{"id":1930,"date":"2021-09-30T15:44:00","date_gmt":"2021-09-30T14:44:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/?p=1930"},"modified":"2021-12-22T12:15:16","modified_gmt":"2021-12-22T11:15:16","slug":"apokalipsa-spelniona-o-filmie-o-bi-o-ba-koniec-cywilizacji-piotra-szulkina","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/apokalipsa-spelniona-o-filmie-o-bi-o-ba-koniec-cywilizacji-piotra-szulkina\/","title":{"rendered":"Apokalipsa spe\u0142niona. O filmie „O-bi, o-ba. Koniec cywilizacji” Piotra Szulkina"},"content":{"rendered":"\n

Obraz \u015bwiata po zag\u0142adzie nuklearnej jest jednym z klasycznych element\u00f3w fantastyki naukowej \u2013 zar\u00f3wno tej literackiej, jak i filmowej. W polskim kinie motyw ten wykorzystuje Piotr Szulkin. Jego autorska wizja apokalipsy ukazana jest w tetralogii filmowej, na kt\u00f3r\u0105 sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 obrazy: Golem<\/em> (1979), Wojna \u015bwiat\u00f3w<\/em> \u2013 nast\u0119pne stulecie<\/em> (1981), O-bi, o-ba. Koniec cywilizacji<\/em> (1984) i Ga, ga. Chwa\u0142a bohaterom<\/em> (1985). W filmie z 1984 roku \u2013 jak\u017ce symbolicznego \u2013 po jednej apokalipsie (zniszczeniu \u015bwiata przez wybuch wojny j\u0105drowej) zbli\u017ca si\u0119 kolejna, \u015bmier\u0107 ostatniego bastionu ludzko\u015bci na skutek zab\u00f3jczego promieniowania. Film O-bi, o-ba. Koniec cywilizacji<\/em> (1984) to wyj\u0105tkowo ponury obraz. Mo\u017ce by\u0107 on interpretowany jako odzwierciedlenie \u00f3wczesnej rzeczywisto\u015bci \u2013 swoistej apokalipsy, kt\u00f3ra doprowadzi\u0142a do spustoszenia psychicznego polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa po wprowadzeniu w grudniu 1981 roku stanu wojennego.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
O – bi, O – ba. Koniec cywilizacji<\/em>, 1984, re\u017c. Piotr Szulkin, fot. Renata Pajchel \/ WFDiF,
\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

O – bi, O – ba. Koniec cywilizacji<\/em>, 1984, re\u017c. Piotr Szulkin, fot. Renata Pajchel \/ WFDiF,<\/p>\n\n\n\n

