy\u0142 w partyzantce. Ten rejon Polski ma dla biografii, ale i tw\u00f3rczo\u015bci Wajdy szczeg\u00f3lne znaczenie. Filiacji jest wiele. W czasie okupacji re\u017cyser mieszka\u0142 w Radomiu, jednym z miast Okr\u0119gu Radomsko-Kieleckiego Armii Krajowej, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142. To w Kieleckiem znajdowa\u0142o si\u0119 z kolei powiatowe miasto Ostrowiec \u015awi\u0119tokrzyski, w kt\u00f3rym dzieje si\u0119 akcja ksi\u0105\u017cki Andrzejewskiego (cho\u0107 w filmie nazwa miasta ju\u017c nie pada, to warto przypomnie\u0107, \u017ce w scenariuszu jeszcze si\u0119 pojawia\u0142a). Tak samo jak na etapie opracowania literackiego filmu z 1958 roku pojawi\u0142 si\u0119 pseudonim \u201eSzarego\u201d (w filmie zamienionego na \u201eWilka\u201d), najs\u0142ynniejszego partyzanta tego okr\u0119gu, majora Antoniego Hedy. To on w\u0142a\u015bnie rozbi\u0142 w nocy z 4 na 5 sierpnia 1945 wi\u0119zienie w Kielcach, z kt\u00f3rego uwolniono m.in. Stanis\u0142awa Kosickiego, pierwowz\u00f3r postaci Ma\u0107ka Che\u0142mickiego (wed\u0142ug prawdopodobnych ustale\u0144 Krzysztofa K\u0105kolewskiego) <\/a>[32]<\/a>.<\/p>\n

Z perspektywy wyra\u017anego \u201eautobiograficzno-fikcyjnego\u201d t\u0142a warto jeszcze raz wr\u00f3ci\u0107 do przyj\u0119tego przez Wajd\u0119 tragicznego zako\u0144czenia tego w\u0105tku. Ot\u00f3\u017c \u015bmier\u0107 Tadeusza pozwoli\u0142a uci\u0105\u0107 wszelkie spekulacje co do dalszych los\u00f3w bohatera, por\u00f3wna\u0144 \u2013 przez sie\u0107 czytelnych nawi\u0105za\u0144 \u2013 do losu re\u017cysera. Czy gdyby prze\u017cy\u0142, \u00f3w niez\u0142omny bohater wchodzi\u0142by \u201ew konstruktywne kompromisy\u201d (jak re\u017cyser obrazu)? A mo\u017ce zreszt\u0105 Wajda chcia\u0142 zakomunikowa\u0107 jeszcze co\u015b innego: \u017ce w PRL-u nie mo\u017cna by\u0142o by\u0107 niez\u0142omnym, a jednocze\u015bnie sk\u0142onnym do kompromisu?<\/p>\n

<\/p>\n

**<\/p>\n

<\/object><\/p>\n

Fragment filmu Tatarak<\/em>, re\u017c. Andrzej Wajda, 2009 r., prod. Akson Studio<\/span><\/p>\n

Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce filmem Katy\u0144<\/i> Wajda zamkn\u0105\u0142 definitywnie rozdzia\u0142 pod nazw\u0105 Popi\u00f3\u0142 i diament<\/i>. Tymczasem w kolejnym swoim obrazie re\u017cyser zn\u00f3w przerzuci\u0142 pomost intertekstualny. \u017beby by\u0107 precyzyjnym \u2013 w Tataraku<\/i>, filmie z 2008 roku (jego realizacja zbieg\u0142a si\u0119 z pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioleciem premiery dzie\u0142a z 1958 roku) jest nawi\u0105zanie do powie\u015bci Andrzejewskiego, a nie do wersji ekranowej Popio\u0142u i diamentu<\/i>. W cz\u0119\u015bci, kt\u00f3ra jest adaptacj\u0105 opowiadania Iwaszkiewicza, jej bohaterka, pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioletnia Marta (Krystyna Janda), \u017cona prowincjonalnego lekarza, poznaje dwudziestokilkuletniego robotnika Bogusia (Pawe\u0142 Szajda), kt\u00f3rym jest zafascynowana. Poproszona o lektury (Bogu\u015b chce si\u0119 dokszta\u0142ca\u0107 przez wzgl\u0105d na swoj\u0105 dziewczyn\u0119, kt\u00f3ra studiuje polonistyk\u0119) przynosi z ksi\u0119gozbioru m\u0119\u017ca powie\u015b\u0107 Popi\u00f3\u0142 i diament. <\/i>Jej strona tytu\u0142owa zostaje ostentacyjnie wyeksponowana w zbli\u017ceniu (w opowiadaniu Iwaszkiewicza nie pojawia si\u0119 \u017caden tytu\u0142). Akcja filmu jest osadzona prawdopodobnie \u2013 s\u0105dz\u0105c po scenografii \u2013 pod koniec lat 50. (samo opowiadanie Iwaszkiewicza pochodzi zreszt\u0105 z 1958 roku). Uwypuklaj\u0105c w tych okoliczno\u015bciach czasowych tytu\u0142 ksi\u0105\u017cki, Wajda przypomina tak\u017ce o jej adaptacji. Na podstawowym poziomie jest to wi\u0119c komunikat wzbogacaj\u0105cy fabu\u0142\u0119 filmu o historyczny kontekst \u00f3wczesnej \u2013 z ko\u0144ca lat 50. \u2013 kultury. Ponad tym referencyjnym, faktograficznym poziomem otwiera si\u0119 \u2013 tak charakterystyczna dla tw\u00f3rczo\u015bci Wajdy \u2013 symboliczna otwarto\u015b\u0107 przekazu, uniemo\u017cliwiaj\u0105ca jednoznaczn\u0105 klasyfikacj\u0119 intencji autorskich. Na poz\u00f3r sprawa wydaje si\u0119 prosta. Marta straci\u0142a w Powstaniu Warszawskim dw\u00f3ch syn\u00f3w (u Iwaszkiewicza jest tylko zdawkowa informacja, \u017ce zgin\u0119li w czasie okupacji). I nie powinno jej to dziwi\u0107, bowiem \u2013 jak m\u00f3wi jej przyjaci\u00f3\u0142ka (Jadwiga Jankowska-Cie\u015blak) \u2013 wychowywa\u0142y swoje dzieci na samob\u00f3jc\u00f3w. Marta bole\u015bnie odczuwa absurdalno\u015b\u0107 sytuacji, w kt\u00f3rej ona i jej m\u0105\u017c \u017cyj\u0105, a ich dzieci z\u0142o\u017cy\u0142y krwaw\u0105 ofiar\u0119. Przekazanie ksi\u0105\u017cki by\u0142oby wi\u0119c w tym kontek\u015bcie \u2013 co zrozumia\u0142e \u2013 oznak\u0105 dystansu wobec romantycznej koncepcji polskiego losu, powrotem do historiozofii szko\u0142y polskiej. Je\u015bli mam w\u0105tpliwo\u015bci wobec tej konstatacji, to bior\u0105 si\u0119 one z rozpoznania sytuacji fabularnej, w kt\u00f3r\u0105 wpisana scena po\u017cyczenia ksi\u0105\u017cki. Wcze\u015bniej bowiem, podczas spaceru, Marta m\u00f3wi Bogusiowi o bogatym zbiorze ksi\u0105\u017cek m\u0119\u017ca, kt\u00f3rych jednak ten ostatni nie zawsze ma czas czyta\u0107 (tak jest te\u017c u Iwaszkiewicza). Potem, gdy wr\u0119cza ksi\u0105\u017ck\u0119 m\u0142odemu m\u0119\u017cczy\u017anie, nie mamy pewno\u015bci, czy to nie jedna z tych nieczytanych \u2013 zar\u00f3wno przez ni\u0105, jak i przez m\u0119\u017ca. Wydaje si\u0119 ma\u0142o prawdopodobne, aby Marta nie s\u0142ysza\u0142a o tej powie\u015bci, ale to, \u017ce jej nie czyta\u0142a (podobnie jak jej m\u0105\u017c) nie jest ju\u017c niemo\u017cliwe (sam Wajda wspomina\u0142, i\u017c nie zna\u0142 jej do 1957 roku, pomimo jej rangi). W takiej sytuacji Marta przekazuje Bogusiowi jak\u0105\u015b<\/strong> ksi\u0105\u017ck\u0119, by\u0107 mo\u017ce ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 jej spo\u0142ecznego znaczenia, ale bez znajomo\u015bci tre\u015bci. W ten spos\u00f3b widz nie jest w stanie jednoznacznie stwierdzi\u0107, czy tak wyeksponowany w\u0105tek jest jedynie autotematyczn\u0105, poniek\u0105d sentymentaln\u0105 w\u0119dr\u00f3wk\u0105 w czas m\u0142odo\u015bci Wajdy i innej sytuacji kultury, czy jest jednocze\u015bnie uhonorowaniem autora tej powie\u015bci, czy te\u017c mo\u017ce jest tym, co si\u0119 na pierwszy rzut oka narzuca \u2013 afirmacj\u0105 tre\u015bci ksi\u0105\u017cki Andrzejewskiego.<\/p>\n

