{"id":182,"date":"2016-03-02T00:00:00","date_gmt":"2016-03-01T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2016\/03\/02\/recenzja-wajda-historia-i-kino-recenzja-ksiazki-andrzej-wajda-jako-historyk-metodologiczne-studium-z-historii-wizualnej-piotra-witka\/"},"modified":"2021-06-25T12:26:20","modified_gmt":"2021-06-25T11:26:20","slug":"recenzja-wajda-historia-i-kino-recenzja-ksiazki-andrzej-wajda-jako-historyk-metodologiczne-studium-z-historii-wizualnej-piotra-witka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/recenzja-wajda-historia-i-kino-recenzja-ksiazki-andrzej-wajda-jako-historyk-metodologiczne-studium-z-historii-wizualnej-piotra-witka\/","title":{"rendered":"Wajda, historia i kino – recenzja ksi\u0105\u017cki „Andrzej Wajda jako historyk. Metodologiczne studium z historii wizualnej” Piotra Witka"},"content":{"rendered":"


\n<\/span><\/strong>Piotr Witek, <\/span>Andrzej Wajda jako historyk. Metodologiczne studium z historii wizualnej<\/i><\/span>, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk\u0142odowskiej, Lublin 2016<\/span>
\n<\/span><\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

\n

Bibliografia polskich tekst\u00f3w po\u015bwi\u0119conych zwi\u0105zkom filmu i historii jest ca\u0142kiem poka\u017ana, ale ksi\u0105\u017cka Piotra Witka Andrzej Wajda jako historyk. Metodologiczne studium z historii wizualnej<\/i> od razu zajmie w niej poczesne miejsce. Nie chodzi bowiem tylko o analiz\u0119 poszczeg\u00f3lnych przypadk\u00f3w, film\u00f3w re\u017cysera, kt\u00f3ry przecie\u017c jak nikt inny w polskim kinie kojarzy si\u0119 z filmowymi reprezentacjami przesz\u0142o\u015bci, ale o nader przekonywaj\u0105c\u0105 propozycj\u0119 uj\u0119cia wspomnianej relacji. Kino si\u0119ga\u0142o po kostium historyczny, by m\u00f3wi\u0107 o to\u017csamo\u015bci narodowej, podj\u0105\u0107 problem systemu warto\u015bci, wykorzysta\u0107 przesz\u0142o\u015b\u0107 do m\u00f3wienia o tera\u017aniejszo\u015bci, obie podda\u0107 zabiegom politycznym, ideologicznym, ale te\u017c dekonstrukcyjnym. Witek, na przyk\u0142adzie tw\u00f3rczo\u015bci Wajdy, ukazuje filmy historyczne jako wypowiedzi o przesz\u0142o\u015bci. Ten pozorny truizm wcale nie jest oczywisty, ani na gruncie historii, ani na gruncie filmoznawstwa.<\/p>\n

Wed\u0142ug historii wizualnej<\/a>[1]<\/a>, b\u0119d\u0105cej odmian\u0105 historii niekonwencjonalnej<\/a>[2]<\/a>, teksty (audio)wizualne tworz\u0105 przedstawienia przesz\u0142o\u015bci, wp\u0142ywaj\u0105c tym samym na jej spo\u0142eczne postrzeganie. Nawet je\u015bli nie zyskuj\u0105 z\u0142udnego niekiedy poczucia obiektywizmu i prawdy, w zamian oferuj\u0105 pr\u00f3b\u0119 zapisu emocji czy przedstawie\u0144 wizualnych. Na pytanie o mo\u017cliwo\u015b\u0107 powa\u017cnej refleksji nad przesz\u0142o\u015bci\u0105 w filmie Witek, za Robertem A. Rosenstonem, odpowiada zatem twierdz\u0105co, jednak wskazuje, \u017ce warunkiem wst\u0119pnym jest przyj\u0119cie okre\u015blonego rozumienia samej historii. W ramach klasycznie pojmowanych bada\u0144 historycznych re\u017cyser nigdy nie m\u00f3g\u0142by zosta\u0107 uznany za historyka. W swoich dzie\u0142ach nie d\u0105\u017cy do obiektywnie pojmowanej prawdy, niekoniecznie opowiada o postaciach historycznych, cho\u0107 swoich bohater\u00f3w sytuuje w wydarzeniach historycznych, nie pos\u0142uguje si\u0119 aparatem naukowym. Skoro jednak mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce tradycyjna historia pisana, podobnie jak sama prawda historyczna, jest konstruktem kulturowym, to historiofoti\u0119 i historiografi\u0119 \u2013 u\u017cywaj\u0105c klasycznego ju\u017c zestawienia Haydena White\u2019a<\/a>[3]<\/a> \u2013 mo\u017cna uzna\u0107 za alternatywne sposoby przedstawiania przesz\u0142o\u015bci, a film historyczny za jedn\u0105 z wielu r\u00f3wnoprawnych strategii kulturowo uwarunkowanego modelowania spo\u0142ecznego do\u015bwiadczenia historycznego i konstruowania historycznych \u015bwiat\u00f3w mo\u017cliwych, a re\u017cyser jawi si\u0119 jako historyk-filmowiec, realizuj\u0105cy audiowizualne opowie\u015bci historyczne<\/i> (s. 31<\/a>[4]<\/a>).<\/p>\n

