{"id":1935,"date":"2021-09-30T15:56:00","date_gmt":"2021-09-30T14:56:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/?p=1935"},"modified":"2021-12-20T18:15:11","modified_gmt":"2021-12-20T17:15:11","slug":"kiedy-kleska-rodzi-sile-bohaterowie-ktorzy-przezyli-katastrofe","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/kiedy-kleska-rodzi-sile-bohaterowie-ktorzy-przezyli-katastrofe\/","title":{"rendered":"Kiedy kl\u0119ska rodzi si\u0142\u0119? Bohaterowie, kt\u00f3rzy prze\u017cyli katastrof\u0119"},"content":{"rendered":"\n

W kolejnych dekadach XX wieku kino rozwija\u0142o si\u0119 i opowiada\u0142o coraz d\u0142u\u017csze i coraz bardziej skomplikowane historie. Z tych pierwszych, naiwnych tylko pozornie nic nie zosta\u0142o. W istocie schemat zwyci\u0119stwa \u201edobra\u201d nad \u201ez\u0142em\u201d wci\u0105\u017c dominowa\u0142 w filmach, obrasta\u0142 coraz to nowymi obrazami i wprowadza\u0142 nowe sposoby budowania napi\u0119cia.  Akcja i tak zmierza\u0142a do ocalenia w ostatniej chwili, o ile nie zwyci\u0119\u017ca\u0142 inny (we wschodniej Europie  bardziej popularny) fatalistyczny wzorzec, nakazuj\u0105cy op\u0142akiwa\u0107 \u015bmier\u0107 niewinnych heroin, prostodusznych biedak\u00f3w czy rozmaitych idealist\u00f3w i odmie\u0144c\u00f3w[2]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Od samych pocz\u0105tk\u00f3w kina widzowie po obu stronach Atlantyku oddawali przys\u0142owiowy ostatni grosz nie na sam\u0105 nowink\u0119 techniczn\u0105 czy obejrzenie ciekawej historii, lecz robili to przede wszystkim po to, by na w\u0142asne oczy zobaczy\u0107  sprawiedliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105, braterstwo ludzi, kt\u00f3rych \u017cycie jest zagro\u017cone, r\u00f3wno\u015b\u0107 wobec prawa, prawdziwie egalitarn\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107, zwyci\u0119stwo dobrych bohater\u00f3w w walce z draniami. Widzowie na ca\u0142ym \u015bwiecie przeoczyli moment, w kt\u00f3rym wraz z kinowymi biletami nabyli r\u00f3wnie\u017c nowe wyobra\u017cenia spo\u0142eczne sprawiedliwo\u015bci i krzywdy, dobra i z\u0142a, odwagi i tch\u00f3rzostwa, kl\u0119ski i zwyci\u0119stwa.<\/p>\n\n\n\n

Przejmuj\u0105c symboliczn\u0105 spu\u015bcizn\u0119 kultury judeochrze\u015bcija\u0144skiej i \u015br\u00f3dziemnomorskiej, film zaadaptowa\u0142 do swoich potrzeb liczne postacie, tematy, motywy, toposy, dzie\u0142a kultury, lecz wpisa\u0142 je w ramy opowie\u015bci ca\u0142kowicie zmieniaj\u0105cych ich pierwotny sens. Zmiana ta przeobrazi\u0142a kszta\u0142t fundamentalnych kategorii estetycznych i zarazem  etycznych, rzadko daj\u0105c si\u0119 zamkn\u0105\u0107 w zakresie poj\u0119ciowym s\u0142owa \u201ereinterpretacja\u201d. Podstaw\u0105 tej\u017ce jest bowiem hermeneutyczny dialog z tradycj\u0105, interpretacja osadzona w nowym kontek\u015bcie historycznym, spo\u0142ecznym, kulturowym, cywilizacyjno-technicznym. Zasad\u0105 sta\u0142o si\u0119 izolowanie mitycznych i literackich postaci (podobnie jak i bohater\u00f3w wysokiej lub popularnej kultury) z pierwotnego kontekstu utrwalonej przez tradycj\u0119 opowie\u015bci. Nowy kontekst koncentrowa\u0142 si\u0119 na przygodzie i uschematyzowanej akcji, podporz\u0105dkowanej budowaniu zaciekawienia i napi\u0119cia u mo\u017cliwie najwi\u0119kszej widowni.  Zerwana zosta\u0142a wi\u0119\u017a z archetypow\u0105 warstw\u0105 wielkich mit\u00f3w kultury, mit zmiesza\u0142 si\u0119 z fantastyk\u0105 i przybra\u0142 kuse ubranie gatunk\u00f3w literackich i filmowych, a tak\u017ce wszelkich mo\u017cliwych ideologii.<\/p>\n\n\n\n

Przez ca\u0142y czas trwania kina istniej\u0105 podobne, czysto umowne i w niewielkim stopniu modyfikowane kryteria etycznej oceny dzia\u0142a\u0144 bohater\u00f3w, ich celowo\u015bci i skuteczno\u015bci. To mi\u0119dzy innymi takie czynniki, jak sama popularno\u015b\u0107 filmowej gwiazdy, kanon urody, skonwencjonalizowany typ bohatera, znanego widowni, a niekiedy nawet sam gatunek (cho\u0107by i dalece przekszta\u0142cony), wyra\u017anie okre\u015blaj\u0105, czyje dzia\u0142ania w walce lub centralnym dla akcji konflikcie, maj\u0105 by\u0107 dla widza zwyci\u0119stwem, a kt\u00f3re kl\u0119sk\u0105. Szczeg\u00f3lnie wyrazistych przyk\u0142ad\u00f3w dostarcza tu wzmiankowane kino gatunk\u00f3w, lecz podj\u0119ty problem nie jest redukowalny do gatunkowych reprezentacji i ewokowanych przez nie postmodernistycznych gier.<\/p>\n\n\n\n

Kinowy bywalec, \u015bledz\u0105cy dzia\u0142ania pi\u0119knej i pe\u0142nej wdzi\u0119ku pary tytu\u0142owych bohater\u00f3w filmu Bonnie i Clyde <\/em>(1967) Arthura Penna za kl\u0119sk\u0119 uwa\u017ca\u0142 zwyci\u0119stwo str\u00f3\u017c\u00f3w prawa.  Wszyscy przywykli\u015bmy do zasad tej gry. Zwyci\u0119stwo na kinowym czy telewizyjnym ekranie staje si\u0119 bowiem osi\u0105gni\u0119ciem ka\u017cdego celu i pokonaniem ka\u017cdego wroga przez bohater\u00f3w, kt\u00f3rych lubimy i kt\u00f3rzy nam si\u0119 podobaj\u0105. Wszystkie chwyty staj\u0105 si\u0119 dozwolone, je\u015bli celem jest skoncentrowanie uwagi i sympatii widza na centralnych postaciach. To ich dzia\u0142ania s\u0105 o\u015brodkiem \u017cywej akcji i \u017ar\u00f3d\u0142em emocji, zaskocze\u0144, wra\u017ce\u0144, ale i wzorcem postawy. Gdy \u0107wier\u0107 wieku po filmie Penna podobne sympatie uzyskali bohaterowie Urodzonych morderc\u00f3w <\/em>(1994)  Olivera Stone\u2019a , kroniki kryminalne na obu p\u00f3\u0142kulach odnotowa\u0142y zastraszaj\u0105c\u0105 liczb\u0119 zab\u00f3jstw inspirowanych zbrodniami Mickey\u2019a i Mallory.<\/p>\n\n\n\n

W zasadzie mo\u017cna by w tym miejscu swobodnie sparafrazowa\u0107 s\u0142ynn\u0105 sentencj\u0119 Platona Kultura przynosi tak\u017ce zwyci\u0119stwo, cho\u0107 zwyci\u0119stwo czasem obni\u017ca kultur\u0119<\/em> i zapyta\u0107, czy zwyci\u0119stwa, kt\u00f3rych obrazy przynosi nam film nie obni\u017caj\u0105 kultury.<\/em> Pytanie jednak wydaje si\u0119 retoryczne, a odpowied\u017a nieuchronnie zosta\u0142aby uwik\u0142ana w moralistyk\u0119 nie najwy\u017cszych lot\u00f3w. W kontek\u015bcie podj\u0119tej w tym szkicu tematyki, warto postawi\u0107 inne pytanie. Zastan\u00f3wmy si\u0119 raczej, czy s\u0142owo \u201ezwyci\u0119stwo\u201d, z jego odniesieniami do archetyp\u00f3w \u015br\u00f3dziemnomorskiej i judeochrze\u015bcija\u0144skiej kultury, jest  w pe\u0142ni adekwatne jako termin okre\u015blaj\u0105cy rzeczywisty sens zwie\u0144czenia dzia\u0142a\u0144 bohatera? Mo\u017ce zasadne by\u0142oby rozr\u00f3\u017cnienie s\u0142\u00f3w: zwyci\u0119stwo<\/em> i wygrana<\/em>? Wygra\u0107 mo\u017cna sportow\u0105 walk\u0119, pojedynek, rozgrywki, bitw\u0119, mo\u017cna te\u017c wygrywa\u0107 w rozmaitych grach; czasami m\u00f3wimy o wygrywaniu z losem. S\u0142owo wygrywa\u0107 <\/em>niesie ze sob\u0105 pewien powiew hazardu, po\u015brednio akcentuje szcz\u0119\u015bliwy przypadek, czy \u2013  jak mawia si\u0119 potocznie \u2013  \u201efart\u201d. Nie zawsze jednak ten, kto wygra\u0142 naprawd\u0119 jest zwyci\u0119zc\u0105 i nie chodzi tu tylko o niuanse takich zwyci\u0119stw, jak cho\u0107by Pyrrusowe.<\/p>\n\n\n\n

Zwyci\u0119stwo oznacza nie tylko pokonanie przeciwnika. Dwuznaczno\u015b\u0107 wygranej<\/em> \u015bwietnie rozumia\u0142o pokolenie wojenne i dawa\u0142o temu wyraz w postawie i w publicystyce.
W zwyci\u0119stwo wpisana jest wygrana nie tylko z w\u0142asn\u0105 s\u0142abo\u015bci\u0105 fizyczn\u0105 czy l\u0119kiem, ale tak\u017ce z w\u0142asn\u0105 s\u0142abo\u015bci\u0105 moraln\u0105 i duchow\u0105, z pokus\u0105 nierycerskiej gry,  pych\u0105,  ch\u0119ci\u0105 rywalizacji za ka\u017cd\u0105 cen\u0119, pokus\u0105 rozp\u0142yni\u0119cia si\u0119  celu walki w nienawi\u015bci do tego, kto stoi po drugiej stronie barykady. Prawdziwy zwyci\u0119zca nigdy nie jest omnipotentny, bywa \u017ce nie mo\u017ce nawet uratowa\u0107 \u017cycia tych, kt\u00f3rych kocha, czy za kt\u00f3rych czuje si\u0119 odpowiedzialny, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o odmianie ich losu. Omnipotencja to cecha bohater\u00f3w komiks\u00f3w, obca nie tylko mitycznym herosom, a nawet bogom.<\/p>\n\n\n\n

W filmie mity o zwyci\u0119skim Herkulesie oderwa\u0142y si\u0119 od swojego \u017ar\u00f3d\u0142a, swobodnie zmiesza\u0142y w\u0105tki mit\u00f3w greckich i rzymskich, Heraklesa i Herkulesa. Filmy te osadzi\u0142y swojego bohatera w skonwencjonalizowanych strukturach przygodowej opowie\u015bci. Omnipotencja bohatera zar\u00f3wno w animacji, jak i w filmach fabularnych, wymaga\u0142a coraz bardziej wymy\u015blnego umotywowania, dlatego elementy magiczne, religijne i szeroko rozumiane  fantastyczne zmiesza\u0142y si\u0119 ze sob\u0105 w taki spos\u00f3b, i\u017c filmowa opowie\u015b\u0107 stawa\u0142a si\u0119 coraz bardziej odleg\u0142a od wszelkich archetyp\u00f3w \u015br\u00f3dziemnomorskiej kultury.<\/p>\n\n\n\n

