{"id":1958,"date":"2021-09-30T16:49:00","date_gmt":"2021-09-30T15:49:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/?p=1958"},"modified":"2021-12-21T17:55:58","modified_gmt":"2021-12-21T16:55:58","slug":"sylwetka-staszek-postac-bardziej-kameralna-nieopowiedziana-historia-stanislawa-lenartowicza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/sylwetka-staszek-postac-bardziej-kameralna-nieopowiedziana-historia-stanislawa-lenartowicza\/","title":{"rendered":"SYLWETKA: Staszek \u2013 posta\u0107 bardziej kameralna. Nieopowiedziana historia Stanis\u0142awa Lenartowicza"},"content":{"rendered":"\n

Si\u00f3dmego lutego 2021 roku na fanpage\u2019u Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego opublikowano informacj\u0119 o setnej rocznicy urodzin Stanis\u0142awa Lenartowicza, z udost\u0119pnionym linkiem do Nastrojowej etiudy<\/em> w re\u017cyserii solenizanta. Kilkana\u015bcie minut p\u00f3\u017aniej jubileusz odwo\u0142ano \u2013 post zosta\u0142 usuni\u0119ty. Spr\u00f3bujmy przeprowadzi\u0107 kr\u00f3tkie \u015bledztwo pozwalaj\u0105ce zrozumie\u0107, czym spowodowane by\u0142o to specyficzne zacieranie \u015blad\u00f3w przez pa\u0144stwow\u0105 instytucj\u0119 kultury. Nawet po pobie\u017cnym przeszukaniu \u017ar\u00f3de\u0142 internetowych nie wykryliby\u015bmy \u017cadnych nieprawid\u0142owo\u015bci w opublikowanej notce. Stanis\u0142aw Lenartowicz w istocie urodzi\u0142 si\u0119 7 lutego 1921 roku w Dzianowie, wi\u0119c, owszem, tego dnia przypada\u0142a setna rocznica jego urodzin. Ponadto, jak podaje portal Filmweb.pl, najpopularniejsza baza filmowa w Polsce, jest on re\u017cyserem Fragmentu wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci<\/em> (1978). Jednocze\u015bnie jednak\u2026 nim nie jest i nie obchodzi\u0142 tego dnia urodzin \u2013 te maj\u0105 miejsce 19 lipca. Nieco bardziej skrupulatna analiza dostarczy\u0142aby odpowiedzi na nurtuj\u0105ce nas pytanie, co nie znaczy, \u017ce dowiedzieliby\u015bmy si\u0119 prawdy o tym tw\u00f3rcy.<\/p>\n\n\n\n

Powy\u017csza anegdota ukazuje tendencj\u0119, kt\u00f3rej ten artyku\u0142 ma da\u0107 odp\u00f3r. Aporia, w kt\u00f3rej nie do pogodzenia wydaj\u0105 si\u0119 notka o ods\u0142oni\u0119ciu w 2011 roku tablicy upami\u0119tniaj\u0105cej re\u017cysera w pierwsz\u0105 rocznic\u0119 jego \u015bmierci[1]<\/sup><\/a> oraz informacja o tym, \u017ce rok temu prowadzi\u0142 on warsztaty z zakresu animacji w ramach Legnickiej Akademii Filmowej[2]<\/sup><\/a>, jest bowiem banalna i wynika z niewyt\u0142umaczalnego przywi\u0105zania historii do pope\u0142niania groteskowych pomy\u0142ek. P\u00f3\u017aniejsze powielanie tego b\u0142\u0119du prowadzi do sytuacji, w kt\u00f3rej dwaj wybitni re\u017cyserzy filmowi o tym samym nazwisku zostaj\u0105 wzi\u0119ci za jedn\u0105 osob\u0119. Szukaj\u0105c informacji o Stanis\u0142awie Lenartowiczu, mo\u017cna si\u0119 natkn\u0105\u0107 na dwie biografie. Pierwsza m\u00f3wi o zmar\u0142ym ju\u017c tw\u00f3rcy film\u00f3w o\u015bwiatowych i fabularnych, maj\u0105cym w swoim dorobku mi\u0119dzy innymi takie produkcje jak Martwa fala<\/em> (1970) czy Giuseppe w Warszawie<\/em> (1964), druga traktuje o filmowcu z Se-Ma-Fora, kt\u00f3ry pomimo zawodowej emerytury wci\u0105\u017c aktywnie dzia\u0142a na rzecz edukacji filmowej. I obie te biografie s\u0105 prawdziwe.<\/p>\n\n\n\n

Aby rzetelnie zweryfikowa\u0107 nie\u015bcis\u0142o\u015bci w informacjach o Stanis\u0142awie Lenartowiczu, om\u00f3wi\u0119 poni\u017cej tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Stanis\u0142awa J\u00f3zefa Lenartowicza \u2013 animatora, kt\u00f3ry zdecydowan\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 swoich film\u00f3w zrealizowa\u0142 w Studiu Ma\u0142ych Form Filmowych Se-Ma-For w \u0141odzi. Jest to podyktowane ch\u0119ci\u0105 nie tylko rozgraniczenia i w\u0142a\u015bciwego uporz\u0105dkowania pozycji filmowych obu re\u017cyser\u00f3w, lecz r\u00f3wnie\u017c potrzeb\u0105 znalezienia w dyskursie przestrzeni dla postaci, kt\u00f3r\u0105 dot\u0105d w badaniach nad polsk\u0105 animacj\u0105 pomijano lub kt\u00f3rej wk\u0142ad w rozw\u00f3j tej ga\u0142\u0119zi kinematografii marginalizowano. Zapobiegnie to r\u00f3wnie\u017c uprawianiu swoistej filmoznawczej nekromancji, wypaczaj\u0105cej wcze\u015bniejsze i p\u00f3\u017aniejsze badania po\u015bwi\u0119cone tej dziedzinie.<\/p>\n\n\n\n

Asumptem do podj\u0119cia bada\u0144 nad tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Stanis\u0142awa Lenartowicza i stworzenia tego tekstu by\u0142a przede wszystkim ch\u0119\u0107 wykrycia i wyja\u015bnienia, co zadecydowa\u0142o o nieobecno\u015bci tego tw\u00f3rcy w pisanej i m\u00f3wionej historii polskiej animacji. Wbrew pozorom sensacyjnie brzmi\u0105ca dykteryjka o k\u0142opotliwym nazwisku nie przes\u0105dzi\u0142a o by\u0107 albo nie by\u0107 Lenartowicza w legendach Se-Ma-Fora. Niniejsza praca jest w g\u0142\u00f3wnej mierze owocem wielu wywiad\u00f3w przeprowadzonych z Lenartowiczem. W znacznym stopniu polegam na jego relacji i uzbrojony w t\u0119 wiedz\u0119, eksploruj\u0119 jego niespisan\u0105 biografi\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Nikt si\u0119 za bardzo tym nie chwali\u0142<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Przytoczenie skr\u00f3conego \u017cyciorysu re\u017cysera mija si\u0119 z celem w sytuacji, w kt\u00f3rej cz\u0119\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 jest nierzetelnym spisem dokona\u0144 artystycznych Lenartowicza. Nawet publikacja jubileuszowa po\u015bwi\u0119cona Se-Ma-Forowi, w kt\u00f3rej re\u017cyser doczeka\u0142 si\u0119 kr\u00f3tkiej charakterystyki, pe\u0142na jest przemilcze\u0144, niedopowiedze\u0144 i przek\u0142ama\u0144 na temat jego dokona\u0144[3]<\/sup><\/a>. Lenartowicz pracowa\u0142 symultanicznie nad kilkoma filmami r\u00f3\u017cni\u0105cymi si\u0119 tematyk\u0105 i za\u0142o\u017ceniami formalnymi, dlatego pr\u00f3ba ustrukturyzowania chronologicznie tego, jak ewoluowa\u0142 jego styl, jest niemo\u017cliwa. Nie mo\u017cna wi\u0119c zak\u0142ada\u0107, \u017ce uda si\u0119 retrospektywnie przedstawi\u0107 jego \u017cyciorys. Jednak, aby rozwia\u0107 wszelkie niejasno\u015bci biograficzne, niezb\u0119dne wydaje si\u0119 skrupulatne om\u00f3wienie kluczowych wydarze\u0144 definiuj\u0105cych jego drog\u0119 tw\u00f3rcz\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\"re\u017cyser
Re\u017cyser podczas realizacji odcinka Kwiat ocknienia<\/em> (serial Przygody Sindbada \u017beglarza<\/em>), 1969,
\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Lenartowicz pierwsze kroki w Studiu Ma\u0142ych Form Filmowych Se-Ma-For stawia\u0142 jeszcze jako ucze\u0144 klasy grafiki filmowej Liceum Technik Plastycznych w \u0141odzi[4]<\/sup><\/a>. Od 1957 roku w ramach praktyk szkoli\u0142 si\u0119 z zakresu animacji, a w 1959 roku, jak wielu innych absolwent\u00f3w, zasili\u0142 kadr\u0119 Se-Ma-Fora[5]<\/sup><\/a>. Droga do debiutu zaj\u0119\u0142a mu ca\u0142\u0105 dekad\u0119, bo dopiero w 1969 roku wyre\u017cyserowa\u0142 Kwiat ocknienia<\/em> \u2013 ostatni odcinek Przyg\u00f3d Sindbada \u017beglarza <\/em>(1969). Mimo to pensj\u0119 re\u017cysera m\u00f3g\u0142 pobiera\u0107 rok p\u00f3\u017aniej, poniewa\u017c dopiero opracowanie filmu indywidualnego uznawana w\u00f3wczas za pe\u0142noprawny debiut. W trakcie tych dziesi\u0119ciu lat Lenartowicz pi\u0105\u0142 si\u0119 po kolejnych szczeblach kariery, pomagaj\u0105c na planach innych re\u017cyser\u00f3w. Terminowa\u0142 mi\u0119dzy innymi u legendy Studia, Zenona Wasilewskiego, od kt\u00f3rego przej\u0105\u0142 ide\u0119 organizowania wok\u00f3\u0142 siebie ma\u0142ego, ale sta\u0142ego zespo\u0142u produkcyjnego.<\/p>\n\n\n\n

Lenartowicz nie mia\u0142 w\u00f3wczas wykszta\u0142cenia filmowego, dysponowa\u0142 za to rozleg\u0142\u0105 wiedz\u0105 z zakresu plastyki i to przede wszystkim forma determinowa\u0142a rozw\u00f3j j\u0119zyka filmowego, jakim si\u0119 pos\u0142ugiwa\u0142. Re\u017cyserem zosta\u0142 niejako z doskoku \u2013 zadebiutowa\u0142 jako asystent II kategorii[6]<\/sup><\/a>, co nie by\u0142o ani cz\u0119st\u0105, ani legaln\u0105 praktyk\u0105. Praca Lenartowicza przy Przygodach\u2026 <\/em>nie ogranicza\u0142a si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do stworzenia jednego filmu. W teorii animowa\u0142 zdecydowan\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 odcink\u00f3w, w praktyce wyr\u0119cza\u0142 niekt\u00f3rych koleg\u00f3w w ich re\u017cyserii (cho\u0107by nieprzyzwyczajonego do animacji wycinankowej Edwarda Sturlisa).<\/p>\n\n\n\n

