{"id":192,"date":"2016-02-01T00:00:00","date_gmt":"2016-01-31T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2016\/02\/01\/byl-w-niebie-byl-w-piekle-mogl-malowac-o-moim-nikiforze-2004-krzysztofa-krauzego\/"},"modified":"2021-06-25T14:10:07","modified_gmt":"2021-06-25T13:10:07","slug":"byl-w-niebie-byl-w-piekle-mogl-malowac-o-moim-nikiforze-2004-krzysztofa-krauzego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/byl-w-niebie-byl-w-piekle-mogl-malowac-o-moim-nikiforze-2004-krzysztofa-krauzego\/","title":{"rendered":"By\u0142 w niebie, by\u0142 w piekle, m\u00f3g\u0142 malowa\u0107. O „Moim Nikiforze” (2004) Krzysztofa Krauzego"},"content":{"rendered":"

Ta historia dzieje si\u0119 w dw\u00f3ch porz\u0105dkach na d\u0142ugo przed momentem pierwszego uruchomienia kamery, wi\u0119cej nawet: pierwszych przymiarek scenariuszowych. Jeden porz\u0105dek jest ziemski: to historia malarza odkrytego na krynickim deptaku, wyczytana w m\u0142odo\u015bci przez Joann\u0119 Kos w ksi\u0105\u017cce Elli i Andrzeja Banach\u00f3w Historia o Nikiforze<\/i>. Drugi porz\u0105dek, rozpoznany jako konsekwencja pierwszego, si\u0119ga \u2013 jak si\u0119 wydaje \u2013 g\u0142\u0119biej: Wtedy by\u0142 dla mnie krynickim prorokiem Eliaszem, kt\u00f3ry zawsze zjawia si\u0119 przy sederowym stole pod postaci\u0105 \u017cebraka w \u0142achmanach. Naszym obowi\u0105zkiem, tu na ziemi, jest go rozpozna\u0107, bo je\u015bli go wyrzucimy, z\u0142amiemy przymierze z Bogiem<\/i><\/a>[1]<\/a>. Po latach Joanna Kos napisze w duecie z Krzysztofem Krauzem kilkana\u015bcie wersji scenariusza, kt\u00f3ry w ostatecznym kszta\u0142cie zaowocuje filmem M\u00f3j Nikifor<\/i> (2004), subtelnie osadzonym w dw\u00f3ch porz\u0105dkach. Filmem o samotno\u015bci i tajemnicy.<\/p>\n

<\/p>\n

Krystyna Feldman i Krzysztof Krauze
\n<\/span>fot. Wojciech Staro\u0144, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

O zwodniczo\u015bci refleksji jakoby nierzadko dalekie od sztampy, autentyczne biogramy artyst\u00f3w stanowi\u0142y \u201egotowy materia\u0142 na scenariusz\u201d, historia kina, nie tylko fabularnego, przekona\u0142a (si\u0119) wielokrotnie. Niebezpiecze\u0144stwem bywa\u0142o zar\u00f3wno skupienie si\u0119 na widowiskowo\u015bci danej historii (kwestia talentu pozostaje w\u00f3wczas spraw\u0105 drugorz\u0119dn\u0105, vide<\/i> dokument Toma Dicillo The Doors: When You\u2019re Strange<\/i>, 2009), ale te\u017c przesadne u\u0142adzenie ekranowego portretu (pozbawionego wielowymiarowo\u015bci). \u017bycie Nikifora Krynickiego<\/a>[2]<\/a>, rozpatrywane w\u0142a\u015bnie w perspektywie pu\u0142apek \u201efilmowo\u015bci\u201d, by\u0142o i jest nie lada wyzwaniem. Oczywistym pomys\u0142em wydaje si\u0119 cho\u0107by uj\u0119cie go w ramy topicznego motywu \u201eod \u017cebraka do bogacza\u201d (co ciekawe, nie ma pewno\u015bci, czy \u00f3w \u201ebogacz\u201d \u2013 Nikifor \u2013 zdawa\u0142 sobie w pe\u0142ni spraw\u0119 z diametralnej poprawy swej sytuacji finansowej). Inny potencjalny koncept, bez trudu skonstruowany na podstawie pierwszej z brzegu biografii malarza: portret geniusza \u2013 bo\u017cego prostaczka (enigmatycznie co\u015b be\u0142kocz\u0105cego<\/a>[3]<\/a><\/span>, opisuj\u0105cego obrazy w wi\u0119kszo\u015bci przypadkowymi literami, \u017cebrz\u0105cego w\u015br\u00f3d krynickich kuracjuszy nawet wtedy, gdy wystaw\u0119 jego obraz\u00f3w organizowa\u0142a kolejna zagraniczna galeria). I jeszcze jeden z hipotetycznych, \u0142atwych pomys\u0142\u00f3w: Nikifor jako uosobienie cz\u0142owieka pierwotnego, kt\u00f3ry dziwnym trafem zb\u0142\u0105dzi\u0142 w obce sobie czasy, zachowuj\u0105c jednak wszelkie przymioty charakteru nieska\u017conego cywilizacj\u0105<\/a>[4]<\/a>. Pomys\u0142\u00f3w w taki czy inny spos\u00f3b sugeruj\u0105cych oczywisto\u015b\u0107 Joanna Kos i Krzysztof Krauze za wszelk\u0105 cen\u0119 chcieli unikn\u0105\u0107 \u2013 st\u0105d niech\u0119\u0107 do przedwczesnego startu realizacji (Trzy lata temu ju\u017c byli\u015bmy w przededniu zdj\u0119\u0107, ale Krzysztof podj\u0105\u0142 decyzj\u0119, \u017ce jeszcze nie jeste\u015bmy gotowi. Jeszcze nie mo\u017cemy znale\u017a\u0107 serca tej historii<\/i><\/a>[5]<\/a>), st\u0105d wspomniane wcze\u015bniej kolejne wersje scenariusza<\/a>[6]<\/a>. Ostatecznie postawiono na opowie\u015b\u0107, kt\u00f3rej rdzeniem jest znajomo\u015b\u0107 Nikifora z jego opiekunem w ostatnich latach przed \u015bmierci\u0105 malarza, Marianem W\u0142osi\u0144skim. Dla lepszego zrozumienia uko\u0144czonego filmu warto zaznaczy\u0107, \u017ce r\u00f3wnie\u017c z t\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105 fabularn\u0105 wi\u0105za\u0142y si\u0119 pewne w\u0105tpliwo\u015bci. Trudno polemizowa\u0107 z warstw\u0105 faktograficzn\u0105: 15 kwietnia 1960 roku ok. 60-letni Nikifor wchodzi do pracowni Mariana W\u0142osi\u0144skiego (zatrudnionego w funkcji plastyka w krynickim Starym Domu Zdrojowym) i o\u015bwiadcza, \u017ce tu b\u0119dzie malowa\u0142a<\/i><\/a>[7]<\/a>. Potem (\u2026) przychodzi\u0142 do mnie codziennie. Zmieniali\u015bmy pracownie, za\u0142atwia\u0142em mu nowe mieszkania, ale wci\u0105\u017c by\u0142 przy mnie, przez osiem lat, na dobre i na z\u0142e<\/i><\/a>[8]<\/a> \u2013 wspomina\u0142 ju\u017c w XXI wieku cz\u0142owiek, kt\u00f3ry w pewnym momencie swego \u017cycia przyj\u0105\u0142 na siebie rol\u0119 prawnego opiekuna Nikifora, przez osiem lat ryzykowa\u0142 zachorowaniem na gru\u017alic\u0119 (cierpia\u0142 na ni\u0105 malarz), a gorzk\u0105 cen\u0105 decyzji podj\u0119tych przez W\u0142osi\u0144skiego sta\u0142 si\u0119 rozpad jego rodziny. To s\u0105 fakty \u2013 istotne, lecz przecie\u017c w \u017caden spos\u00f3b niedaj\u0105ce odpowiedzi na pytanie, dlaczego wspomniane decyzje zosta\u0142y podj\u0119te. Wprowadzaj\u0105c ten w\u0105tek do scenariusza, Krauze i Kos niejako podnie\u015bli tajemnic\u0119 do kwadratu. O ile jednak Nikifor ze wzgl\u0119du na ca\u0142okszta\u0142t swej postaci pozostaje niewiadom\u0105 w jakim\u015b sensie \u201ezrozumia\u0142\u0105\u201d (i oczywiste, \u017ce trudno tu o pewniki), o tyle posta\u0107 Mariana W\u0142osi\u0144skiego, skromnego plastyka po krakowskiej ASP, mo\u017ce ostatecznie wr\u0119cz niepokoi\u0107. Co zrobi\u0107 z tak praktykowanym \u2013 b\u0105d\u017a co b\u0105d\u017a \u2013 heroizmem? Nie radzili sobie z nim naoczni obserwatorzy sytuacji w latach 60. (do filmu trafi scena, w kt\u00f3rej barowy ekspedient pyta W\u0142osi\u0144skiego, czy daje mu si\u0119 wy\u017cy\u0107 z tego Nikifora<\/i>), nie radzili sobie kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej filmowcy, finalnie wpisuj\u0105c w fabu\u0142\u0119 pytajnik. Jak szczerze przyznawa\u0142 Krauze: Dopiero po jakim\u015b czasie zrozumieli\u015bmy, \u017ce nigdy tej odpowiedzi nie poznamy. Je\u015bli kto\u015b robi straszne rzeczy, trzeba wiedzie\u0107, dlaczego. Je\u015bli czyni dobro, niewa\u017cne s\u0105 przyczyny, kt\u00f3re nim kieruj\u0105<\/i><\/a>[9]<\/a>. Tak oto w tkank\u0119 Mojego Nikifora <\/i>wpisana zosta\u0142a pi\u0119trowa tajemnica. Zanim jednak zastanowimy si\u0119 nad jej sfunkcjonalizowaniem (bo chcia\u0142oby si\u0119 polemizowa\u0107 z opiniami, kt\u00f3re zbyt \u0142atwo warto\u015bciuj\u0105 negatywnie pierwiastek niedopowiedzenia), w pierwszej kolejno\u015bci trzeba przyjrze\u0107 si\u0119 uobecnieniu owej tajemnicy w samym filmie.<\/p>\n

