{"id":1948,"date":"2021-09-30T16:24:00","date_gmt":"2021-09-30T15:24:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/?p=1948"},"modified":"2021-12-22T12:00:47","modified_gmt":"2021-12-22T11:00:47","slug":"dokumentalna-emigracja-rok-1955-w-filmografii-andrzeja-munka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/dokumentalna-emigracja-rok-1955-w-filmografii-andrzeja-munka\/","title":{"rendered":"Dokumentalna emigracja. Rok 1955 w filmografii Andrzeja Munka"},"content":{"rendered":"\n

W jednym z najobszerniejszych wywiad\u00f3w w karierze Andrzej Munk opowiada\u0142 Stanis\u0142awowi Janickiemu o swojej dotychczasowej filmografii. Praca nad scenariuszem Ojca kr\u00f3lowej<\/em>, b\u0119d\u0105ca punktem wyj\u015bcia rozmowy[1]<\/sup><\/a>, staje si\u0119 dla niego chwil\u0105 reminiscencji. O ile fabu\u0142om i istocie kina panowie po\u015bwi\u0119caj\u0105 sporo miejsca, o tyle rozwa\u017cania na temat dokument\u00f3w zamykaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch stronach. Mimo odniesienia si\u0119 do po\u0142owy tw\u00f3rczo\u015bci Andrzeja Munka w jedynie paru wypowiedziach, re\u017cyser definiuje kluczowy aspekt, czyli wp\u0142yw B\u0142\u0119kitnego krzy\u017ca<\/em> (1955) na swoj\u0105 dalsz\u0105 karier\u0119. Zapytany o \u201ereporta\u017c dramatyczny\u201d i jego wp\u0142yw na budow\u0119 narracji Munk przyznaje si\u0119 do pora\u017cki: Film ten przekona\u0142 mnie ostatecznie, \u017ce po tej drodze dalej i\u015b\u0107 nie mo\u017cna<\/em> (\u2026) \u201cB\u0142\u0119kitny krzy\u017c\u201d przekona\u0142 mnie o niemo\u017cliwo\u015bci pe\u0142nego ukazania prze\u017cy\u0107 wewn\u0119trznych bohatera metod\u0105 dokumentaln\u0105<\/em>[2]<\/sup><\/a>.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Patrz\u0105c z perspektywy wsp\u00f3\u0142czesnego widza, kt\u00f3remu znane s\u0105 nast\u0119puj\u0105ce po B\u0142\u0119kitnym krzy\u017cu <\/em>arcydzie\u0142a Munka, takie jak Cz\u0142owiek na torze<\/em> (1956), Eroica <\/em>(1957) czy Zezowate szcz\u0119\u015bcie<\/em> (1960), \u0142atwo jest marginalizowa\u0107 wp\u0142yw roku 1955, recepcji krytyk\u00f3w filmowych i dw\u00f3ch nakr\u0119conych w\u00f3wczas przez re\u017cysera dzie\u0142 \u2013 opowie\u015bci o tatrza\u0144skich ratownikach i kr\u00f3tkometra\u017cowego Niedzielnego poranka<\/em> (1955) \u2013 na jego p\u00f3\u017aniejsz\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107. Niew\u0105tpliwie jednak to w\u0142a\u015bnie ten rok, naznaczony nie tylko obiektywnymi sukcesami (br\u0105zowym medalem na MFF w Wenecji[3]<\/sup><\/a>), lecz r\u00f3wnie\u017c osobist\u0105 pora\u017ck\u0105 artystyczn\u0105 przywo\u0142an\u0105 w wywiadzie z Janickim, sta\u0142 si\u0119 powodem przemieszczenia si\u0119 Munka jako tw\u00f3rcy \u2013 jegoodej\u015bcia od dokumentu i zaakceptowania w pe\u0142ni fabu\u0142y.<\/p>\n\n\n\n

Reporta\u017c dramatyczny: Munk teoretyk<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Na wst\u0119pie nale\u017cy nakre\u015bli\u0107, czym by\u0142 \u201ereporta\u017c dramatyczny\u201d, czasem nazywany r\u00f3wnie\u017c \u201edokumentem fabularyzowanym\u201d. Munk popularyzowa\u0142 ten nowy w\u00f3wczas w rodzimym filmie dokumentalnym kierunek wraz z przyjacielem ze Szko\u0142y Filmowej w \u0141odzi, Witoldem Lesiewiczem. Oddajmy g\u0142os samemu tw\u00f3rcy Kierunku Nowa Huta!<\/em> (1951), kt\u00f3ry na Naradzie Filmowej w SPATiF w roku 1954 t\u0142umaczy\u0142, jakie s\u0105 za\u0142o\u017cenia i tezy programowe nowego nurtu. Wed\u0142ug niego podstawowe cechy reporta\u017cu dramatycznego to: odziedziczenie publicystyki oryginalnego dokumentu, zaanga\u017cowanie naturszczyk\u00f3w i wykorzystanie prawdziwej scenerii, wykorzystanie klasycznej dramaturgii oraz wyeksponowanie prawdziwo\u015bci bohater\u00f3w za spraw\u0105 strony formalnej[4]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

\"Kolejarskie
Kolejarskie s\u0142owo<\/em>, 1953, re\u017c. Andrzej Munk, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA, prawa do zdj\u0119\u0107: WFDIF<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Pierwszym pe\u0142noprawnym przyk\u0142adem tego typu dokumentu by\u0142o powsta\u0142e rok wcze\u015bniej Kolejarskie s\u0142owo<\/em> (1953). Odst\u0119pstwa od tradycyjnej formy film\u00f3w produkcyjnych widoczne s\u0105 ju\u017c na pierwszy rzut oka: sp\u00f3jna p\u0142ynnie prowadzona narracja, wykorzystanie narratora nie jako translatora wydarze\u0144 ekranowych (jak chocia\u017cby w Kierunku\u2026<\/em>), tylko jako kreatora \u015bwiata powo\u0142anego do budowania napi\u0119cia. To czytaj\u0105cy komentarz Andrzej \u0141apicki t\u0142umaczy nam istot\u0119 terminowego przyjazdu poci\u0105gu gwarancyjnego, od kt\u00f3rego zale\u017cy los nie tylko braci kolejarskiej, lecz r\u00f3wnie\u017c ca\u0142ego przemys\u0142u PRL. W Kolejarskim s\u0142owie<\/em>, podobnie jak w wi\u0119kszo\u015bci[5]<\/sup><\/a> dokument\u00f3w, Munk zastosowa\u0142 zasad\u0119 filmowego pars pro toto<\/em>. Kolejarze staj\u0105 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 symbolizuj\u0105c\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 \u2013 nie tylko przemys\u0142u zwi\u0105zanego z kolej\u0105, lecz r\u00f3wnie\u017c przemys\u0142u jako takiego. Wynika to z uwarunkowa\u0144 tematycznych narzuconych tw\u00f3rcom na zje\u017adzie w Wi\u015ble w 1949 roku. Re\u017cyser transponuje budowanie narracji \u201eprzemys\u0142owych\u201d w kinie \u2013 kre\u015bli portret ludzki, bo to w\u0142a\u015bnie przedstawione na ekranie postacie s\u0105 dla niego najwa\u017cniejsze. Przez ca\u0142y czas pozostaje wierny bohaterom; jego idea lewicowo\u015bci[6]<\/sup><\/a> nie wi\u0105\u017ce si\u0119 z narracj\u0105 partyjn\u0105 o holistycznym sukcesie, tylko z jednostkowym, codziennym sukcesem ludzi pracy.<\/p>\n\n\n\n