W pocz\u0105tkowej fazie tw\u00f3rczo\u015bci inspirowa\u0142 si\u0119 dokonaniami czo\u0142owych przedstawicieli animacji ograniczonej, obieraj\u0105c za wz\u00f3r do na\u015bladowania filmy Normana McLarena. Jego pierwsze realizacje wpisywa\u0142y si\u0119 tak\u017ce w nurt kina \u201efilozoficznego\u201d. Zar\u00f3wno Kontrapunkt <\/em>(1970), jak i W\u00f3zek<\/em> (1971) odznaczaj\u0105 si\u0119 redukcj\u0105 \u015brodk\u00f3w wyrazu, geometryzacj\u0105 \u015bwiata przedstawionego, p\u0142ask\u0105 kompozycj\u0105 i prostymi fabu\u0142ami, kt\u00f3re dzi\u0119ki wyj\u0105tkowej plastyce unika\u0142y bana\u0142u[7]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

\"Kontrapunkt,
Kontrapunkt<\/em>, 1970, re\u017c. Stanis\u0142aw Lenartowicz, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Kontrapunkt<\/em> traktuje o dw\u00f3ch postaciach \u2013 czarnej na bia\u0142ym tle i bia\u0142ej na czarnym. Opowie\u015b\u0107 rozgrywa si\u0119 wewn\u0105trz jednego statycznego uj\u0119cia, piktogramy wchodz\u0105 ze sob\u0105 w konflikt, a humor wynika ze specyfiki kontrastuj\u0105cych ze sob\u0105 barw. Lenartowicz chcia\u0142 zrobi\u0107 film za pomoc\u0105 najprostszych \u015brodk\u00f3w, nie wykorzystuj\u0105c innych kolor\u00f3w ni\u017c czarny i bia\u0142y. \u015awiadomie skorzysta\u0142 te\u017c z gamy C-dur w warstwie d\u017awi\u0119kowej. Wszystkie te elementy, s\u0142u\u017c\u0105ce uzyskaniu kompozycji jak najbardziej abstrakcyjnych, spotka\u0142y si\u0119 z krytyk\u0105 na kolaudacjach. Do takiego odbioru film\u00f3w musia\u0142 si\u0119 zreszt\u0105 przyzwyczai\u0107, bo tylko nieliczne jego pomys\u0142y przyjmowano z aprobat\u0105. Je\u015bli nawet pojawia\u0142a si\u0119 pochwa\u0142a dotycz\u0105ca sprawno\u015bci warsztatowej autora, to szybko puentowana by\u0142a gorzk\u0105 refleksj\u0105, \u017ce ca\u0142o\u015b\u0107 to wy\u0142\u0105cznie wprawka stylistyczna \u2013 etiuda, a nie prawdziwy film[8]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Lenartowicz \u2013 wida\u0107 to we wszystkich jego filmach \u2013 nie przywi\u0105zywa\u0142 nadmiernej wagi do s\u0142owa m\u00f3wionego, co nie oznacza, wbrew recenzjom krytyk\u00f3w, \u017ce bagatelizowa\u0142 rol\u0119 scenariusza[9]<\/sup><\/a>. Tre\u015b\u0107 jego film\u00f3w jest transparentna, poszczeg\u00f3lne sceny bez problemu mog\u0142yby by\u0107 zrozumia\u0142e bez komentarza z offu, kt\u00f3ry re\u017cyser, drog\u0105 kompromisu, umieszcza\u0142 oszcz\u0119dnie w sju\u017cecie (zazwyczaj w formie klamry otwieraj\u0105cej i zamykaj\u0105cej fabu\u0142\u0119). Ko\u015bci\u0105 niezgody i powodem nieko\u0144cz\u0105cej si\u0119 krytyki by\u0142 spos\u00f3b pracy tw\u00f3rcy, kt\u00f3ry konsekwentnie rozwija\u0142 w\u0142asny styl. Przyj\u0119ty przez Lenartowicza tryb opracowywania film\u00f3w polega\u0142 na cz\u0119stej modyfikacji propozycji rozwi\u0105za\u0144 plastycznych, nawet po zatwierdzeniu ich przez dysydent\u00f3w[10]<\/sup><\/a>. Zmiana za\u0142o\u017ce\u0144 koncepcyjnych w trakcie trwania monta\u017cu otwiera\u0142a Lenartowiczowi furtk\u0119 do ewentualnego obej\u015bcia cenzury.<\/p>\n\n\n\n

Jednym z powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych Lenartowicza nie wliczono w panteon tw\u00f3rc\u00f3w polskiej animacji, by\u0142o natychmiastowe ucinanie z inicjatywy zarz\u0105du Studia pr\u00f3b budowania mitu wok\u00f3\u0142 tego tw\u00f3rcy. Filmy Lenartowicza rzadko bywa\u0142y na zagranicznych przegl\u0105dach, gdy\u017c pomimo du\u017cego potencja\u0142u festiwalowego, utrudniano wy\u015bwietlanie ich nawet na rodzimych konkursach. Pojedyncze uszczypliwo\u015bci nigdy nie przerodzi\u0142y si\u0119 w otwarty konflikt, ale szkodzi\u0142y pozycji re\u017cysera w \u015brodowisku krytyczno-filmowym. Podczas gdy grupa niewiele starszych przyjaci\u00f3\u0142 ze Studia zdobywa\u0142a mi\u0119dzynarodowy rozg\u0142os, Lenartowicz natrafia\u0142 na trudno\u015bci w promowaniu swojej tw\u00f3rczo\u015bci. Egzemplifikacj\u0105 tego problemu jest historia zwi\u0105zana z Portretem<\/em> (1977). Film zakwalifikowano do programu konkursowego MFFK w Krakowie, a tymczasem par\u0119 dni przed planowanym seansem okaza\u0142o si\u0119, \u017ce organizatorzy nie otrzymali kopii z Se-Ma-Fora[11]<\/sup><\/a>. By\u0142 to jednak okres, w kt\u00f3rym Lenartowicz by\u0142 ju\u017c przyzwyczajony do podobnych praktyk, wi\u0119c udost\u0119pni\u0142 kopi\u0119 przywiezion\u0105 ze sob\u0105 z przekory na festiwal. Film zosta\u0142 doceniony specjalnym wyr\u00f3\u017cnieniem CIDALC.<\/p>\n\n\n\n

\"W\u00f3zek,
W\u00f3zek<\/em>, 1971, re\u017c. Stanis\u0142aw Lenartowicz, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Takiego szcz\u0119\u015bcia nie mia\u0142 W\u00f3zek<\/em>, kt\u00f3ry ostatecznie nie dotar\u0142 na \u017caden festiwal[12]<\/sup><\/a>. W przeciwie\u0144stwie do opartego na gagach Kontrapunktu<\/em> W\u00f3zek<\/em> w pe\u0142ni wpisuje si\u0119 w poetyk\u0119 pesymizmu: Przez pusty kadr cz\u0142owiek z wysi\u0142kiem przepycha jakie\u015b przedmioty. Przygl\u0105da si\u0119 temu z wzrastaj\u0105cym zainteresowaniem drugi cz\u0142owiek. Okazuje si\u0119, \u017ce pierwszy budowa\u0142 pomnik, na kt\u00f3ry nie ma ju\u017c si\u0142y wej\u015b\u0107. Korzysta z tego drugi osobnik i szybko zajmuje miejsce na szczycie. W pobli\u017cu pe\u0142no jest r\u00f3\u017cnych pomnik\u00f3w, na kt\u00f3rych r\u00f3\u017cni ludzie zaj\u0119li miejsca \u2013 czasem wymarzone, czasem wymuszone, czasem \u017ca\u0142osne i \u015bmieszne<\/em>[13]<\/sup><\/a>. Ciekawe s\u0105 za\u0142o\u017cenia formalne filmu rozegranego na zasadzie dw\u00f3ch kierunk\u00f3w ruchu w kadrze \u2013 frontalnym i horyzontalnym[14]<\/sup><\/a>. Posta\u0107 bia\u0142a i czarna (osta\u0142 si\u0119 wi\u0119c kolorystyczny kontrast z poprzedniego filmu) odpowiednio \u201erosn\u0105 i malej\u0105\u201d w kadrze, w zale\u017cno\u015bci od tego, kt\u00f3ra z nich w danym momencie dominuje nad drug\u0105. Pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 tutaj optymistycznego rozwi\u0105zania konfliktu jak w Kontrapunkcie, <\/em>\u015bwiat W\u00f3zka <\/em>utrzymany jest w odcieniach szaro\u015bci, sukces karierowicza to tylko pewna poza, wysi\u0142ek wykorzystanego jest daremny, a on sam po doznanym upokorzeniu zamienia si\u0119 w oportunist\u0119. Przypisanie do postaci neutralnej barwy nie s\u0142u\u017cy rozpoznaniu w niej bohatera pozytywnego, tylko odwr\u00f3ceniu prostego podzia\u0142u na bia\u0142e i czarne.<\/p>\n\n\n\n

A wpisz, jak chcesz<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

W\u00f3zek<\/em> zamyka rozdzia\u0142 fascynacji dorobkiem McLarena u Lenartowicza. Szukaj\u0105c mo\u017cliwych powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych nie stawia si\u0119 go w jednym szeregu z mistrzami polskiej animacji, nale\u017cy skierowa\u0107 uwag\u0119 w\u0142a\u015bnie na wczesne dokonania re\u017cysera. B\u0119d\u0105cy na pocz\u0105tku poszukiwa\u0144 formalnych Lenartowicz, debiutuj\u0105c utworem nawi\u0105zuj\u0105cym dialog z eksperymentami animacji zachodniej, m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 pos\u0105dzony o kopiowanie cudzych pomys\u0142\u00f3w. Andrzej Kossakowski, badacz i naoczny \u015bwiadek rozwoju polskiej animacji prze\u0142omu lat 60. i 70. XX wieku, o wi\u0119kszo\u015bci film\u00f3w debiutant\u00f3w tamtego okresu pisa\u0142 nast\u0119puj\u0105co: W latach 1967<\/em>\u20131970 zrealizowano we wszystkich trzech Studiach ponad dwadzie\u015bcia film\u00f3w wycinankowych, kt\u00f3rych autorami byli <\/em>(\u2026) przewa\u017cnie \u2013 m\u0142odzi debiutanci. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych film\u00f3w nie osi\u0105gn\u0119\u0142a nawet \u015bredniego poziomu, a niekt\u00f3re z nich s\u0105 po prostu bardzo z\u0142e. Przyczyny nale\u017cy doszukiwa\u0107 si\u0119 nie w technice b\u0142\u0119dnie zastosowanej do my\u015bli, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by lepiej wyrazi\u0107 w inny spos\u00f3b, ale w samej my\u015bli, w za\u0142o\u017ceniach tych film\u00f3w. Szczeg\u00f3lnie w filmach niekt\u00f3rych m\u0142odych re\u017cyser\u00f3w wida\u0107, \u017ce ich autorzy uwa\u017cali, i\u017c wystarczy, aby film by\u0142 mo\u017cliwie najbardziej niezrozumia\u0142y, ekscentryczny, by zosta\u0142 uznany za powa\u017cne dzie\u0142o sztuki. Pr\u00f3by tuszowania ub\u00f3stwa lub w og\u00f3le braku istotnej tre\u015bci udziwnionymi rozwi\u0105zaniami warsztatowymi nie przynios\u0142y spodziewanych rezultat\u00f3w \u2013 wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych film\u00f3w \u015bwiadczy, \u017ce ich autorzy nie mieli w zasadzie nic do zaprezentowania ani w zakresie intelektualnym, ani artystycznym<\/em>[15]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Trudno, aby w ogniu takiej krytyki skierowanej w stron\u0119 ca\u0142ego pokolenia m\u0142odych animator\u00f3w dzie\u0142a Lenartowicza, ascetyczne w pomy\u015ble i wykonaniu, zdo\u0142a\u0142y zaskoczy\u0107 swoimi rozwi\u0105zaniami w estetyce obrazowania, skoro wszelkie znamiona nowatorstwa i eksperymentu (od kt\u00f3rego to terminu Lenartowicz si\u0119 od\u017cegnuje, traktuj\u0105c go jako poj\u0119cie puste, o czym p\u00f3\u017aniej) machinalnie pi\u0119tnowano. Nie mo\u017cna te\u017c zarzuci\u0107 Lenartowiczowi \u201epseudoautorstwa\u201d w rozumieniu Hanny Margolis[16]<\/sup><\/a>. Owszem, Kontrapunkt<\/em> z W\u00f3zkiem <\/em>wyrasta\u0142y z tradycji awangardy oraz animacji autorskiej, jednak zamiast kopiowa\u0107 istniej\u0105ce ju\u017c rozwi\u0105zania inscenizacyjne, wchodzi\u0142y w polemik\u0119 ze wcze\u015bniejszymi osi\u0105gni\u0119ciami tej dziedziny. Lenartowiczowi d\u0142ugo zarzucano na\u015bladownictwo, doszukuj\u0105c si\u0119 w jego filmach motyw\u00f3w zaczerpni\u0119tych od innych rodzimych autor\u00f3w. Nie by\u0142o to sk\u0105din\u0105d podejrzenie zupe\u0142nie chybione, lecz zarazem nie potwierdza\u0142o pos\u0105dze\u0144 o plagiat.<\/p>\n\n\n\n