Dostrzegaj\u0105c odr\u0119bno\u015b\u0107 historii wizualnej, autor widzi jednak konieczno\u015b\u0107 odwo\u0142ania si\u0119 do takich nauk, jak semiotyka, historia sztuki, antropologia obraz\u00f3w, medioznawstwo czy archeologia medi\u00f3w (s. 20). Mo\u017cna by zapewne dopisa\u0107 tu jeszcze kolejne, ale nie chodzi o stworzenie zamkni\u0119tej listy koneksji metodologicznych, lecz o wskazanie, jak r\u00f3\u017cnorodna i eklektyczna jest wsp\u00f3\u0142czesna humanistyka. Nie oznacza to jednak zgody na anarchizm metodologiczny. Otrzymujemy precyzyjny pod wzgl\u0119dem my\u015blowym, znakomicie uporz\u0105dkowany wyw\u00f3d teoretyczny, jak r\u00f3wnie\u017c odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do niego szczeg\u00f3\u0142owe, wnikliwe i wreszcie pouczaj\u0105ce analizy film\u00f3w i spektakli Andrzeja Wajdy.<\/p>\n

Dla filmoznawcy czy historyka kina ksi\u0105\u017cka Piotra Witka ma pierwszorz\u0119dne znaczenie jako od\u015bwie\u017caj\u0105ca inspiracja, wskazanie na nowe pola poszukiwa\u0144. Tak\u017ce w filmoznawstwie znane s\u0105 za\u0142o\u017cenia historii niekonwencjonalnej i cho\u0107 nie wszystkich one przekonuj\u0105, to jednak warto przypomnie\u0107 s\u0142owa wspomnianego ju\u017c Rosenstone\u2019a, \u017ce przez skupianie uwagi na do\u015bwiadczeniu jednostek czy ma\u0142ych grup film bardziej zbli\u017ca si\u0119 do biografii, mikrohistorii czy popularnej narracji historycznej, ani\u017celi do jakiego\u015b rodzaju rozprawy akademickiej i chocia\u017c ka\u017cdy z trzech wymienionych gatunk\u00f3w by\u0142 od czasu do czasu krytykowany przez cz\u0119\u015b\u0107 profesoriatu jako niewystarczaj\u0105co \u201ehistoryczny\u201d, to zyska\u0142 do\u015b\u0107 zwolennik\u00f3w, \u017ceby zosta\u0107 uznanym za uprawnion\u0105 form\u0119 przedstawiania przesz\u0142o\u015bci oraz lepszego jej zrozumienia<\/i><\/a>[5]<\/a>.<\/i><\/p>\n

Ujmuj\u0105c rzecz najbardziej og\u00f3lnie, rozwa\u017cania prowadzone przez Piotra Witka sytuuj\u0105 si\u0119 na pograniczu metodologii historii i filmoznawstwa, stanowi\u0105 pr\u00f3b\u0119 spojrzenia na Andrzeja Wajd\u0119 jako na historyka z perspektywy metodologa i teoretyka historii zainteresowanego szeroko rozumianym kinem (filmem, teatrem telewizji) jako specyficzn\u0105 form\u0105 poznania i przedstawiania przesz\u0142o\u015bci<\/i> (s. 9). Trzeba przyzna\u0107, \u017ce tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Wajdy nadawa\u0142a si\u0119 do tego idealnie ze wzgl\u0119du zar\u00f3wno na jej r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 formaln\u0105, jak i tematy podejmowane przez re\u017cysera. Kino Wajdy jest usytuowane na przeci\u0119ciu historii i pami\u0119ci, tak indywidualnej, jak i zbiorowej. Piotr Witek przedstawia Andrzeja Wajd\u0119 nie jako filmowca realizuj\u0105cego film historyczny, ale historyka podejmuj\u0105cego refleksj\u0119 nad przesz\u0142o\u015bci\u0105 \u2013 jako historyka, poniewa\u017c zgodnie z za\u0142o\u017ceniami historii niekonwencjonalnej mo\u017cna tak nazwa\u0107 nie tylko badacza funkcjonuj\u0105cego w przestrzeni akademickiej i dbaj\u0105cego o warsztat naukowy.<\/p>\n

<\/p>\n

Kadr z filmu Jan Nowak-Jeziora\u0144ski. Kurier z Warszawy. 60 lat p\u00f3\u017aniej 1944-2004<\/i><\/span><\/p>\n