Film zawiera\u0142 r\u00f3wnie\u017c to, co dla Munka zawsze by\u0142o najwa\u017cniejsze: perfekcj\u0119 techniczn\u0105, idealn\u0105 stron\u0119 formaln\u0105. Re\u017cyser by\u0142 zreszt\u0105 cz\u0119sto stawiany za wz\u00f3r rewolucji technicznej w dokumencie \u2013 ju\u017c w 1952 roku, niespe\u0142na rok po pierwszym profesjonalnym filmie tw\u00f3rcy, Helena Lema\u0144ska, wieloletnia redaktorka naczelna Polskiej Kroniki Filmowej, zach\u0119ca\u0142a tw\u00f3rc\u00f3w, by korzystali z do\u015bwiadcze\u0144 Munka, kt\u00f3ry realizuje w dokumencie zdj\u0119cia z d\u017awi\u0119kiem stuprocentowym<\/em>[7]<\/sup><\/a>. Nale\u017cy wspomnie\u0107, \u017ce wzorami dla tw\u00f3rcy, r\u00f3wnie\u017c od strony formalnej, byli Basil Wright i Harry Watt, autorzy Nocnej poczty<\/em> (Night Mail<\/em>, 1936), kt\u00f3rzy w swoim prze\u0142omowym filmie opowiedzieli bardzo podobn\u0105 \u2013 skupiaj\u0105c\u0105 si\u0119 na trudach codzienno\u015bci w pracy na kolei, w ich przypadku kolei pocztowej \u2013 histori\u0119; zreszt\u0105 na t\u0119 inspiracj\u0119 uwag\u0119 zwraca wi\u0119kszo\u015b\u0107 pisz\u0105cych o Kolejarskim s\u0142owie<\/em>[8]<\/sup><\/a>. <\/p>\n\n\n\n

\"Gwiazdy
Gwiazdy musz\u0105 p\u0142on\u0105\u0107<\/em>, 1954, re\u017c. Andrzej Munk, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA, prawa do zdj\u0119\u0107: WFDIF<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Cho\u0107 ju\u017c film o kolejarzach pokazywa\u0142, czym mo\u017ce by\u0107 reporta\u017c udramatyzowany[9]<\/sup><\/a>, spe\u0142nion\u0105 wariacj\u0105 tego nurtu jest nieco p\u00f3\u017aniejsze dzie\u0142o wsp\u00f3\u0142re\u017cyserowane z Witoldem Lesiewiczem \u2013 Gwiazdy musz\u0105 p\u0142on\u0105\u0107<\/em> (1954). W opowie\u015bci o g\u00f3rnikach z dw\u00f3ch kopalni, Zag\u00f3rze w Zabrzu (cz\u0119\u015b\u0107 nakr\u0119cona przez Munka) i Mi\u0142kowice (cz\u0119\u015b\u0107 Lesiewicza)[10]<\/sup><\/a>, punktem wyj\u015bcia by\u0142 dokument, jednak granica mi\u0119dzy prawd\u0105 a fikcj\u0105 zosta\u0142a bardzo mocno zatarta, zw\u0142aszcza w cz\u0119\u015bci kr\u0119conej przez Munka. Ostatnia sekwencja, w kt\u00f3rej z ka\u017cdym d\u017awi\u0119kiem dzwoni\u0105cego telefonu skraca si\u0119 czas bohater\u00f3w na wyj\u015bcie na powierzchni\u0119 (pierwotnie na poszukiwanie nowych pok\u0142ad\u00f3w w\u0119gla mieli godzin\u0119), jest jawnie fabularna. Munk pozwala prawdziwym bohaterom na nowo odgrywa\u0107 sceny, kt\u00f3re ju\u017c si\u0119 wydarzy\u0142y \u2013 dokonuje rewizji sukcesu polskiego przemys\u0142u z kamer\u0105, a g\u00f3rnicy na nowo poszukuj\u0105 znalezionego ju\u017c w\u0119gla. Ostatecznie, zgodnie z za\u0142o\u017ceniami polityki sukcesu polskiej kinematografii tego okresu[11]<\/sup><\/a>, film dokumentalny o polskich kopalniach musia\u0142 si\u0119 zako\u0144czy\u0107 szcz\u0119\u015bliwie, a tytu\u0142owe gwiazdy musia\u0142y na nowo zap\u0142on\u0105\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Ka\u017cdy kolejny dokument zbli\u017ca\u0142 Andrzeja Munka do kreacji fabularnej. Retroaktywnie zauwa\u017cy\u0142 to sam re\u017cyser: Dokumentalny \u2013 pod tym okre\u015bleniem rozumiemy najcz\u0119\u015bciej: prawdziwy. Patrz\u0105c na swoje filmy dokumentalne, dochodz\u0119 do wniosku, \u017ce \u017caden nie odpowiada\u0142 temu kryterium<\/em>[12]<\/sup><\/a>. O ile jednak do czasu Gwiazd\u2026<\/em> filmografi\u0119 Munka zaliczano bez wi\u0119kszych w\u0105tpliwo\u015bci do polskiego kina dokumentalnego, o tyle w roku 1955 w \u015brodowisku rozgorza\u0142a debata, kt\u00f3ra sk\u0142oni\u0142a re\u017cysera do pe\u0142nego po\u015bwi\u0119cenia si\u0119 fabule. <\/p>\n\n\n\n

Koniec i pocz\u0105tek<\/strong><\/p>\n\n\n\n

J\u00f3zef Krzeptowski, jeden z ratownik\u00f3w wyst\u0119puj\u0105cych w B\u0142\u0119kitnym krzy\u017cu<\/em>, w relacji z planu zachwala\u0142 sensacyjny wymiar filmu. Musi wyj\u015b\u0107 fajny film, diabelnie sensacyjny b\u0119dzie, s\u0142owo daj\u0119! O nas, o ratownikach!<\/em>[13]<\/sup><\/a> Trudno nie przyzna\u0107 mu racji \u2013 pierwszy, solowy \u015bredniometra\u017cowy film Munka ogl\u0105da si\u0119 jak znakomite kino rozrywkowe. Opowie\u015b\u0107 \u015bledzi losy tatrza\u0144skich ratownik\u00f3w (ta prawdziwa historia zosta\u0142a opisana wcze\u015bniej przez Adama Liberaka) wprawiaj\u0105cych si\u0119 za granic\u0119, na S\u0142owacj\u0119, by uratowa\u0107 uwi\u0119zionych partyzant\u00f3w. W pierwszej po\u0142owie ogl\u0105damy ich walk\u0119 z si\u0142ami natury, w drugiej \u2013 ucieczk\u0119 przed \u015bcigaj\u0105cymi ich wojskami. S\u0105 wielkie sceny akcji: inscenizacja g\u00f3rskiej lawiny, strzelanina, a wszystko to wpisane zosta\u0142o w klucz klasycznej dramaturgii. Szybko pojawi\u0142o si\u0119 wi\u0119c pytanie: \u201eskoro obcujemy z tak wielk\u0105 inscenizacj\u0105, to czemu nadal m\u00f3wimy o dokumencie?\u201d Najpierw zadawali je sobie recenzenci, a z czasem zacz\u0105\u0142 zadawa\u0107 je sobie sam re\u017cyser.<\/p>\n\n\n\n