Wr\u00f3\u0107my jednak do rzekomego \u201epseudoautorstwa\u201d. Margolis podaje, \u017ce animacje \u201epseudoautorskie\u201d by\u0142y produkcjami realizowanymi sprawnie i szybko przez etatowych pracownik\u00f3w[17]<\/sup><\/a>. Lenartowicz by\u0142 re\u017cyserem etatowym, potrafi\u0105cym dzia\u0142a\u0107 pod presj\u0105 czasu, jednak trudno stwierdzi\u0107, czy Kontrapunkt<\/em> i W\u00f3zek<\/em> powsta\u0142y w ekspresowym tempie. Okres realizacji pierwszego wynosi\u0142 157 dni[18]<\/sup><\/a>, drugiego \u2013 207[19]<\/sup><\/a>. Przy czym metra\u017c pierwszego filmu wyni\u00f3s\u0142 183 m ta\u015bmy[20]<\/sup><\/a>, a drugiego tylko 161 m[21]<\/sup><\/a>. Mo\u017cna wi\u0119c zaobserwowa\u0107 tendencj\u0119 odwrotn\u0105, ni\u017c sugerowa\u0142aby to definicja \u201epseudoautorstwa\u201d \u2013 okres realizacyjny wyd\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119, mimo kr\u00f3tszego metra\u017cu. Nie by\u0142a to jednostkowa sytuacja, poniewa\u017c ostatecznie czas produkcji nast\u0119pnych film\u00f3w Lenartowicza wynosi\u0142 od roku do p\u00f3\u0142tora. Prawd\u0105 jest, \u017ce re\u017cyser wyr\u00f3s\u0142 w\u015br\u00f3d pokolenia \u201epseudoautor\u00f3w\u201d i by\u0107 mo\u017ce realizowa\u0142 po cz\u0119\u015bci t\u0119 strategi\u0119 w swoim debiucie, ale nie by\u0142o to podyktowane zaspokojeniem potrzeby hurtowej produkcji film\u00f3w autorskich, tylko tak zwan\u0105 \u201egotowo\u015bci\u0105\u201d \u2013 instytucjonalnym wymogiem tworzenia dw\u00f3ch film\u00f3w rocznie w Studiu, z czego rozliczano ka\u017cdego re\u017cysera.<\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c wcze\u015bniej zwraca\u0142em uwag\u0119 na konieczno\u015b\u0107 wprowadzenia do nazwiska realizatora drugiego imienia (z racji istnienia w Kinematografii dw\u00f3ch Lenartowicz\u00f3w Stanis\u0142aw\u00f3w)<\/em>[22]<\/sup><\/a> \u2013 mo\u017cemy przeczyta\u0107 w dokumentacji W\u00f3zka<\/em>. Sugestii tej nigdy nie wcielono w \u017cycie. Dlaczego? Lenartowicz sam podj\u0105\u0142 decyzj\u0119 o niepodpisywaniu si\u0119 drugim imieniem, co najpierw skonsultowa\u0142 ze swoim o dwadzie\u015bcia lat starszym imiennikiem. Panowie w ramach niepisanej umowy uzgodnili mi\u0119dzy sob\u0105, \u017ce m\u0142odszy Lenartowicz nie musi wprowadza\u0107 \u017cadnych zmian do swojego nazwiska w celu odr\u00f3\u017cnienia go od popularniejszego fabularzysty. Decyzja ta mia\u0142a wymiar nie tylko osobisty, lecz r\u00f3wnie\u017c socjologiczny. Z relacji Lenartowicza wynika, \u017ce kolektyw Studia z \u0142atwo\u015bci\u0105 potraktowa\u0142by go w\u00f3wczas jako outsidera, kt\u00f3ry otwarcie przyznaje, \u017ce nale\u017cy mu si\u0119 uprzywilejowana pozycja w\u015br\u00f3d autor\u00f3w[23]<\/sup><\/a>. Jest to sp\u00f3jne z tym, o czym pisz\u0105 Kossakowski i Margolis. Skoro dziesi\u0105tki m\u0142odych filmowc\u00f3w pretendowa\u0142y do miana autor\u00f3w, co doprowadzi\u0142o do szeregu odtw\u00f3rczych premier i sp\u0142ycenia dyskusji o animacji, kontrreakcj\u0105 na to by\u0142 r\u00f3wnie skrajny brak afirmacji dla jakichkolwiek dzia\u0142a\u0144 pod\u0105\u017caj\u0105cych, w za\u0142o\u017ceniu, w tym kierunku. Cz\u0119sto wi\u0119c upatrywano pierwiastka \u201epseudoautorstwa\u201d nawet w ewentualnej zmianie nazwiska.<\/p>\n\n\n\n

Lenartowicz, dziel\u0105c si\u0119 pomys\u0142ami na opracowanie czyjego\u015b filmu, traktowa\u0142 je jako w\u0142asne i wykorzystywa\u0142 tak\u017ce w swojej pracy. Jerzy Gi\u017cycki, wykazuj\u0105c si\u0119 dobr\u0105 intuicj\u0105 w recenzji Jak w bajce<\/em>, doszuka\u0142 si\u0119 w nim podobie\u0144stw do Komiksu<\/em> Krzysztofa Nowaka[24]<\/sup><\/a> (wychowanka Lenartowicza i okazyjnego wsp\u00f3\u0142lokatora \u2013 w takiej komitywie p\u0142ynna wymiana inspiracji by\u0142a raczej nie do unikni\u0119cia). Nie oznacza to jednak, \u017ce Lenartowicz dopuszcza\u0142 si\u0119 oszustw, a raczej t\u0142umaczy niejednolito\u015b\u0107 jego stylu. Praca z innymi (nie tylko Szczechur\u0105 i Nowakiem) r\u00f3\u017cnicowa\u0142a jego spojrzenie na wybory formalne. Lenartowicz poniek\u0105d imitowa\u0142 sam siebie i sam nadawa\u0142 swoim filmom zewn\u0119trzn\u0105 perspektyw\u0119, bo wyrasta\u0142y one z dzie\u0142 koleg\u00f3w, a wi\u0119c nierzadko tak\u017ce i jego dzie\u0142. Lenartowicz nie tylko pomaga\u0142 w du\u017cej mierze innym \u2013 gdy Studio by\u0142o rozwi\u0105zywane, odda\u0142 par\u0119 swoich film\u00f3w osobom, kt\u00f3re potrzebowa\u0142y ich, aby przej\u015b\u0107 na emerytur\u0119. Do dzi\u015b produkcje te nie s\u0105 sygnowane jego nazwiskiem.<\/p>\n\n\n\n

Lenartowicz\/Szczechura \u2013 tandem niewypowiedziany<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kontrapunkt<\/em> i W\u00f3zek<\/em> s\u0105 popisem sprawno\u015bci Lenartowicza w animacji, gdy\u017c w przypadku obu film\u00f3w p\u0142ynno\u015b\u0107 ruchu pozwala s\u0105dzi\u0107, \u017ce widz ma do czynienia z rysunkiem, a nie wycinank\u0105. Lenartowicz przez ca\u0142y sw\u00f3j pobyt w Se-Ma-Forze, czyli do momentu rozwi\u0105zania studia, nie przestanie praktykowa\u0107 animowania w\u0142asnych i cudzych film\u00f3w. Mo\u017ce by\u0107 to zreszt\u0105 przyczyn\u0105 jego mniejszej rozpoznawalno\u015bci, jako \u017ce przez wiele lat w kinematografii panowa\u0142 standard podawania na planszach z napisami tylko wybranych rodzaj\u00f3w czynno\u015bci wykonywanych przez pracownik\u00f3w lub umieszczania ich pod enigmatycznie brzmi\u0105cym szyldem \u201ewsp\u00f3\u0142praca\u201d. Zaw\u00f3d animatora nie by\u0142 w\u00f3wczas uznawany za zaw\u00f3d tw\u00f3rczy, cz\u0119sto wi\u0119c Lenartowicz jako animator, wy\u015bwiadczaj\u0105c komu\u015b przys\u0142ug\u0119 i pomagaj\u0105c w re\u017cyserii, nie by\u0142 uznawany za jednego z realizator\u00f3w[25]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

\"Hobby,
Hobby<\/em>, 1968, re\u017c. Daniel Szczechura, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Nasza wieloletnia wsp\u00f3\u0142praca przerodzi\u0142a si\u0119 w przyja\u017a\u0144. Za ogromny trud, kt\u00f3ry Staszek w\u0142o\u017cy\u0142 w moje filmy, b\u0119d\u0119 mu wdzi\u0119czny do ko\u0144ca \u017cycia<\/em>[26]<\/sup><\/a> \u2013 m\u00f3wi\u0142 o koledze Daniel Szczechura. Wp\u0142yw, jaki Lenartowicz wywar\u0142 na filmy Szczechury, wart jest przybli\u017cenia. Na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje Hobby<\/em> (1968), w kt\u00f3rym udzia\u0142 Lenartowicza wyr\u00f3\u017cniono na karcie \u201eprzy filmie wsp\u00f3\u0142pracowali\u201d, co pozwala s\u0105dzi\u0107, \u017ce by\u0142 on tylko jednym z wielu ludzi zatrudnionych przy produkcji. W rzeczywisto\u015bci Lenartowicz na pro\u015bb\u0119 Szczechury, kt\u00f3ry wyjecha\u0142 na zagraniczne stypendium, zmontowa\u0142 film wed\u0142ug w\u0142asnego pomys\u0142u i wys\u0142a\u0142 mu jego kopi\u0119. Ten przyj\u0105\u0142 go w takiej formie i kontynuowa\u0142 postprodukcj\u0119[27]<\/sup><\/a>. Lenartowicz nie mia\u0142 \u017cadnych uprawnie\u0144, by podejmowa\u0107 decyzje na szczeblu re\u017cyserskim, poniewa\u017c by\u0142 wtedy tylko asystentem. Zobowi\u0105zuj\u0105c si\u0119 do wykonania tych polece\u0144, przesiaduj\u0105c w pracowni nad nie swoim filmem, w dodatku pod nieobecno\u015b\u0107 Szczechury, w oczach zarz\u0105du jawi\u0142 si\u0119 jako osoba bezproduktywna, poniewa\u017c oficjalnie nie wykonywa\u0142 \u017cadnej pracy, co grozi\u0142o mu utrat\u0105 posady[28]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