\"Marta<\/p>\n

Marta (Krystyna Janda) po\u017cycza Bogusiowi (Pawe\u0142 Szajda) powie\u015b\u0107 Popi\u00f3\u0142 i diament<\/em>.<\/span>
Fotos z filmu Tatarak<\/em>, fot. Piotr Bujnowicz\/FabrykaObrazu.com, \u017ar\u00f3d\u0142o: Akson Studio<\/span>       <\/p>\n

Tak czy inaczej, Tatarakiem<\/i> Wajda udowodni\u0142, \u017ce wci\u0105\u017c \u017cyje swoim filmem z 1958 roku. Jest tym, kt\u00f3ry wprowadza go nieustannie w krwiobieg kultury, nie pozwala o nim zapomnie\u0107, wci\u0105\u017c aktualizuj\u0105c znaczenia. W momencie kiedy pisz\u0119 te s\u0142owa, na premier\u0119 czeka kolejny filmy re\u017cysera (Powidoki<\/i>), on sam za\u015b wspomina o planach realizacji nast\u0119pnego. Chyba wi\u0119c uzasadnione jest, \u017ce rozdzia\u0142 pod nazw\u0105 Powroty<\/i> Wajdy (do Popio\u0142u i diamentu<\/i>) nie mo\u017ce zosta\u0107 definitywnie zamkni\u0119ty.<\/p>\n