Witek nie definiuje kompetencji Wajdy przez por\u00f3wnanie z pracami badaczy akademickich, bowiem w\u00f3wczas zaprzeczy\u0142by fundamentalnemu dla swojej pracy za\u0142o\u017ceniu o odr\u0119bno\u015bci (audio)wizualnych reprezentacji przesz\u0142o\u015bci od klasycznej historii pisanej. <\/b>Niemniej jednak przywo\u0142uje je niekiedy, by tak\u017ce w ten spos\u00f3b ukaza\u0107, \u017ce namys\u0142 historiograficzny re\u017cysera mo\u017cna wpisa\u0107 w okre\u015blone koncepcje historii i jej badania. Pisz\u0105c wi\u0119c o filmie Jan Nowak-Jeziora\u0144ski. Kurier z Warszawy. 60 lat p\u00f3\u017aniej 1944-2004<\/i>, analizuje dzia\u0142ania Wajdy w kontek\u015bcie oral history<\/i> czy konstatuje, \u017ce przeprowadzony przez niego wywiad mo\u017cna okre\u015bli\u0107 jako badawczy wywiad narracyjny, odnosz\u0105c si\u0119 tym samym do klasyfikacji wywiad\u00f3w badawczych funkcjonuj\u0105cych w naukach spo\u0142ecznych. Na przyk\u0142adzie Moich notatek z historii <\/i>znakomicie pokazuje, w jaki spos\u00f3b Wajda wchodzi w rozmaite role historyka, odmiennie definiowane w r\u00f3\u017cnych tradycjach, pos\u0142uguje si\u0119 przy tym j\u0119zykiem i argumentami charakterystycznymi dla tych r\u00f3l<\/i> (s. 214).<\/p>\n

Jedn\u0105 z nich jest rola profesjonalnego historyka-eksperta, kt\u00f3r\u0105 widzimy, kiedy Wajda rozprawia o kampanii napoleo\u0144skiej i pos\u0142uguje si\u0119 przy tym fragmentami Popio\u0142\u00f3w<\/i> czy \u2013 w trzecim odcinku \u2013 opowiada o powstaniu warszawskim, przywo\u0142uj\u0105c Pier\u015bcionek z or\u0142em w koronie<\/i>. Bardzo ciekawie Witek omawia przy tym zabiegi s\u0142u\u017c\u0105ce potwierdzaniu kompetencji historycznych re\u017cysera, w tym korzystanie z w\u0142asnych film\u00f3w. W tych samych Moich notatkach z historii <\/i>Wajda wchodzi te\u017c w rol\u0119 \u015bwiadka historii, przyjmuje postaw\u0119 autobiograficzn\u0105 jako strategi\u0119 narracyjn\u0105. Dotyczy to, co oczywiste, tych wydarze\u0144, w kt\u00f3rych bra\u0142 udzia\u0142. W Moich notatkach z historii<\/i>, <\/i>wykorzystuj\u0105c jako ilustracj\u0119 wywodu fragmenty z Pokolenia<\/i>, a p\u00f3\u017aniej Popio\u0142u i diamentu <\/i>oraz Cz\u0142owieka z marmuru<\/i>, <\/i>Wajda wpisuje je nie w narracj\u0119 historyczn\u0105, ale w narracj\u0119 pami\u0119ci (s. 225 i n.).<\/p>\n

Piotr Witek jest bardzo konsekwentny. Nie stara si\u0119 przecie\u017c napisa\u0107 monografii tw\u00f3rczo\u015bci Andrzeja Wajdy. Nie interesuj\u0105 go wi\u0119c okoliczno\u015bci powstania poszczeg\u00f3lnych film\u00f3w, ich recepcja, warto\u015bci artystyczne, a klucz autorski ma znaczenie tylko w odniesieniu do sposobu opowiadania o przesz\u0142o\u015bci. Autor wychodzi z za\u0142o\u017cenia, \u017ce historyczne filmy i telewizyjne widowiska Andrzeja Wajdy tworz\u0105 historiozoficzny patchwork, mozaik\u0119 rozmaitych koncepcji, kt\u00f3re wzajemnie wsp\u00f3\u0142istniej\u0105 i przenikaj\u0105 si\u0119. Dzi\u0119ki historiozoficznemu eklektyzmowi udaje si\u0119 Wajdzie pokaza\u0107 wieloaspektowo\u015b\u0107 i wielowymiarowo\u015b\u0107 zar\u00f3wno historii, jak i refleksji o przesz\u0142o\u015bci i historii. Wajda pokazuje r\u00f3wnie\u017c, \u017ce kino historyczne (dokumentalne i fabularne) oraz historyczny teatr telewizji s\u0105 znakomitym miejscem do prowadzenia refleksji historycznej tak w s\u0142owach, jak i w obrazach<\/i> (s. 663).<\/p>\n

<\/p>\n

Katy\u0144, <\/i>fot. Piotr Bujnowicz\/Fabryka Obrazu, \u017ar\u00f3d\u0142o: Akson Studio<\/span><\/p>\n