\"Stanis\u0142aw
Stanis\u0142aw Lenartowicz i Daniel Szczechura podczas realizacji filmu Desant<\/em>, 1968,
re\u017c. Daniel Szczechura, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\u017byciorys Lenartowicza nie by\u0142by kompletny bez postaci Szczechury. Obaj re\u017cyserzy cz\u0119sto powracaj\u0105 w swoich opowie\u015bciach, bo nierzadko wsp\u00f3lnie tworzyli dzie\u0142a. Tak by\u0142o cho\u0107by w przypadku Bajek r\u00f3\u017cnych narod\u00f3w<\/em> (1974)[29]<\/sup><\/a>, czyli serii w\u0142oskiej firmy Corona Cinematografica[30]<\/sup><\/a>, na kt\u00f3rej zlecenie Se-Ma-For wyprodukowa\u0142 trzy filmy, w tym jeden Szczechury i jeden Lenartowicza[31]<\/sup><\/a>. O kr\u00f3lu Popielu<\/em> (1974) Szczechury i Jak Stolem gasi\u0142 gwiazdy<\/em> (1974) Lenartowicza powstawa\u0142y r\u00f3wnolegle, wi\u0119c tw\u00f3rcy musieli dzieli\u0107 si\u0119 dost\u0119pem do atelier. Dochodzi\u0142o do sytuacji, w kt\u00f3rych Lenartowicz koordynowa\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 prac nad O kr\u00f3lu Popielu<\/em>, \u017ceby jak najpr\u0119dzej \u201ezwolni\u0107 st\u00f3\u0142\u201d i kontynuowa\u0107 monta\u017c w\u0142asnego filmu. Lenartowicz i Szczechura byli niejako skazani na swoj\u0105 obecno\u015b\u0107. To Szczechura zaproponowa\u0142 koledze, by wzi\u0105\u0142 on udzia\u0142 w tym projekcie, poniewa\u017c przeczucie podpowiada\u0142o mu, \u017ce b\u0119dzie to dobra okazja, by Lenartowicz cieszy\u0142 si\u0119 podobn\u0105 pozycj\u0105 co on. Podejrzenie by\u0142o s\u0142uszne, lecz ze wzgl\u0119du na to, \u017ce pierwsze\u0144stwo realizacji uzyska\u0142 film O kr\u00f3lu Popielu<\/em>, to w\u0142a\u015bnie on zosta\u0142 wyr\u00f3\u017cniony przez Maximo Garniera \u2013 odpowiedzialnego za sp\u00f3jno\u015b\u0107 artystyczn\u0105 wszystkich produkcji z serii \u2013 i okre\u015blony najlepszym, jaki dotychczas widzia\u0142[32]<\/sup><\/a>. Jak Stolem\u2026<\/em> by\u0142 uko\u0144czony w 80%[33]<\/sup><\/a>, trudno wi\u0119c by\u0142o oszacowa\u0107 warto\u015b\u0107 ko\u0144cow\u0105 filmu na bazie samego materia\u0142u roboczego. Poniek\u0105d zadecydowa\u0142 o tym przypadek, lecz takie sytuacje by\u0142y standardem \u2013 Lenartowicz sta\u0142 si\u0119 paradoksalnym przypadkiem \u201enieautora\u201d, kt\u00f3ry mia\u0142 istotny wp\u0142yw na kszta\u0142t i powodzenie film\u00f3w swoich koleg\u00f3w. Pos\u0142u\u017cy\u0142em si\u0119 przyk\u0142adem Szczechury, bo zawsze wspomina on o pomocy ze strony kolegi, lecz rzadko przywo\u0142uje konkretne fakty z przesz\u0142o\u015bci, co odbierane jest jako przejaw sympatii wobec wieloletniego przyjaciela, a nie przyczynek do zbadania jego rzeczywistego udzia\u0142u w produkcji. Lenartowicz m\u00f3g\u0142 decydowa\u0107 o tym, co chce kr\u0119ci\u0107, ale nie mia\u0142 wp\u0142ywu na to, jak jego wk\u0142ad w rozw\u00f3j polskiej animacji zostanie udokumentowany. Mowa nie tylko o planszach z napisami, lecz r\u00f3wnie\u017c o p\u00f3\u017aniejszych publikacjach naukowych, w kt\u00f3rych jego nazwisko albo pojawia si\u0119 wyj\u0105tkowo sporadycznie, albo wcale. W Polskiej szkole animacji<\/em> Paw\u0142a Sitkiewicza, ksi\u0105\u017cce, kt\u00f3ra holistycznie, ale zarazem drobiazgowo portretuje polsk\u0105 animacj\u0119, nazwisko Szczechury w indeksie pojawia si\u0119 a\u017c 33 razy, za\u015b Lenartowicza \u2013 jeden raz. I to w dodatku fabularzysty, nie animatora. W maj\u0105cej popularyzowa\u0107 wiedz\u0119 o tej ga\u0142\u0119zi kinematografii Antologii polskiej animacji<\/em> (2007) Lenartowicza r\u00f3wnie\u017c zabrak\u0142o[34]<\/sup><\/a>. Arbitralnie przyjmuje si\u0119, \u017ce Lenartowicz wykonywa\u0142 drobne us\u0142ugi dla innych, podczas gdy w rzeczywisto\u015bci jego filmografia mie\u015bci w sobie dzie\u0142a uznawane wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie za per\u0142y polskiej animacji. Nie m\u00f3wi si\u0119 o tym jedynie dlatego, \u017ce jego nazwiska nie by\u0142o na li\u015bcie p\u0142ac.<\/p>\n\n\n\n

Profetyczne wydaje si\u0119 w zwi\u0105zku z tym przes\u0142anie p\u0142yn\u0105ce z W\u00f3zka<\/em>. Ilekro\u0107 nadarza si\u0119 okazja, dla badacza niezwykle kusz\u0105ca, by zanalizowa\u0107 czyj\u0105\u015b tw\u00f3rczo\u015b\u0107 przez pryzmat biografii, natychmiast pojawia si\u0119 nad nim widmo komparatystyki pojedynczych klatek filmu z kolejno\u015bci\u0105 cyfr w peselu artysty. Mimo to trudno W\u00f3zka<\/em> nie odbiera\u0107 jako zapisu praktyk, kt\u00f3rych Lenartowicz by\u0142 uczestnikiem, lub chocia\u017c jako wst\u0119pnej, lecz trafnej diagnozy zjawisk tamtego okresu.<\/p>\n\n\n\n

Fragment wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zapewnianie dalszej edukacji przez wytw\u00f3rni\u0119 nie by\u0142o regu\u0142\u0105, dlatego pos\u0142anie Lenartowicza, by zdoby\u0142 profesjonaln\u0105 wiedz\u0119 na temat wykonywanej profesji, jawi\u0142o si\u0119 jako co\u015b niecodziennego. Zaoczne studia re\u017cyserskie na PWSFTviT by\u0142y idealn\u0105 okazj\u0105, by umocni\u0107 pozycj\u0119 re\u017cysera filmowego dyplomem uzyskanym na pa\u0144stwowej uczelni i odsun\u0105\u0107 od siebie podejrzenia o \u201epseudoautorstwo\u201d. Op\u0142aci\u0142o si\u0119. Lenartowicz trafi\u0142 pod skrzyd\u0142a Janusza Majewskiego, zdoby\u0142 \u015bwiadomo\u015b\u0107 wykonywanej profesji i nauczy\u0142 si\u0119 pracy z aktorem. Zw\u0142aszcza ta ostatnia zdobycz by\u0142a niezwykle cenna. W obliczu zmniejszenia procentowego udzia\u0142u etiud aktorskich w ca\u0142ej produkcji Se-Ma-Fora, Lenartowicz jako jeden z nielicznych nie ba\u0142 si\u0119 tego formatu.<\/p>\n\n\n\n

\"Portret,
Portret<\/em>, 1977, re\u017c. Stanis\u0142aw Lenartowicz, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W czasie studi\u00f3w zrealizowa\u0142 trzy etiudy: Portret<\/em>, Fragment wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci <\/em>i Rozk\u0142ad zaj\u0119\u0107 <\/em>(1980). Cho\u0107 Jerzy Gi\u017cycki dopatrzy\u0142 si\u0119 w Portrecie<\/em> wykorzystania chwytu dramaturgicznego z Portretu Doriana Graya<\/em> Oscara Wilde\u2019a[35]<\/sup><\/a>, w istocie utw\u00f3r adaptowa\u0142 Portret owalny<\/em> Edgara Allana Poego. Statyczne obrazy, w kt\u00f3rych animacja implikowana jest ruchem kamery, symbolizuj\u0105 up\u0142ywaj\u0105cy czas. Film ten, niezwykle liryczny, wygrany na kilkusekundowych panoramach, skupiaj\u0105cych spojrzenie niewidocznego malarza tworz\u0105cego obraz m\u0142odej kobiety, by\u0142 dowodem na to, \u017ce Lenartowicz potrafi\u0142 odnale\u017a\u0107 si\u0119 w powa\u017cnej konwencji.<\/p>\n\n\n\n

Przed stworzeniem Fragmentu wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci<\/em>, tym razem ekranizuj\u0105cego opowiadanie Jurija Kozakowa Na przystanku<\/em>, przedstawiaj\u0105cego histori\u0119 zakochanej pary tu\u017c przed zerwaniem, o Lenartowicza upomnia\u0142o si\u0119 wojsko, w kt\u00f3rym odby\u0142 trzy lata s\u0142u\u017cby, z czego ostatnie p\u00f3\u0142 roku wi\u0105za\u0142o si\u0119 jedynie z pomoc\u0105 przy tworzeniu dekoracji na uroczysto\u015bci wojskowe[36]<\/sup><\/a>. Fragment\u2026<\/em> by\u0142 prac\u0105 dyplomow\u0105 Lenartowicza. Charakteryzowa\u0142a j\u0105 niezwyk\u0142a plastyka obrazu \u2013 to przestrze\u0144 kszta\u0142towa\u0142a relacje mi\u0119dzy postaciami. Dialogi, je\u015bli ju\u017c si\u0119 pojawia\u0142y, by\u0142y zag\u0142uszane przez d\u017awi\u0119ki otoczenia, dzi\u0119ki czemu ci\u0119\u017car przedstawianego dramatu nie popada\u0142 w kicz.<\/p>\n\n\n\n