\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/p>\n\n\n\n

Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Piotra Szulkina, zw\u0142aszcza ta spod znaku science fiction<\/em>, jest naznaczona wyobra\u017ani\u0105 apokaliptyczn\u0105, kt\u00f3ra wyrasta przede wszystkim z do\u015bwiadczenia tera\u017aniejszo\u015bci, nie jest wy\u0142\u0105cznie zapowiedzi\u0105 przysz\u0142ych zdarze\u0144, ale diagnoz\u0105 obecnego stanu rzeczy oraz zagro\u017ce\u0144 zwi\u0105zanych z przemianami spowodowanymi rozwojem nauki i techniki<\/em>[1]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Bohaterowie szulkinowskich film\u00f3w s.f. \u017cyj\u0105 w spo\u0142ecze\u0144stwach upad\u0142ych, odhumanizowanych, zdegenerowanych. W spo\u0142ecze\u0144stwach, w kt\u00f3rych apokalipsa jest elementem \u015bwiadomo\u015bci, bezsilno\u015bci wobec okrutnego, nieludzkiego \u015bwiata, cz\u0119sto rz\u0105dzonego przez opresyjn\u0105 w\u0142adz\u0119. Tu kondycja wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka przejawia si\u0119 w groteskowej wizji przysz\u0142o\u015bci, pe\u0142nej karykaturalnych postaci i absurdalnych sytuacji<\/em>[2]<\/sup><\/a>. Obraz tych spo\u0142ecze\u0144stw jest skrajnie pesymistyczny, ludzie w nim \u017cyj\u0105cy tylko wegetuj\u0105, cz\u0119sto zatracaj\u0105c moralno\u015b\u0107. W jego filmach poszczeg\u00f3lni ludzie mog\u0105 by\u0107 sobie bliscy, ale spo\u0142ecze\u0144stwo, jako zbi\u00f3r, zawsze jest wrogie jednostce; doda\u0107 nale\u017cy \u2013 jest wrogiem silniejszym, wobec kt\u00f3rego jednostka nie ma szans<\/em>[3]<\/sup><\/a>. Spo\u0142ecze\u0144stwo t\u0142amszone przez w\u0142adz\u0119 funkcjonuje na skraju przepa\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Esencj\u0105 tej estetyki s\u0105 cztery obrazy science fiction \u2013 Golem<\/em> (1979), Wojna \u015bwiat\u00f3w \u2013 nast\u0119pne stulecie<\/em> (1981), O-bi, o-ba. Koniec cywilizacji<\/em> (1984) i Ga, ga. Chwa\u0142a bohaterom<\/em> (1985). Ta unikalna tetralogia Szulkina, wsp\u00f3lna pod wzgl\u0119dem sposobu kreacji \u015bwiata i poruszanej tematyki, jest podsk\u00f3rn\u0105, zawoalowan\u0105 krytyk\u0105 codziennej, peerelowskiej rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Sam Szulkin w wywiadzie po pokazie cyfrowo zrekonstruowanej wersji O-bi, o-ba. Koniec cywilizacji<\/em>, zaledwie trzy lata przed \u015bmierci\u0105, twierdzi\u0142, \u017ce jego filmy m\u00f3wi\u0105 bardzo du\u017co o spo\u0142ecze\u0144stwie lat 80.: O-bi, o-ba jest zapisem stanu naszych umys\u0142\u00f3w po stanie wojennym. Jest o spo\u0142ecze\u0144stwie, kt\u00f3re utraci\u0142o nadziej\u0119. To jest moje odbicie tamtego \u015bwiata. <\/em>(\u2026) Mo\u017cna by je nazwa\u0107 filmami s.f., ale\u2026 Te filmy s\u0105 wierszami. To, \u017ce one nie dziej\u0105 si\u0119 w konkretnym \u015bwiecie, nie \u015bwiadczy, \u017ce maj\u0105 na sobie jaki\u015b p\u0142aszczyk \u2013 ani science, ani fiction. Bo one nie s\u0105 ani naukowe, ani nie s\u0105 fikcyjne. One ju\u017c s\u0105 bardziej socjologiczne. To jest ju\u017c bli\u017csze science. Ale od\u017cegnuj\u0119 si\u0119 od postrzegania tych film\u00f3w jako science fiction. W czasach, kiedy te filmy powstawa\u0142y, wpuszczano mnie w ten kana\u0142, \u017ceby to by\u0142o \u0142atwiej przepcha\u0107<\/em>[4]<\/sup><\/a>. Szulkin irytowa\u0142 si\u0119, kiedy jego filmy szufladkowano jako s.f. Jednak, mimo obiekcji re\u017cysera, nie mo\u017cna im odm\u00f3wi\u0107 tego sztafa\u017cu gatunkowego. Przez lata mnie wpycha\u0142a ca\u0142a krytyka, w\u0142\u0105cznie z najbardziej szanowanymi autorytetami, \u017ce ja robi\u0119 badziewie, bajki fantastyczno-naukowe. Na to ja odpowiada\u0142em, \u017ce te filmy nie maj\u0105 nic wsp\u00f3lnego z fantastyk\u0105 naukow\u0105, szybciej z psychologi\u0105, socjologi\u0105, polityk\u0105 <\/em>(\u2026). Przecie\u017c dla wszystkich by\u0142o jasne, dlaczego ja robi\u0119 tak, a nie inaczej<\/em>[5]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Dzi\u0119ki otoczce science fiction Szulkin m\u00f3g\u0142 opowiada\u0107 nieskr\u0119powanie o codzienno\u015bci pocz\u0105tku lat 80. w Polsce. Do tego gatunek s.f. nadawa\u0142 im element uniwersalno\u015bci, a stosowanie groteski odrealnia\u0142o pewne sytuacje i bohater\u00f3w. W tych pokracznych postaciach z jego film\u00f3w widzowie odnajdywali siebie, uto\u017csamiaj\u0105c si\u0119 z bohaterami. W ich oczach <\/em>Wojna \u015bwiat\u00f3w \u2013 nast\u0119pne stulecie nie by\u0142a apokaliptyczn\u0105 wizj\u0105 przysz\u0142o\u015bci, by\u0142a apokaliptyczn\u0105 wizj\u0105 tera\u017aniejszo\u015bci<\/em>[6]<\/sup><\/a>. Szulkin w swoich filmach pozwala sobie na wyrazist\u0105, niemal bezpo\u015bredni\u0105 krytyk\u0119 \u00f3wczesnego porz\u0105dku spo\u0142eczno-politycznego; futurologiczne wizje autora <\/em>Wojny \u015bwiat\u00f3w charakteryzowa\u0142 silny rys alegoryczny. Poprzez obrazy zdegenerowanej przysz\u0142o\u015bci stara\u0142 si\u0119 on bowiem przekaza\u0107 prawd\u0119 o \u015bwiecie mu wsp\u00f3\u0142czesnym<\/em>[7]<\/sup><\/a> \u2013 puentuje filozofi\u0119 filmow\u0105 Szulkina Maciej Pietrzak. Prawie wszystkie moje filmy by\u0142y postrzegane jako polityczne<\/em> \u2013 dodawa\u0142 re\u017cyser w wywiadzie dla \u201ePrzegl\u0105du\u201d \u2013 Ja je uwa\u017ca\u0142em cz\u0119sto za takie dziwne komedie, mo\u017ce socjologizuj\u0105ce eseje\u2026 Film\u00f3w politycznych \u201ewprost\u201d nigdy robi\u0142em, nie interesuje mnie polityka jako zbi\u00f3r dora\u017anych kopniak\u00f3w. To jakby nie m\u00f3j temperament. Uog\u00f3lnienie, metafora\u2026 temu jestem bli\u017cszy<\/em>[8]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Leon Niemczyk i Jerzy Stuhr w filmie O – bi, O – ba. Koniec cywilizacj<\/em>i, 1984, re\u017c. Piotr Szulkin,
fot.Renata Pajchel \/ WFDiF, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA <\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Leon Niemczyk i Jerzy Stuhr w filmie O – bi, O – ba. Koniec cywilizacj<\/em>i, 1984, re\u017c. Piotr Szulkin, fot.Renata Pajchel \/ WFDiF, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/p>\n\n\n\n