Dlatego te\u017c Witek koncentruje swoje rozwa\u017cania na tym, jak\u0105 histori\u0119 re\u017cyser prezentuje na ekranie, jak\u0105 wizj\u0119 \u015bwiata i cz\u0142owieka lansuje audiowizualna narracja historyczna oraz jakie rozwi\u0105zania formalne pos\u0142u\u017cy\u0142y mu do przedstawienia historii (\u2026) <\/i>(s. 306). Powy\u017cszy fragment dotyczy akurat Katynia<\/i>, ale bardzo dobrze ilustruje intencje autora w odniesieniu do wszystkich badanych przyk\u0142ad\u00f3w, zar\u00f3wno film\u00f3w, jak i spektakli Teatru Telewizji. Pisz\u0105c dalej o tym filmie, historyk podejmuje pr\u00f3b\u0119 odpowiedzi na pytanie, w jaki dyskurs historyczny (\u2026) wpisuje si\u0119 filmowa narracja Wajdy? <\/i>(tam\u017ce). Czyni to z powodzeniem, podobnie jak w innych miejscach, na przyk\u0142ad w podrozdziale po\u015bwi\u0119conym Wa\u0142\u0119sie. Cz\u0142owiekowi z nadziei <\/i>czy przypatruj\u0105c si\u0119 nawi\u0105zaniom i polemikom z romantyzmem tak\u017ce z perspektywy historiozoficznej. Te rozwa\u017cania wydaj\u0105 mi si\u0119 nader interesuj\u0105ce, bowiem pozwalaj\u0105 okre\u015bli\u0107 Wajd\u0119 jako historyka na tle rozmaitych i r\u00f3\u017cnie si\u0119 definiuj\u0105cych dyskurs\u00f3w.<\/p>\n

\u017ba\u0142uj\u0119 przy tym, \u017ce Piotr Witek nie zdecydowa\u0142 si\u0119 wybra\u0107 jako jednego z przyk\u0142ad\u00f3w film\u00f3w zrealizowanych przed rokiem 1989: Popio\u0142u i diamentu<\/i>, Kana\u0142u<\/i>, Lotnej<\/i>, Popio\u0142\u00f3w<\/i>, Krajobrazu po bitwie<\/i>, Korczaka <\/i>czy \u2013 z nieco innych wzgl\u0119d\u00f3w \u2013 Ziemi obiecanej<\/i>, cho\u0107 zdaj\u0119 sobie spraw\u0119, \u017ce ten ostatni niekoniecznie pasowa\u0142 do wst\u0119pnych za\u0142o\u017ce\u0144 pracy (Cz\u0142owiekowi z marmuru <\/i>Witek <\/i>po\u015bwi\u0119ci\u0142 podrozdzia\u0142 swojej poprzedniej ksi\u0105\u017cki Kultura \u2013 film \u2013 historia. Metodologiczne problemy do\u015bwiadczenia audiowizualnego<\/i><\/a>[6]<\/a>, a Danton<\/i> nie dotyczy\u0142 historii Polski). Rzecz jasna, tytu\u0142y te pojawiaj\u0105 si\u0119 w ksi\u0105\u017cce, cz\u0119sto stanowi\u0105c znakomity punkt odniesienia dla analizowanych film\u00f3w, jednak si\u0142\u0105 rzeczy autor nie po\u015bwi\u0119ca im zbyt wiele miejsca. Zastanawiam si\u0119, czy ma to zwi\u0105zek z niewyartyku\u0142owanym wprost za\u0142o\u017ceniem, \u017ce nieklasyczny film historyczny, odrzucaj\u0105cy nawi\u0105zuj\u0105ce do klasycznej historiografii przekonanie o mo\u017cliwo\u015bci zrekonstruowania przesz\u0142o\u015bci, wyst\u0119puje tylko w kinie wsp\u00f3\u0142czesnym (s. 257).<\/p>\n

Dwukrotnie si\u0119ga jednak autor po utwory wcze\u015bniejsze. Z 1978 roku pochodzi Noc listopadowa <\/i>wed\u0142ug Stanis\u0142awa Wyspia\u0144skiego, a w roku 1962 zosta\u0142 zrealizowany Wywiad z Ballmeyerem<\/i> na podstawie opowiadania Kazimierza Brandysa. Przy okazji om\u00f3wienia tego spektaklu Witek podejmuje problem \u00f3wczesnego postrzegania Niemc\u00f3w, przy czym zauwa\u017ca, \u017ce Wywiad\u2026 <\/i>mo\u017cna uzna\u0107 za wpisuj\u0105cy si\u0119 w propagand\u0119 komunistyczn\u0105 prze\u0142omu lat 50. i 60. (bo jednak raczej o prze\u0142omie ni\u017c tylko o latach 50. nale\u017ca\u0142oby tu m\u00f3wi\u0107) ubieg\u0142ego stulecia. Dowodzi jednak, bior\u0105c pod uwag\u0119 wcze\u015bniejsze dzie\u0142a Wajdy i wsp\u00f3\u0142czesne opracowania historyczne (cho\u0107 tu pojawia si\u0119 chyba s\u0142usznie krytykowany przez Witka w innych miejscach ahistorycyzm), \u017ce wpisanie go w dzia\u0142ania propagandowe w\u0142adz by\u0142oby pochopne. Podkre\u015blam ten przyk\u0142ad, poniewa\u017c znakomicie u\u015bwiadamia znaczenie kontekstu odbioru \u2013 czy m\u00f3wimy o \u00f3wczesnych strategiach, czy dzisiejszej interpretacji \u2013 tak\u017ce w odniesieniu do historiografii. Inn\u0105 drobn\u0105, cho\u0107 znamienn\u0105 dla historycznie i kulturowo warunkowanego czytania film\u00f3w Wajdy egzemplifikacj\u0105 mo\u017ce by\u0107 spos\u00f3b uj\u0119cia opinii Zbigniewa Za\u0142uskiego na temat Lotnej <\/i>\u2013 opinii zawartej w s\u0142ynnej ksi\u0105\u017cce Siedem polskich grzech\u00f3w g\u0142\u00f3wnych<\/i> (wydanej po raz pierwszy w 1962 roku<\/a>[7]<\/a>), fundamentalnej dla \u00f3wczesnej polityki historycznej (s. 236). Czy bior\u0105c pod uwag\u0119 kontekst, nale\u017cy m\u00f3wi\u0107 o nietrafno\u015bci postrzegania przez Za\u0142uskiego metaforyczno\u015bci w filmie Wajdy, czy te\u017c raczej o podj\u0119tych przez niego zabiegach retorycznych?<\/p>\n