Najpierw nale\u017ca\u0142oby wspomnie\u0107 o perspektywie czasowej, dalekiej od prostego sugerowania widzowi, jak wygl\u0105da\u0142o osiem lat wsp\u00f3\u0142bytowania Nikifora (rola Krystyny Feldman) i Mariana W\u0142osi\u0144skiego (rola Romana Gancarczyka). Do historii jeste\u015bmy bowiem dopuszczeni w dw\u00f3ch momentach-zbli\u017ceniach: z 1960 roku (Nikifor zaczyna korzysta\u0107 z pracowni W\u0142osi\u0144skiego, a ten, przechodz\u0105c od sceptycyzmu do coraz wi\u0119kszego zaanga\u017cowania si\u0119 w \u017cycie zabiedzonego, chorego na gru\u017alic\u0119 malarza, stopniowo doprowadza do pogorszenia si\u0119 relacji z \u017con\u0105, kt\u00f3ra ostatecznie postanawia, razem z dwiema c\u00f3rkami, opu\u015bci\u0107 m\u0119\u017ca i wyjecha\u0107 do matki mieszkaj\u0105cej w Krakowie) oraz tym z roku 1967 (w czerwcu bohaterowie udaj\u0105 si\u0119 do warszawskiej Zach\u0119ty na du\u017c\u0105 wystaw\u0119 obraz\u00f3w Nikifora, kt\u00f3ry nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej w ci\u0119\u017ckim stanie po raz kolejny trafia do szpitala; o tym, \u017ce wspomniana scena dzieje si\u0119 ci\u0105gle w roku 1967, przekonuje plansza z odr\u0119cznym pismem Mariana W\u0142osi\u0144skiego, informuj\u0105cego, i\u017c Nikifor, jak zwykle by\u0142 uparty \u2013 zmar\u0142 rok p\u00f3\u017aniej<\/i> [10 pa\u017adziernika 1968 roku] w szpitalu w Foluszu<\/i>).<\/p>\n

<\/p>\n

Ala i Ewa W\u0142osi\u0144ska (Katarzyna i Karolina Paczy\u0144ska), Marian W\u0142osi\u0144ski (Roman Gancarczyk), Nikifor (Krystyna Feldman)
\nfot. Wojciech Staro\u0144, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span>
\n<\/span><\/p>\n

Odpowiadaj\u0105ca siedmiu latom elipsa rodzi, rzecz jasna, wiele w\u0105tpliwo\u015bci: jakimi \u015bcie\u017ckami (je\u015bli w og\u00f3le) rozwija\u0142a si\u0119 kariera Nikifora? Co z sytuacj\u0105 rodzinn\u0105 i zawodow\u0105 jego opiekuna? Jak ewoluowa\u0142a relacja mi\u0119dzy bohaterami? Wreszcie, czy uprawniony mo\u017ce by\u0107 s\u0105d, \u017ce z tych mia\u0142kich, ma\u0142o wyrazistych i jakby przypadkowych migawek nie buduje si\u0119 w\u0142a\u015bciwie \u017cadne opowiadanie (\u2026)<\/i><\/a>[10]<\/a>? Z pewno\u015bci\u0105 jest tak, \u017ce druga rama czasowa Mojego Nikifora <\/i>nie funkcjonuje jako proste i bezpo\u015brednie podj\u0119cie w\u0105tk\u00f3w z ramy pierwszej. Ale to ci\u0105gle ta sama opowie\u015b\u0107, nienachalnie usp\u00f3jniona detalami, kt\u00f3re z jednej strony nie dopuszczaj\u0105 do fabularnego p\u0119kni\u0119cia, z drugiej za\u015b s\u0142u\u017c\u0105 podtrzymaniu aury niedopowiedzenia i uruchomieniu wzmo\u017conej uwagi widza. \u015awietnym tego przyk\u0142adem jest cho\u0107by scena w parku, dok\u0105d Nikifor uciek\u0142 z Zach\u0119ty. Te kilka minut to bogate \u017ar\u00f3d\u0142o informacji o tych wszystkich latach, kt\u00f3re znikn\u0119\u0142y w elipsie scenariuszowej. Dla przyk\u0142adu:<\/p>\n

a) poirytowany W\u0142osi\u0144ski odnajduje Nikifora, gdy ten, z wyci\u0105gni\u0119tym przed siebie kapeluszem, \u017cebrze w\u015br\u00f3d odwiedzaj\u0105cych park (znak, \u017ce oczywisty z punktu widzenia racjonalno\u015bci sukces malarza nie wp\u0142yn\u0105\u0142 na zanik dawnych, a w nowym kontek\u015bcie paradoksalnych nawyk\u00f3w \u2013 dziwno\u015b\u0107<\/i> pozosta\u0142a zatem dziwno\u015bci\u0105<\/i>);<\/p>\n

b) W\u0142osi\u0144ski, pokazuj\u0105c Nikiforowi ksi\u0105\u017ck\u0119<\/a>[11]<\/a> oraz \u017c\u00f3\u0142wia, m\u00f3wi po prostu: Dla Ewy.<\/i> Ala oszaleje\u2026<\/i>, zdradzaj\u0105c tym samym, \u017ce z pewno\u015bci\u0105 nie dosz\u0142o do ca\u0142kowitego zerwania kontakt\u00f3w z rodzin\u0105 (co w kontek\u015bcie odmalowanego wcze\u015bniej strachu przed gru\u017alic\u0105 wcale nie musi wydawa\u0107 si\u0119 widzowi tak pewne);<\/p>\n