\"Portret,
Portret<\/em>, 1977 r., re\u017c. Stanis\u0142aw Lenartowicz, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Trzecim i najciekawszym ze wzgl\u0119du na towarzysz\u0105ce mu kontrowersje filmem szkolnym Lenartowicza by\u0142 Rozk\u0142ad zaj\u0119\u0107<\/em> \u2013 pierwsza pozycja w filmografii re\u017cysera, kt\u00f3ra zosta\u0142a od\u0142o\u017cona na p\u00f3\u0142k\u0119. Rozk\u0142ad\u2026<\/em> powstawa\u0142 r\u00f3wnocze\u015bnie z Portretem<\/em>, jednak jego premiera odby\u0142a si\u0119 w 1980 roku, poniewa\u017c po opracowaniu 80% materia\u0142u prace nad nim przerwano, a film spisano na straty Studia[37]<\/sup><\/a>. Rozk\u0142ad\u2026<\/em> to najmniej spe\u0142niony artystycznie tytu\u0142 z ca\u0142ej tr\u00f3jki, kt\u00f3ry z dzisiejszej perspektywy przypomina produkcj\u0119 amatorsk\u0105. Jest przyk\u0142adem na to, \u017ce Lenartowicz na tym etapie dopiero przysposabia\u0142 si\u0119 do pracy z aktorami (tutaj naturszczykami). Jednak to nie to zdecydowa\u0142o o zawieszeniu produkcji, tylko problemy z cenzur\u0105. Chocia\u017c Rozk\u0142ad\u2026<\/em> nie by\u0142 filmem zaanga\u017cowanym politycznie, tylko obyczajowym, z powodu specyficznego uj\u0119cia spraw spo\u0142ecznych nie spodoba\u0142 si\u0119 dysydentom. Film, z\u0142o\u017cony z kr\u00f3tkich scenek rodzajowych dziej\u0105cych si\u0119 podczas zjazdu absolwent\u00f3w z okazji 25-lecia szko\u0142y i uszeregowanych wed\u0142ug tygodniowego rozk\u0142adu zaj\u0119\u0107[38]<\/sup><\/a>, struktur\u0105 nawi\u0105zywa\u0142 do estetyki kina niemego. Zamiast plansz z dialogami postaci pojawia\u0142a si\u0119 tablica z nazwami przedmiot\u00f3w (\u201egimnastyka\u201d, \u201ej\u0119zyk obcy\u201d etc.) otwieraj\u0105ca nast\u0119pn\u0105 scen\u0119. Poszczeg\u00f3lne epizody o charakterze satyrycznym mog\u0142y budzi\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci pracownik\u00f3w cenzury z powodu karykaturalnego przedstawienia uczestnik\u00f3w obchod\u00f3w. Wy\u015bmiano ide\u0119 \u015bwi\u0119towanych corocznie dziesi\u0119cioleci, co odczytano jako pamflet na \u015bwi\u0119ta inaugurowane z inicjatywy PZPR. Pozbycie si\u0119 odwo\u0142a\u0144 do niekt\u00f3rych przedmiot\u00f3w, np. geografii gospodarczej Polski (go\u015bcie zagl\u0105daj\u0105 do podr\u0119cznika pod takim samym tytu\u0142em, z kt\u00f3rego po chwili wypada papier toaletowy) i skr\u0119cenie materia\u0142u na nowo nie by\u0142y w stanie odwlec decyzji o wstrzymaniu prac. 26 wrze\u015bnia 1980 roku film otrzyma\u0142 warunki ponownego skierowania do produkcji[39]<\/sup><\/a>, najprawdopodobniej na fali porozumie\u0144 sierpniowych.<\/p>\n\n\n\n

Czas sp\u0119dzony na studiach to dla Lenartowicza nie tylko trzy warsztatowo inne od poprzednich filmy, ale przede wszystkim zrozumienie mo\u017cliwo\u015bci j\u0119zyka filmowego. Lenartowicz nie zmieni\u0142 si\u0119 nagle w teoretyka, ale spo\u017cytkowa\u0142 nabyt\u0105 wiedz\u0119, by przekszta\u0142ci\u0107 definicj\u0119 filmu kombinowanego, co mia\u0142o usprawni\u0107 proces katalogowania zatwierdzanych projekt\u00f3w w Studiu. Dla Lenartowicza by\u0142a to nazwa stworzona przez urz\u0119dnik\u00f3w jako przejaw bezradno\u015bci wobec eksperymentowania z form\u0105, co doprowadzi\u0142o do paradoksu w postaci tworzonych ta\u015bmowo film\u00f3w kombinowanych. Jako \u017ce kombinacja uchodzi\u0142a za produkcj\u0119 o wysokim stopniu skomplikowania, tw\u00f3rcy ch\u0119tnie opatrywali swoje filmy t\u0105 etykiet\u0105 \u2013 wi\u0105za\u0142o si\u0119 to z przyznaniem wi\u0119kszego wsp\u00f3\u0142czynnika ta\u015bmy, wyd\u0142u\u017ceniem czasu realizacji i otrzymaniem wy\u017cszego honorarium[40]<\/sup><\/a>. Lenartowicz postulowa\u0142, aby film kombinowany rozpatrywa\u0107 jako wykorzystanie przynajmniej trzech paralelnie splecionych technik. Takie podej\u015bcie wyklucza\u0142o filmy \u201eci\u0119te\u201d, w kt\u00f3rych sceny aktorskie i animowane tworzono niezale\u017cnie od siebie. Wed\u0142ug Lenartowicza prawdziwie kombinowany film powinien sk\u0142ada\u0107 si\u0119 ze scen, w kt\u00f3rych kombinacja wyst\u0119powa\u0142aby wewn\u0105trz jednego uj\u0119cia (np. aktor powinien wsp\u00f3\u0142gra\u0107 z animowanymi lalkami). Wcielenie tych kryteri\u00f3w w \u017cycie wi\u0105za\u0142oby si\u0119 z ukr\u00f3ceniem wielu nadu\u017cy\u0107 produkcyjnych, dlatego sugestia Lenartowicza, by kombinacj\u0119 zast\u0105pi\u0107 integracj\u0105, ostatecznie pozosta\u0142a tylko propozycj\u0105.<\/p>\n\n\n\n

No, wytnij anio\u0142a<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Z czasem Lenartowicz zacz\u0105\u0142 my\u015ble\u0107 o animacji analitycznie. O swoim pokoleniu wypowiada\u0142 si\u0119 tak: (\u2026) cech\u0105 charakterystyczn\u0105 naszych dzia\u0142a\u0144 jest po prostu operowanie nieco innym j\u0119zykiem, wzbogacanie go o nowe warto\u015bci i znaczenia. Dla nas film jest przede wszystkim pewn\u0105 ca\u0142o\u015bci\u0105 plastyczn\u0105, kt\u00f3ra swoim wyrazem, \u015brodkami mo\u017ce dzia\u0142a\u0107 na ludzkie emocje, mo\u017ce kreowa\u0107 niejako samoistne warto\u015bci. St\u0105d ca\u0142a paleta nowych rozwi\u0105za\u0144 technicznych, pr\u00f3by wielowarstwowej ingerencji w kszta\u0142t obrazu itd. Mo\u017ce dlatego tak trudno opisa\u0107 te utwory. Specyficzne jest chyba dla nas budowanie nowych struktur plastycznych w filmie, nowych jako\u015bci wyrazowych, kt\u00f3re oczywi\u015bcie mog\u0105 by\u0107 trafne lub nie, to inna sprawa. My\u015bl\u0119, \u017ce w ten spos\u00f3b odchodzimy od pewnej literacko\u015bci filmu animowanego, pr\u00f3bujemy nada\u0107 mu nieco inny sens w sferze plastyki i otworzy\u0107 na wszystkie poszukiwania, dokonywane w r\u00f3\u017cnych dziedzinach sztuki<\/em>[41]<\/sup><\/a>. Zwrot w jego tw\u00f3rczo\u015bci w okresie szkolnym nast\u0105pi\u0142 nie tylko w przypadku etiud aktorskich, lecz r\u00f3wnie\u017c animacji. Tu\u017c przed studiami stworzy\u0142 \u015aniadanie na trawie<\/em> (1975), inspirowan\u0105 obrazem Maneta opowie\u015b\u0107 o zaniku kultury obyczaj\u00f3w i ludziach wsp\u00f3\u0142czesnych, kt\u00f3rzy bezmy\u015blnie, nieudolnie reprodukuj\u0105 dawne zwyczaje. Piknik u Lenartowicza to okazja do uprania brudnej bielizny, ws\u0142uchiwania si\u0119 w d\u017awi\u0119ki g\u0142o\u015bnej muzyki oraz do nadmiernej konsumpcji i produkcji odpad\u00f3w, kt\u00f3rymi bohaterowie za\u015bmiecaj\u0105 okolic\u0119. Dzie\u0142o odzwierciedla obraz Maneta, ale jest tylko jego pewnym odtworzeniem, namalowanym w konwencji i gamie barwnej charakterystycznej dla malarstwa landszaftowego. Re\u017cyser zmieni\u0142 zako\u0144czenie, by nie wpisa\u0107 si\u0119 w modn\u0105 tematyk\u0119 ekologiczn\u0105. Zamiast kadru z p\u0142on\u0105cym lasem pojawia si\u0119 replika obrazu Maneta zamalowana podw\u00f3rkowymi has\u0142ami, podkre\u015blaj\u0105ca degradacj\u0119 kultury, a nie zag\u0142ad\u0119 natury. Lenartowicz wspomina, \u017ce z okazji premiery Tanga<\/em> (1980) Zbigniewa Rybczy\u0144skiego jeden z krytyk\u00f3w napisa\u0142: Ju\u017c w <\/em>\u015aniadaniu na trawie Rybczy\u0144ski pokaza\u0142, \u017ce powstanie Tango<\/em>[42]<\/sup><\/a>. Faktycznie, oba filmy maj\u0105 wsp\u00f3lny mianownik. Proces powstawania \u015aniadania\u2026<\/em> przypomina konceptualnie Tango<\/em>. Gesty aktor\u00f3w, kt\u00f3rych nagrano  osobno na hali, na czarnych t\u0142ach, dopiero w animacji zyskiwa\u0142y status interakcji mi\u0119dzy zap\u0119tlaj\u0105cymi si\u0119 dzia\u0142aniami bohater\u00f3w uwi\u0119zionych w jednej ramie. Pod tym wzgl\u0119dem \u015aniadanie\u2026<\/em> jest duchowym antenatem Tanga<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

\"\u015aniadanie
\u015aniadanie na trawie<\/em>, 1975, re\u017c. Stanis\u0142aw Lenartowicz, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W kolejnych filmach \u2013 Jak w bajce<\/em> i Kalevali<\/em> (1983\u20131986), tryptyku adaptuj\u0105cym fragment fi\u0144skiego eposu \u2013 Lenartowicz modyfikowa\u0142 i udoskonala\u0142 model quasi-realistyczny, w kt\u00f3rym animacja stawa\u0142a si\u0119 coraz mniej p\u0142ynna, poszczeg\u00f3lne sceny sk\u0142ada\u0142y si\u0119 ze statycznych obraz\u00f3w, a wszelki ruch by\u0142 wygrywany skokowo. Jak w bajce<\/em>, dla kt\u00f3rego inspiracj\u0105 by\u0142 obrazek anio\u0142a z ksi\u0105\u017ceczki komunijnej Lenartowicza, opowiada histori\u0119 o w\u0142\u00f3cz\u0119dze nios\u0105cym pomoc dzieciom. Gdy zjawia si\u0119 gawied\u017a, przep\u0119dza \u017cebraka, mylnie bior\u0105c go za intruza. Wtedy starzec pokazuje swoje prawdziwe wcielenie, przemieniaj\u0105c si\u0119 w anio\u0142a. Lenartowicz demityzuje wyobra\u017cenia o aniele, tworzy persyfla\u017c kultury oleodruk\u00f3w z wizerunkami \u015bwi\u0119tych, kt\u00f3re zdobi\u0142y \u015bciany wi\u0119kszo\u015bci dom\u00f3w Polak\u00f3w, i hiperbolizuje przekaz, wykorzystuj\u0105c jarmarczn\u0105 stylistyk\u0105. Jak w bajce<\/em> sprawi\u0142o, \u017ce autor po raz drugi mia\u0142 problemy z cenzur\u0105 \u2013 pos\u0105dzono go o stworzenie filmu na zam\u00f3wienie kurii biskupiej w \u0141odzi. Poproszony o wyci\u0119cie postaci anio\u0142a nie wyrazi\u0142 na to zgody. Ostatecznie usun\u0105\u0142 d\u017awi\u0119k dzwon\u00f3w towarzysz\u0105cy objawieniu si\u0119 str\u00f3\u017ca. Mimo to film dotkn\u0119\u0142y reperkusje. Pod pretekstem unikni\u0119cia hipotetycznych kontrowersji o zbojkotowaniu filmu przez mieszka\u0144c\u00f3w wsi[43]<\/sup><\/a> do rozpowszechniania skierowano tylko jedn\u0105 kopi\u0119, w dodatku do DKF[44]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