Apokalipsa spe\u0142niona<\/strong><\/p>\n\n\n\n

O-bi, o-ba. Koniec cywilizacji<\/em> to kino postapokaliptyczne (w tym wypadku chodzi o \u015bwiat po eksplozji j\u0105drowej). To obraz apokalipsy spe\u0142nionej, wszechogarniaj\u0105cej. I tym film z 1984 r. r\u00f3\u017cni si\u0119 od innych produkcji s.f. Szulkina. Po atomowej zag\u0142adzie niedobitki ludzko\u015bci wegetuj\u0105 pod wielk\u0105 kopu\u0142\u0105, kt\u00f3rej konstrukcja zaczyna niszcze\u0107. Jej zawalenie ma doprowadzi\u0107do kolejnej apokalipsy, tej ostatecznej \u2013 \u015bmierci mieszkaj\u0105cych pod ni\u0105 ludzi. \u017bycie poza schronem jest niemo\u017cliwe ze wzgl\u0119du na zab\u00f3jcze promieniowanie. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 funkcjonuj\u0105ca pod tym gigantycznym kloszem wyczekuje na l\u0105dowanie cudownej Arki, kt\u00f3ra ma j\u0105 uratowa\u0107. Tak przynajmniej twierdzili (kr\u00f3tko po zag\u0142adzie, kiedy kopu\u0142a si\u0119 zaludni\u0142a) przyw\u00f3dcy zamkni\u0119tej spo\u0142eczno\u015bci, chocia\u017c obecnie podkre\u015blaj\u0105, \u017ce \u201eArka nie istnieje\u201d. W co tu wierzy\u0107? Budowl\u0119 mo\u017ce uratowa\u0107 jeden z konstruktor\u00f3w, kt\u00f3ry \u2013 wiedz\u0105c, \u017ce kopu\u0142a nie wytrzyma \u2013 odmawia jej naprawy. Wynikiem tej apokalipsy spe\u0142nionej jest zdegenerowanie spo\u0142ecze\u0144stwa. Niezdolno\u015b\u0107 do dzia\u0142ania i apatia pog\u0142\u0119biaj\u0105 si\u0119 z dnia na dzie\u0144, przyczyniaj\u0105c si\u0119 nie tylko do demoralizacji, lecz r\u00f3wnie\u017c do fizycznego rozk\u0142adu. Z dwutysi\u0119cznej spo\u0142eczno\u015bci pozostaje tylko o\u015bmiuset ludzi.<\/p>\n\n\n\n

Groteskowa fabu\u0142a filmu wyrasta z tradycji negatywnych utopii przedstawiaj\u0105cych \u015bwiat po zag\u0142adzie nuklearnej. Ogl\u0105damy pesymistyczny obraz przysz\u0142o\u015bci, w kt\u00f3rej ludzko\u015b\u0107 zmuszona zosta\u0142a do szukania schronienia pod ziemi\u0105, \u017cyj\u0105c na pograniczu zezwierz\u0119cenia, zgodnie z plemienn\u0105 obyczajowo\u015bci\u0105, my\u015bl\u0105c tylko o zaspokojeniu podstawowych potrzeb biologicznych<\/em>[9]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