<\/p>\n

Marian W\u0142osi\u0144ski (Roman Gancarczyk) i Nikifor (Krystyna Feldman)<\/span>
\nfot. Wojciech Staro\u0144, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

c) w pewnym momencie, jakby mimochodem, W\u0142osi\u0144ski rzuca do Nikifora nieco poirytowanym tonem: Rozepnij si\u0119, bo si\u0119 zn\u00f3w zgrzejesz i b\u0119d\u0119 lata\u0142 po lekarzach<\/i> (nie trzeba wi\u0119cej, by zilustrowa\u0107 wypracowan\u0105 latami, nierzadko szorstk\u0105 oczywisto\u015b\u0107 tej relacji, tak\u017ce w kilku innych uj\u0119ciach wyra\u017anie przypominaj\u0105c\u0105 uk\u0142ad rodzic \u2013 dziecko);<\/p>\n

d) po serii wymruczanych przez Nikifora pod nosem krytyk pod adresem polskich malarzy (nie\u0142adnie<\/i>, za du\u017co ha\u0142asu<\/i>, szkoda czasu<\/i>) oraz szybkim zdiagnozowaniu \u017c\u00f3\u0142wia (niedobrze wybra\u0142, chory jest\u2026<\/i>) Marian W\u0142osi\u0144ski, troch\u0119 do siebie, troch\u0119 do towarzysza, m\u00f3wi z lekkim wyrzutem: Ty wszystko wiesz<\/i>\u2026 (z \u201elekkim\u201d, bo sytuacji, w kt\u00f3rych malarz sw\u0105 krn\u0105brno\u015bci\u0105, malkontenctwem i niezachwianym s\u0105dem w sprawach sztuki wystawia\u0142 cierpliwo\u015b\u0107 opiekuna na pr\u00f3b\u0119, by\u0142o zapewne bez liku; jednocze\u015bnie, w roku 1967 bohaterowie ci\u0105gle potrafi\u0105 usi\u0105\u015b\u0107 obok siebie na parkowej \u0142awce \u2013 prowokuj\u0105c do my\u015blenia, jak to mo\u017cliwe).<\/p>\n

<\/p>\n

Nikifor (Krystyna Feldman)<\/span>
\nfot. Wojciech Staro\u0144, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Fragmentaryczno\u015b\u0107 nie oznacza zatem w Moim Nikiforze<\/i> przypadkowo\u015bci \u2013 fabu\u0142a rozpi\u0119ta na czasowych biegunach przyja\u017ani Nikifora i W\u0142osi\u0144skiego daje w ni\u0105 wejrzenie, podsuwa tropy co do jej ewolucji, nie dopuszczaj\u0105c jednak do kategorycznych wniosk\u00f3w. By pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 my\u015bl\u0105 Katarzyny Jab\u0142o\u0144skiej, respekt wobec tajemnicy idzie tu w parze z jej dotkni\u0119ciem<\/a>[12]<\/a>. S\u0105 jednak i inne sk\u0142adowe tego mechanizmu. Cho\u0107by akcent po\u0142o\u017cony przez tw\u00f3rc\u00f3w na obraz\/wizualno\u015b\u0107, cz\u0119sto kosztem bardziej bezpo\u015bredniego, s\u0142ownego komunikatu. Znamienna jest pierwsza scena filmu, w kt\u00f3rej przes\u0142uchiwany przez milicjanta Nikifor uparcie milczy: nie t\u0119dy droga \u2013 ma zrozumie\u0107 widz, by pozna\u0107 \u015bwiat przedstawiony. Warto jednak obj\u0105\u0107 spojrzeniem ci\u0105g dalszy ekspozycji, kolejne dziesi\u0119\u0107 uj\u0119\u0107: po pierwsze, nie pada w\u00f3wczas z ekranu ani jedno s\u0142owo, po drugie, kamera w r\u0119kach Krzysztofa Ptaka pozostaje nieruchoma. Nie s\u0105 to sygna\u0142y pozbawione kontynuacji, wr\u0119cz przeciwnie. M\u00f3j Nikifor<\/i> to film oszcz\u0119dny w s\u0142owie, w wielu swych fragmentach bazuj\u0105cy na werbalnej ciszy, zach\u0119caj\u0105cy za to, by \u201eczyta\u0107\u201d z wizualno\u015bci. Tworzy to sp\u00f3jny koncept ze wspomnian\u0105 nieruchomo\u015bci\u0105 kadru (r\u00f3wnie\u017c charakterystyczn\u0105 dla wi\u0119kszo\u015bci uj\u0119\u0107), bo oto w nienachalny spos\u00f3b zaczyna przemawia\u0107 przez medium filmu malarstwo bohatera. Niekt\u00f3re kompozycje obrazu, z rozwijaj\u0105cym si\u0119 pasmowo<\/i><\/a>[13]<\/a> pejza\u017cem, natychmiast odsy\u0142aj\u0105 do Nikiforowej stylistyki tworzenia. Zgrabny ten uk\u0142on si\u0119ga jednak znaczeniowo g\u0142\u0119biej, pozwalaj\u0105c przecie\u017c w jakim\u015b stopniu spojrze\u0107 na \u015bwiat oczami artysty, a niekiedy naszkicowa\u0107 (i na tym \u201eszkicu\u201d \u015bwiadomie si\u0119 zatrzyma\u0107) \u00f3w nieodgadniony moment zetkni\u0119cia si\u0119 dw\u00f3ch ludzkich \u015bwiat\u00f3w. Kilka zda\u0144 o najwa\u017cniejszym tego przyk\u0142adzie: w oko\u0142o 10. minucie filmu pojawia si\u0119 nieruchomy \u201emalarsko-zimowy\u201d kadr, z fragmentami dw\u00f3ch pni na pierwszych planie, z trzema rz\u0119dami drewnianej palisady i domykaj\u0105cym obraz drzewostanem na wzg\u00f3rzu. Jedynym ruchomym elementem jest niewielka sylwetka Nikifora, kt\u00f3ry zmierza do Krynicy. Sk\u0105d wyruszy\u0142 \u2013 nie wiadomo.<\/p>\n

<\/p>\n

Nikifor (Krystyna Feldman)<\/span>
\nfot. Wojciech Staro\u0144, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Dziewi\u0119\u0107 (fabularnych) minut p\u00f3\u017aniej Marian W\u0142osi\u0144ski, pytaj\u0105c malarza, gdzie mieszka, wykonuje inicjalny gest zainteresowania enigmatycznym towarzyszem pracy. Cho\u0107 uj\u0119cie trwa jeszcze kilka sekund, nie s\u0142ycha\u0107 \u017cadnej repliki. Pojawia si\u0119 za to znajomy kadr, tyle \u017ce tym razem z czerwonym autem plastyka, jad\u0105cym w kierunku obszaru, z kt\u00f3rego wcze\u015bniej nadchodzi\u0142 Nikifor. Uruchamia to oczywi\u015bcie sens dos\u0142owny (ch\u0119\u0107 ustalenia adresu), ale te\u017c metaforyczny \u2013 W\u0142osi\u0144ski w\u0142a\u015bnie rozpoczyna sw\u0105 wieloletni\u0105 w\u0119dr\u00f3wk\u0119 tropem tajemnicy: poza kadr, poza obeznan\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107.<\/p>\n