<\/p>\n

Lotna<\/em>, fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Nie ulega jednak w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce uwzgl\u0119dniaj\u0105c wielo\u015b\u0107 zrealizowanych przez Wajd\u0119 film\u00f3w o tematyce historycznej, ka\u017cdy wyb\u00f3r musi by\u0107 arbitralny i Witek doskonale zdaje sobie z tego spraw\u0119 (s. 41\u201343). Omawia filmy dokumentalne: Kredyt i debet. Andrzej Wajda o sobie <\/i>(1999), Jan Nowak-Jeziora\u0144ski. Kurier z Warszawy. 60 lat p\u00f3\u017aniej 1944-2004 <\/i>(2004), Lekcja polskiego kina <\/i>(2002), Moje notatki z historii<\/i> (1996), fabularne: Wyrok na Franciszka K\u0142osa <\/i>(2000), Katy\u0144 <\/i>(2007), Pier\u015bcionek z or\u0142em w koronie <\/i>(1992), Wa\u0142\u0119sa. Cz\u0142owiek z nadziei <\/i>(2013), a tak\u017ce spektakle Teatru Telewizji: Noc listopadowa <\/i>(1978), Noc czerwcowa <\/i>(2001), Bigda idzie! <\/i>(1999), Wywiad z Ballmeyerem<\/i> (1962). Pisze odr\u0119bnie o ka\u017cdym filmie czy spektaklu, ale nie unika por\u00f3wna\u0144 z innymi dzie\u0142ami re\u017cysera, przede wszystkim bior\u0105c pod uwag\u0119 sens pewnych pyta\u0144.<\/p>\n

Trzy g\u0142\u00f3wne rozdzia\u0142y zosta\u0142y zatem uformowane wed\u0142ug klucza rodzajowego, z podzia\u0142em na film dokumentalny, fabularny i teatr telewizji. W ka\u017cdej cz\u0119\u015bci Witek d\u0105\u017cy, zgodnie z w\u0142a\u015bciw\u0105 sobie maksymaln\u0105 precyzj\u0105 metodologiczn\u0105, do jak najbardziej szczeg\u00f3\u0142owej klasyfikacji ka\u017cdego z nich. Na przyk\u0142ad pisz\u0105c o odmianach historycznego filmu dokumentalnego, wyr\u00f3\u017cnia: poetycki, obja\u015bniaj\u0105cy, obserwacyjny, uczestnicz\u0105cy, autorefleksyjny, performatywny. Z kolei zidentyfikowane przez siebie poetyki teatru telewizji przek\u0142ada na spos\u00f3b wizualizacji przesz\u0142o\u015bci i znajduje wiele argument\u00f3w na potwierdzenie tej decyzji. Spos\u00f3b realizacji, u\u017cyte \u015brodki wyrazu, budowanie czasu i przestrzeni \u2013 wszystko to ma wp\u0142yw na efekt historycznej wiarygodno\u015bci, podobnie jak u\u017cycie estetyki nagrania amatorskiego czy reporta\u017cu telewizyjnego w Bigda idzie!<\/i> Mam jednak wra\u017cenie, \u017ce pr\u00f3by ostatecznego dookre\u015blenia odmiany teatru telewizji, na przyk\u0142ad w przypadku Nocy listopadowej<\/i>, maj\u0105 dla g\u0142\u00f3wnych rozwa\u017ca\u0144 znaczenie drugorz\u0119dne.<\/p>\n

Klasyfikacje te s\u0105 bowiem \u2013 moim zdaniem \u2013 niekiedy zbyt szczeg\u00f3\u0142owe i arbitralne, cho\u0107 z pewno\u015bci\u0105 doskonale sprawdz\u0105 si\u0119 jako pewien model, do kt\u00f3rego b\u0119d\u0105 mogli si\u0119 odwo\u0142ywa\u0107 kolejni badacze. Dzi\u0119ki temu lektur\u0119 ksi\u0105\u017cki mo\u017cna potraktowa\u0107 tak\u017ce jako pretekst do rozwa\u017ca\u0144 genologicznych, w polskim filmoznawstwie chyba nieco zaniedbanych, nie tylko w kontek\u015bcie relacji filmu i historii. Na marginesie warto jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce bior\u0105c pod uwag\u0119 dynamik\u0119 medi\u00f3w, krytyczne wykorzystywanie literatury sprzed kilkudziesi\u0119ciu lat, jak czyni Witek przy omawianiu teatru telewizji, jest co najmniej nieadekwatne.<\/p>\n