\u015awiat ocala\u0142ych poznajemy oczami g\u0142\u00f3wnego bohatera \u2013 Softa (Jerzy Stuhr). Najwy\u017csz\u0105 warto\u015bci\u0105 s\u0105 dla niego chwilowe przyjemno\u015bci i zaspokojenie dora\u017anych potrzeb. Produktem deficytowym s\u0105 za\u015b niekt\u00f3re towary spo\u017cywcze, np. cebula. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludno\u015bci \u017cywi si\u0119 z tzw. \u201epodkarmiaczki\u201d (jak j\u0105 okre\u015bla\u0142 Szulkin w wywiadach z lat 80.) \u2013 pokarm jest wytwarzany ze zmielonych na papk\u0119 ksi\u0105\u017cek. W tym \u015bwiecie nawet w\u0142adza chyli si\u0119 ku upadkowi, a jedyny jej przedstawiciel, komendant (Marek Walczewski), pr\u00f3buj\u0105c mami\u0107 spo\u0142eczno\u015b\u0107 propagandowym przekazem, w\u0142a\u015bciwie osi\u0105ga efekt przeciwny i traci resztki kontroli nad wegetuj\u0105c\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Zarz\u0105dca miejsca przypominaj\u0105cego mennic\u0119 (w tej roli Leon Niemczyk) to jeden z przyk\u0142ad\u00f3w postaci bezceremonialnie rezygnuj\u0105cych z resztek przyzwoito\u015bci. Nie licz\u0105c si\u0119 z konsekwencjami, rozk\u0142ada on na czynniki pierwsze samolot, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 awaryjnym \u015brodkiem transportu. Z jego cz\u0119\u015bci wyrabia \u201earki\u201d \u2013 funkcjonuj\u0105c\u0105 w tym zamkni\u0119tym \u015bwiecie walut\u0119, co samo przez si\u0119 stawia go w uprzywilejowanej pozycji. Znamienne w konstrukcji tego bohatera jest skojarzenie z tendencj\u0105 ludzi w\u0142adzy do przedk\u0142adania w\u0142asnego interesu nad dobro spo\u0142eczno\u015bci. To przyk\u0142ad na uniwersalno\u015b\u0107 przekazu w filmie Szulkina, kt\u00f3ry daje w ten spos\u00f3b do zrozumienia, \u017ce z\u0142o czai si\u0119 wsz\u0119dzie i w rezultacie mo\u017ce doprowadzi\u0107 do zag\u0142ady.<\/p>\n\n\n\n

Inny z bohater\u00f3w filmu, bibliotekarz (W\u0142odzimierz Musia\u0142), zajmuje si\u0119 pilnowaniem niepotrzebnej ju\u017c nikomu biblioteki pe\u0142nej ksi\u0105\u017cek o Burach, naje\u017ad\u017acach, kt\u00f3rzy doprowadzili do katastrofy nuklearnej. Czytelnikom poleca przede wszystkim pozycje propagandowo-ideologiczne, nawi\u0105zuj\u0105ce do wy\u015bwiechtanych slogan\u00f3w kojarzonych z totalitaryzmem. Reszta ksi\u0105\u017cek, w tym Biblia, kt\u00f3rej szuka Soft, zosta\u0142a przerobiona na pokarm dla mieszka\u0144c\u00f3w kopu\u0142y. Wydaje si\u0119, \u017ce apokalipsa osi\u0105ga tu wymiar totalny \u2013 ludzko\u015b\u0107 przejada sw\u00f3j dorobek intelektualny, uniemo\u017cliwiaj\u0105c odrodzenie nauki w przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Taki spos\u00f3b przedstawienia postaci, kt\u00f3re mimo zbli\u017caj\u0105cego si\u0119 ko\u0144ca trwaj\u0105 w swoich absurdalnych przekonaniach, dbaj\u0105c jedynie o w\u0142asny interes i irracjonalnie broni\u0105c przyj\u0119tych warto\u015bci, to w\u0142a\u015bciwie gotowa recepta na zag\u0142ad\u0119. Z jednej strony mo\u017cemy rozumie\u0107 to jako uniwersalny przekaz \u2013 cz\u0142owiek zdeprawowany, \u015blepo trwaj\u0105cy przy swoich racjach, w ka\u017cdych okoliczno\u015bciach b\u0119dzie zagro\u017ceniem dla og\u00f3\u0142u. Z drugiej za\u015b \u2013 wymowne jest skonfrontowanie cz\u0142owieka jako jednostki z opresyjnym systemem w\u0142adzy. Rzeczywisto\u015b\u0107 PRL, w kt\u00f3rej zasady logiki traci\u0142y znaczenie, a ludzie zostali poddani manipulacjom rz\u0105dz\u0105cych, sama w sobie nosi\u0142a znamiona apokalipsy. Podobnie w filmie \u2013 ograniczanie ludzi w ich samodzielnym my\u015bleniu i wpajanie im, na przyk\u0142adzie dzia\u0142a\u0144 bibliotekarza, \u017ce nale\u017cy niestrudzenie trwa\u0107 przy narzuconych przez system zasadach, prowadz\u0105 do regresu, a ostatecznie do utraty nadziei na ratunek.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Jerzy Stuhr i Jan Nowicki w filmie O – bi, O – ba. Koniec cywilizacji<\/em>, 1984, re\u017c. Piotr Szulkin,
fot. Renata Pajchel \/ WFDiF, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Religijno\u015b\u0107 w czasach apokalipsy<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Piotr Szulkin odwo\u0142uje si\u0119 jednoznacznie do postapokaliptycznych zapowiedzi naukowc\u00f3w wieszcz\u0105cych wizje \u015bwiata po wojnie nuklearnej. W obliczu apokalipsy ludzko\u015b\u0107 wraca do prymitywnych form zachowania i organizacji spo\u0142ecznej, do my\u015blenia magicznego i religijnego, odrzucaj\u0105c racjonalizm.<\/p>\n\n\n\n