<\/p>\n

Nikifor (Krystyna Feldman)<\/span>
\nfot. Wojciech Staro\u0144, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Nikifor komunikowa\u0142 si\u0119 ze \u015bwiatem przede wszystkim przez swoje malarstwo akwarelowe \u2013 opisywane r\u0119k\u0105 malarza ci\u0105gami zazwyczaj niewiele m\u00f3wi\u0105cych liter i wyraz\u00f3w, cz\u0119sto uciekaj\u0105ce w stron\u0119 architektonicznej fantazji lub modyfikowania miejsc powszechnie znanych. By\u0142y to wi\u0119c komunikaty zawsze w pewnym stopniu zaszyfrowane, przynajmniej z perspektywy odbiorcy. Podejmuj\u0105 tak\u0105 poetyk\u0119 r\u00f3wnie\u017c filmowcy: nie boj\u0105c si\u0119 ciszy<\/a>[14]<\/a>, pozwalaj\u0105c wybrzmie\u0107 p\u0142aszczy\u017anie wizualnej, przemawiaj\u0105c obrazem zazwyczaj statycznym \u2013 oczywi\u015bcie, zwi\u0119ksza to tylko \u201ezauwa\u017calno\u015b\u0107\u201d tych moment\u00f3w, gdy kamera ulega poruszeniu. Co ciekawe, i w tym kontek\u015bcie dostrzec mo\u017cna subtelne niedopowiedzenie: przyk\u0142adem tego scena, gdy Nikifor, zapytany o dow\u00f3d osobisty, otwiera i przeszukuje sw\u0105 du\u017c\u0105 skrzyni\u0119. W skrzyni tej ukrywa wszystko, co posiada. Tysi\u0105ce tekturek gotowych do malowania, setki obrazk\u00f3w odrzuconych ju\u017c przez znawc\u00f3w, dziesi\u0105tki pude\u0142ek z farbami, fotografie swoje, recenzje, reprodukcje. Oto skarbiec artysty<\/i><\/a>[15]<\/a> \u2013 tyle \u017ce to wiedza ksi\u0105\u017ckowa, niemaj\u0105ca odpowiednika w filmie. W nim znaczenie i warto\u015b\u0107 Nikiforowego dobytku podkre\u015blone s\u0105 niemal wy\u0142\u0105cznie ruchem kamery, kt\u00f3ra \u2013 gdy tylko uchylone zostaje wieko \u2013 \u201ezaciekawiona\u201d zaczyna zbli\u017ca\u0107 si\u0119 do przepastnej skrzyni. I cho\u0107 chwilowy widok jej zawarto\u015bci (mnogo\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnej wielko\u015bci obraz\u00f3w) nie jest w \u017caden spos\u00f3b skomentowany, to jak\u017ce wymowny zdaje si\u0119 fakt, \u017ce to w\u0142a\u015bnie w niej malarz poszukuje \u201edowodu osobistego\u201d \u2013 okazuje si\u0119 nim obrazek, opisany przez w\u0142a\u015bciciela s\u0142owami: Nikifor malarz, Nikifor<\/i> biskup,<\/i> Nikifor zegar<\/i>. Nikifor \u2013 niewiadoma, chcia\u0142oby si\u0119 doda\u0107 (i zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na drobny fakt, \u017ce kiedy nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej Marian W\u0142osi\u0144ski przeszukuje w swoim mieszkaniu \u201eanalogiczn\u0105\u201d skrzyni\u0119 \u2013 a znajduje si\u0119 w niej, opr\u00f3cz ubra\u0144, przynajmniej jeden obraz jego autorstwa, pochwalony przez \u017con\u0119 \u2013 kamera nie zmienia pozycji nawet o centymetr: mo\u017ce dlatego, \u017ce prowokuj\u0105ca zaciekawienie tajemnica dotyczy\u0107 b\u0119dzie dopiero przysz\u0142o\u015bci bohatera, nawet je\u015bli nie bardzo oddalonej).<\/p>\n

<\/p>\n

Nikifor (Krystyna Feldman)<\/span>
\nfot. Wojciech Staro\u0144, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n


\n<\/span><\/p>\n

*   *   *<\/p>\n

Nikifor<\/i><\/p>\n

malarz wsp\u00f3\u0142czesny<\/i><\/p>\n

nie ma mecenasa<\/i><\/p>\n

sw\u0105 prost\u0105 inwokacj\u0119<\/i><\/p>\n

zaczyna zdaniem twierdz\u0105cym<\/i><\/p>\n

\u017ce jest sierot\u0105<\/i><\/p>\n

i zajmuje si\u0119 malarstwem<\/i><\/p>\n

[fragment wiersza Zbigniewa Herberta Nikifor<\/i>]<\/a>[16]<\/a><\/p>\n

Jak si\u0119 rzek\u0142o, M\u00f3j Nikifor<\/i> nie jest rozci\u0105gni\u0119tym do rozmiar\u00f3w pe\u0142nego metra\u017cu zdaniem twierdz\u0105cym \u2013 jest opowie\u015bci\u0105, z kt\u00f3rej do ostatniej minuty nie znikaj\u0105 pytania. Nie zrezygnowa\u0142 z nich r\u00f3wnie\u017c Andrzej Banach, pisz\u0105c o Nikiforze w katalogu II Festiwalu Plastyki w Sopocie (1949): A jak to si\u0119 dzieje, \u017ce ta psychika zd\u0142awiona kalectwem i zniszczona n\u0119dz\u0105 ma \u017cycie tak g\u0142\u0119bokie i bogate, w jaki spos\u00f3b potrafi swoje odczucia przekaza\u0107 nam tak zupe\u0142nie i tak nieskazitelnie, dlaczego ulegamy jej bez reszty i dlaczego dzie\u0142a Nikifora budz\u0105 w nas w\u0142asne, a nieu\u015bwiadomione do\u015bwiadczenia \u015bwiata \u2013 jest zagadk\u0105 ka\u017cdej wielkiej tw\u00f3rczo\u015bci<\/i><\/a>[17]<\/a>. Film w re\u017cyserii Krzysztofa Krauzego ka\u017ce jednak i\u015b\u0107 krok dalej i zada\u0107 jeszcze jedno pytanie: co jest tej zagadki (a mo\u017ce bardziej \u2013 tego bycia zagadk\u0105) najbardziej dojmuj\u0105c\u0105 konsekwencj\u0105? By odpowiedzie\u0107 kr\u00f3tko i w zgodzie z ekranowymi rozpoznaniami: kra\u0144cowa samotno\u015b\u0107.<\/p>\n