Wielo\u015b\u0107 podj\u0119tych przez Piotra Witka kwestii, zar\u00f3wno stricte <\/i>metodologicznych, jak i analiz poszczeg\u00f3lnych film\u00f3w, scen i postaci, sprawia, \u017ce nie spos\u00f3b odnie\u015b\u0107 si\u0119 cho\u0107by do niewielkiej ich cz\u0119\u015bci. Niekiedy w pe\u0142ni do mnie przemawiaj\u0105, innym razem budz\u0105 ochot\u0119 podj\u0119cia polemiki, czasem w odniesieniu do d\u0142u\u017cszego wywodu, czasem nawet jednego akapitu czy zdania. Przyznaj\u0119 jednak, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich podejmuj\u0119 jako filmoznawca zainteresowany histori\u0105, w tym jej przedstawieniami wizualnymi, z metodologiem historii, kt\u00f3rego pasjonuje kino jako forma wypowiedzi historycznej. Z za\u0142o\u017cenia przyjmuj\u0119 wi\u0119c nieco odmienn\u0105 perspektyw\u0119, na co innego zwracam uwag\u0119.<\/p>\n

Pozwol\u0119 sobie zatem na zasygnalizowanie kilku w\u0105tpliwo\u015bci i zadanie pyta\u0144 z tej w\u0142a\u015bnie perspektywy. Na ile wyr\u00f3\u017cnione w kontek\u015bcie opowiadania o przesz\u0142o\u015bci rodzaje, gatunki, \u015brodki stylistyczne stanowi\u0105 standardowe w danym momencie rozwi\u0105zania, za\u015b na ile s\u0105 czym\u015b charakterystycznym dla Andrzeja Wajdy jako tw\u00f3rcy filmowego? W jakim\u015b sensie wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z tym inne kwestie, na przyk\u0142ad czy analizowane przez autora zachowania w Janie Nowaku-Jeziora\u0144skim\u2026<\/i>, w tym mowa cia\u0142a interlokutor\u00f3w, s\u0105 im w\u0142a\u015bciwe, czy pojawi\u0142y si\u0119 tylko w tej sytuacji? Jak zatem powi\u0105za\u0107 to z problemem \u015brodk\u00f3w formalnych? Czy jak\u017ce wa\u017cne tropy prowadz\u0105ce do tradycji romantycznej, rozpoznane w tw\u00f3rczo\u015bci Wajdy ju\u017c przy pierwszych jego filmach, by\u0142y czym\u015b w\u0142a\u015bciwym tylko jemu?<\/p>\n

Jako filmoznawcy brakuje mi nieco w wywodzie Witka rozwa\u017ca\u0144 na temat filmu biograficznego. Nie b\u0119dzie przesad\u0105 stwierdzenie, \u017ce zar\u00f3wno gatunek, jak i badania nad nim prze\u017cywaj\u0105 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie rozkwit, a w kontek\u015bcie historii niekonwencjonalnej znakomicie by si\u0119 mie\u015bci\u0142y. Bior\u0105c pod uwag\u0119 to, jak cz\u0119sto Wajda si\u0119ga po literatur\u0119, interesuj\u0105ce by\u0142oby przebadanie, jak wprowadza swoj\u0105 historiozofi\u0119 do cudzego tekstu, jaki kszta\u0142t nadaje wyobra\u017ceniom audiowizualnym w por\u00f3wnaniu z nieakademickim tekstem pisanym.<\/p>\n

Dostrzeg\u0142bym tak\u017ce pewne historycznofilmowe nadu\u017cycia czy uproszczenia, cho\u0107 s\u0105 to najcz\u0119\u015bciej marginalia, niekiedy wynikaj\u0105ce z faktu, \u017ce niekt\u00f3re zjawiska stanowi\u0142y jedynie t\u0142o dla g\u0142\u00f3wnych rozwa\u017ca\u0144, w zwi\u0105zku z tym nie by\u0142y poddane g\u0142\u0119bszej analizie, a dla wywodu maj\u0105 znaczenie drugorz\u0119dne, je\u017celi w og\u00f3le maj\u0105  jakiekolwiek. Niemniej za zbyt daleko id\u0105ce uwa\u017cam potraktowanie czarnej serii polskiego dokumentu jako nurtu wpisuj\u0105cego si\u0119 w polsk\u0105 szko\u0142\u0119 filmow\u0105 albo wr\u0119cz nale\u017c\u0105cego do niej (s. 170) czy pr\u00f3b\u0119 odnalezienia w Wa\u0142\u0119sie\u2026 <\/i>nawi\u0105za\u0144 do Rozm\u00f3w kontrolowanych <\/i>(s. 460). Witek zauwa\u017ca te\u017c na przyk\u0142ad, \u017ce w Cz\u0142owieku z marmuru <\/i>i Cz\u0142owieku z \u017celaza<\/i> Wajda dekonstruowa\u0142 stylistyk\u0119 socrealistyczn\u0105 jako narz\u0119dzie komunistycznej propagandy<\/i> (s. 463). O ile uda\u0142o mu si\u0119 to zrobi\u0107 w pierwszym z tych film\u00f3w, o tyle w drugim techniki realizmu socjalistycznego zosta\u0142y swoi\u015bcie \u201ezreprodukowane\u201d, powt\u00f3rzone w swej ideologicznej sztancy<\/i><\/a>[8]<\/a>.<\/b><\/p>\n