St\u0105d w obliczu apokalipsy garstka ludzko\u015bci zgromadzona pod kopu\u0142\u0105 tak \u015bwi\u0119cie wierzy w Ark\u0119 jako ostatni\u0105 desk\u0119 ratunku, nawet je\u017celi jest to wiara irracjonalna. In\u017cynier (Jan Nowicki), nie chc\u0105c naprawi\u0107 schronu, zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce Arka nie przyb\u0119dzie, \u017ce jest tylko wytworem propagandy, jednak i tak w ni\u0105 wierzy dla spokoju ducha. Tego typu brak jakiegokolwiek dzia\u0142ania staje si\u0119 zwiastunem ko\u0144ca. To bardzo znamienny przyk\u0142ad \u2013 in\u017cynier, kt\u00f3ry powinien by\u0107 cz\u0142owiekiem czynu, dla kt\u00f3rego wiedza i racjonalne my\u015blenie winny stanowi\u0107 fundamenty istnienia, ostatecznie pozostaje bierny. Wydaje si\u0119, \u017ce zgoda na ersatz wiary jest tu metafor\u0105 intelektualnego upadku, a Szulkin m\u00f3wi g\u0142osem in\u017cyniera, \u017ce \u201etemu \u015bwiatu ju\u017c nie mo\u017cna pom\u00f3c\u201d. Mo\u017cna tylko odracza\u0107 swoj\u0105 \u015bmier\u0107, chroni\u0105c si\u0119 w schronach. Ale czy takie \u017cycie ma sens? Mo\u017cna odnie\u015b\u0107 t\u0119 sytuacj\u0119 do rzeczywisto\u015bci lat 80. \u2013 jaki by\u0142 sens trwania systemu komunistycznego, w kt\u00f3ry nikt ju\u017c niemal nie wierzy\u0142? Przekaz propagandowy o nieistnieniu Arki nie odbiera jednak ludziom nadziei. Arka nie istnieje i nigdy nie przyb\u0119dzie, nie wierzcie plotkom, gus\u0142om i zabobonom. Wasze dzi\u015b i jutro zale\u017cy tylko od was<\/em> \u2013 s\u0142yszymy w filmie. Spo\u0142ecze\u0144stwo nie przestaje jednak wierzy\u0107. Z jednej strony mo\u017cna to t\u0142umaczy\u0107 ca\u0142kowitym uodpornieniem si\u0119 ludno\u015bci na przekaz propagandowy, z drugiej, w sytuacji ostatecznej ludzie pragn\u0105 w ni\u0105 <\/em>[Ark\u0119] uwierzy\u0107, gdy\u017c zaspokaja ich irracjonaln\u0105 t\u0119sknot\u0119<\/em>[10]<\/sup><\/a>. Ten powr\u00f3t pierwiastka religijnego mo\u017cna interpretowa\u0107 jako wynik nadchodz\u0105cej zag\u0142ady. Ludzko\u015b\u0107, mimo tl\u0105cej si\u0119 nadziei, za\u015blepiona wiar\u0105 w mityczn\u0105 Ark\u0119 pozostaje bierna. Brak dzia\u0142ania uto\u017csamiany jest zatem z upadkiem i oczekiwaniem na nieuchronny koniec.<\/p>\n\n\n\n