Tymczasem grecki mit o Heraklesie wyra\u017anie pokazywa\u0142 proces, w kt\u00f3rym zwyci\u0119stwo \u2013  zawsze wymagaj\u0105ce pokonania hybris<\/em>, a nie jej ugruntowania \u2013 splata si\u0119 ze zr\u0119bami to\u017csamo\u015bci budowanej poprzez pokorne uczenie si\u0119 siebie w zmaganiu z przeciwno\u015bciami
i kl\u0119skami o apokaliptycznych rozmiarach[3]<\/sup><\/a>. Kino wyj\u0119\u0142o z g\u0142\u0119bokiego kontekstu tego mitu jedynie takie atrybuty jak na przyk\u0142ad wrodzona si\u0142a, pewien charyzmat i wzi\u0119cie u dam,
z czego nie mog\u0142o wynikn\u0105\u0107 nic dobrego dla kultury poszukuj\u0105cej prawdziwego zwyci\u0119stwa
i \u015bcie\u017cek do niego wiod\u0105cych. Zatrzymajmy si\u0119 chwil\u0119 przy kilku postaciach filmowych, kt\u00f3rych nie prowadz\u0105 meandry akcji, zmuszaj\u0105cej  do ustawicznego wygrywania. Mowa tu b\u0119dzie o trzech modelowych bohaterach, kt\u00f3rzy zwyci\u0119sko przeszli \u201eHeraklesowe pr\u00f3by\u201d
i poprzez nie ukszta\u0142towali lub dope\u0142nili w\u0142asn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Dziewi\u0119\u0107 dni \u2013 dziewi\u0119\u0107 bram<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dziewi\u0105ty Dzie\u0144<\/em> (2005)[4]<\/sup><\/a> Volkera Schl\u00f6ndorffa lu\u017ano nawi\u0105zuje do wi\u0119ziennego dziennika luksemburskiego ksi\u0119dza katolickiego Jeana Bernarda, osadzonego za antynazistowskie wypowiedzi w ciesz\u0105cym si\u0119 z\u0142\u0105 s\u0142aw\u0105 Bloku Ksi\u0119\u017cy w Dachau. Umieszczonych w nim wi\u0119\u017ani\u00f3w traktowano ze szczeg\u00f3lnym okrucie\u0144stwem, a uwi\u0119ziono tam a\u017c trzy tysi\u0105ce duchownych r\u00f3\u017cnych wyzna\u0144, w tym wielu Polak\u00f3w, dzi\u015b uznanych za b\u0142ogos\u0142awionych w\u015br\u00f3d konsekrowanych m\u0119czennik\u00f3w II wojny \u015bwiatowej. Ojca Bernarda w scenariuszu filmu zast\u0119puje fikcyjny Abb\u00e9 Henri Kremer(Ulrich Matthes). Jest on \u015bwiadkiem niewyobra\u017calnych form przemocy, jak ukrzy\u017cowanie polskiego katolickiego ksi\u0119dza w koronie z drutu kolczastego. Podczas ci\u0119\u017ckiej choroby (prawdopodobnie tyfusu) Kremer zbiera do naczynia wolno kapi\u0105ce z rury krople wody. Na dolnej pryczy, prosz\u0105c o wod\u0119 umiera wsp\u00f3\u0142wi\u0119zie\u0144, r\u00f3wnie chory przyjaciel.. Ksi\u0105dz nie przyznaje si\u0119 do jej posiadania, zach\u0142annie wypija to, co zebra\u0142 \u2013 dodajmy, \u017ce s\u0105 tego \u015bladowe ilo\u015bci. Niespodziewanie Kremer  zostaje zwolniony z obozu. Po przybyciu do domu okazuje si\u0119, \u017ce to zwolnienie nie oznacza ko\u0144ca kary, ani nawet jej \u201ezwyczajnego\u201d zawieszenia. Maj\u0105cy rozleg\u0142e rodzinne koneksje i nienagann\u0105 opini\u0119 moraln\u0105 Kremer ma dziewi\u0119\u0107 dni na przekonanie antynazistowskiego biskupa Luksemburga, by ten podpisa\u0142 list poparcia dla hitlerowskich Niemiec \u2013 dotycz\u0105cy m.in. kwestii \u017cydowskiej. Zadanie jest wyj\u0105tkowo trudne, gdy\u017c biskup zamkn\u0105\u0142 si\u0119 w klauzurowym zakonie i nie kontaktuje si\u0119 z zewn\u0119trznym  \u015bwiatem.<\/p>\n\n\n\n

Opiekunem tej dziewi\u0119ciodniowej misji, kt\u00f3rej rzeczywistym celem ma by\u0107 roz\u0142am mi\u0119dzy stolic\u0105 apostolsk\u0105 a ko\u015bcio\u0142em Luksemburga, staje si\u0119 gestapowiec, untersturmf\u00fchrer<\/em> Gebhardt (August Diehl), by\u0142y katolicki kleryk. Jego pr\u00f3by wp\u0142ywania na Kremera maj\u0105 trzy fazy: przewrotn\u0105 perswazj\u0119 pod pozorami przyja\u017ani, etap r\u00f3wnie perwersyjnych teologicznych dysput, wi\u0105\u017c\u0105cych krzy\u017c i swastyk\u0119, a\u017c wreszcie jawn\u0105 przemoc i szanta\u017c moralny. Bo je\u015bli Kremer ukryje si\u0119, zamiast wr\u00f3ci\u0107 do obozu, ka\u017cdy duchowny w Dachau, pochodz\u0105cy z Luksemburga, zginie. Szanta\u017c odnosi si\u0119 te\u017c do rodziny ksi\u0119dza, w tym do jego brzemiennej siostry (jakkolwiek ten drugi w\u0105tek los rozwi\u0105\u017ce w spos\u00f3b korzystny dla rodziny Kremer\u00f3w). Kremer przechodzi ci\u0119\u017ck\u0105 pr\u00f3b\u0119, ostatecznie odrzucaj\u0105c propozycj\u0119. Szanta\u017c ma tutaj dwa poziomy, gdy\u017c Gebhardt jest szanta\u017cowany przez swoich zwierzchnik\u00f3w,  jednak on swoj\u0105 pr\u00f3b\u0119 przegrywa, lub nie podejmuje walki (czego widz nigdy si\u0119 nie dowie). Je\u015bli oficer nie przekona Kremera, dalsz\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 b\u0119dzie pe\u0142ni\u0142 w jednym z oboz\u00f3w \u015bmierci na wschodzie. W ostatnich scenach widzimy ksi\u0119dza w obozowym pasiaku, jak w symbolicznym ge\u015bcie solidarno\u015bci dzieli mi\u0119dzy wi\u0119\u017ani\u00f3w przywiezion\u0105 \u017cywno\u015b\u0107. Na stole le\u017c\u0105 mikroskopijne kawa\u0142ki, ale najwi\u0119ksze znaczenie ma tu wyra\u017cenie warto\u015bci wsp\u00f3lnego do\u015bwiadczenia. Dalszych los\u00f3w Gebhardta nie poznajemy, czyli akcja rozpina si\u0119 w gruncie rzeczy mi\u0119dzy r\u00f3wnie symbolicznym zaw\u0142aszczeniem odrobiny wody oraz podzieleniem si\u0119 okruchami chleba i skrawkami w\u0119dliny.<\/p>\n\n\n\n

Wszystkie pr\u00f3by, kt\u00f3re przechodzi Kremer, wydaj\u0105 si\u0119 z g\u00f3ry skazane na przegran\u0105, jak przegrana jest \u201epr\u00f3ba wody\u201d z ekspozycji filmu. Mo\u017cna by pochopnie powiedzie\u0107, \u017ce Kremer ponosi kl\u0119sk\u0119 podczas choroby i \u017ce wszystkie wysi\u0142ki, kt\u00f3re podejmuje p\u00f3\u017aniej wynikaj\u0105 tylko z poczucia winy. Mo\u017cna by te\u017c rozmy\u0107 najwa\u017cniejsze problemy tego filmu w schematycznych podsumowaniach, akcentuj\u0105cych \u201ehumanistyczne\u201d przes\u0142anie tego filmu i \u201emoralne zwyci\u0119stwo\u201d Kremera, co najcz\u0119\u015bciej oznacza zwyci\u0119stwo nie wiadomo kogo (papierowej lub celuloidowej postaci) i nie wiadomo na czym polegaj\u0105ce. Je\u017celi zredukujemy problem do heglowskiego schematu tragicznego wyboru bez dobrego rozwi\u0105zania, r\u00f3wnie\u017c nie wyci\u0105gniemy z tej opowie\u015bci \u017cadnych istotnych znacze\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Bardziej zasadne b\u0119dzie pytanie o to, o co naprawd\u0119 toczy si\u0119 gra mi\u0119dzy Kremerem
a Gebhardtem i zastanowienie nad tym, co nazwa\u0107 zwyci\u0119stwem, a co kl\u0119sk\u0105. Najwa\u017cniejszy dla filmowej historii staje si\u0119 bowiem fakt, \u017ce mamy tu do czynienia z bohaterem nie\u015bwiadomym swojej si\u0142y. Wobec tego nie potrafi on jej wykorzysta\u0107, a nast\u0119pnie zostaje poddany serii pr\u00f3b. Pr\u00f3by te zaczynaj\u0105 si\u0119 jeszcze przed obozem, a tytu\u0142owy dziewi\u0105ty dzie\u0144 przepustki przynosi pr\u00f3b\u0119 najtrudniejsz\u0105 z dotychczasowych, jakkolwiek nigdzie nie jest powiedziane, \u017ce ostatni\u0105[5]<\/sup><\/a>. W swej najg\u0142\u0119bszej warstwie  mit o Heraklesie opowiada\u0142 tak\u017ce i o boskim pierwiastku w cz\u0142owieku, kt\u00f3ry mo\u017ce zrobi\u0107 z niego zar\u00f3wno dobry, jak i z\u0142y u\u017cytek. Przed Heraklesem sta\u0142o najtrudniejsze zadanie \u2013  zadanie zintegrowania tego, co boskie i tego, co ludzkie, oraz tego, co p\u0142ynie z natury z tym, co metafizyczne. Ani \u201emaczuga\u201d czy \u201elwia sk\u00f3ra\u201d ani wiara w to, \u017ce bogowie z niebios pomog\u0105 w zmaganiach ze spotwornia\u0142\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, nie mog\u0142y tu pom\u00f3c. Pomaga\u0142o jedynie przyj\u0119cie okre\u015blonej postawy wobec rzeczywisto\u015bci i \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce nie zawsze mo\u017cna dynamicznie na ni\u0105 wp\u0142ywa\u0107. Harmonia walki i pokory, aktywizmu i rozwa\u017cnego wycofania, epikurejskiej rado\u015bci \u017cycia i pokuty, dojrza\u0142ej rozwagi i m\u0142odzie\u0144czej brawury stawa\u0142a si\u0119 z\u0142otym \u015brodkiem dla odniesienia rzeczywistego zwyci\u0119stwa.<\/p>\n\n\n\n

Przed pr\u00f3bami nie do ud\u017awigni\u0119cia dla cz\u0142owieka kap\u0142a\u0144stwo Kremera jest swego rodzaju profesj\u0105: najwyra\u017aniej ukochan\u0105, wybran\u0105 \u015bwiadomie, cenion\u0105 i piel\u0119gnowan\u0105. I nie chodzi tutaj o to, \u017ce wspomniana \u201epr\u00f3ba wody\u201d cokolwiek  \u201edemaskuje\u201d, \u017ce wskazuje na \u201ebraki prawdziwego powo\u0142ania\u201d, bo tak nie jest. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce przegrana nadaje ludzkie rysy komu\u015b, kto jako heros przesta\u0142by by\u0107 kap\u0142anem i cz\u0142owiekiem. Pr\u00f3ba dope\u0142nia to\u017csamo\u015b\u0107 Kremera i jako ksi\u0119dza, i jako cz\u0142owieka; daje mu co\u015b, bez czego jego pos\u0142uga by\u0142aby nic nie warta, nieprawdziwa w swej najg\u0142\u0119bszej istocie. Krytyka zwraca\u0142a uwag\u0119 na fakt, \u017ce Dziewi\u0105ty Dzie\u0144<\/em> zawiera r\u00f3wnie\u017c najpi\u0119kniejsze opisy kap\u0142a\u0144stwa, jakie kiedykolwiek zosta\u0142y przedstawione na ekranie, np. grup\u0119 um\u0119czonych ksi\u0119\u017cy koncelebruj\u0105cych msz\u0119 \u015bwi\u0119t\u0105 i wykorzystuj\u0105cych ukryte sk\u00f3rki chleba. W \u015bwiecie pe\u0142nym hybryd i centaur\u00f3w obrona tego co najprostsze i najs\u0142absze staje si\u0119 najwa\u017cniejsz\u0105 pr\u00f3b\u0105 to\u017csamo\u015bci i to ona sakralizuje to, co w przeciwnym wypadku by\u0142oby tylko martwym rytua\u0142em, sentymentaln\u0105 lub przypadkowo ocalon\u0105  pami\u0105tk\u0105 sprzed dw\u00f3ch tysi\u0119cy lat.<\/p>\n\n\n\n

Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce to przecie\u017c kult heros\u00f3w \u2013 aryjskich nadludzi, wiecznych zwyci\u0119zc\u00f3w, podobny w swej istocie do mrzonek ze wsp\u00f3\u0142czesnych film\u00f3w o \u201eherkulesopodobnych\u201d bohaterach, buduje w tym filmie potworn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107.  By\u0107 mo\u017ce ksi\u0105dz Kremer nigdy nie by\u0142 bli\u017cej swoich podopiecznych ni\u017c w tej chwili, gdy w gor\u0105czce, chorobie, \u015bmiertelnej trwodze i poni\u017ceniu odkrywa\u0142 ludzk\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107 i mierzy\u0142 si\u0119 z do\u015bwiadczeniem niedost\u0119pnym dla niego jako urodzonego pod szcz\u0119\u015bliw\u0105 gwiazd\u0105 przedstawiciela  luksemburskiej elity. Zar\u00f3wno dla chrze\u015bcija\u0144skiej tradycji, jak i dla tego, co najbardziej archetypowe w greckim micie, prawdziwie zwyci\u0119skie bohaterstwo zaczyna si\u0119 od takiej w\u0142a\u015bnie konfrontacji i od uznania ludzkiej s\u0142abo\u015bci. Dla obu tych tradycji cz\u0142owiek prawdziwy to cz\u0142owiek s\u0142aby
i kruchy, zdolny zbli\u017ca\u0107 si\u0119 do tego, co boskie przez ruchomy horyzont transgresji. Cz\u0142owiek ten ani nie daje si\u0119 zniszczy\u0107 poczuciu bezradno\u015bci i niemo\u017cno\u015bci, zwi\u0105zanych z jego natur\u0105
i natur\u0105 ludzkiego \u015bwiata, ani nie tworzy iluzji zbli\u017cania si\u0119 do boskiej natury w aktach spektakularnego heroizmu.<\/p>\n\n\n\n

Przekroczenie bariery ludzkich determinacji w filmie Dziewi\u0105ty dzie\u0144 <\/em>to specyficzny akt wyboru, w kt\u00f3rym cz\u0142owiek odnosi paradoksalne zwyci\u0119stwo nad tym wszystkim, co ogranicza jego wyb\u00f3r. Paradoks polega na tym, \u017ce pokusa spektakularnego (dzi\u015b powiedzieliby\u015bmy: \u201efilmowego\u201d) heroizmu zostaje pokonana. Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry pozornie nie ma ju\u017c nic do podzielenia, dzieli si\u0119 z drugim nico\u015bci\u0105, brakiem, upokorzeniem prze\u017cywanymi we wsp\u00f3lnocie, bo ju\u017c wie, ju\u017c tego do\u015bwiadczy\u0142, \u017ce kl\u0119sk\u0105 jest pr\u00f3ba zostawienia sobie jednej kropli, kt\u00f3rej nie ma wsp\u00f3\u0142cierpi\u0105cy i r\u00f3wnie zdeterminowany cz\u0142owiek. Nie chodzi
o wznios\u0142e s\u0142owa tylko o \u017cywe do\u015bwiadczenie tego, \u017ce wszystkie pr\u00f3by ocalenia drobin dla siebie uruchamiaj\u0105 spiral\u0119 l\u0119ku, kt\u00f3ra powoli znosi granic\u0119 mi\u0119dzy ofiar\u0105 a jej r\u00f3wnie wystraszonym katem. Tak kszta\u0142tuje si\u0119 dojrza\u0142a to\u017csamo\u015b\u0107 cz\u0142owieka, znaj\u0105cego w\u0142asne ograniczenia i \u015bwiadomego faktu, i\u017c \u201emoc\u201d ma te same \u017ar\u00f3d\u0142a, co i s\u0142abo\u015b\u0107. Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry zwyci\u0119sko przeszed\u0142 swoje \u201edwana\u015bcie prac\u201d, tak samo stara si\u0119 chroni\u0107 \u017cycie, ale to \u017cycie ma ju\u017c dla niego inny, nie biologiczny, cho\u0107 r\u00f3wnie konkretny i namacalny wymiar.<\/p>\n\n\n\n

Wybitny czeski fenomenolog, dysydent Jan Pato\u010dka, w niedocenionej u nas ksi\u0105\u017cce kre\u015bli obraz takiego zwyci\u0119stwa jako zdolno\u015bci do budowania wsp\u00f3lnoty na ruinach wcze\u015bniejszego \u015bwiata. \u015awiat ten nie przetrwa\u0142 tej samej pr\u00f3by, kt\u00f3r\u0105 musz\u0105 ud\u017awign\u0105\u0107 jednostki rozumiej\u0105ce istot\u0119 tego upadku, trwaj\u0105cego tak\u017ce po wojnie. Filozof m\u00f3wi o \u201esolidarno\u015bci zachwianych\u201d, rozumiej\u0105c przez to solidarno\u015b\u0107 tych, kt\u00f3rzy potrafi\u0105 zrozumie\u0107, o co chodzi w \u017cyciu i \u015bmierci, a tym samym w dziejach. \u017be dzieje s\u0105 konfliktem samego  g o \u0142 e g o  \u017c y c i a, sp\u0119tanego strachem, z  \u017cyciem na szczycie, kt\u00f3re nie planuje przysz\u0142ych powszednich dni, lecz widzi jasno, \u017ce dzie\u0144 powszedni, jego \u017cycie i pok\u00f3j maj\u0105 sw\u00f3j kres. Tylko ten, kto potrafi to zrozumie\u0107, kto jest zdolny do nawr\u00f3cenia, do metanoi, jest cz\u0142owiekiem duchowym<\/em>[6]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

\u201eSolidarno\u015b\u0107 zachwianych\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W\u015br\u00f3d z\u0142o\u017conych w\u0105tk\u00f3w i problem\u00f3w filmu Agnieszki Holland W ciemno\u015bci <\/em>(2012), szczeg\u00f3lnie istotny dla naszych rozwa\u017ca\u0144 pozostaje w\u0105tek g\u0142\u00f3wnego bohatera. Trzydziestoletni Leopold Socha (Robert Wi\u0119ckiewicz) jest pracownikiem lwowskich \u201ewodoci\u0105g\u00f3w\u201d. \u201ePoldek to typowy lwowski batiar. Wcze\u015bnie zosta\u0142 sierot\u0105, wychowywa\u0142a go ulica. Ba\u0142aka\u0142, czyli m\u00f3wi\u0142 lwowsk\u0105 gwar\u0105. Sam przyznawa\u0142, \u017ce jest zwyk\u0142ym przest\u0119pc\u0105, przesta\u0142 chodzi\u0107 do ko\u015bcio\u0142a, trzy razy siedzia\u0142 w wi\u0119zieniu. O jego napadzie na bank rozpisywa\u0142a si\u0119 lwowska prasa. Zrobi\u0142 podkop pod budynek, a \u0142upy ukry\u0142 w kana\u0142ach. Wpad\u0142, bo mia\u0142 za d\u0142ugi j\u0119zyk. Ustatkowa\u0142 si\u0119, gdy o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Magdalen\u0105 \u2013 przez ca\u0142e \u017cycie nazywan\u0105 Wand\u0105. Razem wychowywali c\u00f3rk\u0119 Stefani\u0119\u201d[7]<\/sup><\/a>. Tak wygl\u0105da\u0142y realia \u017cycia pierwowzoru filmowego Sochy, zrekonstruowane przez dziennikark\u0119. W filmie wi\u0119zienna przesz\u0142o\u015b\u0107 zostaje wspomniana poprzez poboczny w\u0105tek.<\/p>\n\n\n\n

Filmowy Poldek  przypadkowo spotyka w kana\u0142ach kilku \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 zrobi\u0107 podkop z  baraku. \u017bydzi przygotowuj\u0105 si\u0119 do ewakuacji swoich bliskich w momencie spodziewanej likwidacji getta. W punkcie wyj\u015bcia Poldek i jego kolega dostrzegaj\u0105 w tej sytuacji szans\u0119 \u0142atwego zarobku. Nie bez znaczenia jest tu pokusa kontrolowania sytuacji w \u015bwiecie, w kt\u00f3rym wszystko znalaz\u0142o si\u0119 poza kontrol\u0105. Poldek niebezpodstawnie che\u0142pi si\u0119 tym, \u017ce \u201ezna kana\u0142y lepiej ni\u017c w\u0142asn\u0105 bab\u0119\u201d. Sytuacja jest trudna nie tylko z uwagi na realia hitlerowskiej okupacji: Polacy nie ufaj\u0105 \u017bydom, \u017bydzi Polakom, w\u0142a\u015bciwie nikt nikomu nie ufa (nawet \u017cona Sochy miewa w tej materii kryzysy). W\u015br\u00f3d ratowanych \u017byd\u00f3w nie ma jednolitych postaw, nie ma zgody, solidarno\u015bci, poczucia wsp\u00f3lnoty, lojalno\u015bci. Po obu stronach s\u0105 cechy wsp\u00f3lne \u015bwiata, kt\u00f3ry pogr\u0105\u017ca si\u0119 w chaosie, wyzwala kompulsywny erotyzm, neurotyczne zachowania, u\u0142atwia przyj\u0119cie regu\u0142 patologicznej rzeczywisto\u015bci. Stopniowo ro\u015bnie skala trudno\u015bci przedsi\u0119wzi\u0119cia, mno\u017c\u0105 si\u0119 dramatyczne sytuacje i zagro\u017cenia. Nikt nie jest w stanie przewidzie\u0107, \u017ce splot okoliczno\u015bci, zawi\u0105zany w chwili przypadkowego spotkania, utworzy zupe\u0142nie inny rodzaj \u201ewarkocza\u201d ni\u017c planuj\u0105 to zar\u00f3wno ratuj\u0105cy si\u0119 przed \u015bmierci\u0105 mieszka\u0144cy getta, jak i dwaj lwowscy kanalarze.<\/p>\n\n\n\n

Problem kl\u0119ski i zwyci\u0119stwa nie daje si\u0119 tu zredukowa\u0107 do \u201eHerkulesowych pr\u00f3b\u201d samego g\u0142\u00f3wnego bohatera. Do\u015bwiadcza on pr\u00f3by, jak\u0105 przechodzi ca\u0142a wielonarodowa, wieloetniczna i wieloreligijna spo\u0142eczno\u015b\u0107 lwowska  pod hitlerowsk\u0105 okupacj\u0105. Ta wie\u017ca Babel w ka\u017cdej chwili mo\u017ce pogrzeba\u0107 jej mieszka\u0144c\u00f3w, ale mo\u017ce te\u017c zbudowa\u0107 sytuacj\u0119, 
w kt\u00f3rej pomimo tego, \u017ce wszyscy m\u00f3wi\u0105 r\u00f3\u017cnymi j\u0119zykami, rozumiej\u0105 si\u0119 \u201ew ciemno\u015bci\u201d wojny i zbudowane w\u00f3wczas porozumienie mo\u017ce wyznacza\u0107 rzeczywisty kres wojennego szale\u0144stwa. By\u0107 mo\u017ce nigdy wcze\u015bniej nie uda\u0142o si\u0119 pokaza\u0107 na ekranie tego fenomenu.<\/p>\n\n\n\n

Holland \u015bwietnie pokazuje, \u017ce pr\u00f3by ocalenia \u017cycia innych ludzi nie zostaj\u0105 uwie\u0144czone sukcesem wtedy, gdy towarzyszy im nadludzka si\u0142a, niezwyk\u0142y spryt i wr\u0119cz fantastyczne zdolno\u015bci oraz seria \u201efilmowych\u201d szcz\u0119\u015bliwych zbieg\u00f3w okoliczno\u015bci. Lwowski batiar z lat hitlerowskiej zawieruchy staje si\u0119 tutaj Heraklesem wtedy, gdy przestaje szuka\u0107 swojego miejsca na totalitarnej spo\u0142ecznej drabinie o ma\u0142y szczebel wy\u017cej od zepchni\u0119tych na samo dno; kiedy rezygnuje ze wspinaczki po ludziach wykluczonych, przejmuj\u0105c za nich odpowiedzialno\u015b\u0107. Kana\u0142y Lwowa zamieniaj\u0105 si\u0119 w tym filmie w labirynt, kt\u00f3rego opuszczenie nie jest mo\u017cliwe, dzi\u0119ki samej znajomo\u015bci topografii i obecno\u015bci przewodnika. Minotaurem nie jest tu  \u017caden Niemiec, kolaboruj\u0105cy Polak czy poluj\u0105cy na \u017byd\u00f3w Ukrainiec. Hybryda, kt\u00f3ra musi zosta\u0107 pokonana, jest tkwi\u0105c\u0105 w cz\u0142owieku luk\u0105 w to\u017csamo\u015bci, upchan\u0105 iluzjami, fa\u0142szywymi wyobra\u017ceniami na temat samego siebie, \u015brodowiskowymi mitami. W takim \u015bwiecie kl\u0119sk\u0105 (czyli pogr\u0105\u017ceniem w wiecznym l\u0119ku) jest potraktowanie regu\u0142 chorego \u015bwiata jako \u201eczystej prawdy\u201d, podyktowanej zdrowym rozs\u0105dkiem i potraktowanie ich przyj\u0119cia jako gwarancji ocalenia. Nie ma \u017cadnego znaczenia, czy do tych regu\u0142 zalicza si\u0119 w danym momencie ponury naturalizm, tak zwane prawa rynku, wi\u0119zienn\u0105 grypser\u0119  czy mo\u017ce obraz \u015bwiata z sentymentalnych film\u00f3w. Pokonane musi zosta\u0107 to, co wci\u0105\u017c odradza \u201ecywilizowane niewolnictwo\u201d i przynosi wojn\u0119 w nowej postaci.<\/p>\n\n\n\n