<\/p>\n

Nikifor (Krystyna Feldman)<\/span>
\n<\/span>fot. Wojciech Staro\u0144, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Tu horyzont spojrzenia nale\u017cy ograniczy\u0107 przede wszystkim do Nikifora: wielowymiarowo\u015b\u0107 jego odosobnienia (z ca\u0142\u0105 moc\u0105 podpowiada to analizowane dzie\u0142o) jest niepor\u00f3wnywalna z samotno\u015bci\u0105 kogokolwiek innego. Niepor\u00f3wnywalna, bo rozci\u0105gni\u0119ta na wszystko, co \u2013 jako widzowie \u2013 o arty\u015bcie wiemy, czego mo\u017cemy si\u0119 domy\u015bla\u0107, co pozostaje w sferze ju\u017c tylko mglistych przeczu\u0107. Te ostatnie odnosz\u0105 si\u0119 cho\u0107by do \u201esamotno\u015bci biograficznej\u201d \u2013 fiaskiem ko\u0144czy si\u0119 pr\u00f3ba odnalezienia aktu urodzenia Nikifora, wiedz\u0119 o dawno nie\u017cyj\u0105cej matce zamkn\u0105\u0107 mo\u017cna w jednym zdaniu, a to i tak wiele w por\u00f3wnaniu z postaci\u0105 nieustalonego nigdy ojca. Szanowni Pa\u0144stwo! Jestem zupe\u0142n\u0105 sierot\u0105 (\u2026)<\/i><\/a>[18]<\/a> \u2013 rozpoczyna\u0142 sw\u00f3j \u017cebraczy list artysta, kt\u00f3ry w filmie m\u00f3wi na ten temat ledwie kilka s\u0142\u00f3w, zawsze zreszt\u0105 motywowany przez Mariana W\u0142osi\u0144skiego. Nikifor wie, \u017ce wszelka historia rodzinna pozostaje dla niego od dawna zamkni\u0119ta<\/a>[19]<\/a>. \u017badnej alternatywy nie stanowi codzienne bycie w\u015br\u00f3d ludzi \u2013 dla nich tworz\u0105cy od kilkudziesi\u0119ciu lat malarz jest albo artyst\u0105 pr\u00f3\u017cniakiem<\/a>[20]<\/a> (kt\u00f3ry, je\u015bli ma tworzy\u0107, to wy\u0142\u0105cznie w celach zarobkowych), albo osobliwym dziwad\u0142em, idealnym i do wsp\u00f3lnego zdj\u0119cia, i do straszenia dzieci. Sko\u0144cz ju\u017c z tym<\/i> \u2013 strofuje w pewnym momencie W\u0142osi\u0144skiego \u017cona, machinalnie uprzedmiotawiaj\u0105c kryj\u0105cego si\u0119 przecie\u017c za tym zdaniem cz\u0142owieka<\/a>[21]<\/a>. On sam ju\u017c nawet nie protestuje, przyjmuj\u0105c samotno\u015b\u0107 jako stan trwale wpisany w sw\u00f3j \u017cywot \u2013 nie dziwi zatem, \u017ce Nikifor nigdy o niej w filmie nie wspomina, przy czym zadanie to po raz kolejny \u201ebierze\u201d na siebie obraz. W jednym z najbardziej poruszaj\u0105cych uj\u0119\u0107 wyrzucony z pracowni malarz (przestraszono si\u0119 jego gru\u017alicy) siedzi na pobliskim schodku, dwa razy zerka w kierunku drzwi, prze\u017cuwa kawa\u0142ek suchej bu\u0142ki i \u2013 w zasadzie nie robi niczego wi\u0119cej. Jednocze\u015bnie trudno uciec od przypuszczenia, \u017ce ten beznami\u0119tny wyraz twarzy jest znakiem czego\u015b niebywale dojmuj\u0105cego: wspomnianej oczywisto\u015bci osamotnienia. Kiedy w innej scenie Nikiforowi upada pod st\u00f3\u0142 kredka, z jej podniesieniem, mimo karko\u0142omno\u015bci przedsi\u0119wzi\u0119cia, odruchowo radzi sobie samodzielnie (cho\u0107 w pobli\u017cu siedzi przecie\u017c znacznie m\u0142odszy i sprawniejszy W\u0142osi\u0144ski).<\/p>\n

<\/p>\n

\n

Marian W\u0142osi\u0144ski (Roman Gancarczyk) i Nikifor (Krystyna Feldman)<\/span>
\nfot. Wojciech Staro\u0144, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

\n

*    *    *<\/p>\n

Ale na razie jeszcze uliczk\u0105 krynick\u0105 idzie Nikifor<\/i><\/p>\n

Pory roku buszuj\u0105 w\u015br\u00f3d jego starych szmat<\/i><\/p>\n

I odp\u0119dza kijem od wolno\u015bci swojej<\/i><\/p>\n

Jak psa naje\u017cony \u015bwiat<\/i><\/p>\n


\n<\/i><\/p>\n

<\/i>[fragment wiersza Jerzego Harasymowicza Drowniak Netyfor<\/i>]<\/a>[22]<\/a><\/p>\n

\n

Nadchodzi sukces \u2013 w filmie jego fabularnym \u015bwiadectwem jest wizyta bohater\u00f3w w Zach\u0119cie, gdzie odbywa si\u0119 du\u017ca wystawa prac Nikifora. Ten, z trudem nam\u00f3wiony na przyjazd, u\u015bmiecha si\u0119 dumnie w tych nielicznych momentach, gdy w centrum uwagi jest jego sztuka. Warto jednak zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na pewien detal, zwi\u0105zany z powitaniem malarza przez dyrektork\u0119 galerii. Jest bardzo (mo\u017ce nawet nieco przesadnie) mi\u0142a, natychmiast zaprasza do swego gabinetu, oferuje herbat\u0119 z rumem. K\u0142aniaj\u0105c si\u0119, wyci\u0105ga do go\u015bcia d\u0142o\u0144 \u2013 Nikifor wyrywa r\u0119k\u0119<\/i><\/a>[23]<\/a> \u2013 czytamy w scenariuszu, widzimy to na ekranie. Ten kr\u00f3tki gest znaczeniowo niczego nie przes\u0105dza: nie wiadomo, czy wi\u0119cej w nim niech\u0119ci, czy zniecierpliwienia. Wiadomo z kolei (bo ewokuje takie wra\u017cenie ca\u0142y film), \u017ce to miniaturowa ilustracja bycia Nikifora w \u015bwiecie: zawsze obok, bez szans na harmonijne wsp\u00f3\u0142bycie \u2013 bo przesz\u0142o\u015b\u0107 to wspomnienie z\u0142ego (mi\u0119dzy dialogowymi wierszami pojawia si\u0119 m.in. w\u0105tek wyw\u00f3zki spo\u0142eczno\u015bci \u0142emkowskiej w ramach akcji \u201eWis\u0142a\u201d), bo sukces to albo nieznana wcze\u015bniej uprzejmo\u015b\u0107 ludzka (vide<\/i> odtr\u0105cenie r\u0119ki), albo pokazywanie obraz\u00f3w, kt\u00f3rych nie mo\u017cna drugi raz sprzeda\u0107 (bohater wymyka si\u0119 wi\u0119c z galerii i idzie \u017cebra\u0107), bo \u2013 z pewnej perspektywy \u2013 samotno\u015b\u0107 wykszta\u0142ci\u0142a w Nikiforze olbrzymi obszar wewn\u0119trznej autonomii. Ma si\u0119 dziwne wra\u017cenie<\/i> \u2013 zanotowa\u0142 Tadeusz Sobolewski \u2013 \u017ce ta posta\u0107 nie jest nikomu poddana, nawet re\u017cyserowi filmu. Robi swoje. Porusza si\u0119 we w\u0142asnym rytmie, w sobie wiadomym celu, niezale\u017cnie od ruchu otoczenia<\/i><\/a>[24]<\/a>. St\u0105d te\u017c przekonuj\u0105ce, nielukrowane wejrzenie w relacj\u0119 dw\u00f3ch g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w: nie ma w niej w\u0142a\u015bciwie miejsca na zwyk\u0142\u0105 serdeczno\u015b\u0107. Kilka scen (z rozmowami o malarstwie lub potrzebie obcinania paznokci) wystarcza, by w postaci Mariana W\u0142osi\u0144skiego dostrzec niezbadane pok\u0142ady cierpliwo\u015bci, a w Nikiforze \u2013 niech\u0119\u0107 do kompromisu. Na gruncie tego nie\u0142atwego spotkania rodzi si\u0119 zreszt\u0105 szlachetny filmowy komunikat: \u017ce szacunek dla inno\u015bci nie musi koniecznie i\u015b\u0107 w parze z jej rozumieniem. W podziwianiu Nikiforowego malarstwa W\u0142osi\u0144ski podobny by\u0142 do wielu sobie wsp\u00f3\u0142czesnych \u2013 niepodobny by\u0142 w podj\u0119ciu decyzji o zaakceptowaniu ludzkiej odr\u0119bno\u015bci, ze wszystkimi tego konsekwencjami. Jedn\u0105 z nich dobrze wida\u0107 na filmowym ekranie: zmienia si\u0119 sytuacja Nikifora (pisz\u0105c nieco g\u00f3rnolotnie, przydano jej godno\u015bci), on sam \u2013 ani na jot\u0119. Pozostaje tak samo krn\u0105brny, nieprzystosowany i w swej enigmatyczno\u015bci \u2013 samotny. Czasem mi si\u0119 wydaje, \u017ce ty mi si\u0119 \u015bnisz<\/i> \u2013 m\u00f3wi W\u0142osi\u0144ski, cierpliwie akceptuj\u0105c zazwyczaj dziwn\u0105 logik\u0119 tego snu.<\/p>\n