\"Kalevala,
Kalevala<\/em>, 1983-1986, re\u017c. Stanis\u0142aw Lenartowicz, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Autor nie anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w serie, wy\u017cej ceni\u0105c sobie filmy indywidualne, gdy\u017c w przestrzeni serialu nie widzia\u0142 dla siebie szansy na eksperyment. Kalevala<\/em> jest jednym z nielicznych odst\u0119pstw od tej regu\u0142y. Trzy odcinki sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na linearn\u0105 histori\u0119 Lenartowicz stworzy\u0142 w koprodukcji z Finami, kt\u00f3rzy spo\u015br\u00f3d wszystkich pracownik\u00f3w Se-Ma-Fora, po obejrzeniu Jak Stolem gasi\u0142 gwiazdy,<\/em> wskazali Lenartowicza na re\u017cysera. Kalevala<\/em> by\u0142a w ca\u0142o\u015bci serialem autorskim, Lenartowicz re\u017cyserowa\u0142 wszystkie odcinki w niepospolitym, wybranym przez Fin\u00f3w, 25-minutowym formacie. Jednak sugestia, \u017ce wszystkie filmy tworzy\u0142 on w pojedynk\u0119, by\u0142aby b\u0142\u0119dn\u0105 spekulacj\u0105. Sam re\u017cyser z wrodzon\u0105 sobie skromno\u015bci\u0105 podkre\u015bla, \u017ce finalna realizacja ka\u017cdego jego dzie\u0142a by\u0142a zawsze wysi\u0142kiem ca\u0142ego zespo\u0142u, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem benedykty\u0144skiej pracy Anny Ziomki przy wykonywaniu faz. Lenartowicz otacza\u0142 szczeg\u00f3ln\u0105 opiek\u0105 grup\u0119 swoich sta\u0142ych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w, dobiera\u0142 osoby w jego ocenie najzdolniejsze i realizowa\u0142 kilka film\u00f3w jednocze\u015bnie, by trzyma\u0107 ich przy sobie \u2013 gdyby nie kr\u0119ci\u0142 film\u00f3w, szukaliby zatrudnienia u kogo\u015b innego. Znalaz\u0142 te\u017c spos\u00f3b na obej\u015bcie restrykcji zwi\u0105zanych z umieszczaniem tylko wybranych os\u00f3b na planszach z napisami. W okresie \u201erealistycznym\u201d i w etiudach aktorskich korzysta\u0142 z ich us\u0142ug i utrwala\u0142 ich wizerunki na ta\u015bmie. Podobny chwyt wykorzysta\u0142 w Kalevali<\/em> \u2013 g\u0142\u00f3wnemu bohaterowi u\u017cyczy\u0142 twarzy wsp\u00f3\u0142scenarzysta Paavo Haviko. Taki zabieg by\u0142 form\u0105 podzi\u0119kowania za pomoc w pracy nad filmem. Zatrudnianie naturszczyk\u00f3w nie by\u0142o wi\u0119c podyktowane brakiem fundusz\u00f3w w Studiu na op\u0142acenie aktor\u00f3w, tylko oddoln\u0105 inicjatyw\u0105 re\u017cysera.<\/p>\n\n\n\n

Kalevala<\/em> r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 od dw\u00f3ch wcze\u015bniejszych produkcji sposobem realizacji, nie by\u0142o w tym przypadku miejsca na odpustowe fanaberie. Lenartowicz, sporz\u0105dziwszy dokumentacj\u0119 po wizytach w Finlandii, wbrew pocz\u0105tkowym sugestiom, by pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 rysunkiem, zdecydowa\u0142 si\u0119 na wycinank\u0119 w kluczu realistycznym: Drgaj\u0105ca kreska animacji klasycznej ju\u017c burzy powag\u0119. Wybra\u0142em wycinank\u0119, wieloplan, wielo\u015b\u0107 ekspozycji. Animacj\u0119 ograniczon\u0105 do koniecznych gest\u00f3w, odpowiednie o\u015bwietlenie, odrealnienie<\/em>[45]<\/sup><\/a>. Autor, cho\u0107 tworzy\u0142 animacj\u0119, zastosowa\u0142 \u015brodki symptomatyczne dla film\u00f3w aktorskich[46]<\/sup><\/a>. Wykorzystanie wieloplanu pozwoli\u0142o na stworzenie efektu przestrzenno\u015bci i wywo\u0142ywa\u0142o z\u0142udzenie g\u0142\u0119bi. Spojrzeniem widza kierowano, operuj\u0105c ostro\u015bci\u0105 i stosuj\u0105c o\u015bwietlenie punktowe. Kalevala<\/em> zdoby\u0142a szereg nagr\u00f3d na krajowych festiwalach. Niestety, jak ka\u017cda koprodukcja Lenartowicza, nie mog\u0142a by\u0107 wy\u015bwietlana na konkursach zagranicznych, gdy\u017c prawa do dystrybucji mi\u0119dzynarodowej le\u017ca\u0142y w r\u0119kach Fin\u00f3w. Dopiero po latach, w wyniku przypadku, gdy czeskim delegatom goszcz\u0105cym w Studiu wy\u015bwietlono serial, ci zdecydowali si\u0119 pokaza\u0107 go w 1999 roku jako pe\u0142nometra\u017cowy film na festiwalu w Bratys\u0142awie, gdzie zdoby\u0142 nagrod\u0119 za re\u017cyseri\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Kalevala<\/em> do dzi\u015b osza\u0142amia stron\u0105 techniczn\u0105 przede wszystkim dlatego, \u017ce realizacja obfitowa\u0142a w wymy\u015blone przez Lenartowicza nowatorskie rozwi\u0105zania inscenizacyjne. By nie prze\u015bwietli\u0107 karton\u00f3w, eksperymentowano z nak\u0142adaniem na lampy butelek po mleku (a nie, jak opisano to w publikacji jubileuszowej po\u015bwi\u0119conej Se-Ma-Forowi, po piwie[47]<\/sup><\/a>). Stosowano te\u017c metody b\u0119d\u0105ce domen\u0105 film\u00f3w lalkowych (przestrzenna makieta \u0142odzi). Uwydatnia si\u0119 tu specyficzne rozumienie eksperymentu przez Lenartowicza, kt\u00f3ry nie traktowa\u0142 go w kategoriach konceptualnych, tylko konstrukcyjnych (m.in. stworzy\u0142 urz\u0105dzenie pozwalaj\u0105ce wy\u015bwietli\u0107 wieloplan na tylnej projekcji[48]<\/sup><\/a>). By\u0142y to eksperymenty jednorazowe, wymy\u015blane na bie\u017c\u0105co na potrzeby konkretnych film\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Lata 90. \u2013 cywilizowany smr\u00f3d<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

W portfolio Lenartowicza znajduj\u0105 si\u0119 nie tylko produkcje autorskie, lecz r\u00f3wnie\u017c filmy edukacyjne dla m\u0142odszych widz\u00f3w. By\u0142y to g\u0142\u00f3wnie wizualne ilustracje popularnych wierszy, co dla uznaj\u0105cych prymat fabu\u0142y kolaudant\u00f3w by\u0142o trudne do zaakceptowania. Kilka z nich powsta\u0142o we wsp\u00f3\u0142pracy z poetk\u0105 Wand\u0105 Chotomsk\u0105. Pozbawione dialog\u00f3w filmy Lenartowicza, mocno zrytmizowane dzi\u0119ki napisanej pod obraz, cz\u0119sto improwizowanej muzyce, skomponowane dodatkowo na zasadzie \u201erefren, zwrotka, refren\u201d, sprawnie adaptowa\u0142y formu\u0142\u0119 wiersza.<\/p>\n\n\n\n

Blisko by\u0142o tym filmom do formatu wideoklipu. Lenartowicz tworzy\u0142 reklamy i animacje dla telewizji, odnajdywa\u0142 si\u0119 w kr\u00f3tkich formach, poniewa\u017c potrafi\u0142 czytelnie przekaza\u0107 atrakcyjn\u0105 wizualnie tre\u015b\u0107. Po zrealizowanym segmencie do wyr\u00f3\u017cnionych na festiwalu w Cannes Wariacji przeliczania<\/em> (1987) do Lenartowicza zwr\u00f3cili si\u0119 Amerykanie \u2013 dosta\u0142 propozycj\u0119 kontraktu ze stacj\u0105 MTV. Cho\u0107 do wsp\u00f3\u0142pracy nie dosz\u0142o, to ju\u017c sama oferta \u015bwiadczy o talencie tw\u00f3rcy do konstruowania obraz\u00f3w o komunikatywnym przes\u0142aniu. Lenartowicz by\u0142 \u015bwiadomy swych zdolno\u015bci i prawdopodobnie dlatego wyre\u017cyserowa\u0142 Rycerza<\/em> i Siekierki<\/em> \u2013 spoty wyborcze w kampanii Lecha Wa\u0142\u0119sy. Rycerza<\/em> zaaran\u017cowa\u0142 tak, jak kolejny film Se-Ma-Fora. Wycinanka opowiada histori\u0119 budz\u0105cego si\u0119 w g\u00f3rach wojaka, kt\u00f3ry wyp\u0119dza komunist\u00f3w z Polski, czemu przygl\u0105daj\u0105 si\u0119 z boku u\u015bmiechni\u0119ci zachodni liderzy. Rycerz przysiada na pla\u017cy, zdejmuje he\u0142m, pod kt\u00f3rym kryje si\u0119 twarz Wa\u0142\u0119sy, i spogl\u0105da na wypisany na niebie napis \u201eLechu, tylko nie \u015bpij!\u201d. Tak sugestywne emblematy mog\u0105 by\u0107 obecnie odczytywane jako kicz lub kamp, jednak Lenartowicz uchwyci\u0142 nastr\u00f3j powszechnej nadziei tamtych lat, kt\u00f3remu zreszt\u0105 sam uleg\u0142[49]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Reszta lat 90. to w Se-Ma-Forze bezradne pr\u00f3by zrozumienia mechanizm\u00f3w rz\u0105dz\u0105cych kapitalizmem. Lenartowicz w tym czasie realizuje najpierw Martw\u0105 natur\u0119 z ptakiem<\/em> (1992), film autorski o \u015bmierci sztuki i natury, celowo wpisany we wci\u0105\u017c ch\u0119tnie promowan\u0105 tematyk\u0119 ekologiczn\u0105 (co poskutkowa\u0142o przyznaniem 250 milion\u00f3w dotacji na produkcj\u0119 pozapakietow\u0105[50]<\/sup><\/a>). Studio upatrywa\u0142o ratunku we wsp\u00f3\u0142pracy z telewizj\u0105, co dla Lenartowicza oznacza\u0142o przymus tworzenia seriali. Wraz z tym nast\u0105pi\u0142a kolejna zmiana w plastyce jego film\u00f3w. O ile Opowie\u015b\u0107 o Thorze i trzech olbrzymach<\/em> (1995) by\u0142a jeszcze pr\u00f3b\u0105 (udan\u0105 po\u0142owicznie, poniewa\u017c histori\u0119, jako \u017ce film nale\u017ca\u0142 do serii Nauka i zabawa<\/em>, przerywa\u0142y wstawki dydaktyczne) nawi\u0105zania do Kalevali<\/em>, o tyle Zemsta w Odrzykoniu <\/em>(1997) przypomina\u0142a wczesne kresk\u00f3wki Disneya \u2013 nierealistyczne postacie \u0142atwo poddawa\u0142y si\u0119 transformacjom (jak kot uciekaj\u0105cy przez dziurk\u0119 od klucza). Zemsta\u2026<\/em>[51]<\/sup><\/a> zwraca\u0142a r\u00f3wnie\u017c uwag\u0119 zastosowaniem dialog\u00f3w. By\u0142y one ju\u017c obecne w Wigilii w lesie<\/em> (1996), ale w jej przypadku re\u017cyser wci\u0105\u017c polega\u0142 na wycinance i wieloplanach, tymczasem w Zem\u015bcie\u2026<\/em> warstwa literacka wraz z rysunkiem gra\u0142y pierwsze skrzypce. Lenartowicz ko\u0144czy karier\u0119 w czasie, gdy likwidowany jest Se-Ma-For. Jego ostatnim filmem b\u0119dzie doko\u0144czone po 20 latach Ruchome okno <\/em>(2008), od\u0142o\u017cone na p\u00f3\u0142k\u0119 pod pozorem nieprzestrzegania przepis\u00f3w BHP[52]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Ten czas ucieka, jak w starym kinie<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