Przedstawiona w filmie Holland katastrofa moralna i cywilizacyjna, osi\u0105ga sw\u00f3j najciemniejszy punkt wtedy, kiedy cz\u0142owiek zredukowany do statusu tropionej zwierzyny ucieka przed \u201emy\u015bliwymi\u201d, ale nie stara si\u0119 wyrazi\u015bcie od nich odr\u00f3\u017cni\u0107. Nie troszczy si\u0119 o bliskich, zdradza zaufanie, zabija, handluje ludzkim \u017cyciem lub traktuje w\u0142asne \u017cycie jako maj\u0105cy swoj\u0105 cen\u0119 towar. Na prawach opisanego ju\u017c paradoksu, to ten w\u0142a\u015bnie ciemny punkt w staje si\u0119 w tej filmowej opowie\u015bci punktem inicjacyjnym, szans\u0105 wydobycia si\u0119 z egzystencjalnej matni \u2013 pu\u0142apki zastawionej przez wroga, kt\u00f3ry mo\u017ce, ale nie musi mie\u0107 twarzy hitlerowca, nosi\u0107 konkretnego munduru i prawdziwego pistoletu. W tym punkcie toczy si\u0119 wojna wszystkich przeciwko wszystkim, tu kr\u00f3luj\u0105 naga zawi\u015b\u0107, uog\u00f3lniona zach\u0142anno\u015b\u0107 pozbawiona wyrazistego \u201eobiektu pragnienia\u201d, odbita zar\u00f3wno w seksualnych obsesjach, pragnieniu biologicznego prze\u017cycia za ka\u017cd\u0105 cen\u0119, jak i w absurdalnej \u017c\u0105dzy wzbogacenia w cieniu \u015bmierci. Zadawnione resentymenty, nieuleczone traumy zostaj\u0105 zwielokrotnione przez rzeczywisto\u015b\u0107 jak z sennego koszmaru. Wspomniany ciemny punkt nie jest punktem \u201emagicznym\u201d, a zmiana po prze\u017cyciu tak ekstremalnego do\u015bwiadczenia nie jest w \u017caden spos\u00f3b przes\u0105dzona. Ten, kto j\u0105 naprawd\u0119 przejdzie, ma szans\u0119 nauczy\u0107 si\u0119 na nowo odczuwa\u0107 wstyd i prze\u017cywa\u0107 g\u0142\u0119boko ludzk\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119. Solidarno\u015b\u0107, mi\u0142o\u015b\u0107 i szacunek do \u017cycia, rado\u015b\u0107 z jego trwania wyrastaj\u0105 tylko na takim gruncie i tylko one daj\u0105 szans\u0119 na to, by wojna naprawd\u0119 zako\u0144czy\u0142a si\u0119 w dniu kapitulacji wroga.<\/p>\n\n\n\n

Kl\u0119ska niedope\u0142nionego cz\u0142owiecze\u0144stwa mo\u017ce wi\u0119c sta\u0107 si\u0119 zwyci\u0119stwem prawdy o cz\u0142owieku. Tak\u017ce i w filmie Holland  prawda prze\u017cywana we wsp\u00f3lnocienie ma w sobie nic z naturalistycznego odkrywania biologicznych i spo\u0142ecznych determinacji. W tej filmowej opowie\u015bci nies\u0142ychanie wyrazisty staje si\u0119 punkt, w kt\u00f3rym wsp\u00f3lnota s\u0142abych i poni\u017conych przestaje by\u0107 sum\u0105 kolektywnego l\u0119ku, frustracji, agresji i prowadzi do wyj\u015bcia poza te determinanty. To w tym najciemniejszym punkcie kana\u0142\u00f3w Socha podzieli do\u015bwiadczenie tropionej zwierzyny, dr\u017c\u0105cej o swoje \u201em\u0142ode\u201d, poczuje si\u0119 \u201eojcem\u201d dziecka urodzonego
w kanale i przestanie by\u0107 tylko drobnym cwaniakiem. Nie zdo\u0142a uratowa\u0107 niemowl\u0119cia, ale zwyci\u0119stwem jego i ukrywaj\u0105cych si\u0119 ludzi b\u0119dzie odst\u0105pienie od os\u0105du i ostracyzmu, opieka nad dzieciob\u00f3jczyni\u0105 na r\u00f3wnych prawach z opiek\u0105 nad wzorow\u0105 matk\u0105. Czy ma racj\u0119 Pawe\u0142 J\u0119drzejewski pisz\u0105c, \u017ce w filmie brakuje opisanych w pami\u0119tnikach ocalonej w\u00f3wczas Krysi Chiger, wyra\u017conych wprost przez rzeczywistego Soch\u0119, motyw\u00f3w ekspiacyjnych[8]<\/sup><\/a>?<\/p>\n\n\n\n

W jednym z najciekawszych esej\u00f3w na temat wojennego do\u015bwiadczenia przywo\u0142ywany fenomenolog, Jan Pato\u010dka pisze o wojnie jako spektaklu nienawi\u015bci, kt\u00f3ry potrafi przetrwa\u0107 jej kres, o ile nie nast\u0105pi prawdziwe spotkanie r\u00f3wnie przegranych stron na wsp\u00f3lnych ruinach ca\u0142ej wcze\u015bniejszej rzeczywisto\u015bci. Filozof pyta, czy stopniowa eliminacja jawnego, systematycznego wojennego terroru oznacza \u201edemobilizacj\u0119\u201d czy permanentno\u015b\u0107 wojny, przyjmuj\u0105cej nowe, podst\u0119pne formy, wykorzystuj\u0105cej  tak zwane \u015brodki pokojowe:<\/p>\n\n\n\n

\u201eWojna ukazuje tutaj swoje oblicze pokojowe \u2013 oblicze cynicznej demoralizacji, apelu do woli \u017cycia i posiadania. Ludzko\u015b\u0107 staje si\u0119 ofiar\u0105 rozp\u0119tanej raz wojny, tzn. pokoju i dnia; pok\u00f3j, dzie\u0144 licz\u0105 na \u015bmier\u0107 jako \u015brodek kra\u0144cowego braku ludzkiej wolno\u015bci, jako na okowy przed kt\u00f3rymi ludzie zamykaj\u0105 oczy […] strach przykuwa ludzi do \u017cycia i najbardziej czyni go podatnym na manipulacj\u0119.[…] Dzisiejsz\u0105 form\u0105 wojny jest \u00f3w po\u0142owiczny pok\u00f3j, w kt\u00f3rym przeciwnicy mobilizuj\u0105 siebie i licz\u0105 si\u0119 z mobilizacj\u0105 tego drugiego. R\u00f3wnie\u017c i ta wojna ma sw\u00f3j front i swoje sposoby palenia, niszczenia, pozbawiania ludzi perspektyw, obchodzenia si\u0119 z nimi jak z materia\u0142em Si\u0142y, kt\u00f3ra si\u0119 wyzwala. [\u2026] Zrozumie\u0107, \u017ce to  t u t a j  jest miejsce, w kt\u00f3rym rozgrywa si\u0119 w\u0142a\u015bciwy dramat wolno\u015bci \u2013 wolno\u015b\u0107 nie nastaje dopiero potem<\/em>, kiedy walka jest zako\u0144czona, lecz ma swoje miejsce w\u0142a\u015bnie w niej \u2013 oto jest punctum saliens<\/em>, wa\u017cne wzniesienie, z kt\u00f3rego mo\u017cna obj\u0105\u0107 spojrzeniem pole bitwy. \u017be ci, kt\u00f3rzy s\u0105 wystawieni na nacisk Si\u0142y, s\u0105 wolni, wolniejsi od tych, kt\u00f3rzy na razie siedz\u0105 na ty\u0142ach i czujnie wyczekuj\u0105, czy i kiedy r\u00f3wnie\u017c na nich przyjdzie kolej”[9]<\/sup><\/a>.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

Gra z Doktorem \u015amierci\u0105<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Scenariusz \u015amierci i dziewczyny<\/em> Romana Pola\u0144skiego oparty zosta\u0142 na sztuce chilijskiego dramaturga Ariela Dorfmana. Bohaterk\u0105 filmu jest Paulina Escobar (Sigourney Weaver), kt\u00f3r\u0105 pi\u0119tna\u015bcie lat temu, w 1977 roku,  tajna policja wci\u0105gn\u0119\u0142a do samochodu i uwi\u0119zi\u0142a na dwa miesi\u0105ce. Dwudziestoletnia studentka zaanga\u017cowana w wydawanie niezale\u017cnej studenckiej gazety by\u0142a w tym czasie bita, torturowana, gwa\u0142cona, a jej oczy zas\u0142oni\u0119to, by nie mog\u0142a widzie\u0107 swoich oprawc\u00f3w. Mimo tych do\u015bwiadcze\u0144 nie wyda\u0142a redaktora naczelnego gazety i swojego partnera w jednej osobie.<\/p>\n\n\n\n

W anonimowym kraju (\u201ew Ameryce Po\u0142udniowej po upadku dyktatury\u201d) dochodzi teraz do demokratycznego przewrotu. Nowa w\u0142adza poszukuje cia\u0142 ofiar wojskowego re\u017cimu, zamierza os\u0105dzi\u0107 sprawc\u00f3w mord\u00f3w, tortur, bezprawnych przetrzymywa\u0144 obywateli. Prominentny prawnik Escobar (Stuart Wilson), m\u0105\u017c Pauliny, ocalony przez ni\u0105 przed laty,  wkracza na szczyty swojej kariery \u2013 ma szefowa\u0107 komisji tropi\u0105cej zbrodnie re\u017cimu i otrzymuje ministerialn\u0105 tek\u0119. Jego \u017cona boi si\u0119 ludzi (zw\u0142aszcza m\u0119\u017cczyzn), najch\u0119tniej przebywa w letnim domu nad urwiskiem w kamienistej zatoce. Zbieg do\u015b\u0107 dziwnych okoliczno\u015bci (jak awaria auta na pustkowiu podczas burzowej nocy) sprawia, \u017ce jej perwersyjny prze\u015bladowca, pojawia si\u0119 po pi\u0119tnastu latach w domu na pustkowiu, w\u0142a\u015bnie tej samej nocy, kt\u00f3rej do medi\u00f3w wyciek\u0142a informacja o powo\u0142aniu Escobara na przewodnicz\u0105cego Komisji. To Roberto Miranda (Ben Kingsley)  czterna\u015bcie razy zgwa\u0142ci\u0142 j\u0105 przy d\u017awi\u0119kach s\u0142ynnego kwartetu Schuberta, wcze\u015bniej obiecuj\u0105c opiek\u0119, myj\u0105c i opatruj\u0105c rany po torturach. Paulina skryta w pokoju obok poznaje g\u0142os lekarza i jego charakterystyczne powiedzonka (p\u00f3\u017aniej r\u00f3wnie\u017c  zapach sk\u00f3ry \u2013 gdy ju\u017c uda jej si\u0119 uwi\u0119zi\u0107 m\u0119\u017cczyzn\u0119). M\u0105\u017c najpierw uwa\u017ca zachowanie \u017cony za przejaw obsesji i szale\u0144stwa, ale \u2013 najpierw pod luf\u0105 pistoletu, a p\u00f3\u017aniej dobrowolnie \u2013 powoli wci\u0105ga si\u0119 w zainscenizowane przes\u0142uchanie i \u201eproces\u201d oraz naprawd\u0119 zaczyna wierzy\u0107 Paulinie. Oboje ma\u0142\u017conkowie na wiele sposob\u00f3w z\u0142ami\u0105 tej nocy prawo. Musz\u0105 si\u0119 spieszy\u0107 z przes\u0142uchaniem, bo do hacjendy jedzie ochrona, z uwagi na informacyjny przeciek, dotycz\u0105cy awansu Escobara. Je\u015bli doktor nie przyzna si\u0119 do winy, zostanie str\u0105cony w morsk\u0105 przepa\u015b\u0107, gdzie wcze\u015bniej Paulina zepchn\u0119\u0142a jego samoch\u00f3d. Noc, ciemno\u015b\u0107, sztorm, przyp\u0142yw, odludzie, dzika przyroda, wydaj\u0105 si\u0119 sprzymierze\u0144cami zbrodni, kt\u00f3rej motywem dla Pauliny jest zemsta, a dla jej m\u0119\u017ca \u2013 jak mo\u017cemy przypuszcza\u0107 \u2013 troch\u0119 \u017ale poj\u0119ta lojalno\u015b\u0107 wobec \u017cony, a troch\u0119 l\u0119k przed zniszczeniem kariery.<\/p>\n\n\n\n