<\/p>\n

Tadeusz Janczar i Teresa I\u017cewska w filmie Kana\u0142<\/em>, fot. Andrzej Gronau, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Mam wra\u017cenie, \u017ce zbyt bezrefleksyjnie i przyjmuj\u0105c nader uproszczone pojmowanie tego zjawiska, przywo\u0142uje Witek neorealizm, traktuj\u0105c go jako zjawisko jednorodne i uznaj\u0105c niekiedy za termin synonimiczny z poetyk\u0105 paradokumentaln\u0105. Tak czy inaczej, trudno uzna\u0107 Kana\u0142 <\/i>za film zrealizowany w paradokumentalnej konwencji w\u0142oskiego neorealizmu (s. 122). Pojawiaj\u0105ce si\u0119 jeszcze niejednokrotnie \u2013 zar\u00f3wno w interpretacjach Witka<\/a>[9]<\/a>, jak i przywo\u0142ywanych wypowiedziach samego Wajdy \u2013 odwo\u0142ania do neorealizmu s\u0105 ograniczone do estetyki, natomiast pomijaj\u0105 kontekst i ideologi\u0119. Tak samo dzieje si\u0119 w odniesieniu do manifestu Dogmy 95, kt\u00f3ry zreszt\u0105 stanowi w du\u017cej mierze zaprzeczenie filmu historycznego. Rzecz jasna, mo\u017cna tak robi\u0107, przyda\u0142by si\u0119 wszak\u017ce cho\u0107 kr\u00f3tki komentarz.<\/p>\n

W dalszym ci\u0105gu jestem przekonany, \u017ce film historyczny o wiele wi\u0119cej m\u00f3wi o okresie jego powstania ni\u017c o czasie, kt\u00f3ry opisuje. Ksi\u0105\u017cka Piotra Witka w spos\u00f3b jednoznaczny \u2013 nawet je\u017celi czasem spiera\u0142bym si\u0119 o szczeg\u00f3\u0142y \u2013 dowodzi jednak, \u017ce mo\u017cna traktowa\u0107 filmowe reprezentacje przesz\u0142o\u015bci jako odmian\u0119 refleksji historycznej. Zaproponowana przez autora metoda badania polskiego kina i zarazem historii przez jego pryzmat doskonale sprawdzi\u0142a si\u0119 w odniesieniu do tw\u00f3rczo\u015bci Andrzeja Wajdy, prezentuj\u0105c odmienne ni\u017c zazwyczaj na ni\u0105 spojrzenie. Nie tylko zatem historia i historiografia wzbogaci\u0142y si\u0119 o cenn\u0105 monografi\u0119, ale tak\u017ce filmoznawstwo. Po\u017cytek mo\u017ce by\u0107 z niej jednak znaczenie wi\u0119kszy, zar\u00f3wno dla historii kina polskiego, jak i bada\u0144 nad jego wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u0105. Warto by bowiem wykorzysta\u0107 propozycj\u0119 metodologiczn\u0105 i wzorce analityczne Piotra Witka w refleksji nad filmami innych re\u017cyser\u00f3w, na przyk\u0142ad Jerzego Kawalerowicza, Filipa Bajona, Jerzego Hoffmana, ale te\u017c Bohdana Por\u0119by czy Ewy i Czes\u0142awa Petelskich, a z tw\u00f3rc\u00f3w przedwojennych \u2013 cho\u0107by J\u00f3zefa Lejtesa. Ch\u0119tnie przeczyta\u0142bym napisany zgodnie z podobnymi za\u0142o\u017ceniami tekst po\u015bwi\u0119cony filmowym reprezentacjom powstania warszawskiego, tak\u017ce w kontek\u015bcie dyskusji po\u015bwi\u0119conych temu wydarzeniu, czy szerzej \u2013 po prostu filmom wojennym, ale te\u017c polskim powstaniom czy wizerunkom Polski przedrozbiorowej. Dla ewentualnych autor\u00f3w tych opracowa\u0144 ksi\u0105\u017cka Piotra Witka b\u0119dzie bezcennym przewodnikiem.<\/p>\n