\"B\u0142\u0119kitny
B\u0142\u0119kitny krzy\u017c<\/em>, 1955, re\u017c. Andrzej Munk, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA, prawa do zdj\u0119\u0107: WFDIF<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Zaliczenie B\u0142\u0119kitnego krzy\u017ca<\/em> do konkretnego nurtu w sztuce filmowej (fabu\u0142y b\u0105d\u017a kina dokumentalnego) sprawia\u0142o problemy od samego pocz\u0105tku. Z jednej strony wskazuj\u0105cy na konkretny typ filmu producent \u2013 Wytw\u00f3rnia Film\u00f3w Dokumentalnych, z drugiej Centrala Wynajmu Filmowego traktuj\u0105ca film czasem jako fabu\u0142\u0119 (w biuletynie prasowym), as czasem jako dokument (w programie rozpowszechnianym dla widz\u00f3w)[14]<\/sup><\/a>. To w\u0142a\u015bnie niemo\u017cno\u015bci\u0105 zakwalifikowania Munkowskiego dzie\u0142a, nawet przez osoby formalnie do tego zobligowane, Zbigniew Pitera uzasadni\u0142 krytyk\u0119, kt\u00f3r\u0105 zawar\u0142 w recenzji dla \u201eFilmu\u201d[15]<\/sup><\/a>. Tekst Nie lubi\u0119 mieszaniny<\/em>, por\u00f3wnuj\u0105cy metod\u0119 \u201ereporta\u017cu dramatycznego\u201d do bawarki (kt\u00f3rej, co zaznacza recenzent, nie prze\u0142kn\u0105\u0142by za \u017cadne skarby<\/em>[16]<\/sup><\/a>), by\u0142 wyrazem przesytu proponowan\u0105 przez re\u017cysera form\u0105. Jak pisze Pitera: Zem\u015bci\u0142y si\u0119 po prostu dwie odmienne przeplecione ze sob\u0105 konwencje, zach\u0142anna jazda okrakiem na pograniczu obu gatunk\u00f3w, kt\u00f3rych Munkowi nie uda\u0142o si\u0119 skrzy\u017cowa\u0107 ze sob\u0105<\/em>[17]<\/sup><\/a>. Oczywi\u015bcie nie wszyscy krytycy, nawet ci redakcyjni, podziel\u0105 jego zdanie. Czes\u0142aw Michalski, kt\u00f3ry w tym samym numerze opublikowa\u0142 artyku\u0142 polemizuj\u0105cy z recenzj\u0105 Pitery, zwraca uwag\u0119, \u017ce zarzuty Pitery s\u0105 bezprzedmiotowe <\/em>(nawiasem m\u00f3wi\u0105c, argument redakcyjnego kolegi o absmaku dla mieszanin obala by\u0107 mo\u017ce najbardziej unikalnym atakiem w historii rodzimej krytyki, a mianowicie odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do tego, \u017ce Pitera s\u0142odzi herbat\u0119, wi\u0119c musi lubi\u0107 mieszaniny), a film, niezale\u017cnie od gatunku, nale\u017cy zaliczy\u0107 do udanych[18]<\/sup><\/a>. O krok dalej idzie Kazimierz D\u0119bnicki, kt\u00f3ry stawia tez\u0119, \u017ce rozprawa teoretyczna na temat dzie\u0142a Munka nie jest w og\u00f3le konieczna i nie powinna by\u0107 w centrum uwagi recenzenta[19]<\/sup><\/a>. Niezale\u017cnie od pogl\u0105d\u00f3w D\u0119bicki wpisa\u0142 si\u0119 jednak swoim tekstem w gatunkowy dyskurs, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 nieodzown\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 tekst\u00f3w dotycz\u0105cych tatrza\u0144skiego filmu re\u017cysera.<\/p>\n\n\n\n

Chcia\u0142bym m\u00f3c teraz napisa\u0107, \u017ce z perspektywy czasu z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce B\u0142\u0119kitny krzy\u017c<\/em> jest fabu\u0142\u0105. Zreszt\u0105 jako fabu\u0142\u0119 przedstawiono go na festiwalu w Wenecji[20]<\/sup><\/a>, a Barbara Mruklik w trzecim tomie Historii filmu polskiego <\/em>opisa\u0142adzie\u0142o Munka w rozdziale zatytu\u0142owanym: Film fabularny<\/em>[21]<\/sup><\/a>. Spokoju nie daj\u0105 mi jednak zacytowane na pocz\u0105tku s\u0142owa samego re\u017cysera, kt\u00f3ry wyrzuca\u0142 sobie opowiedzenie filmu metod\u0105 reporta\u017cu dramatycznego.<\/p>\n\n\n\n