Tadeusz Sobolewski napisa\u0142: \u201eW niekt\u00f3rych przedstawieniach sztuki Dorfmana aktor gra doktora tak, jakby w rzeczywisto\u015bci by\u0142 niewinny. Pola\u0144ski [\u2026] zasugerowa\u0142, \u017ce ca\u0142e spotkanie Pauliny z doktorem Mirand\u0105 mog\u0142o si\u0119 odby\u0107 w wyobra\u017ani, podczas koncertu, gdzie grany by\u0142 kwartet Schuberta \u015amier\u0107 i dziewczyna<\/em>[10]<\/sup><\/a>\u201d.  Kompozycja i sama akcja filmu nie pozwalaj\u0105 jednak na tak daleko id\u0105ce wnioski. Jedno, czego nie wiemy o zwi\u0105zku klamry z akcj\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 to relacje czasowe mi\u0119dzy koncertem (klamra filmu) a przedstawionymi wydarzeniami, co nie pozwala nam jednoznacznie zrekonstruowa\u0107 fabu\u0142y na podstawie tego, co widzimy na ekranie.<\/p>\n\n\n\n

Mo\u017cna tutaj dostrzec dwa g\u0142\u00f3wne warianty, oba motywowane  przez nocne wydarzenia. L\u0119k Pauliny w czasie koncertu dziwi widza, ko\u0144cz\u0105cego ogl\u0105da\u0107 film. Bo w\u0142a\u015bciwa akcja pokaza\u0142a przecie\u017c, \u017ce Paulina stan\u0119\u0142a twarz\u0105 w twarz ze \u015amierci\u0105 i przesta\u0142a si\u0119 ba\u0107 Schubertowskiego kwartetu d-moll nr 14. To pozwala\u0142oby na pytanie, czy Miranda obserwuje Paulin\u0119, czy stara si\u0119 zbli\u017cy\u0107 do niej i jej m\u0119\u017ca, bo wie o prawdopodobie\u0144stwie nominacji Escobara? Mo\u017ce s\u0105 inne powody? Drugi wariant zak\u0142ada, \u017ce koncert odby\u0142 si\u0119 jaki\u015b (?) czas po przedstawionych na ekranie wydarzeniach. Warto odnotowa\u0107, \u017ce to Miranda siedzi w lo\u017cy, a Escobar i jego \u017cona na po\u015blednich miejscach w sz\u00f3stym rz\u0119dzie. Garnitur nie jest tym samym, w kt\u00f3rym Gerardo pojawia si\u0119 w hacjendzie, ubolewaj\u0105c nad jego zniszczeniem podczas zmiany ko\u0142a. Czy Escobar zrezygnowa\u0142 ze swej funkcji, wybieraj\u0105c spok\u00f3j i bezpiecze\u0144stwo oraz chroni\u0105c Paulin\u0119? Czy wystraszy\u0142 si\u0119 upublicznienia prawdy o spotkaniu z Mirand\u0105? Je\u015bli to doktor robi polityczn\u0105 karier\u0119, mamy do czynienia z jednym z najbardziej demaskatorskich film\u00f3w, kt\u00f3re opowiadaj\u0105 o m\u0142odych post-re\u017cimowych demokracjach, niezwykle perwersyjnychm w budowanych przez nie relacjach i z minionym establishmentem i struktur\u0105 niby upad\u0142ego systemu. Rol\u0119 zdejmowanej z oczu opaski na pe\u0142ni\u0142yby w\u00f3wczas iluzje nowego wspania\u0142ego \u015bwiata, jaki nadszed\u0142 po upadku dyktatury.<\/p>\n\n\n\n

Wszystkie w\u0105tpliwo\u015bci ogniskuj\u0105 si\u0119 w jednym punkcie: nie wiemy, kim jest we wsp\u00f3\u0142czesnej rzeczywisto\u015bci i kim by\u0142 niegdy\u015b doktor Roberto Miranda. Nigdy si\u0119 nie dowiemy, czy Spektakl Prawdy (w oryginalnym t\u0142umaczeniu: Miranda cz\u0119sto wspomina o \u201eprawdzie najprawdziwszej\u201d) przed jakim doktor stawia Escobar\u00f3w i widz\u00f3w  w scenie nad urwiskiem nie jest jeszcze jedn\u0105, mo\u017ce najbardziej niebezpieczn\u0105 mask\u0105 \u015amierci; czy \u015amier\u0107 zn\u00f3w nie zbli\u017cy\u0142a si\u0119 do Dziewczyny. Nie wiemy te\u017c tego, czy to nie z powodu swej niez\u0142omnej postawy Paulina pad\u0142a ofiar\u0105 perwersyjnej przemocy wi\u0119ziennego lekarza. Doktor m\u00f3wi wyra\u017anie, cho\u0107 Escobar nie ma poj\u0119cia, co stoi za t\u0105 niewinn\u0105 wypowiedzi\u0105, \u017ce jego gra toczy si\u0119 o \u201edusz\u0119 kobiec\u0105\u201d, kt\u00f3rej nie mo\u017cna posi\u0105\u015b\u0107. Kontekst wypowiedzi pokazuje, \u017ce owa \u201ekobieco\u015b\u0107\u201d jest tu synonimem czego\u015b tajemniczego, wymykaj\u0105cego si\u0119 \u201elogicznemu\u201d rozumieniu, a nie wyznacznikiem p\u0142ci. Analogiczne jest \u201ewyzute z p\u0142ci\u201d (jak m\u00f3wi\u0142a lady Macbeth) rozumienie m\u0119sko\u015bci przez Paulin\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Krzywda wyrz\u0105dzona Paulinie polega w gruncie rzeczy na odci\u0119ciu jej od \u017ar\u00f3de\u0142 w\u0142asnej si\u0142y, a w konsekwencji na zbudowaniu przez ni\u0105 fa\u0142szywej to\u017csamo\u015bci \u2013 samo zasilaj\u0105cego si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142a nieustaj\u0105cych cierpie\u0144 i l\u0119k\u00f3w. Przypomnijmy, \u017ce \u015amier\u0107 w oryginalnej pie\u015bni, do kt\u00f3rej nawi\u0105za\u0142 Schubert, wdzi\u0119czy si\u0119 do Dziewczyny i uwodzi j\u0105. W filmie widzimy, \u017ce duchowe rany zadane przez \u015amier\u0107 trwale odwracaj\u0105 Dziewczyn\u0119 od \u017cycia, nie pozwalaj\u0105 jej sta\u0107 si\u0119 dojrza\u0142\u0105 Kobiet\u0105. Paulina przestaje by\u0107 zdolna do zaufania, mi\u0142o\u015bci, po\u017c\u0105dania, przyja\u017ani \u2013 a wi\u0119c do wszystkiego, co zakorzenia w \u017cyciu. Nieszczera relacja z m\u0119\u017cem: bez prawdy,  nami\u0119tno\u015bci, oparta na poczuciu winy (po uwi\u0119zieniu dziewczyny Gerardo niemal natychmiast znalaz\u0142 now\u0105 kochank\u0119)  staje si\u0119 w istocie inn\u0105 form\u0105 dotyku \u015amierci. Przesz\u0142o\u015b\u0107 uzyskuje bezpo\u015bredni dost\u0119p i przejmuje w\u0142adz\u0119 nad Paulin\u0105 \u2013 por\u00f3wnywaln\u0105 z w\u0142adz\u0105 doktora Mirandy w 1977 roku. Zn\u00f3w Paulina nie widzi, \u017ce jest w \u201ejasnych, pe\u0142nych \u015bwiat\u0142a\u201d pokojach. Dobrowolnie zak\u0142ada na oczy opask\u0119, na kt\u00f3rej wy\u015bwietlaj\u0105 si\u0119 tylko z\u0142e wspomnienia i sny o zem\u015bcie. <\/p>\n\n\n\n

Herkules wiedzia\u0142, z czym walczy. W filmie Pola\u0144skiego z\u0142o przybiera posta\u0107 czego\u015b nierozpoznawalnego, dostosowuj\u0105cego do zmiennych gier osobistych, politycznych, ekonomicznych. S\u0105czy zab\u00f3jczy jad wiary w to, \u017ce cz\u0142owiek ca\u0142kowicie zale\u017cy od tych gier, \u017ce jego z\u0142owroga metamorfoza jest nieunikniona; buduje perwersyjne wi\u0119zy mi\u0119dzy katem a ofiar\u0105; przebiera prawd\u0119 w szaty naturalistycznego be\u0142kotu; stwarza niebezpieczne wra\u017cenie, \u017ce synonimem m\u0119sko\u015bci jest brawura w s\u0142owach, brutalno\u015b\u0107, cynizm i nihilizm, w\u0142adza nad innymi lud\u017ami,  a kobieco\u015b\u0107 to przyj\u0119cie zaproszenia do tej \u201em\u0119skiej gry\u201d i uleg\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Czy jest przypadkiem, \u017ce James z farmaceutycznego koncernu w komediowej Rzezi<\/em> (2012) \u015bmieje si\u0119 identycznie jak doktor Roberto w \u015amierci i dziewczynie<\/em>? U Pola\u0144skiego nie ma przypadk\u00f3w. I powiedzmy uczciwie: nie wiemy, co tu jest kl\u0119sk\u0105, a co zwyci\u0119stwem, bo tylko hipotetycznie odtwarzamy kolejno\u015b\u0107 zdarze\u0144, nigdy nie uzyskuj\u0105c pewno\u015bci, \u017ce nasze rozumowanie jest s\u0142uszne. Ten kompozycyjny, genialny w swej prostocie, chwyt buduje okre\u015blony sens. Widz powtarza tutaj ten sam schemat, kt\u00f3ry funkcjonuje w rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej pa\u0144stw na obu p\u00f3\u0142kulach \u201epo upadku dyktatury\u201d. Atmosfera niepewno\u015bci, podejrze\u0144, dwuznaczne powi\u0105zania obecnej i dawnej w\u0142adzy, karierowiczostwo i \u201emieszczanienie\u201d dawnej opozycji, niezaleczone traumy, przewrotne dzia\u0142anie uwik\u0142anych w polityk\u0119 medi\u00f3w, hamletyzuj\u0105ce sny o uczciwych procesach, sprawiedliwo\u015bci, r\u00f3wno\u015bci wobec prawa, moralnej sile nowej w\u0142adzy, oczyszczaj\u0105cej mocy sztuki, zast\u0119puj\u0105cej komisariat, s\u0105d,  konfesjona\u0142, psychiatryczny gabinet.<\/p>\n\n\n\n

Je\u015bli zawarto\u015b\u0107 klamry jest wcze\u015bniejsza ni\u017c ukazane w filmie wydarzenia, to wcale nie zosta\u0142o przes\u0105dzone, co i kto spadnie jeszcze do \u201emorskiego urwiska\u201d, w \u015blad za samochodem Mirandy i co b\u0119dzie tego powodem. W kwartecie Schuberta \u015bmier\u0107 zwyci\u0119\u017ca nie tyle dziewczyn\u0119, co \u2013 t\u0142umacz\u0105c dok\u0142adnie, tak\u017ce za tytu\u0142em filmu \u2013 dziewic\u0119. Po pozornym wycofaniu niewinno\u015b\u0107, m\u0142odo\u015b\u0107, pi\u0119kno zostaj\u0105 uwiedzione i pokonane przez to, co przewrotne i k\u0142amliwe. W Mirandzie do ko\u0144ca filmu nie ma \u017cadnej prawdy, poniewa\u017c prawda, z samej swej natury, ma stabilny uk\u0142ad odniesienia do u\u015bwi\u0119conych przez ludzki wyb\u00f3r warto\u015bci, a doktor to Zelig staj\u0105cy si\u0119 na nowo na ka\u017cdym spo\u0142ecznym, politycznym, a pewnie i ekonomicznym tle. Gdyby to on zosta\u0142 ministrem w nowym rz\u0105dzie, widz nie by\u0142by zdziwiony. Wszak rozpad jego to\u017csamo\u015bci i egzystencjalna (a nie tylko moralna!) kl\u0119ska, staj\u0105 si\u0119 spr\u0119\u017cyn\u0105 nap\u0119dow\u0105 kolejnych wygranych z losem.<\/p>\n\n\n\n