Je\u017celi jej<\/em> [Arki] naprawd\u0119 nie ma, to przecie\u017c mo\u017cemy j\u0105 zrobi\u0107<\/em> \u2013 zwraca si\u0119 do Softa ma\u0142y ch\u0142opiec. Zastanawiaj\u0105ce jest, \u017ce ta racjonalna uwaga pada z ust dziecka, podczas gdy populacja doros\u0142ych w og\u00f3le nie podejmuje pr\u00f3b ratunku. Ch\u0142opiec jest pewnym katalizatorem dzia\u0142a\u0144 g\u0142\u00f3wnego bohatera, kt\u00f3ry zaczyna odczuwa\u0107 potrzeb\u0119 wiary. Soft jako przedstawiciel w\u0142adzy sam pr\u00f3buje znale\u017a\u0107 rozwi\u0105zanie, poruszy\u0107 apatyczne spo\u0142ecze\u0144stwo, nie chc\u0105c poddawa\u0107 si\u0119 gus\u0142om, \u015blepej wierze w ratunek, kt\u00f3ry nie nadejdzie. W obliczu sytuacji kryzysowej<\/em> [Soft] przechodzi przemian\u0119 wewn\u0119trzn\u0105 \u2013 ze zr\u0119cznego manipulatora staje si\u0119 cz\u0142owiekiem poszukuj\u0105cym prawdy i nadziei, podobnie jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 postaci z negatywnych utopii w duchu George\u2019a Orwella. Soft staje si\u0119 wi\u0119c bohaterem tragicznym<\/em>[11]<\/sup><\/a>, niezrozumianym przez ludzi, kt\u00f3rzy nie s\u0105 zainteresowani jego planami ratunku.<\/p>\n\n\n\n

Na obecno\u015b\u0107 motyw\u00f3w religijnych w filmie Szulkina wskazuje bezpo\u015brednie odwo\u0142anie do starotestamentowej opowie\u015bci o Noem. Soft, szukaj\u0105c Biblii (przerobionej na pokarm), chce \u2013 niczym biblijny Noe \u2013 odnale\u017a\u0107 wskaz\u00f3wki do dzia\u0142ania, by wstrz\u0105sn\u0105\u0107 apatycznymi mieszka\u0144cami bunkra i zaoferowa\u0107 im nadziej\u0119. Ostatecznie w jego g\u0142owie rodzi si\u0119 niemo\u017cliwy do zrealizowania pomys\u0142 skonstruowania prawdziwej Arki, kt\u00f3rej budowa sta\u0142aby si\u0119 namacalnym celem mog\u0105cym wyrwa\u0107 reliktow\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 z odr\u0119twienia. <\/em>(\u2026) dopiero chybiona inicjatywa protagonisty ods\u0142ania bowiem oczom widza skal\u0119 cywilizacyjnego upadku filmowego \u015bwiata<\/em> (\u2026)\u201d[12]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Jeden z mieszka\u0144c\u00f3w kopu\u0142y, milioner grany przez Mariusza Dmochowskiego, r\u00f3wnie\u017c pragnie upodobni\u0107 si\u0119 do biblijnego Noego. Zbiera on wok\u00f3\u0142 siebie ludzi i zwierz\u0119ta, nie mog\u0105c jedynie odnale\u017a\u0107 go\u0142\u0119bia, aby m\u00f3c go wypu\u015bci\u0107 w odpowiednim momencie \u2013 nawi\u0105zuj\u0105c tym bezpo\u015brednio do biblijnej opowie\u015bci. Tak naprawd\u0119 on r\u00f3wnie\u017c nie podejmuje konkretnego dzia\u0142ania \u2013 nie buduje \u017cadnej Arki. Ca\u0142y jego wysi\u0142ek ogranicza si\u0119 jedynie do gry pozor\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Apokalipsa u Szulkina tkwi zatem w konstrukcji nie tylko uniwersum, lecz r\u00f3wnie\u017c jego bohater\u00f3w. Ludzie zgadzaj\u0105 si\u0119 na koniec swojego \u015bwiata, nie pr\u00f3buj\u0105c w \u017caden spos\u00f3b mu si\u0119 przeciwstawi\u0107. To w\u0142a\u015bnie oryginalna szulkinowska odpowied\u017a na rzeczywisto\u015b\u0107 po stanie wojennym, w kt\u00f3rej spo\u0142ecze\u0144stwo polskie przesta\u0142o ostatecznie wierzy\u0107 w system zbudowany na narzuconym z zewn\u0105trz realnym socjalizmie.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Krzysztof Majchrzak w filmie O – bi, O – ba. Koniec cywilizacji<\/em>, 1984, re\u017c. Piotr Szulkin,
fot. Renata Pajchel \/ WFDiF, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Metafora tera\u017aniejszo\u015bci<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Apokalipsa pokazana w O-bi, o-ba. Koniec cywilizacji<\/em> jest metafor\u0105 rzeczywisto\u015bci, a zarazem pesymistycznym obrazem przysz\u0142o\u015bci, wynikaj\u0105cym wprost z oceny \u00f3wczesnej tera\u017aniejszo\u015bci. Jest wizj\u0105 braku wiary w polepszenie sytuacji oraz ostrze\u017ceniem przed pogorszeniem si\u0119 stanu umys\u0142owego polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa. Mimo widocznych przejaw\u00f3w wiary, \u015bwiadomo\u015b\u0107 bohater\u00f3w filmu jest mocno ograniczona. Szulkin wype\u0142nia ekran mas\u0105 zmanipulowanych marionetek \u2013 wierz\u0105 w to, w co ka\u017ce im si\u0119 wierzy\u0107. Przyjmuj\u0105 ten stan, bo nikt ich nie nauczy\u0142 radzenia sobie z sytuacj\u0105 niemal graniczn\u0105. Ta bierno\u015b\u0107 ich obezw\u0142adnia.<\/p>\n\n\n\n