<\/p>\n

Nikifor (Krystyna Feldman)<\/span>
\n<\/span>fot. Wojciech Staro\u0144, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span> <\/span><\/p>\n

\n

*    *    *<\/p>\n

P\u0142ynie na kud\u0142ach mitra popa<\/i><\/p>\n

po tekturowym dnie pude\u0142ka \u2013<\/i><\/p>\n

i dzikich bog\u00f3w tylu, <\/i><\/p>\n

tyle biskupich frak\u00f3w \u015bwi\u0119tych,<\/i><\/p>\n

\u017ce nie zasypiesz ich i dzik\u0105 r\u00f3\u017c\u0105!<\/i><\/p>\n

[fragment wiersza Jana Boles\u0142awa O\u017coga Nikifor<\/i>]<\/a>[25]<\/a><\/p>\n

Wspomniany na pocz\u0105tku tekstu \u201edrugi porz\u0105dek\u201d nie oznacza, \u017ce tw\u00f3rcy Mojego Nikifora<\/i> porzucaj\u0105 nagle realistyczn\u0105 konwencj\u0119 przedstawieniow\u0105. Ale racj\u0119 ma te\u017c cytowany ju\u017c Tadeusz Sobolewski, gdy stwierdza, \u017ce dzie\u0142o Krzysztofa Krauzego niepostrze\u017cenie (\u2026) zamienia si\u0119 w film metafizyczny<\/i><\/a>[26]<\/a>. Spoiwem tych konstatacji jest tytu\u0142owy bohater, tajemniczo rozpi\u0119ty mi\u0119dzy dwoma \u015bwiatami \u2013 \u201etu\u201d i \u201etam\u201d. Oba, jak za\u015bwiadczaj\u0105 przewijaj\u0105ce si\u0119 przez ekran dzie\u0142a Nikifora, w jednakowym stopniu dostarcza\u0142y mu inspiracji. Tworz\u0105c w zaciemnionej izbie albo na krynickim murku, wierzy\u0142 w bosk\u0105, kreacyjn\u0105 moc tego aktu: namaluj\u0119, to b\u0119dzie<\/i> \u2013 m\u00f3wi o nieistniej\u0105cej realnie stacji kolejowej Nikifor, a w jego g\u0142osie brak cienia zawahania. Albo ta niezwyk\u0142a scena w cerkwi \u2013 scena z najdalej id\u0105cym zamazaniem granicy mi\u0119dzy \u015bwiatami. Oto bohater siedzi w jednej z \u0142awek i szkicuje postaci z o\u0142tarza; coraz wyra\u017aniejsze staj\u0105 si\u0119 d\u017awi\u0119ki ch\u00f3ralnej muzyki: tak jakby to Nikifor s\u0142ysza\u0142 j\u0105 w swojej g\u0142owie; zaciekawiony czym\u015b artysta odk\u0142ada szkicownik, by w nast\u0119pnym uj\u0119ciu by\u0107 sfilmowanym niczym integralny element ikonostasu<\/a>[27]<\/a>.<\/p>\n

Cho\u0107 scena zawiera \u201eracjonaln\u0105\u201d puent\u0119 (malarz znajduje za ikonostasem suk\u0119 z m\u0142odymi \u2013 by\u0107 mo\u017ce us\u0142ysza\u0142 jakie\u015b popiskiwania czy szmery?), to przede wszystkim jest wizualnym znakiem przeczucia, \u017ce opowie\u015b\u0107 o krynickim arty\u015bcie, cho\u0107by najbardziej wierna faktografii, musi otwiera\u0107 si\u0119 na inn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107. Nikifor zna niebo, zna piek\u0142o, mo\u017ce malowa\u0107<\/i> \u2013 m\u00f3wi o sobie bohater, by w innej scenie, krytykuj\u0105c malarskie decyzje W\u0142osi\u0144skiego, sformu\u0142owa\u0107 regu\u0142\u0119: musi prosi\u0107 o kolor<\/i>. Kogo? \u2013 pro\u015bba o doprecyzowanie pozostaje niespe\u0142niona. Maj\u0105c na uwadze wszystkie te tropy, warto zaryzykowa\u0107 refleksj\u0119: tak\u017ce one sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na portret \u201ecz\u0142owieka samotnego\u201d, kt\u00f3rego zanurzenie w \u201etamten\u201d \u015bwiat jest tak (jak na malarza przysta\u0142o) widome<\/i>, i\u017c w \u201etym\u201d \u015bwiecie musi by\u0107 on raczej go\u015bciem, nie mieszka\u0144cem. Nierozpoznanym Eliaszem: \u201ejakim\u015b cz\u0142owiekiem\u201d<\/a>[28]<\/a>. Cho\u0107 i tak najdobitniej uj\u0105\u0142 to p\u0142yn\u0105ce z ekranu wra\u017cenie, na kilkadziesi\u0105t lat przed powstaniem filmu, Jan J\u00f3zef Szczepa\u0144ski w opowiadaniu-eseju Biskup jedzie przez morze<\/i>: Siedzia\u0142 tam, gdzie mi wskazano, na murku pod \u201eSoplicowem\u201d, naprzeciwko starych zdrojowych \u0142azienek. Dostrzeg\u0142em go od razu w pustej uliczce \u2013 tak bardzo samotnego, jakby nie nale\u017ca\u0142 do tego \u015bwiata<\/i><\/a>[29]<\/a>.<\/p>\n

Napisano o Moim Nikiforze<\/i> wiele takich zda\u0144, z kt\u00f3rymi nie\u0142atwo si\u0119 zgodzi\u0107 (cho\u0107by: \u017ce to film o magii przyja\u017ani<\/i><\/a>[30]<\/a>, a Marian W\u0142osi\u0144ski to posta\u0107 nijaka<\/i><\/a>[31]<\/a> albo spolegliwy poczciwiec<\/i><\/a>[32]<\/a>). Nie ulegaj\u0105c legendzie i uproszczonemu os\u0105dowi, trzymajmy si\u0119 blisko obrazu. Ten za\u015b (przynajmniej w odniesieniu do podj\u0119tych tu w\u0105tk\u00f3w) odwa\u017cnie podpowiada, \u017ce przed histori\u0105 tajemnicy i samotno\u015bci trzeba ostatecznie skapitulowa\u0107 \u2013 to nie fiasko. Kiedy Nikifor owym ledwie uchwytnym gestem da\u0142 mi pozna\u0107, \u017ce jest \u015bwiadom swych ogranicze\u0144, i kiedy p\u00f3\u017aniej ofiarowa\u0142 mi \u201ePolskiego \u015bwi\u0119tego\u201d, by\u0142em sk\u0142onny przypuszcza\u0107, \u017ce go rozumiem. By\u0142y to jednak tylko pojedyncze b\u0142yski<\/i><\/a>[33]<\/a>. Tylko?<\/p>\n

<\/p>\n

Nikifor (Krystyna Feldman)<\/span>
\n<\/span>fot. Wojciech Staro\u0144, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/span><\/div>\n
<\/div>\n
<\/div>\n