W moich filmach przewija si\u0119 motyw okna, kt\u00f3ry mnie fascynuje. Rozja\u015bnianie si\u0119 ekranu wraz z pocz\u0105tkiem projekcji filmu jest wed\u0142ug mnie swoistym otwieraniem okna<\/em>[53]<\/sup><\/a>. Lenartowicz eksplicytnie prezentuje to podej\u015bcie w ostatnim filmie. Sumuje do\u015bwiadczenia jednostkowe i pokoleniowe, \u0142\u0105czy w split screenie donios\u0142e i ma\u0142e wydarzenia, pokazuje splot niezale\u017cnych od siebie historii, kt\u00f3re widz sam musi wyselekcjonowa\u0107 i zespoli\u0107 w now\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

W tym szerszym kontek\u015bcie to od widza zale\u017cy, jak odczytywa\u0107 b\u0119dzie samego Lenartowicza. Czy pomyli go z innym re\u017cyserem, spojrzy na niego przez prze\u017arocza film\u00f3w Szczechury, czy mo\u017ce uwierzy sprzecznym \u017ar\u00f3d\u0142om na jego temat? W \u201eoknie\u201d Lenartowicza odbijaj\u0105 si\u0119 jego filmy, uzale\u017cnione od humor\u00f3w redakcji decyzje administracyjne, \u201echoroba napisowa\u201d i problemy z cenzur\u0105. Taki te\u017c jest jego styl \u2013 wieloaspektowy i niedefiniowalny. Mo\u017cna w nim wyszczeg\u00f3lni\u0107 konstrukcj\u0119 opart\u0105 na rozgrywaniu filmu w obszarze jednej, zazwyczaj nakr\u0119conej w mastershocie, sceny, ale poszczeg\u00f3lne parametry stylu rozpi\u0119te s\u0105 mi\u0119dzy animacj\u0105 ograniczon\u0105 a barokowym bogactwem prezentacji historii \u2013 mi\u0119dzy autorstwem a tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 dzieci\u0119c\u0105, po\u015br\u00f3d animacji i \u017cywego planu.<\/p>\n\n\n\n

Metafora okna niesie za sob\u0105 pewne komplikacje. Nawet je\u015bli zadamy sobie trud, by przez nie wyjrze\u0107, nara\u017camy si\u0119 na dezinformacj\u0119, dostrzegamy poszczeg\u00f3lne w\u0105tki, kt\u00f3rych nie spos\u00f3b w\u0142a\u015bciwie po\u0142\u0105czy\u0107 dlatego, \u017ce literatura przedmiotu nie jest wiarygodna, b\u0105d\u017a te\u017c dlatego, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 film\u00f3w Lenartowicza nie jest og\u00f3lnodost\u0119pna. Samo spojrzenie przez okno stawia nas, widz\u00f3w, ale i pasjonat\u00f3w kina, w pozycji biernej. Postawa aktywna, redefiniuj\u0105ca dotychczasowe postrzeganie polskiej animacji i pozwalaj\u0105ca zrozumie\u0107 rol\u0119, jak\u0105 odegra\u0142 w niej Lenartowicz, w tym wypadku wi\u0105\u017ce si\u0119 z wybiciem w tym oknie zupe\u0142nie niemetaforycznej szyby.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1]<\/sup><\/a> Zob. We Wroc\u0142awiu ods\u0142oni\u0119to tablic\u0119 upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 Stanis\u0142awa Lenartowicza<\/em>, https:\/\/dzieje.pl\/kultura-i-sztuka\/we-wroclawiu-odslonieto-tablice-upamietniajaca-stanislawa-lenartowicza<\/a> [dost\u0119p: 04.01.2021].<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/sup><\/a>Zob. Wyk\u0142adowcy Legnickiej Akademii Filmowej: Stanis\u0142aw Lenartowicz<\/em>, https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=ZSStQaHusPs&fbclid=IwAR1p0ksdF0WLSJ4n_JaT7SSGeqPIRr-Tg9_Wus0mrLxzed7G50_fxxBbVR4<\/a> [dost\u0119p: 04.01.2021].<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/sup><\/a> Zob. A. Ba\u0144kowski, S. Grabowski, Semafor 1947<\/em>\u20131997<\/em>, Studio Filmowe \u201eSemafor\u201d, \u0141\u00f3d\u017a 1999.<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/sup><\/a> Zob. A. Bukowiecki, Stanis\u0142aw Lenartowicz\u2026, <\/em>s. 29.<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/sup><\/a> Dane pochodz\u0105 z wywiad\u00f3w przeprowadzonych ze Stanis\u0142awem Lenartowiczem przez Autora w okresie listopad 2020 \u2013 stycze\u0144 2021.<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/sup><\/a> Warto wspomnie\u0107 o jednym z wielu paradoks\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142y miejsce w pocz\u0105tkach istnienia Studia. O status re\u017cysera pracownicy mogli si\u0119 ubiega\u0107, osi\u0105gn\u0105wszy stopie\u0144 asystenta I kategorii. Asystenci musieli posiada\u0107 umiej\u0119tno\u015b\u0107 animacji, mimo \u017ce samego animowania nie uznawano wtedy za prac\u0119 tw\u00f3rcz\u0105, ergo \u2013 animatorom nie wyp\u0142acano wynagrodzenia. Zostawszy re\u017cyserem, pracownik nie musia\u0142 umie\u0107 animowa\u0107, a wi\u0119c w teorii nie wymagano od niego, by pracuj\u0105c w wytw\u00f3rni produkuj\u0105cej przede wszystkim filmy animowane, mia\u0142 umiej\u0119tno\u015b\u0107 animacji, mimo \u017ce musia\u0142 si\u0119 takimi zdolno\u015bciami wykazywa\u0107, pe\u0142ni\u0105c funkcj\u0119 asystenta. Dzi\u0119ki dzia\u0142aniom Lenartowicza w Zarz\u0105dzie Sekcji Filmu Animowanego SFP zaw\u00f3d animatora uznano w ko\u0144cu za prac\u0119 tw\u00f3rcz\u0105 [dop. \u2013 S. S.].<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/sup><\/a> Zob. P. Sitkiewicz, Polska szko\u0142a animacji<\/em>, S\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2011, s. 172.<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/sup><\/a> Zob. Protok\u00f3\u0142 z Kolaudacji Komisji Ocen Artystycznych Film\u00f3w Kr\u00f3tkometra\u017cowych w dniu 13.V.1970 r.<\/em>, wypowied\u017a krytyka filmowego Bogumi\u0142a Drozdowskiego na temat Kontrapunktu<\/em>: Polski film animowany, ambitny, poszukuj\u0105cy nowych form to film np. Czeka\u0142y. Ten mo\u017cna oceni\u0107 tylko jako etiud\u0119 \u2013 bardzo pozytywnie, ale je\u015bli chodzi o tw\u00f3rczo\u015b\u0107 zawodow\u0105 \u2013 nie<\/em>, teczka filmu Kontrapunkt<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[9]<\/sup><\/a> Zob. Wypowied\u017a Jerzego Gi\u017cyckiego, Uwagi o scenariuszu filmu kombinowanego pt. <\/em>Ruchome okno Stanis\u0142awa Lenartowicza<\/em>, Warszawa, 3 grudnia 1979 r.<\/em>: Oczywi\u015bcie, nie jest to scenariusz w \u015bcis\u0142ym rozumieniu tego s\u0142owa. Mamy tu do czynienia z pewn\u0105 propozycj\u0105, koncepcj\u0105 realizacji filmu do\u015bwiadczaj\u0105cego niekt\u00f3re zjawiska zwi\u0105zane z postrzeganiem rzeczywisto\u015bci<\/em>, teczka filmu Ruchome okno<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[10]<\/sup><\/a> Zob. Wypowied\u017a Janusza Galewicza, Protok\u00f3\u0142 z kolaudacji filmu pt. <\/em>W\u00f3zek odbytej dnia 7.V.71 r.<\/em>: Film jest czym innym, ni\u017c zapowiada\u0142 to scenariusz, posiada inn\u0105 wymow\u0119. <\/em>(\u2026) Nale\u017cy trzyma\u0107 si\u0119 zamys\u0142u albo go od\u0142o\u017cy\u0107<\/em>, teczka filmu W\u00f3zek<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[11]<\/sup><\/a> Z wywiad\u00f3w przeprowadzonych z Lenartowiczem [dop. \u2013 S. S.].<\/p>\n\n\n\n

[12]<\/sup><\/a> Z wywiad\u00f3w przeprowadzonych z Lenartowiczem [dop. \u2013 S. S.].<\/p>\n\n\n\n

[13]<\/sup><\/a> Streszczenie filmu pt. <\/em>W\u00f3zek, teczka filmu W\u00f3zek<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[14]<\/sup><\/a> Zob. Eksplikacja filmu pt. W\u00f3zek<\/em>, teczka filmu W\u00f3zek<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[15]<\/sup><\/a> A. Kossakowski, Polski film animowany 1945<\/em>\u20131974<\/em>, Zak\u0142ad Narodowy im. Ossoli\u0144skich, Wroc\u0142aw 1977, s. 104\u2013<\/em>105.<\/p>\n\n\n\n

[16]<\/sup><\/a> Autorka omawia \u201epseudoautorstwo\u201d jako szersz\u0105 strategi\u0119 Animacji Polskiej. W\u015br\u00f3d jej determinant wymienia szybko\u015b\u0107 i sprawno\u015b\u0107 produkcyjn\u0105 realizowanych w du\u017cych ilo\u015bciach film\u00f3w, za kt\u00f3re odpowiadali zawodowi animatorzy lub zespo\u0142y pracownik\u00f3w studi\u00f3w animacji. Formalnie dzie\u0142a te przypomina\u0142y obrazy autor\u00f3w nagradzane za granic\u0105 i funkcjonowa\u0142y jako animacja autorska (zob. H. Margolis, Animacja autorska w PRL w latach 1957<\/em>\u20131968. Ukryty projekt Kazimierza Urba\u0144skiego<\/em>, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego 2019, s. 12).<\/p>\n\n\n\n

[17]<\/sup><\/a> Zob. tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[18]<\/sup><\/a> Zob. Analiza ekonomiczno-produkcyjna filmu wycinankowego pt. <\/em>Kontrapunkt, teczka filmu Kontrapunkt<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[19]<\/sup><\/a> Zob. Wa\u017cniejsze dane o filmie cz-b, wycinankowym pt. W\u00f3zek<\/em>, teczka filmu W\u00f3zek<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[20]<\/sup><\/a> Zob. Metryka filmu<\/em>, teczka filmu Kontrapunkt<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[21]<\/sup><\/a> Zob. Metryka filmu<\/em>, teczka filmu W\u00f3zek<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[22]<\/sup><\/a> Uwagi do Projektu napis\u00f3w czo\u0142owych do filmu pt. <\/em>W\u00f3zek, teczka filmu W\u00f3zek<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[23]<\/sup><\/a> Z wywiad\u00f3w przeprowadzonych z Lenartowiczem [dop. \u2013 S. S.].<\/p>\n\n\n\n