Zaryzykowa\u0142bym stwierdzenie, \u017ce Munk stworzy\u0142 \u201efabu\u0142\u0119 nie\u015bwiadom\u0105\u201d, czyli film fabularny, kt\u00f3ry w zamy\u015ble nie mia\u0142 by\u0107 dzie\u0142em fikcyjnym. W ko\u0144cu wi\u0119kszo\u015b\u0107 obiektywnych \u015blad\u00f3w \u2013 na przyk\u0142ad wspomniana wcze\u015bniej WFD jako producent, zatrudnienie do wsp\u00f3\u0142pracy Gustawa Holoubka jako narratora (ponownie, po Gwiazdach\u2026<\/em>) czy te\u017c bezpo\u015brednio powi\u0105zanego z dokumentem tamtych czas\u00f3w Karol Ma\u0142cu\u017cy\u0144skiego do napisania komentarza \u2013 wskazuje na to, \u017ce re\u017cyser nie planowa\u0142 przej\u015bcia na stron\u0119 fikcji. Do przekroczenia granicy dosz\u0142o mimowolnie \u2013 stopniowe dodawanie inscenizacji ka\u017cdemu kolejnemu dokumentowi musia\u0142o w pewnym momencie przewa\u017cy\u0107 szal\u0119. Andrzej Munk zamiast przynale\u017cnego mu \u201edokumentu fabularyzowanego\u201d stworzy\u0142 jego odwrotno\u015b\u0107, czyli \u201efabu\u0142\u0119 dokumentalizowan\u0105\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Nie wiem jednak, czy ch\u0142odna, akademicka kwalifikacja B\u0142\u0119kitnego krzy\u017ca<\/em> kiedykolwiek b\u0119dzie w pe\u0142ni s\u0142uszna. Czy \u201eparadokument\u201d \u2013 okre\u015blenie, kt\u00f3rego waha\u0142a si\u0119 u\u017cy\u0107 Ewelina Nurczy\u0144ska-Fidelska[22]<\/sup><\/a>, a kt\u00f3re z ca\u0142ym przekonaniem stosuje Marek Hendrykowski[23]<\/sup><\/a> \u2013 oddaje istot\u0119 filmu Munka? Zak\u0142ada ono przecie\u017c, \u017ce re\u017cyser \u015bwiadomie kreowa\u0142 obraz fabu\u0142y na po\u0142y dokumentu. A Munk, co sam podkre\u015bla\u0142, nie zmienia\u0142 metody tw\u00f3rczej. Czy wi\u0119c uznanie Krzy\u017ca <\/em>za \u201eparadokument\u201d nie powinno zaowocowa\u0107 redefinicj\u0105 jego wcze\u015bniejszych film\u00f3w, zw\u0142aszcza Gwiazd\u2026, <\/em>skrajnie zbli\u017conych do Krzy\u017ca<\/em> pod wzgl\u0119dem liczby scen inscenizacyjnych?<\/p>\n\n\n\n

Dopiero wykraczaj\u0105c poza ramy hermetycznej debaty o typologii dzie\u0142a albo przynajmniej dodaj\u0105c do dyskursu epitety, mo\u017cna spr\u00f3bowa\u0107 opisa\u0107, jaki jest B\u0142\u0119kitny krzy\u017c<\/em>. A w\u0142a\u015bciwie, za Nurczy\u0144sk\u0105-Fidelsk\u0105, skorzysta\u0107 z jednego tylko przymiotnika: p\u0119kni\u0119ty<\/em>[24]<\/sup><\/a>. <\/p>\n\n\n\n

P\u0119kni\u0119cie czy te\u017c rozdarcie filmu Munka wida\u0107 od pierwszej sceny. Wchodzimy do zakopia\u0144skiego \u015bwiata portalem z otwartej kroniki (podobny zabieg stosuje re\u017cyser w swoich Pami\u0119tnikach ch\u0142op\u00f3w<\/em>), s\u0142yszymy narratora, kt\u00f3ry tym razem zwraca si\u0119 do nas nie z pozycji narratora wszechwiedz\u0105cego, tylko z pozycji bohatera opowie\u015bci. W ko\u0144cu Gustaw Holoubek wprowadza nas, widz\u00f3w, w Gwiazdy musz\u0105 p\u0142on\u0105\u0107 <\/em>z pozycji nie obiektywnego, wszechwiedz\u0105cego kronikarza los\u00f3w PRL, tylko z pozycji cz\u0142onka wyprawy. M\u00f3wi \u201emy\u201d, a nie \u201eoni\u201d[25]<\/sup><\/a> \u2013 jest jednym z ratownik\u00f3w przeprawiaj\u0105cych si\u0119 przez s\u0142owack\u0105 granic\u0119. W jego opowie\u015bci czu\u0107 ch\u0142\u00f3d, porywisto\u015b\u0107 halnego, trud wspinaczki na szczyt. Jednocze\u015bnie mamy \u015bwiadomo\u015b\u0107 obco\u015bci jego sprawozdania, wiemy, \u017ce chocia\u017c zwraca si\u0119 do nas w pierwszej osobie liczby mnogiej, wcale nie jest jednym z nich. Przejmuje czyj\u0105\u015b histori\u0119, sytuuj\u0105c si\u0119 mi\u0119dzy tradycyjnym sprawozdawc\u0105 \u00f3wczesnego kina dokumentalnego a narratorem fabularnym, immersyjnym, aktorskim. <\/p>\n\n\n\n

To nie jedyne rozdarcie w B\u0142\u0119kitnym krzy\u017cu<\/em>. Na ka\u017cd\u0105 scen\u0119 charakteryzuj\u0105c\u0105 r\u00f3wnie\u017c wcze\u015bniejsze reporta\u017cowe filmy Munka, chocia\u017cby pi\u0119knie nakr\u0119con\u0105 przez Sergiusza Sprudina inscenizacj\u0119 lawiny, przypada scena w pe\u0142ni zmy\u015blona \u2013 na przyk\u0142ad \u015bwi\u0119ta Bo\u017cego Narodzenia w partyzanckim szpitalu polowym. Przemieszanie to nie jest jednak uzasadnione fabularnie, dzieje si\u0119 cz\u0119sto naprzemiennie, zmieniaj\u0105c narracyjne klucze interpretacyjne i rozmywaj\u0105c granic\u0119 mi\u0119dzy reimaginacj\u0105 prawdy a kreowaniem ekranowej fikcji. A przez to, mimo cz\u0119stego podziwu dla strony technicznej filmu, rozmywa si\u0119 tak\u017ce sam zachwyt nad dzie\u0142em. <\/p>\n\n\n\n

Niezale\u017cnie od stopnia akceptacji dwoisto\u015bci B\u0142\u0119kitnego krzy\u017ca<\/em> wszyscy pisz\u0105cy o filmie Munka byli zgodni co do tego, \u017ce musia\u0142 on oznacza\u0107 przej\u015bcie re\u017cysera na stron\u0119 pe\u0142noprawnych fabu\u0142. W jednej z najbardziej krytycznych recenzji filmu Zbigniew Pitera postulowa\u0142: dajcie Munkowi kr\u0119ci\u0107 filmy fabularne i nie w Wytw\u00f3rni Film\u00f3w Dokumentalnych, ale tam gdzie trzeba, bo jest utalentowanym realizatorem<\/em>[26]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Poranek zapowiedzi\u0105 nowego dnia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Cho\u0107 dzisiaj \u0142\u0105czymy s\u0142owo \u201escherzo\u201dz Eroic\u0105 <\/em>i Scherzo alla polacca<\/em>, to pierwotne Munkowskie scherzo by\u0142o inne \u2013 pos\u0142u\u017cy\u0142o za podtytu\u0142[27]<\/sup><\/a> kr\u00f3tkiej, pogodnej i rozchmurzaj\u0105cej etiudy Niedzielny poranek<\/em>. Etiudy ca\u0142kowicie odr\u0119bnej od dotychczasowej tw\u00f3rczo\u015bci re\u017cysera, promieniuj\u0105cej s\u0142o\u0144cem l\u015bni\u0105cym nad warszawskim autobusem, w kt\u00f3rym dzieje si\u0119 akcja. To w\u0142a\u015bnie w tym filmie ujawni\u0142 si\u0119 talent, kt\u00f3ry podziwia\u0107 b\u0119dziemy w najwi\u0119kszych arcydzie\u0142ach, z Zezowatym szcz\u0119\u015bciem<\/em> na czele \u2013 poczucie humoru, w Poranku <\/em>zw\u0142aszcza wizualne.<\/p>\n\n\n\n