<\/p>\n
\n
\n

<\/a>[1] J. Kos-Krauze, Nasze Nikifory<\/i>, \u015awiat Literacki, Izabelin 2005, s. 8. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] A w\u0142a\u015bciwie \u2013 Epifaniusza Drowniaka (nie miejsce to na szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 analiz\u0119 tej sprawy, napiszmy zatem w najwi\u0119kszym skr\u00f3cie, i\u017c przywr\u00f3cenie malarzowi jego prawdziwego imienia i nazwiska, po wielu latach stara\u0144 spo\u0142eczno\u015bci \u0142emkowskiej, z kt\u00f3rej si\u0119 wywodzi\u0142, sta\u0142o si\u0119 26 marca 2003 roku przedmiotem decyzji S\u0105du Rejonowego w Muszynie). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3]<\/a> Za nigdy nieusuni\u0119t\u0105 operacyjnie wad\u0119 wymowy Nikifora (kt\u00f3ra z pewno\u015bci\u0105 poci\u0105gn\u0119\u0142a za sob\u0105 zahamowanie szerzej poj\u0119tych zdolno\u015bci komunikacyjnych) odpowiada\u0142 w g\u0142\u00f3wnej mierze przyro\u015bni\u0119ty do podniebienia j\u0119zyk. Wielu uwa\u017ca\u0142o malarza wr\u0119cz za g\u0142uchoniemego. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] Niczym odpowied\u017a na ten powierzchowno-utopijny pogl\u0105d brzmi\u0105 s\u0142owa antropologa Seweryna A. Wis\u0142ockiego, wypowiedziane w filmowym dokumencie Grzegorza Siedleckiego Cz\u0142owiek zwany Nikiforem<\/i> (2002): To nie by\u0142 taki poczciwy, biedny, naiwny \u2013 nasz kochany Nikiforek. Jego obraz \u015bwiata by\u0142 okrutny. On sam dozna\u0142 wielu krzywd, wielu upokorze\u0144. I jakby dorwa\u0142 si\u0119 do w\u0142adzy, to on by sobie to odbi\u0142<\/i>\u201d. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] J. Kos, Nasze Nikifory<\/i>, dz. cyt.<\/i>, s. 15. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] Jedna z nich, opublikowana w cytowanej ju\u017c ksi\u0105\u017cce Nasze Nikifory<\/i>, zak\u0142ada\u0142a realizacj\u0119 filmu nowelowego. Ka\u017cda z pi\u0119ciu historii to inny moment w czasie (I: rok 1945, II: rok 1948, III: rok 1958, IV: rok 1968, V: rok 2002), fabularnie za\u015b planowano przedstawi\u0107 kilka postaci, na kt\u00f3rych \u017cycie \u2013 ka\u017cdorazowo w odmienny spos\u00f3b \u2013 wp\u0142yn\u0119\u0142o posiadanie obrazu autorstwa Nikifora. On sam, jako ekranowa posta\u0107, mia\u0142 pojawi\u0107 si\u0119 w trzech pierwszych nowelach. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] Jak po\u015bwiadczaj\u0105 wspomnienia wielu os\u00f3b znaj\u0105cych Nikifora, cz\u0119sto u\u017cywa\u0142 on w swych wypowiedziach \u017ce\u0144skich form czasownikowych. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] Tu b\u0119dzie malowa\u0142a. Opowie\u015b\u0107 Mariana W\u0142osi\u0144skiego o Nikiforze <\/i>(notowa\u0142 Jan Bo\u0144cza-Szab\u0142owski), \u201eRzeczpospolita\u201d \u2013 \u201ePlus Minus\u201d 2004, nr 3352. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] Dobro jest bezinteresowne <\/i>(rozmowa B. Hollender z K. Krauzem), \u201eRzeczpospolita\u201d 2004, nr 224, s. A10. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] B. Janicka, Widz\u0105cy, <\/i>\u201eKino\u201d 2004, nr 10, s. 41. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] Chodzi o jeden z tom\u00f3w Nowoczesnego malarstwa polskiego 1764-1939 <\/i>Tadeusza Dobrowolskiego. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] K. Jab\u0142o\u0144ska, Nikifor i inni<\/i>, \u201eWi\u0119\u017a\u201d 2004, nr 11, s. 119. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13] A. Jackowski, \u015awiat Nikifora<\/i>, s\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2005, s. 103. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] Dobrze wsp\u00f3\u0142brzmi\u0105 z tym s\u0142owa Joanny Kos-Krauze: Nikifor m\u00f3wi wsp\u00f3\u0142czesnym artystom, \u017ceby robili swoje i nie wpadali w histeri\u0119 z powodu krytyki. \u017beby nie bali si\u0119 ciszy, za to nauczyli si\u0119 s\u0142ucha\u0107 i patrze\u0107. \u017beby zrezygnowali z rozwrzeszczanego \u201eja\u201d i umieli by\u0107 \u201enikim\u201d, a to dzi\u015b wielkie wyzwanie<\/i> (Nikifor j\u0105 dopad\u0142<\/i> [rozmowa L. Osta\u0142owskiej z J. Kos-Krauze], \u201eGazeta Wyborcza\u201d \u2013 \u201eDu\u017cy Format\u201d 2004, nr 37, s. 12-14). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] A. Banach, Pami\u0105tka z Krynicy<\/i>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1959, s. 10. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16] Z. Herbert, Nikifor<\/i>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d 1957, nr 41. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[17] Cyt. za: E. i A. Banachowie, Historia o Nikiforze<\/i>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1966, s. 93. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18] J. Kydry\u0144ski, Dzie\u0144 powszedni Nikifora<\/i>, \u201e\u017bycie Literackie\u201d 1955, nr 21, s. 5. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] Jak czytamy w artykule Jerzego Sadeckiego, towarzysz\u0105cego ekipie zdj\u0119ciowej na pocz\u0105tkowym etapie pracy, na \u0142emkowskim cmentarzu nakr\u0119cono scen\u0119 nieudanego poszukiwania grobu matki Nikifora \u2013 ostatecznie ta scena nie trafi\u0142a jednak do filmu. Mo\u017cna w tym widzie\u0107 niech\u0119\u0107 do rozbudowywania w\u0105tku, kt\u00f3ry dzia\u0142a te\u017c sw\u0105 skr\u00f3towo\u015bci\u0105 (nie trzeba przed\u0142u\u017ca\u0107 poszukiwa\u0144, je\u015bli szybko okazuj\u0105 si\u0119 bezcelowe). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20] Nieprzypadkowo 12. rozdzia\u0142 Pami\u0105tki z Krynicy <\/i>Andrzej Banach zatytu\u0142owa\u0142: Samotno\u015b\u0107 artysty. <\/i>[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] Takie s\u0142owa to dow\u00f3d dobrego \u201es\u0142uchu\u201d scenarzyst\u00f3w \u2013 dokumentuj\u0105c histori\u0119 Nikifora, niejednokrotnie musieli natyka\u0107 si\u0119 na zdania, w kt\u00f3rych ich przysz\u0142y bohater by\u0142 \u2013 jak si\u0119 zdaje \u2013 nie tyle postaci\u0105 z krwi i ko\u015bci, ile atrakcj\u0105 turystyczn\u0105. Dla przyk\u0142adu: Gdy tego dnia znudzi\u0142o si\u0119 nam chodzenie po G\u00f3rze Parkowej i postanowili\u015bmy<\/i> zobaczy\u0107<\/i><\/b> [zaznaczenie \u2013 P. P.; chodzi o charakterystyczny brak zaimka zwrotnego: \u201ezobaczy\u0107 si\u0119 z\u201d] wreszcie mistrza Nikifora<\/i> (\u2026)<\/i> (J. Kydry\u0144ski, Dzie\u0144 powszedni Nikifora<\/i>, dz. cyt.<\/i>). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22] J. Harasymowicz, Podsumowanie zieleni<\/i>, Czytelnik, Warszawa 1964, s. 39. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23] J. Kos, Nasze Nikifory<\/i>, dz. cyt.<\/i>, s. 181. [powr\u00f3t]<\/a><\/i><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[24] T. Sobolewski, Guru Nikifor Krynicki<\/i>, \u201eGazeta Wyborcza\u201d 2004, nr 220, s. 10. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[25] J. B. O\u017c\u00f3g, Gdzie pow\u00f3j wo\u0142a<\/i>, PIW, Warszawa 1961, s. 11. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[26] T. Sobolewski, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/i><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[27] Zob. F. Nowak, W poszukiwaniu mikro\u015bwiat\u00f3w. Przypadek Galicji w filmie<\/i>, [w:] \u015awiaty alternatywne. Monografia naukowa<\/i>, red. M. B\u0142aszkowska, K. Kleczkowska, A. Kuchta, J. Malita, I. Pisarek, P. Waczy\u0144ski, K. Wody\u0144ska, AT Wydawnictwo, Krak\u00f3w 2015, s. 165-174. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[28] Druga Ksi\u0119ga Kr\u00f3lewska<\/i>, [w:] Pismo \u015awi\u0119te Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysi\u0105clecia<\/i>, red. ks. K. Dynarski SAC, M. Przyby\u0142, przek\u0142. z j\u0119zyk\u00f3w oryginalnych, wyd. 5, Pallotinum, Pozna\u0144 2008, s. 395. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[29] J. J. Szczepa\u0144ski, Biskup jedzie przez morze<\/i>, [w:] tego\u017c, Obiady przy \u015bwiecach<\/i>, Wydawca Rosner i Wsp\u00f3lnicy, Warszawa 2004, s. 253. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[30] \u0141. Maciejewski, Gra szklanych paciork\u00f3w<\/i>, \u201eDekada Literacka\u201d 2004, nr 4, s. 98. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[31] Z. K\u0105tny, M\u00f3j Nikifor<\/i>, \u201eFilm\u201d 2004, nr 9, s. 95. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[32] J. W\u00f3jcik, Wsp\u00f3\u0142czesny moralitet<\/i>, \u201eRzeczpospolita\u201d 2004, nr 224, s. A10. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[33] J. J. Szczepa\u0144ski, dz. cyt., s. 268. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