<\/p>\n

\n
\n

<\/a>[1] Przed 1989 rokiem nawi\u0105zania takie mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w Warszawie<\/i> (nowela z filmu Mi\u0142o\u015b\u0107 dwudziestolatk\u00f3w<\/i>), Wszystko na sprzeda\u017c<\/i>, Cz\u0142owieku z marmuru<\/i>. [Powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] S\u0142awomir Mro\u017cek pisa\u0142: Wi\u0119c co si\u0119 dzia\u0142o w tej Polsce po wojnie. Czy naprawd\u0119 nast\u0119pna wojna domowa, kt\u00f3r\u0105 zacz\u0119li polscy faszy\u015bci napadaj\u0105c na polskich komunist\u00f3w? Czy te\u017c rozpaczliwa, beznadziejna, konwulsyjna samoobrona narodu przed now\u0105 okupacj\u0105 i dalsz\u0105 utrat\u0105 niepodleg\u0142o\u015bci, tym razem na rzecz wschodniego, nie zachodniego mocarstwa. Kto zacz\u0105\u0142, kto kogo goni\u0142 i kto przed kim ucieka\u0142 i dlaczego. Czy naprawd\u0119 ka\u017cdy, kto si\u0119 ukrywa\u0142 i ucieka\u0142 przed w\u0142adz\u0105 ludow\u0105 mia\u0142 na sumieniu komunist\u0119, kt\u00f3rego napad\u0142 i zastrzeli\u0142, czy tylko Niemca, kt\u00f3remu nie pozwoli\u0142 si\u0119 zabi\u0107. Ilu by\u0142o \u015bciganych tylko za to, \u017ce przez pi\u0119\u0107 lat walczyli z Niemcami nie jako komuni\u015bci, ale jako Polacy bez \u017cadnych ideologicznych motywacji. Ilu zaszczuto, uwi\u0119ziono, zamordowano \u2013 tylko dlatego, \u017ce byli obj\u0119ci szerokim planem likwidacji wszystkiego, co by\u0142o i mog\u0142o by\u0107 Polsk\u0105 niezale\u017cn\u0105. Ilu by\u0142o takich, kt\u00f3rzy musieli ucieka\u0107, bo ju\u017c z g\u00f3ry byli za to i dlatego w\u0142a\u015bnie skazani<\/i>. S. Mro\u017cek, Popi\u00f3\u0142? Diament?<\/i> \u201eKultura\u201d (Pary\u017c) 1983, nr 1\/2, s. 33-41. Poza Mro\u017ckiem historyczn\u0105 tre\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki i filmu krytykowali m.in. Gustaw Herling-Grudzi\u0144ski (Dziennik pisany noc\u0105 (1980-1982)<\/i>, Pary\u017c 1984, s. 350), Tadeusz Konwicki (Wschody i zachody ksi\u0119\u017cyca<\/i>, Warszawa 2010, s. 52-53, pierwsze wydanie w 1982 r.), Waldemar Cho\u0142odowski (Kraina niedojrza\u0142o\u015bci<\/i>, Warszawa 1983, s. 153), Wanda Zwinogrodzka (Spopielony diament: nieprawy mit<\/i>, \u201eDialog\u201d 1996, nr 5\/6, s. 136 \u2013 147, Andrzej Werner (Polskie, arcypolskie<\/i>, Warszawa 1987, s. 32-45), Krzysztof K\u0105kolewski (Diament odnaleziony w popiele<\/i>, Warszawa 1995) oraz Jacek Trznadel (Polski Hamlet. K\u0142opoty z dzia\u0142aniem<\/i>, Warszawa 1989, s. 233 – 257). K\u0105kolewski zarzuca\u0142 powie\u015bci Andrzejewskiego, a po\u015brednio i filmowi Wajdy \u2013 \u201eniskie pochodzenie\u201d (inspiracj\u0105 mia\u0142y by\u0107 materia\u0142y UB zaprezentowane Andrzejewskiemu przez Bermana \u2013 teza Zbigniewa Herberta, rozwini\u0119ta potem w ksi\u0105\u017cce K\u0105kolewskiego). Pod pi\u00f3rem Trznadla film spotka\u0142 si\u0119 krytyk\u0105 totaln\u0105: historyczn\u0105, psychologiczn\u0105, politologiczn\u0105 \u2013 jako element propagandy \u2013 a tak\u017ce artystyczn\u0105, jako kicz. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] T. Lubelski, Wajda<\/i>, Wroc\u0142aw 2006, s. 241. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] Adaptacja okaza\u0142a si\u0119 filmem nieudanym. Biograf re\u017cysera wskazywa\u0142 dwa pope\u0142nione przez Wajd\u0119 b\u0142\u0119dy: Po pierwsze, na etapie scenariusza, gdy\u017c ksi\u0105\u017cka (z narracj\u0105 w pierwszej osobie) zosta\u0142a pozbawiona ca\u0142ego mi\u0105\u017cszu realistycznej powie\u015bci o m\u0142odo\u015bci, w tym o erotyce; by\u0142o to najlepiej widoczne \u2013 na co zwracali uwag\u0119 wszyscy recenzenci \u2013 w zamianie tytu\u0142u: z akcentuj\u0105cego prywatn\u0105 perspektyw\u0119 \u201eko\u0144skiego w\u0142osia\u201d na napuszonego \u201eor\u0142a w koronie\u201d. Po drugie re\u017cyser tak obsadzi\u0142 g\u0142\u00f3wne role, \u017ce akowcy (…) wypadli anachronicznie, w przeciwie\u0144stwie do atrakcyjnych, wielowarstwowych postaci komunist\u00f3w<\/i>. Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] [b.a], Wajda i odnaleziona powie\u015b\u0107<\/i>, \u201eFilm\u201d 1991, nr 48, s. 2. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] W. Maci\u0105g, Okrutne niebo historii<\/i>, \u201eDekada Literacka\u201d 1992, nr 17. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] K. Wajda, Nic dwa razy? \u201ePier\u015bcionek z or\u0142em w koronie\u201d Andrzeja Wajdy jako sp\u00f3\u017anione po\u017cegnanie polskiej szko\u0142y filmowej<\/i>, [w:] Kino polskie po roku 1989<\/i>, red. P. Zwierzchowski, D. Mazur, Bydgoszcz 2007, s. 93. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] Tam\u017ce. Wiktor Woroszylski pisa\u0142: Owszem<\/i>, argument, kt\u00f3rym zar\u00f3wno w powie\u015bci, jak w filmie pos\u0142uguje si\u0119 <\/i>[g\u0142\u00f3wny bohater] dla przekonania kolegi \u2013 \u201enawet w siedemnastej republice kto\u015b b\u0119dzie musia\u0142 budowa\u0107 mosty i wyk\u0142ada\u0107 biologi\u0119\u201d<\/i> \u2013 jest godny uwagi. Co wi\u0119cej \u2013 chyba wiele os\u00f3b w rzeczywisto\u015bci przyjmowa\u0142o taki punkt widzenia ustalaj\u0105c sw\u0105 dalsz\u0105 egzystencj\u0119. Trudniej jednak dostrzec bezpo\u015bredni zwi\u0105zek pomi\u0119dzy podobnie sformu\u0142owan\u0105 przes\u0142ank\u0105 a podj\u0119ciem pracy w komitecie partyjnym i nawi\u0105zaniem swoistej komitywy ze s\u0142u\u017cb\u0105 bezpiecze\u0144stwa; pozostaje zagadk\u0105, w jaki spos\u00f3b dzia\u0142ania te \u2013 jak si\u0119 sugeruje \u2013 mia\u0142yby zapewni\u0107 kolegom i podkomendnym Marcina ochron\u0119 przed zagra\u017caj\u0105cymi im represjami<\/i>, Pier\u015bcionek ze znakiem zapytania<\/i>, \u201eKino\u201d 1993, nr 4, s. 10. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n