\"Niedzielny
Niedzielny poranek<\/em>, 1955, re\u017c. Andrzej Munk, fot. Ryszard Golc, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA, prawa do zdj\u0119\u0107: WFDIF<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Zreszt\u0105 novum<\/em>, jakim jest kr\u00f3tki metra\u017c, wida\u0107 na pierwszy rzut oka \u2013 Niedzielny poranek<\/em> wprowadza koloryt do dotychczasowej, do\u015b\u0107 hermetycznej filmografii Munka nie tylko w zakresie tematycznym, ale r\u00f3wnie\u017c formalnym \u2013 to pierwsze dzie\u0142o, kt\u00f3re Munk zrealizowa\u0142 w kolorze. Nie jest to jednak wy\u0142\u0105cznie techniczna wprawka re\u017cysera i jego sta\u0142ego wsp\u00f3\u0142pracownika, operatora Romualda Kropata, maj\u0105ca zapewni\u0107 lepszy odbi\u00f3r na V \u015awiatowym Zje\u017adzie M\u0142odzie\u017cy i Student\u00f3w w Warszawie[28]<\/sup><\/a>. Czerwie\u0144 autobusu, granat konduktorskiego stroju, br\u0105z kapeluszy, ziele\u0144 sukienek, odcienie szaro\u015bci i czerni garnitur\u00f3w oraz p\u0142aszczy \u2013 sto\u0142eczne tekstury \u017cyj\u0105 palet\u0105 barw. Dzie\u0142o wystawowe, pokazywane tak\u017ce na festiwalu w Edynburgu[29]<\/sup><\/a>, wpisywa\u0142o si\u0119 w nurt dotychczasowych opowie\u015bci o stolicy, na czele z t\u0105, kt\u00f3r\u0105 Boles\u0142aw Micha\u0142ek nazwie najciekawsz\u0105[30]<\/sup><\/a>, czyli Warszaw\u0105 <\/em>(re\u017c. Ludwik Perski, 1952). Tak\u017ce u Munka kamera nie przesun\u0119\u0142a si\u0119<\/em>[31]<\/sup><\/a> poza to, co w stolicy pozytywne, radosne i ciep\u0142e. Nie dostrzeg\u0142a mroku (w ko\u0144cu t\u0119tni\u0142a kolorem), smutku i biedy.<\/p>\n\n\n\n

Munk w wywiadzie z Janickim podkre\u015bla\u0142, \u017ce Niedzielny poranek<\/em> oraz p\u00f3\u017aniejszy o trzy lata Spacerek staromiejski<\/em> nie s\u0105 ani dokumentami, ani fabu\u0142ami \u2013 ot drobnymi obserwacjami, dla kt\u00f3rych nie znalaz\u0142 kszta\u0142tu w filmie pe\u0142nometra\u017cowym<\/em>[32]<\/sup><\/a>. Jakie s\u0105 wi\u0119c obserwacje spo\u0142eczne re\u017cysera? Po pierwsze \u2013 wszyscy pragn\u0105 mi\u0142o\u015bci. Zar\u00f3wno g\u0142\u00f3wni bohaterowie, czyli ona \u2013 konduktorka i on \u2013 kierowca autobusu, jak i pasa\u017cerowie. Flirt, pierwsze uczucie, pragnienie ciep\u0142a, blisko\u015bci. Autobusowa przeja\u017cd\u017cka jest dla romantyk\u00f3w ucieczk\u0105 od codzienno\u015bci, eskapistyczn\u0105 wypraw\u0105. W ko\u0144cu sam re\u017cyser m\u00f3wi\u0142, \u017ce chodzi\u0142o mu o stworzenie pogodnych, kr\u00f3tkich opowie\u015bci<\/em>[33]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Druga obserwacja dotyczy\u0142a (wcale nie niezno\u015bnej) lekko\u015bci bytu i ducha obywateli, kt\u00f3rzy zasypiaj\u0105, zapominaj\u0105c o swoich przystankach, przekrzykuj\u0105 si\u0119 przez r\u0119kawy innych pasa\u017cer\u00f3w, odp\u0142ywaj\u0105 my\u015blami w stron\u0119 innej rzeczywisto\u015bci. Jest w tym magiczna niewinno\u015b\u0107, szczero\u015b\u0107, rado\u015b\u0107 z kr\u0119cenia. Rado\u015b\u0107 tak wielka, \u017ce Munk z rodzin\u0105 (konkretnie z ojcem) do\u0142\u0105czaj\u0105 do niej, pojawiaj\u0105c si\u0119 r\u00f3wnie\u017c po drugiej stronie obiektywu \u2013 re\u017cyser jako \u015bpi\u0105cy pasa\u017cer, ojciec Ludwik jako kr\u00f3tkowidz\u0105cy pasa\u017cer pr\u00f3buj\u0105cy wej\u015b\u0107 na pok\u0142ad[34]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Trudno zgodzi\u0107 si\u0119 z do\u015b\u0107 skr\u00f3towo traktuj\u0105cymi ten film E. Nurczy\u0144sk\u0105-Fidelsk\u0105 czy Aleksandrem Jackiewiczem w ich podsumowaniach kariery Munka. Rzecz jasna nie jest to dzie\u0142o wielkich rozmiar\u00f3w czy te\u017c rewolucyjne techniczne (co wydaje si\u0119 najwa\u017cniejszym elementem analiz dokumentalnej kariery tw\u00f3rcy), jednak tematyka i spos\u00f3b narracji (cho\u0107, jak zauwa\u017ca Jackiewicz, pozbawiony dramatyczno\u015bci<\/em>[35]<\/sup><\/a>) s\u0105 zapowiedzi\u0105 tego, co w karierze Munka ma dopiero nadej\u015b\u0107. Bez uwzgl\u0119dnienia Poranka<\/em> trudniej zrozumie\u0107 humoreskow\u0105 pr\u00f3b\u0119 Eroici<\/em> czy slapstickowy ton Zezowatego szcz\u0119\u015bcia<\/em>. To tu Munk pokazuje po raz pierwszy swoje komediowe ja. Objawia si\u0119 Munk, jak zauwa\u017ca Marek Hendrykowski, czerpi\u0105cy z Jacques\u2019a Tatima, podziwiaj\u0105cy tak\u017ce komizm Ren\u00e9go Claira[36]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Ucieczka z impasu<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Rok 1955 to jedyny moment w ca\u0142ej karierze Munka, zako\u0144czonej przedwczesn\u0105 \u015bmierci\u0105 w roku 1961, w kt\u00f3rym re\u017cyser si\u0119 zatrzyma\u0142. Trudno powiedzie\u0107 \u201epoleg\u0142\u201d, bo oba opisywane przeze mnie filmy, cho\u0107 chwilami p\u0119kni\u0119te, zbyt kr\u00f3tkie, s\u0105 udane i spe\u0142niaj\u0105 postawione artystyczne za\u0142o\u017cenia. Jednak odczuwalny przez re\u017cysera impas[37]<\/sup><\/a> by\u0142 dla Munka czym\u015b ca\u0142kowicie nowym \u2013 stawiano go przecie\u017c za wz\u00f3r, nazywano w gazetach wybitnym dokumentalist\u0105<\/em>[38]<\/sup><\/a>, wi\u0119c nie przywyk\u0142 on do krytycznego oporu.<\/p>\n\n\n\n

Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce nie chodzi\u0142o tu wy\u0142\u0105cznie o krytyczny op\u00f3r. Munka gryz\u0142o co innego \u2013 kres zainteresowa\u0144 tematycznych, kres formy. On, artystyczny rewolucjonista, odbi\u0142 si\u0119 od w\u0142asnej metody. Film mo\u017ce by\u0107 nazywany dopiero w\u00f3wczas dzie\u0142em sztuki, gdy opr\u00f3cz prze\u017cy\u0107 typu emocjonalnego pozostawia w umy\u015ble widza jaki\u015b bardziej trwa\u0142y \u015blad<\/em> \u2013 powiedzia\u0142 Janickiemu[39]<\/sup><\/a>. By zostawi\u0107 wspomniany przynale\u017cny dzie\u0142om sztuki, musia\u0142 przej\u015b\u0107 do fabu\u0142y \u2013 Centrala Wynajmu Film\u00f3w, jak zauwa\u017ca w tek\u015bcie o B\u0142\u0119kitnym krzy\u017cu<\/em> Czes\u0142aw Michalski, zrazi\u0142a wszystkich do okre\u015blenia \u201efilm dokumentalny\u201d<\/em>[40]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

W r\u00f3wnoleg\u0142ej literackiej rzeczywisto\u015bci (tak\u017ce naznaczonej zjazdem, cho\u0107 nie w Wi\u015ble, tylko w Szczecinie) pewien pocz\u0105tkuj\u0105cy pisarz poszukiwa\u0142 swojego prze\u0142omowego tekstu. Dosta\u0142 stypendium na tekst, wyjecha\u0142 na kolejarsk\u0105 dokumentacj\u0119 do Orzesza. W trzy tygodnie opowiadanie o maszyni\u015bcie Orzechowskim by\u0142o gotowe<\/em>[41]<\/sup><\/a> zapisa\u0142 nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej w swoim notatniku. Samo opowiadanie, opublikowane w \u201e\u017byciu Literackim\u201d, nie mog\u0142o jednak zapewni\u0107 p\u0142ynno\u015bci finansowej. Pocz\u0105tkuj\u0105cy pisarz, Jerzy Stefan Stawi\u0144ski, zacz\u0105\u0142 si\u0119 zatem stara\u0107 o zgod\u0119 na przygotowanie adaptacji filmowej[42]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Andrzej Munk w rozmowie ze Zbigniewem Zapertem wspomina\u0142, \u017ce gdy uko\u0144czy proces ud\u017awi\u0119kowienia B\u0142\u0119kitnego krzy\u017ca,<\/em> wyjedzie na urlop[43]<\/sup><\/a>. Mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce to w\u0142a\u015bnie na tym wyczekiwanym wyje\u017adzie pozna\u0142 Stawi\u0144skiego (scenarzysta pisa\u0142, \u017ce pozna\u0142 Munka na wakacjach w Augustowie[44]<\/sup><\/a>). To w\u0142a\u015bnie tam w trakcie jednego ze spotka\u0144 obaj rozmawiali o impasie i kwestii wieku:<\/p>\n\n\n\n

Andrzej Munk: Du\u017co\u015bmy prze\u017cyli, stary<\/em> (\u2026) Przecie\u017c jeste\u015b z rocznika dwadzie\u015bcia jeden! Ja te\u017c jestem z rocznika dwadzie\u015bcia jeden! Ko\u0144czymy lat trzydzie\u015bci cztery. Mija wiek Chrystusowy, a my co? Dokonali\u015bmy cho\u0107 jednego cudu?<\/em><\/p>\n\n\n\n

Jerzy Stefan Stawi\u0144ski: Cud, \u017ce\u015bmy dot\u0105d wyszli ca\u0142o<\/em><\/p>\n\n\n\n

AM: O czym ty w og\u00f3le piszesz? O ludziach?<\/em><\/p>\n\n\n\n

JSS: O kolei.<\/em><\/p>\n\n\n\n

AM: O kolei! (\u015bmiech) Powie\u015b\u0107 o kolei? <\/em>(\u2026) robi\u0142em film o kolei.<\/em><\/p>\n\n\n\n

JSS: To nie powie\u015b\u0107. To scenariusz filmowy. Mam go tutaj<\/em>[45]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Nast\u0119pnego dnia Stawi\u0144ski przekaza\u0142 Munkowi przywiezione na wczasy dwie wersje scenariusza o Orzechowskim. Po paru dniach re\u017cyser powiedzia\u0142 mu, \u017ce chce z nim zrobi\u0107 film. Jeszcze w listopadzie tego samego roku zako\u0144czyli prac\u0119 nad skryptem[46]<\/sup><\/a>, a Munk wreszcie stworzy\u0142 dzie\u0142o sztuki, przynajmniej wed\u0142ug w\u0142asnej definicji. W ko\u0144cu trudno nie traktowa\u0107 Cz\u0142owieka na torze <\/em>jako opowie\u015bci pozostawiaj\u0105cej w widzu trwa\u0142y \u015blad. <\/p>\n\n\n\n

Mo\u017cna snu\u0107 alternatywn\u0105 wizj\u0119 rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rej re\u017cyser pozosta\u0142by przy dokumencie. By\u0107 mo\u017ce, znaj\u0105c jego polityczne (ale nie partyjne) zaanga\u017cowanie, sta\u0142by si\u0119 on czo\u0142owym przedstawicielem czarnej serii? Nakr\u0119ci\u0142by rewers Niedzielnego poranka<\/em>, tym razem skupiaj\u0105c si\u0119 na warszawskich wieczorach. W ko\u0144cu Jerzy Bossak nakr\u0119ci\u0142 wraz z Jaros\u0142awem Brzozowskim prze\u0142omow\u0105 Warszaw\u0119 1956<\/em> (1956). Czemu wi\u0119c nie mia\u0142by tego zrobi\u0107 sam Munk?<\/p>\n\n\n\n