W wi\u0119kszo\u015bci film\u00f3w Pola\u0144skiego \u015amier\u0107 uwodzi i niszczy to, co m\u0142ode, pe\u0142ne idea\u0142\u00f3w, szukaj\u0105ce sprawiedliwo\u015bci. Fenomen jego sztuki polega jednak na tym, \u017ce te filmy nie odbieraj\u0105 widzowi nadziei; \u017ce re\u017cyser odrzuca konwencj\u0119 fa\u0142szywych egzystencjalnie, a efektownych dramaturgicznie zako\u0144cze\u0144, dominuj\u0105cych we wsp\u00f3\u0142czesnym kinie. \u015amierci u Pola\u0144skiego nie chodzi o unicestwienie, lecz o wywo\u0142anie odrazy wobec \u017cycia, o wycofanie, wegetacj\u0119 wype\u0142nion\u0105 przez spo\u0142eczne nawyki i rytua\u0142y. Autor Matni<\/em> nigdy nie koncentruje si\u0119 ani na samej \u015amierci, ani na samej Dziewczynie: uparcie szuka punktu, w kt\u00f3rym to, co m\u0142ode i niewinne daje si\u0119 omota\u0107 i uwie\u015b\u0107, re\u017cyser traktuje ten punkt na prawach greckiej hamartii<\/em>. M\u0105\u017c Pauliny nigdy nie by\u0142 \u201em\u0142ody\u201d i \u201eniewinny\u201d i tak naprawd\u0119 nie wiemy, na jakie poszed\u0142 kompromisy jako \u201enieuchwytny\u201d student. To, co widzimy i s\u0142yszymy, wyra\u017anie pokazuje, \u017ce m\u0119ka jego partnerki skutecznie sprowadzi\u0142a go z drogi \u201eopozycyjnej dzia\u0142alno\u015bci\u201d, \u017ce opieka nad   okaleczon\u0105 dziewczyn\u0105 sta\u0142a si\u0119 dobrym do tego pretekstem. Gerardo jest cz\u0142owiekiem bez w\u0142a\u015bciwo\u015bci i dlatego nie da si\u0119 odpowiedzie\u0107 na pytanie, czy rezygnuje z zepchni\u0119cia doktora ze ska\u0142y, bo jest szlachetnym cz\u0142owiekiem czy tch\u00f3rzem. Nie widzimy wewn\u0119trznej walki \u2013 z takich czy innych powod\u00f3w Gerardo nie jest zdolny do tego czynu (na kt\u00f3ry si\u0119 porywa nie b\u0119d\u0105c trze\u017awym!), podobnie jak nie mo\u017cemy si\u0119 po nim spodziewa\u0107 zdecydowanego i odwa\u017cnego dzia\u0142ania na nowym stanowisku. Post\u0119powania \u201eEscobar\u00f3w\u201d nie da si\u0119 ocenia\u0107 w kategoriach kl\u0119ski i zwyci\u0119stwa, ani nawet sukcesu i przeszkody. Escobarowie s\u0105 jak woda niesiona przez przyp\u0142ywy i odp\u0142ywy \u2013 nie istniej\u0105 poza gr\u0105 spo\u0142ecznych person. Granica, kt\u00f3ra oddziela Mirand\u0119 od Escobara jest ledwie widoczna i w du\u017cej mierze wytyczona przez przypadki, jak w s\u0142ynnym filmie Kie\u015blowskiego.<\/p>\n\n\n\n

Opisana w filmie sytuacja okazuje si\u0119 seri\u0105 pr\u00f3b dla samej Pauliny, kt\u00f3re przechodzi ona samotnie. Kobieta musi pokona\u0107 w sobie zuchwa\u0142o\u015b\u0107 i zdj\u0105\u0107 m\u0119skie przebranie, bo zachowuje si\u0119 ona nie tyle \u201ejak m\u0119\u017cczyzna\u201d, lecz raczej tak, jak wyobra\u017ca sobie m\u0119skie zachowania, gesty i fantazje. \u201eM\u0119\u017cczyzna\u201d w kt\u00f3rego masce i kostiumie si\u0119 ukry\u0142a nie tylko nosi bezkszta\u0142tne ubrania, ale  jest s\u0142aby, wycofany, zapatrzony w siebie. Dochodzi do punktu, w kt\u00f3rym \u2013 jak u Szekspira \u2013 noc, mg\u0142a, bezbronno\u015b\u0107 Mirandy jako ofiary, \u201ewyzuta z p\u0142ci\u201d bohaterka, marzenia jej m\u0119\u017ca o karierze zaczynaj\u0105 narzuca\u0107 regu\u0142y zbrodniczej gry. Gdyby Paulina zepchn\u0119\u0142a Mirand\u0119, wspomog\u0142aby \u2013 niczym wspomniana ju\u017c lady Macbeth \u2013 polityczn\u0105 karier\u0119 m\u0119\u017ca; usun\u0119\u0142aby niewygodnego \u015bwiadka spraw, kt\u00f3re mog\u0142yby t\u0119 karier\u0119 zniszczy\u0107. Mowa zar\u00f3wno o utracie przez niego statusu bezstronnego prawnika, jak i o ekscesach dziwnej nocy. Straci\u0142aby wszelkie szanse na powr\u00f3t do \u017bycia.<\/p>\n\n\n\n

Paulina musi pokona\u0107 w sobie cienie s\u0142abych i skrzywionych m\u0119\u017cczyzn, z kt\u00f3rymi si\u0119 uto\u017csami\u0142a; musi odzyska\u0107 w\u0142asn\u0105 p\u0142e\u0107, ale te\u017c zrozumie\u0107 prawdziw\u0105 m\u0119sko\u015b\u0107, oddzieli\u0107 to, co  p\u0142ynie z niej, a co z groteskowej persony, narzuconej przez splot osobistych do\u015bwiadcze\u0144 i historii. Jej urazy nie przestan\u0105 istnie\u0107, bo s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 niej samej, a nie tylko przesz\u0142o\u015bci, ale Paulina musi uwolni\u0107 czas tera\u017aniejszy i zepchn\u0105\u0107 w przepa\u015b\u0107  zar\u00f3wno oszala\u0142\u0105 z b\u00f3lu i l\u0119ku Dziewczyn\u0119, kt\u00f3ra cierpi w imi\u0119 m\u0142odzie\u0144czej mi\u0142o\u015bci do napotkanego Rewolucjonisty i do (nic teraz nie znacz\u0105cej) Sprawy, jak i marionetk\u0119 uruchamian\u0105 przez dawnych prze\u015bladowc\u00f3w, snuj\u0105c\u0105 marzenia o tym, by zgwa\u0142ci\u0107 oprawc\u0119 kijem od miot\u0142y[11]<\/sup><\/a>. Obie te kuk\u0142y s\u0105 tyle samo warte, co wyobra\u017cenia jej m\u0119\u017ca o sobie jako Szeryfie, kt\u00f3ry schwyta i pomo\u017ce os\u0105dzi\u0107 \u201epotwornych zbrodniarzy\u201d, kt\u00f3rych obecno\u015b\u0107 w obecnym establishmencie i \u201eporz\u0105dnych rodzinach\u201d wydaje si\u0119 niemo\u017cliwa.<\/p>\n\n\n\n

By\u0107 mo\u017ce, \u201espowied\u017a\u201d Doktora \u015amierci pe\u0142ni tu rol\u0119 analogiczn\u0105 wobec groteskowego Scherza z kwartetu Schuberta, na chwil\u0119 odraczaj\u0105cego mroczny fina\u0142. Je\u015bli Miranda rzeczywi\u015bcie manipulowa\u0142 Paulin\u0105 i k\u0142ama\u0142, graj\u0105c o \u017cycie jako filmowy \u201etwardziel\u201d trudno si\u0119 nawet oburza\u0107. Wygrana pewnej strategii oraz \u015bwietnie umotywowanego wywodu nie jest jednak zwyci\u0119stwem cz\u0142owieka, kt\u00f3ry straci\u0142 mi\u0142o\u015b\u0107 do  \u017cycia i nienawidzi jej u innych.  Z tego punktu widzenia zwyci\u0119stwo Pauliny jest w tej rozgrywce ostateczne: Paulina godzi si\u0119 tak\u017ce i ze swoj\u0105 fascynacj\u0105 Doktorem \u015amierci\u0105, z emocjonalnymi i duchowymi skutkami przewrotnej przemocy, zast\u0119puje ocen\u0119 wys\u0142uchaniem, m\u015bciw\u0105 agresj\u0119 rozmow\u0105. Paulina po raz pierwszy s\u0142ucha, a nie wymusza na Mirandzie tego, co sama chcia\u0142aby us\u0142ysze\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Dochodzi tu do sprz\u0119\u017cenia, kt\u00f3re przynajmniej dla Pauliny ma szans\u0119 sta\u0107 si\u0119 tym, co Pato\u010dka okre\u015bla jako moment, w kt\u00f3rym \u201e[…] nieprzyjaciel nie jest ju\u017c tym absolutnym przeciwnikiem na drodze woli pokoju \u2013 nie jest tym, co znajduje si\u0119 tutaj tylko po to, aby zosta\u0142o usuni\u0119te. Nieprzyjaciel jest wsp\u00f3\u0142uczestnikiem tej samej sytuacji, jest wsp\u00f3\u0142odkrywc\u0105 absolutnej wolno\u015bci\u201d[12]<\/sup><\/a>. Zwyci\u0119stwo Pauliny \u2013 niezale\u017cne od kolejno\u015bci zdarze\u0144 wobec filmowej klamry i od tego, jaka jest \u201eprawda najprawdziwsza\u201d Mirandy, jest zwyci\u0119stwem tego jednego momentu, w kt\u00f3rym w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b jedna si\u0119 ona ze swoim oprawc\u0105. Jest to fakt niezale\u017cny od tego, czy doktor jest wsp\u00f3\u0142uczestnikiem czy aktorem tej sytuacji, prze\u017cywa j\u0105 czy inscenizuje. Pragnienie \u017cycia w Paulinie staje si\u0119 w\u00f3wczas nie czym\u015b wi\u0119cej tylko czym\u015b z gruntu innym  ni\u017c pragnienie jego bezwarunkowego ocalenia i tym odzyskanym \u017cyciem dzieli si\u0119 ona ze swoim krzywdzicielem, jakby dzieli\u0142a si\u0119  kroplami wody sp\u0142ywaj\u0105cymi po \u015bcianie albo \u015bcinkami chleba w Dziewi\u0105tym dniu<\/em>. Jego niezdolno\u015b\u0107 do przyj\u0119cia tego daru nie jest problemem Pauliny. Zemsta przestaje by\u0107 \u201epotrzebna\u201d, a prawda Pauliny \u017cadn\u0105 miar\u0105 nie daje si\u0119 zredukowa\u0107 do prostej odwrotno\u015bci \u0142garstw, kr\u0119tactw i przewrotnych gier, steruj\u0105cych \u017cyciem spo\u0142ecznym i histori\u0105.<\/p>\n\n\n\n