\n
\n
\n

<\/a>[1] Zob. D. Skotarczak, Historia wizualna<\/i>, Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna\u0144 2012. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] Zob. E. Doma\u0144ska, Historie niekonwencjonalne<\/i>, Wydawnictwo Pozna\u0144skie, Pozna\u0144 2006. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] Por. H. White, Historiografia i historiofotia<\/i>, t\u0142um. \u0141. Zaremba, [w:] Film i historia. Antologia<\/i>, red. I. Kurz, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008, s. 117\u2013127. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] Numery stron w nawiasach odnosz\u0105 si\u0119 do recenzowanej ksi\u0105\u017cki: P. Witek, Wajda jako historyk. Metodologiczne studium z historii wizualnej<\/i>, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk\u0142odowskiej, Lublin 2016. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] Por. R.A. Rosenstone, Zobaczy\u0107 przesz\u0142o\u015b\u0107<\/i>, t\u0142um. P. Witek, [w:] Teoria wiedzy o przesz\u0142o\u015bci na tle wsp\u00f3\u0142czesnej humanistyki. Antologia<\/i>, red. E. Doma\u0144ska, Wydawnictwo Pozna\u0144skie, Pozna\u0144 2010, <\/i>s. 327\u2013328. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] P. Witek, Kultura \u2013 film \u2013 historia. Metodologiczne problemy do\u015bwiadczenia audiowizualnego<\/i>, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk\u0142odowskiej, Lublin 2005, s. 236\u2013251. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] Witek odwo\u0142uje si\u0119 do wydania: Z. Za\u0142uski, Siedem polskich grzech\u00f3w g\u0142\u00f3wnych<\/i>, Czytelnik, Warszawa 1983. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] J. Falkowska, Kino polityczne Andrzeja Wajdy:<\/i> \u201eCz\u0142owiek z marmuru\u201d, \u201eCz\u0142owiek z \u017celaza\u201d, \u201eDanton\u201d<\/i>, t\u0142um. H. Baltyn, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 1996\u20131997, nr 15\u201316, s. 256. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] Nie tylko w omawianej ksi\u0105\u017cce. Zob. P. Witek, Polskie kino historyczne jako kino \u201epostnarodowej pami\u0119ci historycznej\u201d. \u201eJeszcze tylko ten las\u201d Jana \u0141omnickiego i \u201eWyrok na Franciszka K\u0142osa\u201d Andrzeja Wajdy (cz. I)<\/i>, \u201eSensus Historiae\u201d 2014, nr 3, s. 174\u2013176. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

Piotr Zwierzchowski <\/b>\u2013 filmoznawca, profesor Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. G\u0142\u00f3wny przedmiot jego bada\u0144 stanowi historia kina polskiego po II wojnie \u015bwiatowej, zw\u0142aszcza socrealizm i kino lat 60. Autor ksi\u0105\u017cek, m.in.: Zapomniani bohaterowie. O bohaterach filmowych polskiego socrealizmu<\/i> (2000), P\u0119kni\u0119ty monolit. Konteksty polskiego kina socrealistycznego<\/i> (2005), Spektakl i ideologia. Szkice o filmowych wyobra\u017ceniach \u015bmierci heroicznej<\/i> (2006), Zezowate szcz\u0119\u015bcie<\/i> (2006), Kino nowej pami\u0119ci. Obraz II wojny \u015bwiatowej w kinie polskim lat 60.<\/i> (2013); redaktor i wsp\u00f3\u0142redaktor kilkunastu tom\u00f3w zbiorowych, m.in.: Kino polskie wobec umierania i \u015bmierci<\/i> (2005), Kino polskie po roku 1989<\/i> (2007), Polskie kino popularne<\/i> (2011), Kino polskie wobec II wojny \u015bwiatowej<\/i> (2011), Polskie pi\u015bmiennictwo filmowe<\/i> (2013), Kino, kt\u00f3rego nie ma<\/i> (2013), Konrad Eberhardt<\/i> (2013).<\/p>\n

Wajda, historia i kino<\/b><\/p>\n

Recenzja ksi\u0105\u017cki Piotra Witka Andrzej Wajda jako historyk. Metodologiczne studium z historii wizualnej<\/i>, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk\u0142odowskiej, Lublin 2016.<\/p>\n

Wajda, history and cinema<\/b><\/p>\n

Review of the book by Piotr Witek Andrzej Wajda jako historyk. <\/i>Metodologiczne studium z historii wizualnej <\/i>[Andrzej Wajda as a Historian. The Methodological Study of Visual History], Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk\u0142odowskiej, Lublin 2016. <\/p>\n

S\u0142owa kluczowe:<\/b> Andrzej Wajda, historia wizualna, kino polskie<\/p>\n

Keywords:<\/b> Andrzej Wajda, visual history, Polish cinema<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Piotr Witek, Andrzej Wajda jako historyk. Metodologiczne studium z historii wizualnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk\u0142odowskiej, Lublin 2016   Bibliografia polskich tekst\u00f3w po\u015bwi\u0119conych zwi\u0105zkom filmu i historii jest ca\u0142kiem poka\u017ana, ale ksi\u0105\u017cka Piotra Witka Andrzej Wajda jako historyk. Metodologiczne studium z historii wizualnej od razu zajmie w niej poczesne miejsce. Nie chodzi bowiem tylko o analiz\u0119 poszczeg\u00f3lnych… Czytaj wi\u0119cej »Wajda, historia i kino – recenzja ksi\u0105\u017cki „Andrzej Wajda jako historyk. Metodologiczne studium z historii wizualnej” Piotra Witka<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1684,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[54,11],"tags":[72,58,73,38],"ppma_author":[74],"class_list":["post-182","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-3-2016","category-recenzja","tag-andrzej-wajda","tag-andrzej-zulawski","tag-historia-wizualna","tag-kino-polskie"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t