<\/a>[9] M. Przylipiak, By\u0142o kiedy tylu fajnych ch\u0142opc\u00f3w i dziewcz\u0105t?<\/em>, \u201eKino\u201d 1996, nr 3, s. 11. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[10] Archiwum Andrzeja Wajdy, materia\u0142y dotycz\u0105ce realizacji filmu Pier\u015bcionek z or\u0142em w koronie. <\/em>Wszystkie pozosta\u0142e notatki pochodz\u0105 z tego samego archiwum. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[11] K. Kornacki, \u201ePopi\u00f3\u0142 i diament\u201d Andrzeja Wajdy<\/em>, Gda\u0144sk, 2011, s. 247-248. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[12] To zaanga\u017cowanie w sprawy kolektywne jest w filmie mocniejsze ni\u017c w ksi\u0105\u017cce, w kt\u00f3rej znalaz\u0142 si\u0119 mocno rozbudowany w\u0105tek uczuciowo-erotyczny. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[13] Wajda rozwa\u017ca\u0142 opcj\u0119 stworzenia wsp\u00f3\u0142czesnej ramy fabularnej \u2013 oto jednemu z przyjaci\u00f3\u0142 pisarza zale\u017cy na wydaniu w obiegu podziemnym (akcja dzieje si\u0119 za czas\u00f3w pierwszej \u201eSolidarno\u015bci\u201d) ksi\u0105\u017cki, z kt\u00f3rej tre\u015bci\u0105 (zbie\u017cn\u0105 z fabu\u0142\u0105 Pier\u015bcionka<\/em>) widz zapoznaje si\u0119 w nast\u0119pnych scenach filmu. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[14] Ostatni klaps. Andrzej Wajda o swoim nowym filmie<\/em>, \u201eGazeta Wyborcza\u201d 1992, nr 120, s. 9. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[15] J. P\u0142a\u017cewski, Z w\u0142osia, cz z or\u0142em w koronie? <\/em>\u201eGazeta Wyborcza\u201d 1993, nr 221, str. 11. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[16] \u201cSSN <\/em>[S\u0105dy Sta\u0142e \u201cNie\u201d] i SDN <\/em>[S\u0105dy Dora\u017ane \u201cNie\u201d] rozpatruj\u0105 wy\u0142\u0105cznie sprawy zagro\u017cone kar\u0105 \u015bmierci. S\u0105d mo\u017ce: a) uniewinni\u0107, b) orzec kar\u0119 \u015bmierci\u201d \u2013 Instrukcja \u201cNie\u201d<\/em>, \u201cZeszyty Historyczne\u201d nr 99, 1992, s. 234. Zob te\u017c. W. Lorenc, Geneza i powstanie Organizacji Niepodleg\u0142o\u015b\u0107 \u201eNIE\u201d<\/em> ,<\/em> https:\/\/www.infolotnicze.pl\/2013\/05\/23\/geneza-i-powstanie-organizacji-niepodleglosc-nie\/<\/a> [dost\u0119p: 6.04.2016] [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[17] Publicysta \u201eTygodnika Solidarno\u015b\u0107\u201d pozytywnie odnosi\u0142 si\u0119 do samob\u00f3jczej \u015bmier\u0107 Marcina w ostatecznej wersji filmu, chwal\u0105c go za honorowy gest. W perspektywie takiego etosu wykonanie wyroku na \u201ekolaborancie\u201d nie musia\u0142o wzbudza\u0107 sprzeciwu \u2013 J. Kajda\u0144ski, Wyprzeda\u017c pier\u015bcionk\u00f3w<\/em>, \u201eTygodnik Solidarno\u015b\u0107\u201d 1993, nr 38, s. 16. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[18] P. Lis, Wajda przeciw Wajdzie, \u201eKino\u201d, 1993, nr 8, s. 34. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[19] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[20] O tym nieprzystaj\u0105cym do ducha opowie\u015bci zako\u0144czeniu wspomina\u0142 tak\u017ce biograf re\u017cysera \u2013 zob. T. Lubelski, dz. cyt., s. 241 \u2013 242. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[21] A. Helman, Starszy brat Andrzeja Wajdy<\/em>, [w:] Filmowy \u015bwiat Andrzeja Wajdy<\/em>, red. E. Nurczy\u0144ska-Fidelska i P. Sitarski, Krak\u00f3w 2003, s. 51. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[22] Nasuwa si\u0119 pytanie \u201edlaczego?\u201d (cho\u0107 w kontek\u015bcie szukania analogii do filmu z 1958 roku ostatecznie nie najwa\u017cniejsze). Mo\u017ce na taki symboliczny kult zas\u0142u\u017cy\u0142 tylko Katy\u0144 i pami\u0119\u0107 o nim? Mo\u017ce to idiosynkrazja Wajdy (co by\u0142oby zrozumia\u0142e)? A mo\u017ce po raz kolejny re\u017cyser w swoich kalkulacjach po\u0142o\u017cy\u0142 nacisk na spo\u0142eczny kontekst kultury, w kt\u00f3rej o Katyniu i k\u0142amstwie katy\u0144skim trudno by\u0142o m\u00f3wi\u0107 bez patosu. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[23] Opis sceny wyw\u00f3zki jest u \u015acibora-Rylskiego utrzymany w dawnym tragiczno-ironicznym stylu Wajdy. W filmie pozosta\u0142 tylko patos \u2013 zob. K. Wajda, dz. cyt., s. 96. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[24] A. Wajda, Katy\u0144<\/em>, Warszawa [b.d.w.], s. 93. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[25] Tam\u017ce, s. 84. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[26] Wajda wspomina\u0142: \u015amierci Jerzego nie by\u0142o w moich planach scenariuszowych \u2013 to raczej wynik tocz\u0105cej si\u0119 akcji poprzedzaj\u0105cych scen. Jerzy ratuj\u0105c si\u0119 przypadkowo z katy\u0144skich do\u0142\u00f3w jest r\u00f3wnocze\u015bnie zwiastunem z\u0142ej nowiny. C\u00f3\u017c z tego, \u017ce on \u017cyje, skoro nie jego tu oczekuj\u0105. W kolejnych spotkaniach zostaje odepchni\u0119ty ze wzgl\u0119du na mundur armii \u2013 nie tej, z kt\u00f3r\u0105 wyruszy\u0142 na wojn\u0119 w 1939 roku<\/em>, tam\u017ce, s. 108. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[27] Tam\u017ce, s. 142. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[28] Na marginesie warto jednak doda\u0107, \u017ce taka by\u0142a pierwotna wersja zako\u0144czenia filmowego Popio\u0142u i diamentu<\/em> jeszcze na etapie scenopisu \u2013 K. Kornacki, dz. cyt., s. 254-258. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[29] A. Wajda, Moje notatki z historii<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 1996, nr 15-16, s. 15. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[30] O czym wspomina\u0142 w programie przy okazji premiery Popio\u0142u i diamentu <\/em>\u2013 zob. K. Kornacki, dz. cyt., s. 336, 339. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[31] R. Marsza\u0142ek, Moje kino. Popi\u00f3\u0142 i diament. W\u0105tek odnaleziony<\/em>, \u201eKino\u201d 1998 r., nr 12, s. 16-17. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/a>[32] K. K\u0105kolewski, dz. cyt. Na marginesie tego w\u0105tku interpretacyjnego: gdy pisa\u0142em ksi\u0105\u017ck\u0119 o Popiele i<\/em> diamencie, <\/em>Andrzej Wajda zasugerowa\u0142, aby na ok\u0142adce tej ksi\u0105\u017cki umie\u015bci\u0107 zdj\u0119cie, na kt\u00f3rym wida\u0107, jak re\u017cyser wpatruje si\u0119 w Zbyszka Cybulskiego-Ma\u0107ka Che\u0142mickiego umieszczonego na plakacie, jakby patrzy\u0142 na swojego koleg\u0119 czy starszego brata; wszystko jednak, ze wzgl\u0119du na symetri\u0119 ustawienia postaci po prawej i lewej stronie kadru, nasuwa jednocze\u015bnie skojarzenie z… lustrzanym odbiciem. [powr\u00f3t]<\/a>
<\/p>\n\n\n\n