[24]<\/sup><\/a> Zob. J. Gi\u017cycki, Dotyczy scenariusza filmu kombinowanego pt. \u201eBajka\u201d<\/em>, teczka filmu Jak w bajce<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[25]<\/sup><\/a> Z wywiad\u00f3w przeprowadzonych z Lenartowiczem [dop. \u2013 S. S.].<\/p>\n\n\n\n

[26]<\/sup><\/a>A. Bukowiecki, Stanis\u0142aw Lenartowicz. Tw\u00f3rca film\u00f3w animowanych<\/em>, https:\/\/www.sfp.org.pl\/wydarzenia,5,28996,1,1,Filmowe-okna-Stanislawa-Lenartowicza.html<\/a> [dost\u0119p: 16.01.2021].<\/p>\n\n\n\n

[27]<\/sup><\/a> Sam Szczechura pami\u0119ta to troch\u0119 inaczej. Wspomina, \u017ce praca przy Hobby<\/em> by\u0142a wycie\u0144czaj\u0105cym do\u015bwiadczeniem. Ostatni\u0105 sekwencj\u0119 z odlatuj\u0105cymi w dal ptakami zanimowa\u0142 \u201eStasio\u201d, kt\u00f3ry zamkn\u0105\u0142 si\u0119 na trzy dni w pokoju i wyszed\u0142 z niego dopiero wtedy, gdy sko\u0144czy\u0142 prac\u0119 (zob. J. Armata, D. Szczechura, SE-MA-FOR. Z Danielem Szczechur\u0105 rozmawia Jerzy Armata<\/em> [w:] Hobby. Animacja. Kino Daniela Szczechury<\/em>, red. J. Armata, Wydawnictwo Studio EMKA, Warszawa 2009, s. 75).<\/p>\n\n\n\n

[28]<\/sup><\/a> Z wywiad\u00f3w przeprowadzonych z Lenartowiczem [dop. \u2013 S. S.].<\/p>\n\n\n\n

[29]<\/sup><\/a> Nazywanych te\u017c niekiedy Bajkami <\/em>kraj\u00f3w Europy<\/em>, jednak oficjaln\u0105 polsk\u0105 nazw\u0105 by\u0142y Bajki r\u00f3\u017cnych narod\u00f3w<\/em> [dop. \u2013 S. S.].<\/p>\n\n\n\n

[30]<\/sup><\/a> Zob. Protok\u00f3\u0142 z komisyjnej weryfikacji planu generalnego filmu kombinowanego pt. <\/em>Jak Stolem gasi\u0142 gwiazdy przeprowadzonej w dniu 22 pa\u017adziernika 1973<\/em>, teczka filmu Jak Stolem gasi\u0142 gwiazdy<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[31]<\/sup><\/a> Tutaj nale\u017cy sprostowa\u0107 wypowied\u017a Daniela Szczechury w rozmowie z Jerzym Armat\u0105, kt\u00f3ry w\u015br\u00f3d realizator\u00f3w film\u00f3w tej serii, opr\u00f3cz siebie, wymienia Miros\u0142awa Kijowicza i Ryszarda Czeka\u0142\u0119, gdy w rzeczywisto\u015bci Czeka\u0142a nie by\u0142 zaanga\u017cowany w prace nad w\u0142osko-polsk\u0105 koprodukcj\u0105 (zob. J. Armata, D. Szczechura, SE-MA-FOR<\/em>…, s. 77).<\/p>\n\n\n\n

[32]<\/sup><\/a> Zob. Protok\u00f3\u0142 z I kolaudacji filmu pt.<\/em> Mysia wie\u017ca odbytej dn. 8.12.1973 r.<\/em>, s. 1, teczka filmu Jak Stolem gasi\u0142 gwiazdy<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[33]<\/sup><\/a> Zob. tam\u017ce, s. 2.<\/p>\n\n\n\n

[34]<\/sup><\/a>Zob. J. Wiewi\u00f3rski, Kogo obra\u017ca antologia polskiej animacji?<\/em>, https:\/\/lodz.wyborcza.pl\/lodz\/1,35135,4400931.html?disableRedirects=true<\/a> [dost\u0119p: 12.04.2021].<\/p>\n\n\n\n

[35]<\/sup><\/a> Zob. J. Gi\u017cycki, Uwagi o scenariuszu filmu pt. <\/em>Portret, teczka filmu Portret<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[36]<\/sup><\/a> Z wywiad\u00f3w przeprowadzonych z Lenartowiczem [dop. \u2013 S. S.].<\/p>\n\n\n\n

[37]<\/sup><\/a> Zob. Protok\u00f3\u0142 z weryfikacji planu generalnego filmu pt. <\/em>Rozk\u0142ad zaj\u0119\u0107 przeprowadzonej w dniu 3 grudnia 1976 r.<\/em>, teczka filmu Rozk\u0142ad zaj\u0119\u0107<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[38]<\/sup><\/a> Zob. Streszczenie filmu pt.<\/em> Rozk\u0142ad zaj\u0119\u0107, teczka filmu Rozk\u0142ad zaj\u0119\u0107<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[39]<\/sup><\/a> Zob. S. Lenartowicz, Cz\u0119\u015b\u0107 opisowa do sprawozdania na ocen\u0119 ekonomiczn\u0105 indywidualnego kombinowanego filmu pt. <\/em>Rozk\u0142ad zaj\u0119\u0107, teczka filmu Rozk\u0142ad zaj\u0119\u0107<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[40]<\/sup><\/a> Zob. A. Kossakowski, Polski film animowany\u2026<\/em>, s. 110.<\/p>\n\n\n\n

[41]<\/sup><\/a> Wywiad Ma\u0142gorzaty Karbowiak ze Stanis\u0142awem Lenartowiczem, Emocje animacji<\/em>, \u201eFilm\u201d 1983, nr 24, s. 8-9.<\/p>\n\n\n\n

[42]<\/sup><\/a> Zob. Rozmowa ze Stanis\u0142awem Lenartowiczem<\/em>, http:\/\/hollylodz.kinomuzeum.pl\/?page_id=7077<\/a> [dost\u0119p: 11.01.2021].<\/p>\n\n\n\n

[43]<\/sup><\/a> Zob. Protok\u00f3\u0142 z posiedzenia Komisji Ocen Artystycznych Film\u00f3w Artystycznych Film\u00f3w Kr\u00f3tkometra\u017cowych w dniu 23.05.79<\/em>, wypowied\u017a Leona Jeannota, s. 2, teczka filmu Jak w bajce<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[44]<\/sup><\/a> Zob. List Zjednoczenia Rozpowszechniania Film\u00f3w, Warszawa, dnia 07<\/em>.06.1979 r<\/em>., podpisany przez Janusza Zaporowskiego, teczka filmu Jak w bajce<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[45]<\/sup><\/a> Z korespondencji ze Stanis\u0142awem Lenartowiczem<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

[46]<\/sup><\/a> Zob. Spotkanie ze Stanis\u0142awem Lenartowiczem po projekcji filmu Kalevala<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

[47]<\/sup><\/a> Zob. A. Ba\u0144kowski, S. Grabowski, Semafor 1947<\/em>\u20131997<\/em>\u2026, s. 71.<\/p>\n\n\n\n

[48]<\/sup><\/a> W filmie Plecak pe\u0142en przyg\u00f3d<\/em> (re\u017c. Janusz Dymek, 1993) [dop. \u2013 S. S.].<\/p>\n\n\n\n

[49]<\/sup><\/a> Z rozmowy przeprowadzonej z Monik\u0105 Chybowicz-Bro\u017cy\u0144sk\u0105, kt\u00f3ra wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a z Lenartowiczem nad Ulic\u0105 Sezamkow\u0105<\/em> (1995) [dop. \u2013 S. S.].<\/p>\n\n\n\n

[50]<\/sup><\/a> Zob. List Waldemara D\u0105browskiego do Jacka Gwizda\u0142y 18 stycznia 1991 r<\/em>., teczka filmu Martwa natura z<\/em> ptakiem<\/em>, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny, bez sygnatury.<\/p>\n\n\n\n

[51]<\/sup><\/a> Oraz Sznurowad\u0142o w supe\u0142ki<\/em> (2000). Oba filmy by\u0142y odcinkami serialu Za siedmioma duchami<\/em> (1997\u20132000) [dop. \u2013 S. S.].<\/p>\n\n\n\n

[52]<\/sup><\/a> Stanis\u0142aw Lenartowicz zgadza si\u0119 z tym, \u017ce film porusza\u0142 w\u0105tki trudne do zaakceptowania dla cenzury, jednak wed\u0142ug niego to niedope\u0142nienie norm bezpiecze\u0144stwa na planie (re\u017cyser rejestrowa\u0142 obraz, le\u017c\u0105c bez zabezpiecze\u0144 na masce poruszaj\u0105cego si\u0119 samochodu) mia\u0142o kluczowy wp\u0142yw na zaniechanie dalszej produkcji [dop. \u2013 S. S.].<\/p>\n\n\n\n

[53]<\/sup><\/a> Zob. A. Bukowiecki, Stanis\u0142aw Lenartowicz \u2013 animacja i efekty specjalne<\/em>, \u201eMagazyn Filmowy SFP\u201d 2017, t. 65, nr 1, s. 29.<\/p>\n\n\n\n

Szymon Szul<\/strong> \u2013 student II stopnia kulturoznawstwa ze specjalno\u015bci\u0105 filmoznawstwo na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego. Wsp\u00f3\u0142autor tekstu Enhanced audio stories for city wanderers<\/em>, wyst\u0105pienia Andrzej Strug\u2019s <\/em>\u201eDzieje jednego pocisku\u201d as an inspiration to create retrofuturistic locative-narrative<\/em> podczas Electronic Literature Organisation Conference 2020 oraz wsp\u00f3\u0142autor projektu artystycznego Dzieje jednego pocisku<\/em>. Do jego zainteresowa\u0144 nale\u017c\u0105 polska animacja oraz narracje lokacyjne.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Si\u00f3dmego lutego 2021 roku na fanpage\u2019u Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego opublikowano informacj\u0119 o setnej rocznicy urodzin Stanis\u0142awa Lenartowicza, z udost\u0119pnionym linkiem do Nastrojowej etiudy w re\u017cyserii solenizanta. Kilkana\u015bcie minut p\u00f3\u017aniej jubileusz odwo\u0142ano \u2013 post zosta\u0142 usuni\u0119ty. Spr\u00f3bujmy przeprowadzi\u0107 kr\u00f3tkie \u015bledztwo pozwalaj\u0105ce zrozumie\u0107, czym spowodowane by\u0142o to specyficzne zacieranie \u015blad\u00f3w przez pa\u0144stwow\u0105 instytucj\u0119 kultury. Nawet… Czytaj wi\u0119cej »SYLWETKA: Staszek \u2013 posta\u0107 bardziej kameralna. Nieopowiedziana historia Stanis\u0142awa Lenartowicza<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":8,"featured_media":2046,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1016],"tags":[1010,1012,1011,1008,1006,1013,1005,1009,1007],"ppma_author":[1004],"class_list":["post-1958","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-2-2021","tag-animacja-polska","tag-daniel-szczechura","tag-kalevala","tag-kontrapunkt","tag-rozklad-zajec","tag-sniadanie-na-trawie","tag-stanislaw-lenartowicz","tag-studio-malych-form-filmowych-se-ma-for","tag-wozek"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t