Wy\u0142ania si\u0119 st\u0105d wyj\u0105tkowo pesymistyczny obraz \u015bwiata. Ca\u0142o\u015bci dope\u0142nia jeszcze warstwa scenograficzna filmu \u2013 mroczne, podziemne miasto, ciasne, niedo\u015bwietlone klitki bez normalnych sprz\u0119t\u00f3w gospodarczych, przestrzenie wr\u0119cz \u201eantymieszkalne\u201d. Ma\u0142o kt\u00f3ry z bohater\u00f3w ma sw\u00f3j w\u0142asny k\u0105t, gdzie mo\u017ce odpocz\u0105\u0107 i poczu\u0107 si\u0119 jak u siebie. Przestrze\u0144 jest wyj\u0105tkowo nieludzka, pe\u0142na \u015bmieci i brudu. Elementy scenografii odtwarzaj\u0105 warunki, jakie mog\u0142yby panowa\u0107 w podniszczonym schronie atomowym. Sponiewierane rzeczy codziennego u\u017cytku s\u0105 jednym z materialnych wska\u017anik\u00f3w schy\u0142ku minionej cywilizacji. Kolorystyka ca\u0142o\u015bci utrzymana w b\u0142\u0119kitnych, lodowych barwach potrafi wywrze\u0107 na odbiorcach wra\u017cenie przenikliwego ch\u0142odu, utrudniaj\u0105cego funkcjonowanie spo\u0142eczno\u015bci. Warstwa wizualna jest te\u017c wyrazem zniszczenia wewn\u0119trznego spo\u0142ecze\u0144stwa.      <\/p>\n\n\n\n

Film oddaje ducha czasu Polski lat 80. Celnie to opisuje Maciej Pietrzak, gdy stwierdza: Przepe\u0142niona atmosfer\u0105 beznadziei i przekonaniem o nieuchronnym ko\u0144cu wizja przysz\u0142o\u015bci korespondowa\u0142a bowiem ze spustoszeniem, jakie w spo\u0142eczno-politycznym \u017cyciu PRL pozostawi\u0142 po sobie okres stanu wojennego.<\/em> (\u2026) W diagnozie tej dostrzec mo\u017cemy metafor\u0119 ideowej pustki, jak\u0105 wytworzy\u0142o zd\u0142awienie posierpniowej wiary w mo\u017cliwo\u015b\u0107 reformy systemu oraz ostateczny upadek autorytetu w\u0142adzy, skompromitowanej brutaln\u0105 pacyfikacj\u0105 solidarno\u015bciowego karnawa\u0142u<\/em>[13]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