Krzysztof Kornacki<\/strong> \u2013 historyk filmu, profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Gda\u0144skiego; interesuje si\u0119 w szczeg\u00f3lno\u015bci histori\u0105 kina polskiego. Autor kilkudziesi\u0119ciu artyku\u0142\u00f3w naukowych oraz ksi\u0105\u017cek: Kino polskie wobec katolicyzmu 1945\u20131970<\/em> (nominacja do nagrody im. Boles\u0142awa Micha\u0142ka), \u201ePopi\u00f3\u0142 i diament\u201d Andrzeja Wajdy<\/em> (nagroda \u201ePi\u00f3ro Fredry\u201d); wsp\u00f3\u0142redaktor 3 tom\u00f3w zbiorowych: Poszukiwanie i degradowanie sacrum w kinie<\/em>, Sacrum w kinie: dekad\u0119 p\u00f3\u017aniej<\/em>, Orson Welles. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 \u2013 recepcja \u2013 dziedzictwo. <\/em>Redaktor naczelny pisma naukowego Gdy\u0144skiej Szko\u0142y Filmowej. Cz\u0142onek Rady Redakcyjnej czasopisma kultury audiowizualnej \u201ePanoptikum\u201d oraz Rady Naukowej \u201ePleografu. Kwartalnika Akademii Polskiego Filmu\u201d. Wyk\u0142adowca m.in. Uniwersytetu Gda\u0144skiego, Gdy\u0144skiej Szko\u0142y Filmowej i Akademii Polskiego Filmu.<\/p>\n\n\n\n