W tym oddaniu g\u0142osu cz\u0142owiekowi, kt\u00f3ry walczy o \u017cycie pozbawione dla niego innej warto\u015bci ni\u017c konieczno\u015b\u0107 prowadzenia gry nie odnajdziemy ju\u017c naiwno\u015bci Dziewcz\u0119cia. Widz wierzy Mirandzie dlatego, \u017ce przemawia on do Pauliny i patrzy jej w oczy jako cz\u0142owiek, kt\u00f3ry wie, \u017ce umrze, \u017ce przys\u0142owiowe \u017carty si\u0119 sko\u0144czy\u0142y. Logika i nasze podstawowe wyobra\u017cenia spo\u0142eczne nie ucz\u0105 nas, jak nale\u017cy s\u0142ucha\u0107 cz\u0142owieka, kt\u00f3ry jest martwy za \u017cycia: kiedy wszystko, co ten cz\u0142owiek m\u00f3wi jest k\u0142amstwem w ka\u017cdych okoliczno\u015bciach. Filmowy obraz pokazuje jednak, \u017ce Paulinie przestaje chodzi\u0107 o s\u0142owa. Kobieta wycofuje si\u0119 z fa\u0142szywego dialogu, w kt\u00f3rym krzywda i zado\u015b\u0107uczynienie nigdy si\u0119 nie spotkaj\u0105.  Opuszcza filmowy kadr, rozwi\u0105zuj\u0105c r\u0119ce swojego kata \u2013 scena sugeruje, \u017ce to ona sama oddziela si\u0119 w tym symbolicznym ge\u015bcie od Doktora \u015amierci. Jej wybaczenie staje si\u0119 tym samym bezwarunkowe.<\/p>\n\n\n\n

Zak\u0142adnikiem \u015amierci bywa ten, kogo \u017cycie sta\u0142o si\u0119 czekaniem nie tylko na zemst\u0119, ale i na \u201eprawd\u0119 najprawdziwsz\u0105\u201d z ust budowniczych i stra\u017cnik\u00f3w zbrodniczych system\u00f3w, szlachetnych rewolucjonist\u00f3w, toksycznych bliskich i wszelkiej patologii; czekaniem na skruch\u0119 kata, na \u0142z\u0119 \u017calu, po kt\u00f3rej nast\u0105pi powr\u00f3t do \u201enormalnego \u017cycia\u201d. Taka postawa odbudowuje rzeczywisto\u015b\u0107 opart\u0105 na tych samych iluzjach, na tej samej cywilizacyjnej hipokryzji i na tych samych mechanizmach, kt\u00f3re budz\u0105 demony chciwo\u015bci, pychy i w\u0142adzy nad drugim cz\u0142owiekiem w \u201epoczciwych  obywatelach\u201d i pozwalaj\u0105 im na ca\u0142kowit\u0105 anonimowo\u015b\u0107 i bezkarno\u015b\u0107. Je\u015bli Paulina nie chce by\u0107 ju\u017c d\u0142u\u017cej zak\u0142adniczk\u0105 \u015bmierci, nie ma innego wyj\u015bcia, jak opu\u015bci\u0107 niebezpieczne okolice przepa\u015bci, przy kt\u00f3rej da\u0142a upust prymitywnej, cho\u0107 psychologicznie wyt\u0142umaczalnej, potrzebie zast\u0119pczej zemsty i planowa\u0142a zemst\u0119 rzeczywist\u0105. Musi odrzuci\u0107 zar\u00f3wno iluzj\u0119 poruszaj\u0105cej konfesji doktora, sentymentalnego pojednania z nim, jak i g\u0142\u0119bokiej solidarno\u015bci z cz\u0142owiekiem, uratowanym dzi\u0119ki jej po\u015bwi\u0119ceniu i odwadze., ale na ten ratunek nie zas\u0142uguj\u0105cym.<\/p>\n\n\n\n

To niezb\u0119dny warunek zmiany \u201esztuki\u201d zar\u00f3wno na osobistej, jak i na historycznej scenie, gwarancja kresu nowych ods\u0142on tego samego dramatu. Paulina ma teraz szans\u0119 zrozumie\u0107 tak\u017ce i to, \u017ce nowoczesna wojna cz\u0142owieka z cz\u0142owiekiem niekoniecznie wymaga krematoryjnych piec\u00f3w i sal tortur czy jakichkolwiek dyktatur, \u017ce ludzkie role w tym ponurym historycznym spektaklu nie s\u0105 raz na zawsze rozpisane. W ten spos\u00f3b ma szans\u0119 zaakceptowa\u0107 \u2013  wcze\u015bniej zbyt dla niej trudn\u0105 \u2013 absolutn\u0105 samotno\u015b\u0107 zwyci\u0119zc\u00f3w, a wi\u0119c i naprawd\u0119 odzyskan\u0105 wolno\u015b\u0107.  Ani ich oprawcy, ani inne ofiary, nadal na rozmaite sposoby torturowane, czy po prostu uwi\u0119zione we w\u0142asnej traumie i \u201esamotorturze\u201d, ani ludzie \u201eskr\u0119powani\u201d cudzym heroizmem, ani upolitycznione \u201eKomisje do Badania\u201d \u2013 nie nale\u017c\u0105 do ich \u015bwiata. Paulina przekona\u0142a si\u0119, \u017ce zwyci\u0119stwo nie jest a\u017c tak trudne jak bycie zwyci\u0119zc\u0105. Nad przepa\u015bci\u0105 kobieta odzyskuje nale\u017cne jej laury i odrzuca mask\u0119 ofiary. Tak dojrzewaj\u0105 ludzie zdolni naprawd\u0119 pom\u00f3c innym ofiarom. Co pani Escobar zrobi z t\u0105 odzyskan\u0105 podmiotowo\u015bci\u0105 \u2013 nabyt\u0105 za najwy\u017csz\u0105 cen\u0119 \u2013 to ju\u017c temat na inny film.<\/p>\n\n\n\n

Je\u015bli koncert ma miejsce p\u00f3\u017aniej ni\u017c wydarzenia nocy, to jest szczeg\u00f3lnie prawdopodobne, i\u017c w opowiedzianej historii Miranda nadal zmaga si\u0119 ze swoim problemem \u2013 z tym, co skrywa on za wyszukan\u0105 metafor\u0105 o niemo\u017cno\u015bci zaw\u0142adni\u0119cia kobiec\u0105 dusz\u0105. W istocie chodzi tutaj o w\u0142adz\u0119 nad tym, co Roberto uwa\u017ca  za silniejsze od niego, bardziej konsekwentne, niez\u0142omne, niepodatne na jego manipulacj\u0119. Czy to kolejny sztafa\u017c demonicznego z\u0142a, jak w Mickiewiczowskiej \u015awiteziance<\/em>, zaproszenie zwodzonej ofiary do rzucenia si\u0119 w psychologiczne, jak i \u2013 dos\u0142ownie \u2013 w morskie odm\u0119ty? Z takimi pytaniami mierzy si\u0119 wielka sztuka. To ona podwa\u017ca nasze nadmierne zaufanie nie tylko do uproszczonych odpowiedzi, ale i do \u0142atwych zwyci\u0119stw i pomaga zdusi\u0107 l\u0119k zar\u00f3wno przed kl\u0119sk\u0105, jak i przed zwyci\u0119stwem, kt\u00f3re mo\u017ce prowadzi\u0107 nas tam, gdzie wcale nie mamy ochoty p\u00f3j\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Kino, maczuga i lwia sk\u00f3ra<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wpisy na internetowych forach, niekt\u00f3re teksty krytyczne dotycz\u0105ce trzech omawianych tu film\u00f3w prowokuj\u0105 kilka pyta\u0144. Czy sam film w \u015bwiecie  \u201epo\u0142owicznego pokoju\u201d jest w stanie cho\u0107 na chwil\u0119 powstrzyma\u0107 \u201epermanentn\u0105 wojn\u0119\u201d, pozosta\u0107 nierozdarty sprzeczno\u015bciami, zjednoczy\u0107 ludzi o skonfliktowanych \u015bwiatopogl\u0105dach i sprzecznych interesach?<\/p>\n\n\n\n

Warto najpierw zapyta\u0107, kto zawyrokowa\u0142 (poza autorami maturalnych temat\u00f3w z j\u0119zyka polskiego i autor\u00f3w wniosk\u00f3w o unijne dofinansowania  kulturalnych inicjatyw), \u017ce artysta i tworzona przez niego sztuka jest \u201eponad \u015bwiatem\u201d? Tak\u0105 iluzj\u0119 oferowa\u0142y zbrodnicze systemy polityczne, manipuluj\u0105c przes\u0142aniem artyst\u00f3w z minionych wiek\u00f3w. Kino nikogo nie nawr\u00f3ci, nie uszlachetni, nie udoskonali praw natury i historii, nie rozwi\u0105\u017ce ani uniwersalnych ani badawczych problem\u00f3w (tak\u017ce tych dotycz\u0105cych historycznej prawdy), kt\u00f3re po kres dziej\u00f3w b\u0119d\u0105 zamienia\u0107 po\u0142owiczn\u0105 wojn\u0119  w wojn\u0119 prawdziw\u0105 i odwrotnie. W czasie wojny ta\u015bma filmowa s\u0142u\u017cy do produkcji strzelniczego prochu i ten fakt nie pozostaje oboj\u0119tny tak\u017ce dla \u201epo\u0142owicznego pokoju\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Re\u017cyser i sam film mog\u0105 stawa\u0107 do walki o festiwalowe laury, wygrywa\u0107 w rozmaitych kategoriach. Kiedy jednak mamy do czynienia z prawdziwym zwyci\u0119stwem re\u017cysera jako artysty? Dzieje si\u0119 tak, gdy jego film zostawia widowni\u0119 cho\u0107 z jednym pytaniem bez z g\u00f3ry znanej odpowiedzi i kiedy to pytanie uniewa\u017cnia wiele innych \u2013 fa\u0142szywie postawionych \u2013 pyta\u0144; gdy widzowie przynajmniej na chwil\u0119 strac\u0105 potrzeb\u0119 wchodzenia w role moralnych autorytet\u00f3w, teolog\u00f3w, historyk\u00f3w, zawstydz\u0105 si\u0119 w\u0142asnej \u201enago\u015bci\u201d, bo sk\u00f3ra etatowego m\u0119drka, zaw\u00f3d krytyka filmowego i kostium jakiejkolwiek ideologii, oka\u017c\u0105 si\u0119 dla nich za ma\u0142e.<\/p>\n\n\n\n

Re\u017cyser jako artysta nie ma innego wyj\u015bcia, jak  by\u0107, a nie tylko bywa\u0107 zwyci\u0119zc\u0105, bo film po prostu dope\u0142nia jego to\u017csamo\u015b\u0107 kolejnymi wyzwaniami. To nie bez swoich \u201edwunastu prac\u201d by\u0142by  \u201ecz\u0142owiekiem po\u0142owicznym\u201d, pogr\u0105\u017conym w nieustannej wewn\u0119trznej wojnie, ale bez zgody na to, \u017ce nie jest Heraklesem i nie urwie g\u0142owy Hydrze, bez gotowo\u015bci dzielenia si\u0119 tym, czego nie ma, czego jeszcze nie wie, a wi\u0119c samym poszukiwaniem; czego ma bardzo ma\u0142o, ale czuje si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 wsp\u00f3lnoty (kinoman\u00f3w, cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa, narodu, uczestnik\u00f3w pewnego modelu kultury, ludzi pracuj\u0105cych na rzecz pomno\u017cenia otrzymanego talentu). D\u0105\u017cenie do zwyci\u0119stwa nie jest wi\u0119c naiwnym liczeniem na \u0142atwe przymierze z szerok\u0105 widowni\u0105 i przyja\u017a\u0144 z festiwalowymi jurorami, lecz spontaniczn\u0105 zgod\u0105 na podnoszenie si\u0119 po kl\u0119skach, kt\u00f3re prowadz\u0105 nie w \u201elepszy i wspanialszy\u201d \u015bwiat, tylko w nowy paradygmat, w kt\u00f3rym stare pytania zostaj\u0105 uniewa\u017cnione, a nowe cele wyznacza dojrza\u0142a i pe\u0142na to\u017csamo\u015b\u0107 tw\u00f3rcza. To egzystencjalny, a nie zawodowy ani czysto artystyczny impuls nakazuje tw\u00f3rcy podj\u0105\u0107 ryzyko przegranych, tak\u017ce w walkach o samo uznanie dla filmu. <\/p>\n\n\n\n

Czy u\u0142atwiamy artystom kina to zadanie, kt\u00f3re przecie\u017c toruje nam drog\u0119 do samych siebie, czy czynimy ich samotno\u015b\u0107 zno\u015bniejsz\u0105? Nic podobnego! Gdy re\u017cyser ma odwag\u0119 wej\u015bcia do niesprz\u0105tanych od niepami\u0119tnych czas\u00f3w stajni Augiasza, odzywaj\u0105 si\u0119 eksperci od dobrodziejstw hodowli na g\u0142\u0119bokiej \u015bci\u00f3\u0142ce; gdy walczy  z mitycznymi  stworami  \u2013 obracaj\u0105 si\u0119  przeciwko niemu obro\u0144cy ich \u201epraw zwierz\u0105t\u201d, traktuj\u0105cy je na r\u00f3wnych prawach
z gin\u0105c\u0105 faun\u0105 naszego \u015bwiata. Co gorsza: boj\u0105c si\u0119 zmierzy\u0107 z odnowionym przez tw\u00f3rc\u0119 spojrzeniem na nasz\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, opisujemy film za pomoc\u0105 sprawdzonych ju\u017c w gimnazjum interpretacyjnych \u201esztuczek\u201d \u2013 takich samych, jakimi pos\u0142uguje si\u0119 niejedno festiwalowe jury.<\/p>\n\n\n\n