Szukaj\u0105c klamry dla opowie\u015bci o roku 1955, podsumowuj\u0105cej drog\u0119 dokumentaln\u0105 Munka (cho\u0107 nawi\u0105\u017ce on do pracy w Polskiej Kronice Filmowej, kr\u0119c\u0105c wydanie (anty)jubileuszowe w roku 1959), nale\u017cy si\u0119gn\u0105\u0107 raz jeszcze do B\u0142\u0119kitnego krzy\u017ca<\/em>. Jedn\u0105 z kwestii, kt\u00f3r\u0105 wypowiada narrator Gustaw Holoubek, jest po\u017cegnanie: I to ju\u017c koniec naszej opowie\u015bci<\/em>[47]<\/sup><\/a>\u2013 dla kariery Munka symboliczne r\u00f3wnie\u017c w kontek\u015bcie rozwodu z reporta\u017cem.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1]<\/sup><\/a> S. Janicki, Polscy tw\u00f3rcy filmowi o sobie<\/em>, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1962, s. 69.<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/sup><\/a> Tam\u017ce, s. 58\u201359.<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/sup><\/a> E. Nurczy\u0144ska-Fidelska, Andrzej Munk<\/em>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1982, s. 28.<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/sup><\/a> Streszczone cechy \u201edokumentu fabularyzowanego\u201d podaj\u0119 za: J. Boche\u0144ska, Film Dokumentalny<\/em> [w:] Historia Filmu Polskiego. Tom III<\/em>, red. J. Toeplitz, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1974, s. 276.<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/sup><\/a> Jak zauwa\u017ca Jadwiga Boche\u0144ska, poszukiwania nowej formy zacz\u0105\u0142 Munk od tworzenia Pami\u0119tnik\u00f3w ch\u0142op\u00f3w<\/em> (1952). Wcze\u015bniejsze filmy wpisywa\u0142y si\u0119 w wytyczone ramy \u201eprodukcyjniak\u00f3w\u201d, za: J. Boche\u0144ska, Film dokumentalny,<\/em> dz. cyt., s. 268.<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/sup><\/a> Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce Andrzej Munk wyrasta\u0142 ze \u015brodowiska zwi\u0105zanego z PPS, nale\u017ca\u0142 do Zwi\u0105zku Niezale\u017cnej M\u0142odzie\u017cy Socjalistycznej, pisywa\u0142 odezwy takie jak \u201ePozycja Zwi\u0105zku Niezale\u017cnej M\u0142odzie\u017cy Socjalistycznej na tle dzisiejszego ruchu socjalistycznego\u201d. Warto o tym pami\u0119ta\u0107, gdy zwraca si\u0119 uwag\u0119 na pogl\u0105dy re\u017cysera \u2013 Munk by\u0142 socjalist\u0105, ale wyrastaj\u0105cym z ugrupowania niezgadzaj\u0105cego si\u0119 z parti\u0105 rz\u0105dz\u0105c\u0105. Informacje o przynale\u017cno\u015bci partyjnej Munka podaj\u0119 za: M. Hendrykowski, Andrzej Munk<\/em>, Biblioteka \u201eWi\u0119zi\u201d, Warszawa 2007, s. 13\u201316.<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/sup><\/a> J. Boche\u0144ska, Film Dokumentalny,<\/em> dz. cyt., s. 262.<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/sup><\/a> By poda\u0107 przyk\u0142ad \u2013 M.Hendrykowski, Andrzej Munk<\/em>, dz. cyt., s. 34.<\/p>\n\n\n\n

[9]<\/sup><\/a> Stosuj\u0119 zamiennie \u201ereporta\u017c udramatyzowany\u201d i \u201ereporta\u017c dramatyczny\u201d; oba zwroty pojawiaj\u0105 si\u0119 w rozmowach czy monografiach o filmografii Munka jako synonimy.<\/p>\n\n\n\n

[10]<\/sup><\/a> Podzia\u0142 odpowiedzialno\u015bci tw\u00f3rczej podaj\u0119 za: E. Nurczy\u0144ska-Fidelska, Andrzej Munk<\/em>, dz. cyt., s. 22.<\/p>\n\n\n\n

[11]<\/sup><\/a> Jak sugerowa\u0142 scenariusz Gwiazd<\/em>\u2026 opublikowany w \u201eFilmie\u201d, powodem dla kt\u00f3rego kopalnie w roku 1953 zacz\u0119\u0142y zn\u00f3w osi\u0105ga\u0107 wyznaczone cele, by\u0142a przemowa Boles\u0142awa Bieruta, za: A. Munk, W. Lesiewicz, Odnaleziona kopalnia<\/em>, \u201eFilm\u201d 1953, nr 30, s. 5\u20136.<\/p>\n\n\n\n

[12]<\/sup><\/a> S. Janicki, Polscy tw\u00f3rcy\u2026<\/em>, dz. cyt., s. 58.<\/p>\n\n\n\n

[13]<\/sup><\/a> K. D\u0119bnicki, W s\u0142o\u0144cu i zamieci<\/em>, \u201eFilm\u201d 1955, nr 21, s. 7.<\/p>\n\n\n\n

[14]<\/sup><\/a> Z. Pitera, Nie lubi\u0119 mieszaniny<\/em>, \u201eFilm\u201d 1955, nr 44, s. 10\u201311.<\/p>\n\n\n\n

[15]<\/sup><\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[16]<\/sup><\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[17]<\/sup><\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[18]<\/sup><\/a> C. Michalski, Kropla \u015bmietanki nie zaszkodzi<\/em>, \u201eFilm 1955, nr 44, s. 11.<\/p>\n\n\n\n

[19]<\/sup><\/a> K. D\u0119bnicki, Pochwa\u0142a niedosytu<\/em>, \u201eFilm\u201d 1955, nr 45, s. 12<\/p>\n\n\n\n

[20]<\/a>[20]<\/sup> Z. Pitera, Nie lubi\u0119 mieszaniny<\/em>, dz. cyt.<\/p>\n\n\n\n

[21]<\/sup><\/a> B. Mruklik, Film Fabularny<\/em> [w:] Historia Filmu Polskiego. Tom III<\/em>, red. J. Toeplitz, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1974, s. 354 i 356\u2013357.<\/p>\n\n\n\n

[22]<\/sup><\/a> E. Nurczy\u0144ska-Fidelska, Andrzej Munk<\/em>, dz. cyt. s. 29\u201330.<\/p>\n\n\n\n

[23]<\/sup><\/a> M. Hendrykowski, Dokument po wojnie. Lata 1945\u20131955<\/em> [w:] Historia polskiego filmu dokumentalnego (1945\u20132014)<\/em>, red. M. Hendrykowska, Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna\u0144 2015, s. 44.<\/p>\n\n\n\n

[24]<\/sup><\/a> E. Nurczy\u0144ska-Fidelska, Andrzej Munk<\/em>, dz. cyt., s. 30.<\/p>\n\n\n\n

[25]<\/sup><\/a> Zwraca na to uwag\u0119 r\u00f3wnie\u017c Ewelina Nurczy\u0144ska-Fidelska.<\/p>\n\n\n\n

[26]<\/sup><\/a> Z. Pitera, Nie lubi\u0119 mieszaniny<\/em>, dz. cyt.<\/p>\n\n\n\n

[27]<\/sup><\/a> E. Nurczy\u0144ska-Fidelska, Andrzej Munk<\/em>, dz. cyt., s. 27.<\/p>\n\n\n\n

[28]<\/sup><\/a> M. Hendrykowski, Andrzej Munk<\/em>, dz. cyt, s. 141.<\/p>\n\n\n\n