Powroty Wajdy. Popi\u00f3\u0142 i diament<\/em> w filmach re\u017cysera po 1989 roku<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wszystkie cztery filmy Wajdy odnosz\u0105ce si\u0119 do tematyki wojennej, kt\u00f3re powsta\u0142y po 1989 roku (Pier\u015bcionek z or\u0142em w koronie<\/em>, Wielki Tydzie\u0144<\/em>, Katy\u0144<\/em> i Tatarak<\/em>), nawi\u0105zuj\u0105 do Popio\u0142u i diamentu <\/em>(od delikatnej sugestii, jak w Wielkim Tygodniu<\/em>, do bardziej kompleksowego opracowania, jak w pozosta\u0142ych obrazach). Pier\u015bcionek…<\/em> jest Popio\u0142em i diamentem 2<\/em>, bowiem Wajda potwierdza w nim historiozofi\u0119 wyra\u017con\u0105 w filmie z 1958 roku. Szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 dla tego aktu afirmacji odgrywa imitacja sceny z lampkami, dzi\u0119ki kt\u00f3rej diegezy obu film\u00f3w \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 ze sob\u0105. W Katyniu<\/em> Wajda najsilniej odwo\u0142uje si\u0119 do autobiograficznej inspiracji, podkre\u015blaj\u0105c analogie mi\u0119dzy \u017cyciem postaci fikcyjnej, Ma\u0107ka Che\u0142mickiego, a w\u0142asnym (posta\u0107 Tadeusza). W Tataraku<\/em> \u2013 w cz\u0119\u015bci dziej\u0105cej si\u0119 w 1958 roku \u2013 re\u017cyser prezentuje w fabule ksi\u0105\u017ck\u0119 Andrzejewskiego, tym samym broni\u0105c jej statusu w polskiej kulturze, podwa\u017conego przez teksty krytyczne z lat 80. i 90. kwestionuj\u0105ce jej warto\u015b\u0107.  <\/p>\n\n\n\n