St\u0105d ta zawieszona apokalipsa, kt\u00f3rej do\u015bwiadczaj\u0105 bohaterowie filmu. Apokalipsa spe\u0142niona, ale pozwalaj\u0105ca funkcjonowa\u0107 mimo widocznych na pierwszy rzut oka tragicznych w istocie warunk\u00f3w. Apokalipsa \u201eoswojona\u201d sta\u0142a si\u0119 elementem normalno\u015bci \u2013 mimo \u017ce z ka\u017cd\u0105 minut\u0105 prowadzi do coraz wi\u0119kszej degeneracji i do kolejnej apokalipsy. <\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1]<\/sup><\/a> K. Loska, Piotr Szulkin \u2013 wyobra\u017ania apokaliptyczna<\/em> [w:] Autorzy kina polskiego<\/em>, red. G. Stach\u00f3wna, J. Wojnicka, Krak\u00f3w 2004, s. 172.<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/sup><\/a> M. Pietrzak, \u201eO-bi, o-ba: Koniec cywilizacji\u201d \u2013 postpi\u015bmienny \u015bwiat Piotra Szulkina<\/em>, \u201ePrzestrzenie Teorii\u201d (32), Pozna\u0144 2019, s.<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/sup><\/a> E. Naw\u00f3j, Piotr Szulkin<\/em>, https:\/\/culture.pl\/pl\/tworca\/piotr-szulkin<\/a> [dost\u0119p: 21.09.2021].<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/sup><\/a> A. Kici\u0144ski, \u201eO-bi, o-ba\u201d jest zapisem stanu naszych umys\u0142\u00f3w po stanie wojennym<\/em>, https:\/\/www.sfp.org.pl\/2016\/wydarzenia,5,22411,1111,1,wideo-O-bi-o-ba-jest-zapisem-stanu-naszych-umyslow-po-stanie-wojennym.html<\/a> [dost\u0119p: 21.09.2021].<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/sup><\/a> Oczami Mistrz\u00f3w <\/em>(Notacje Archiwalne SFP) \u2013 Piotr Szulkin, https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=6_h_faeTY1Q<\/a> [dost\u0119p: 21.09.2021].<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/sup><\/a> E. Naw\u00f3j, dz. cyt.<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/sup><\/a> M. Pietrzak, dz. cyt., s. 275.<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/a> E. Likowska, Z \u0142atk\u0105 nieodpowiedzialnego<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d\u201d 38\/2003, https:\/\/www.tygodnikprzeglad.pl\/latka-nieodpowiedzialnego<\/a> [dost\u0119p: 20.09.2021].<\/p>\n\n\n\n

[9]<\/sup><\/a> K. Loska, dz. cyt., s. 178.<\/p>\n\n\n\n

[10]<\/sup><\/a> K. Loska, dz. cyt., s. 178.<\/p>\n\n\n\n

[11]<\/sup><\/a> Tam\u017ce, s. 179.<\/p>\n\n\n\n

[12]<\/sup><\/a> M. Pietrzak, dz. cyt., s. 279.<\/p>\n\n\n\n

[13]<\/sup><\/a> Tam\u017ce, s. 282\u2013283.<\/p>\n\n\n\n

Albert Kici\u0144ski \u2013 <\/strong>Absolwent Filmoznawstwa na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu. Od lat zwi\u0105zany z instytucjami promuj\u0105cymi kultur\u0119 filmow\u0105. Wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 m.in. z Mayfly, Gutek Film i TVP Kultura, gdzie odpowiada\u0142 za dzia\u0142ania marketingowe i kontakt z mediami. Wieloletni redaktor portalu Stowarzyszenia Filmowc\u00f3w Polskich, autor scenariuszy edukacyjnych oraz wywiad\u00f3w i artyku\u0142\u00f3w filmoznawczych publikowanych m.in. w Magazynie Filmowym SFP. Wielokrotnie pracowa\u0142 z kamer\u0105, prowadz\u0105c rozmowy z osobowo\u015bciami polskiego kina oraz tworz\u0105c relacje z wydarze\u0144 kulturalnych i plan\u00f3w filmowych. Autor recenzji filmowych. Aktualnie specjalista ds. medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych w Instytucie Pami\u0119ci Narodowej. Prowadzi stron\u0119 i fanpejd\u017c miesi\u0119cznika \u201eStolica\u201d. Dzia\u0142a w studyjnym kinie ADA. Prywatnie zapalony mi\u0142o\u015bnik historii, kaset wideo, architektury (ostatnio blokowisk) i jamnik\u00f3w.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Obraz \u015bwiata po zag\u0142adzie nuklearnej jest jednym z klasycznych element\u00f3w fantastyki naukowej \u2013 zar\u00f3wno tej literackiej, jak i filmowej. W polskim kinie motyw ten wykorzystuje Piotr Szulkin. Jego autorska wizja apokalipsy ukazana jest w tetralogii filmowej, na kt\u00f3r\u0105 sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 obrazy: Golem (1979), Wojna \u015bwiat\u00f3w \u2013 nast\u0119pne stulecie (1981), O-bi, o-ba. Koniec cywilizacji (1984) i Ga, ga. Chwa\u0142a bohaterom (1985). W filmie z 1984 roku… Czytaj wi\u0119cej »Apokalipsa spe\u0142niona. O filmie „O-bi, o-ba. Koniec cywilizacji” Piotra Szulkina<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":8,"featured_media":2052,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1014],"tags":[],"ppma_author":[989],"class_list":["post-1930","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-1-2021"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t