Sztuka filmowa jest w stanie zbudowa\u0107  \u201ewa\u017cne wzniesienie, z kt\u00f3rego mo\u017cna obj\u0105\u0107 spojrzeniem pole bitwy\u201d. <\/em>\u00d3w punctum saliens<\/em> buduje si\u0119 wtedy, gdy dojmuj\u0105ce doznanie kl\u0119ski w\u0142asnego \u015bwiata znajduje wsp\u00f3lne \u017ar\u00f3d\u0142o w filmowym Lwowie czy Luksemburgu z lat czterdziestych XX wieku, na obozowej pryczy czy \u201ew Ameryce Po\u0142udniowej po upadku dyktatury\u201d. Bohater filmu, jego tw\u00f3rca i widz zanurzony w \u015bwiecie przedstawionym, jak w swoim w\u0142asnym, przez moment stanowi\u0105 wtedy trzy wierzcho\u0142ki tego samego tr\u00f3jk\u0105ta.<\/p>\n\n\n\n

Celem p\u00f3\u0142boskiego Heraklesa nie jest samo zwyci\u0119stwo, tylko bycie \u201epe\u0142nym\u201d Heraklesem, pogodzenie przeciwie\u0144stw, uzyskanie harmonii mi\u0119dzy tym, co boskie i ludzkie, przyj\u0119cie swojego losu, rezygnacja z niewpisanych w ten los, oboj\u0119tnych dla niego, potyczek, gier, rozrachunk\u00f3w. Heros musi poskromi\u0107 pokus\u0119 ci\u0105g\u0142ej walki i wygrywania, a tak\u017ce potwierdzania si\u0119 poprzez mylone z wygran\u0105 zwyci\u0119stwo. Grecki Herakles nigdy nie sta\u0142by si\u0119 tym, kim si\u0119 narodzi\u0142 (w znaczeniu: ku czemu si\u0119 narodzi\u0142) gdyby jego ludzka natura tyle razy nie przegra\u0142a, gdyby nie zosta\u0142 upokorzony przez chorob\u0119, w\u0142asne cechy charakteru, okoliczno\u015bci wy\u0142onione ze spo\u0142ecznych reali\u00f3w, cudz\u0105 nienawi\u015b\u0107 i zawi\u015b\u0107. Maczuga i lwia sk\u00f3ra jako atrybuty Heraklesa staj\u0105 si\u0119 symbolem tego wszystkiego, co pierwotne i co nie ma by\u0107 zniszczone i wyrzucone, lecz dope\u0142nione i wzbogacone w aktach trudnych wybor\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Herakles dusz\u0105cy w\u0119\u017ce jest jedynie ma\u0142ym nierozgarni\u0119tym osi\u0142kiem, z kt\u00f3rego ma szans\u0119 wyrosn\u0105\u0107 du\u017cy, nierozgarni\u0119ty osi\u0142ek. Panowaniu tego osi\u0142ka mo\u017ce po\u0142o\u017cy\u0107 kres tylko utworzenie  to\u017csamo\u015bci  wykutej w ci\u0119\u017ckich pr\u00f3bach,  w cierpieniu, w zgodzie ze sob\u0105 i z w\u0142asn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105 jako czym\u015b, czego ju\u017c nie da si\u0119 zmieni\u0107; w uwa\u017cnym rozpoznawaniu, kiedy nale\u017cy walczy\u0107, a kiedy trzeba zrezygnowa\u0107 z walki. Oznacza to harmoni\u0119 tego, co ludzkie i tego, co dane cz\u0142owiekowi za spraw\u0105 tajemniczych wyrok\u00f3w losu i zawsze cz\u0142owieka przerastaj\u0105ce.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1]<\/sup><\/a> Nieopublikowany dot\u0105d tekst wyg\u0142oszony na mi\u0119dzynarodowej konferencji \u201ePrace Herkulesa \u2013 cz\u0142owiek wobec wyzwa\u0144, pr\u00f3b i przeciwno\u015bci\u201d 16-18 listopada 2011, Katedra Komparatystyki Literackiej UJ. Poza bohaterami film\u00f3w Agnieszki Holland i Romana Pola\u0144skiego, artyku\u0142 odnosi si\u0119 te\u017c do \u2013 wykraczaj\u0105cego poza obszar historii filmu polskiego \u2013 filmu Volkera Schl\u00f6ndorffa, lecz pomini\u0119cie fragmentu po\u015bwi\u0119conego filmowi \u201eDziewi\u0105ty dzie\u0144\u201d odbiera sp\u00f3jno\u015b\u0107 wywodu, prowadzonego na zasadzie wzajemnych dope\u0142nie\u0144.<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/sup><\/a> Ta potrzeba kl\u0119ski uci\u015bnionego dobra sprawia\u0142a, \u017ce przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 na rynek rosyjski trafia\u0142y ameryka\u0144skie filmy z innym zako\u0144czeniem, ni\u017c dla zachodniego widza.<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/sup><\/a> Warto w tym miejscu przypomnie\u0107, \u017ce rozumienie terminu \u201eApokalipsa\u201d, oparte na biblijnym Nowym Testamencie zosta\u0142a zlaicyzowane i przekszta\u0142cone  dopiero w XIX wieku, staj\u0105c si\u0119 synonimem niszcz\u0105cej katastrofy, a nie narodzin Nowego Nieba i Nowej Ziemi oraz ostatecznego zwyci\u0119stwa prawdy.<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/sup><\/a> W cz\u0119\u015bci informacyjnej tego podrozdzia\u0142u korzystam z materia\u0142\u00f3w na temat filmu ze strony Opoka. Czytelnia. http:\/\/www.opoka.org.pl\/biblioteka\/Z\/ZK\/rec9_dzien.html<\/a> [dost\u0119p: 30.09.2021].<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/sup><\/a> Dodajmy, \u017ce pierwowz\u00f3r Kremera, ojciec Bernard, unikn\u0105\u0142 \u015bmierci w Dachau. W 1955 roku mianowano go biskupem Luksemburga. Bardzo aktywnie dzia\u0142a\u0142 on jako przewodnicz\u0105cy Mi\u0119dzynarodowej Organizacji Katolickiej Filmu i Audiowizji.        <\/p>\n\n\n\n

[6]<\/sup><\/a> J. Pato\u010dka, Wojny XX wieku i wiek XX jako wojna<\/em> [w:] Tego\u017c, Eseje heretyckie z filozofii histori<\/em>i, prze\u0142. Juliusz Zychowicz, Warszawa 1988 s. 67-68.<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/sup><\/a> Monika Kr\u0119\u017cel, \u201eW ciemno\u015bci\u201d Agnieszki Holland (historia prawdziwa)<\/em>, https:\/\/dziennikzachodni.pl\/w-ciemnosci-agnieszki-holland-historia-prawdziwa\/ar\/493230<\/a> [dost\u0119p: 30.09.2021].<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/sup><\/a> Informacje na ten temat zaczerpn\u0119\u0142am w 2011 roku z artyku\u0142u dost\u0119pnego pod jednym z link\u00f3w. http:\/\/fzp.net.pl\/judaizm\/gdzie-byl-bog-podczas-holocaustu<\/a> lub http:\/\/fzp.net.pl\/opinie\/jedno-pytanie-do-dwoch-sochow<\/a>. Dzi\u015b (25.09.2021) oba linki s\u0105 nieaktywne.<\/p>\n\n\n\n

[9]<\/sup><\/a> J. Pato\u010dka, dz. cyt.,. s. 66-67.<\/p>\n\n\n\n

[10]<\/sup><\/a> T. Sobolewski, W Chile czyli nigdzie<\/em>, http:\/\/serwisy.gazeta.pl\/kolekcje\/1,78802,3980509.html<\/a>[dost\u0119p: 30.09.2021].<\/p>\n\n\n\n

[11]<\/sup><\/a> Przypomnijmy, \u017ce w tych fantazjach Pauliny w sensie dos\u0142ownym jej w\u0142asny m\u0105\u017c pojawia si\u0119 jako \u201ealternatywne narz\u0119dzie\u201d gwa\u0142tu na Mirandzie,  wariant szczotki na kiju, r\u00f3wnie\u017c branej pod uwag\u0119 w tych fantazjach.<\/p>\n\n\n\n

[12]<\/sup><\/a> To poj\u0119cie absolutnej wolno\u015bci wyja\u015bnia inny fragment: \u201d[…] do\u015bwiadczenie frontu jest do\u015bwiadczeniem a b s o l u t n y m. Na uczestnik\u00f3w spada tu nagle, jak ukazuje Teilhard, c a \u0142 k o w i t a  w o l n o \u015b \u0107 \u2013 wolno\u015b\u0107 od w s z e l k i c h  spraw pokoju, \u017cycia, dnia. Oznacza to, \u017ce ofiara tych sk\u0142adanych w ofierze przestaje mie\u0107 swoje wzgl\u0119dne znaczenie, \u017ce nie jest po\u017c\u0105dan\u0105 drog\u0105 do program\u00f3w budownictwa, post\u0119pu, podwy\u017cszonych i poszerzonych mo\u017cliwo\u015bci \u017cyciowych, lecz ma znaczenie j e d y n i e  s a m a  w  s o b i e\u201d, J. Pato\u010dka, dz. cyt., s.65.<\/p>\n\n\n\n

Mariola Dopartowa <\/strong>(w publikacjach do 2002 Mariola Jankun-Dopartowa<\/strong>;ur. 1962)– <\/strong>Historyk literatury i filmu, wydawca, scenarzystka, autorka ksi\u0105\u017cek dla dzieci, certyfikowany opiekun i rehabilitant zaburze\u0144 neuropoznawczych w chorobach ot\u0119piennych, wolontariusz opieki paliatywnej. W latach 1989-2010 pracownik Instytutu Sztuk Audiowizualnych Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, w latach 2010-2012 adiunkt w  Katedrze Kultury Wsp\u00f3\u0142czesnej w Akademii Ignatianum w Krakowie, p\u00f3\u017aniej wyk\u0142adowca Akademii Polskiego Filmu PISF i stypendystka Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego jako scenarzystka filmowa. Doktorat uzyskany w IS PAN w Warszawie, przyni\u00f3s\u0142 jej I Nagrod\u0119 im. Klemensa Szaniawskiego oraz (opublikowany dwa lata p\u00f3\u017aniej jako Gorzkie kino Agnieszki Holland<\/em>;wyd. s\u0142owo\/obraz terytoria), Nagrod\u0119 im. Boles\u0142awa Micha\u0142ka za najlepsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 filmow\u0105 roku 2001 i Nagrod\u0119 JM Rektora UJ, Franciszka Ziejki. Autorka ksi\u0105\u017cek o filmie i kulturze (m.in. Labirynt Pola\u0144skiego, Czy kino mo\u017ce nawr\u00f3ci\u0107? Wok\u00f3\u0142 \u201ePasji\u2019 Mela Gibsona<\/em>, ksi\u0105\u017cki zbiorowe). Opublikowa\u0142a liczne artyku\u0142y po\u015bwi\u0119cone kinu i problematyce spo\u0142ecznej (m.in. w \u201eKinie\u201d, \u201eStudiach Filmoznawczych”, \u201eKwartalniku filmowym\u201d, \u201eTygodniku Solidarno\u015b\u0107\u201d, Arkanach\u201d).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W kolejnych dekadach XX wieku kino rozwija\u0142o si\u0119 i opowiada\u0142o coraz d\u0142u\u017csze i coraz bardziej skomplikowane historie. Z tych pierwszych, naiwnych tylko pozornie nic nie zosta\u0142o. W istocie schemat zwyci\u0119stwa \u201edobra\u201d nad \u201ez\u0142em\u201d wci\u0105\u017c dominowa\u0142 w filmach, obrasta\u0142 coraz to nowymi obrazami i wprowadza\u0142 nowe sposoby budowania napi\u0119cia.  Akcja i tak zmierza\u0142a do ocalenia w… Czytaj wi\u0119cej »Kiedy kl\u0119ska rodzi si\u0142\u0119? Bohaterowie, kt\u00f3rzy prze\u017cyli katastrof\u0119<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":8,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1014],"tags":[],"ppma_author":[990],"class_list":["post-1935","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-1-2021"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t