The Returns of Wajda. Ashes and Diamonds<\/em> in director\u2019s movies after 1989<\/strong><\/p>\n\n\n\n

All four Wajda\u2019s movies relating to the topic of war, which were made after 1989 (The Crowned-Eagle Ring<\/em>, Holy Week<\/em>, Katy\u0144 <\/em>and Sweet Rush<\/em>) refer to Ashes and Diamonds<\/em>: from a slight hint in Holy Week<\/em> to a more complex formulation in other films. The Crowned-Eagle Ring<\/em> is almost Ashes and Diamonds 2<\/em>, as it reaffirms the historiosophy expressed in the masterpiece from 1958. This affirmation may be easily noticed while looking at the scene imitating the original sequence with glasses, through which the diegeses of the two movies meet with each other. In Katy\u0144<\/em> we can see the strongest author\u2019s reference to the autobiographical inspiration since he emphasizes the analogies between his own biography (the character of Tadeusz) and Ashes and Diamond’s<\/em> main character, Maciek Che\u0142micki. In Sweet Rush<\/em> \u2013 in the part taking place in 1958 \u2013 Wajda presents the book of Jerzy Andrzejewski in the plot, thus defending the role of Andrzejewski\u2019s novel in Polish culture against its critics formulated in the 1980s and 1990s.<\/p>\n\n\n\n

S\u0142owa kluczowe:<\/strong> Andrzej Wajda, Popi\u00f3\u0142 i diament<\/em>, Pier\u015bcionek z or\u0142em w koronie<\/em>, Wielki Tydzie\u0144<\/em>, Katy\u0144<\/em>, Tatarak<\/em>, Jerzy Andrzejewski, historiozofia, historia Polski, Maciek Che\u0142micki<\/p>\n\n\n\n

Keywords:<\/strong> Andrzej Wajda, Ashes and Diamonds<\/em>,The Crowned-Eagle Ring<\/em>, Holy Week<\/em>, Katy\u0144<\/em>, Sweet Rush<\/em>, Jerzy Andrzejewski, historiosophy, history of Poland, Maciek Che\u0142micki<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Andrzej Wajda wielokrotnie wraca\u0142 w swojej tw\u00f3rczo\u015bci do filmu z 1958 r. Zrobi\u0142 tak w Niewinnych czarodziejach (1960), Warszawie (nowela z filmu Mi\u0142o\u015b\u0107 dwudziestolatk\u00f3w \/L\u2019Amour \u00e0 vingt ans\/ 1962), Wszystko na sprzeda\u017c (1968  \u2013 tu najmocniej) oraz w Cz\u0142owieku z marmuru (1976). Na wnikliw\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje, moim zdaniem, dialog z Popio\u0142em i diamentem (1958) w… Czytaj wi\u0119cej »Powroty Wajdy. „Popi\u00f3\u0142 i diament” w filmach re\u017cysera po 1989 roku<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":609,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[158],"tags":[72,196,197,198,192,199,200,201,166,202],"ppma_author":[203],"class_list":["post-200","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-1-2016","tag-andrzej-wajda","tag-historia-polski","tag-historiozofia","tag-jerzy-andrzejewski","tag-katyn","tag-maciek-chelmicki","tag-pierscionek-z-orlem-w-koronie","tag-popiol-i-diament","tag-tatarak","tag-wielki-tydzien"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t