[29]<\/sup><\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[30]<\/sup><\/a> B. Micha\u0142ek, Szkice o filmie polskim<\/em>, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1960, s. 22.<\/p>\n\n\n\n

[31]<\/sup><\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[32]<\/sup><\/a> S. Janicki, Polscy tw\u00f3rcy filmowi o sobie<\/em>, dz. cyt, s. 58.<\/p>\n\n\n\n

[33]<\/sup><\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[34]<\/sup><\/a> M. Hendrykowski, Andrzej Munk<\/em>, dz. cyt, s. 141.<\/p>\n\n\n\n

[35]<\/sup><\/a> A. Jackiewicz, Moja filmoteka. Kino polskie<\/em>, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1983, s. 78.<\/p>\n\n\n\n

[36]<\/sup><\/a> M. Hendrykowski, Andrzej Munk, dz. cyt, s. 141.<\/p>\n\n\n\n

[37]<\/sup><\/a> Wspominany w wywiadzie z Janickim.<\/p>\n\n\n\n

[38]<\/sup><\/a> Z. Zapert, Pi\u0119kny dorobek i ambitne plany<\/em>, \u201eFilm\u201d nr 30\/31, s. 10\u201311.<\/p>\n\n\n\n

[39]<\/sup><\/a> S. Janicki, Polscy tw\u00f3rcy filmowi o sobie<\/em>, dz. cyt, s. 59.<\/p>\n\n\n\n

[40]<\/sup><\/a> C. Michalski, Kropla \u015bmietanki nie zawadzi<\/em>, dz. cyt.<\/p>\n\n\n\n

[41]<\/sup><\/a> J. S. Stawi\u0144ski, Notatki scenarzysty<\/em>, Czytelnik, Warszawa 1988, s. 19.<\/p>\n\n\n\n

[42]<\/sup><\/a> Histori\u0119 powstawania scenariusza podaj\u0119 za: J. S. Stawi\u0144ski, Notatki scenarzysty<\/em>, dz. cyt., s. 44\u201363.<\/p>\n\n\n\n

[43]<\/sup><\/a> Z. Zapert, Pi\u0119kny dorobek i ambitne plany, <\/em>dz. cyt.<\/p>\n\n\n\n

[44]<\/sup><\/a> J. S. Stawi\u0144ski, Notatki scenarzysty<\/em>, dz. cyt., s. 55\u201361.<\/p>\n\n\n\n

[45]<\/sup><\/a> Dialog w skr\u00f3conej wersji podaj\u0119 za: J. S. Stawi\u0144ski, Notatki scenarzysty<\/em>, dz. cyt, s. 59\u201360.<\/p>\n\n\n\n

[46]<\/sup><\/a> Tam\u017ce, s. 61\u201362.<\/p>\n\n\n\n

[47]<\/sup><\/a> E. Nurczy\u0144ska-Fidelska, Andrzej Munk<\/em>, dz. cyt., s. 30.<\/p>\n\n\n\n

Dokumentalna emigracja. Rok 1955 w filmografii Andrzeja Munka<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W artykule analizuj\u0119 wp\u0142yw roku 1955 w kontek\u015bcie przysz\u0142ej filmografii Andrzeja Munka. Poszukuj\u0119 odpowiedzi na pytanie o to, jak wa\u017cne dla niej by\u0142y B\u0142\u0119kitny krzy\u017c<\/em> i Niedzielny poranek<\/em>. Zastanawiam si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, dlaczego Andrzej Munk w\u0142a\u015bnie tymi dwoma dzie\u0142ami po\u017cegna\u0142 si\u0119 z kinem dokumentalnym, a tak\u017ce \u2013 jaki wp\u0142yw mia\u0142a na to polska krytyka filmowa. M\u00f3j tekst jest r\u00f3wnie\u017c pr\u00f3b\u0105 przywr\u00f3cenia tych dw\u00f3ch dzie\u0142 do dyskursu o karierze re\u017cysera \u2013 jestem bowiem przekonany, \u017ce bywaj\u0105 one \u015bwiadomie pomijane.<\/p>\n\n\n\n

Farewell to the document. 1955 in Andrzej Munk\u2019s filmography<\/strong><\/p>\n\n\n\n

In the article I try to analyze the impact of 1955 on the later filmography of director Andrzej Munk. I ask myself \u2013 how important were B\u0142\u0119kitny krzy\u017c<\/em> and Niedzielny poranek<\/em>? Why were these specific films the right ones for Munk to say farewell to the documentary cinema? Did Polish movie criticism have anything to do with that? My article tries to bring these two movies back into the discussion about Munk as a director \u2013 because I ought to believe they are being overlooked on purpose.<\/p>\n\n\n\n

S\u0142owa kluczowe<\/strong>: Andrzej Munk, kino dokumentalne, reporta\u017c dramatyczny, B\u0142\u0119kitny krzy\u017c, Niedzielny poranek<\/em><\/p>\n\n\n\n

Maciej K\u0119dziora<\/strong> \u2013 student Organizacji Produkcji Filmowej i Telewizyjnej I stopnia w Szkole Filmowej im. Krzysztofa Kie\u015blowskiego Uniwersytetu \u015al\u0105skiego. Krytyk filmowy, zast\u0119pca redaktor\u00f3w naczelnych portalu Filmawka.pl. Korespondent kulturalny Czw\u00f3rki Polskiego Radia, selekcjoner programowy Kina ASP w Katowicach. Pracuje nad monograficznym podcastem Filmawki o karierze Andrzeja Munka pod tytu\u0142em Powt\u00f3rka z Munka<\/em>. Naukowo fascynuj\u0105 go historia i estetyka wsp\u00f3\u0142czesnego ameryka\u0144skiego kina niezale\u017cnego, zw\u0142aszcza nurt\u00f3w smart cinema i mumblecore. Laureat konkursu Skrytykuj! <\/em>w roku 2019.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W jednym z najobszerniejszych wywiad\u00f3w w karierze Andrzej Munk opowiada\u0142 Stanis\u0142awowi Janickiemu o swojej dotychczasowej filmografii. Praca nad scenariuszem Ojca kr\u00f3lowej, b\u0119d\u0105ca punktem wyj\u015bcia rozmowy[1], staje si\u0119 dla niego chwil\u0105 reminiscencji. O ile fabu\u0142om i istocie kina panowie po\u015bwi\u0119caj\u0105 sporo miejsca, o tyle rozwa\u017cania na temat dokument\u00f3w zamykaj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch stronach. Mimo odniesienia si\u0119… Czytaj wi\u0119cej »Dokumentalna emigracja. Rok 1955 w filmografii Andrzeja Munka<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":8,"featured_media":2051,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1016],"tags":[926,1000,999,1002,1001],"ppma_author":[998],"class_list":["post-1948","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-2-2021","tag-andrzej-munk","tag-blekitny-krzyz","tag-kino-dokumentalne","tag-niedzielny-poranek","tag-reportaz-dramatyczny"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t