Piotr P\u0142awuszewski<\/b> \u2013 dr, pracownik Katedry Filmu, Telewizji i Nowych Medi\u00f3w Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza; jego zainteresowania badawcze koncentruj\u0105 si\u0119 przede wszystkim wok\u00f3\u0142 teorii\/praktyki kina dokumentalnego oraz historii filmu polskiego; autor monografii Filmowa tw\u00f3rczo\u015b\u0107 W\u0142adys\u0142awa \u015alesickiego<\/i>; wsp\u00f3\u0142redaktor tomu Pogranicza dokumentu<\/i> (Pozna\u0144 2012) oraz monograficznego numeru pisma \u201eImages. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication\u201d (t. XIV, 2014); publikowa\u0142 m.in. w \u201eImages\u201d, \u201eKinie\u201d, \u201eKwartalniku Filmowym\u201d i \u201eEkranach\u201d.<\/p>\n

By\u0142 w niebie, by\u0142 w piekle, m\u00f3g\u0142 malowa\u0107. O Moim Nikiforze <\/i>(2004) Krzysztofa Krauzego<\/b><\/p>\n

M\u00f3j Nikifor <\/i>(2004), film fabularny w re\u017cyserii Krzysztofa Krauzego, mierzy si\u0119 z ostatnimi latami \u017cycia tytu\u0142owego artysty, gdy opiek\u0119 nad nim zacz\u0105\u0142 sprawowa\u0107 Marian W\u0142osi\u0144ski, skromny plastyk z Krynicy. Ekranowa opowie\u015b\u0107, \u015bwiadomie uciekaj\u0105c od poetyki nieprawdopodobnej legendy czy uproszczonego portretu, pokornie zgadza si\u0119 na pytania bez odpowiedzi. Kim naprawd\u0119<\/i> by\u0142 Nikifor, ten poturbowany przez \u017cycie mistrz-samouk? Co naprawd\u0119 <\/i>sta\u0142o za decyzj\u0105 W\u0142osi\u0144skiego, by zaopiekowa\u0107 si\u0119 miejscowym dziwakiem-gru\u017alikiem? Definitywnie tych kwestii nie rozstrzygaj\u0105c, M\u00f3j Nikifor <\/i>podsuwa tropy, a przede wszystkim snuje narracj\u0119 na temat tajemnicy i samotno\u015bci artysty. W artykule P\u0142awuszewski stara si\u0119 takie odczytanie rzetelnie uargumentowa\u0107.<\/p>\n

He was in heaven, he was in hell, he was capable of painting. About My Nikifor <\/i>(2004) by Krzysztof Krauze   <\/b><\/p>\n

M\u00f3j Nikifor <\/i>(My Nikifor<\/i>, 2004), the feature movie directed by Krzysztof Krauze, picks up on a subject of the title painter\u2019s final years, as he was in charge of Marian W\u0142osi\u0144ski, the modest artist from Krynica. The story, wittingly being far from a legendary tale or a simplified portrait, leaves many questions with no answers. Who was Nikifor \u2013 this uneducated man, experienced by fate so much? Who was Marian W\u0142osi\u0144ski \u2013 someone who decided to take care of the local weirdo-lunger? The movie does not settle these matters. It is far more a story about the secrets and the loneliness. In his article P\u0142awuszewski tries to plead the aforementioned findings.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe: <\/b>Nikifor, Marian W\u0142osi\u0144ski, malarz, malarstwo, artysta, samotno\u015b\u0107, tajemnica, cisza, s\u0142owo, talent, biografia, sukces, wizualno\u015b\u0107, metafizyka, Krzysztof Krauze, Joanna Kos, Krynica, Eliasz<\/p>\n

Keywords: <\/b>Nikifor, Marian W\u0142osi\u0144ski, painter, painting, artist, loneliness, secret, silence, word, talent, biography, success, visuality, metaphysics, Krzysztof Krauze, Joanna Kos, Krynica, Elijah<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ta historia dzieje si\u0119 w dw\u00f3ch porz\u0105dkach na d\u0142ugo przed momentem pierwszego uruchomienia kamery, wi\u0119cej nawet: pierwszych przymiarek scenariuszowych. Jeden porz\u0105dek jest ziemski: to historia malarza odkrytego na krynickim deptaku, wyczytana w m\u0142odo\u015bci przez Joann\u0119 Kos w ksi\u0105\u017cce Elli i Andrzeja Banach\u00f3w Historia o Nikiforze. Drugi porz\u0105dek, rozpoznany jako konsekwencja pierwszego, si\u0119ga \u2013 jak si\u0119… Czytaj wi\u0119cej »By\u0142 w niebie, by\u0142 w piekle, m\u00f3g\u0142 malowa\u0107. O „Moim Nikiforze” (2004) Krzysztofa Krauzego<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":614,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[80],"tags":[139,140,141,142,143,971,144,145,146,147,148,149,150,151,152,153,154,155,156,105],"ppma_author":[157],"class_list":["post-192","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-2-2016","tag-artysta","tag-biografia","tag-cisza","tag-eliasz","tag-joanna-kos-krauze","tag-kino-plastyka","tag-krynica","tag-krzysztof-krauze","tag-malarstwo","tag-malarz","tag-marian-wlosinski","tag-metafizyka","tag-moj-nikifor","tag-nikifor","tag-samotnosc","tag-slowo","tag-sukces","tag-tajemnica","tag-talent","tag-wizualnosc"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t