![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/3.2016\/7738530.3.jpg\")
<\/b><\/p>\n <\/b><\/p>\n
Nie by\u0142o chyba u nas recenzji Kosmosu <\/i>(Cosmos, <\/i>2015) Andrzeja \u017bu\u0142awskiego, kt\u00f3ra nie podkre\u015bla\u0142aby tej zbie\u017cno\u015bci: film, kt\u00f3ry okaza\u0142 si\u0119 ostatni w dorobku re\u017cysera, by\u0142 zarazem adaptacj\u0105 ostatniej powie\u015bci Witolda Gombrowicza (wydanej w 1965 roku). Odczytywanie filmu jako bilansu \u017cycia, nawet swoistego testamentu, wydawa\u0142o si\u0119 tym bardziej naturalne, \u017ce film wszed\u0142 w Polsce na ekrany kilka miesi\u0119cy po \u015bmierci artysty. Ani powie\u015b\u0107, ani jej adaptacja nie by\u0142y intencjonalnie ostatnimi utworami swoich autor\u00f3w; Gombrowicz po Kosmosie <\/i>mia\u0142 przecie\u017c jeszcze wyda\u0107 trzeci tom Dziennika <\/i>i Operetk\u0119, <\/i>prawdopodobnie czeka nas tak\u017ce publikacja jakiej\u015b nieznanej prozy \u017bu\u0142awskiego, mo\u017ce te\u017c film wed\u0142ug jego niezrealizowanego scenariusza<\/a>[1]<\/a>. Jednak spotkanie w jednym dziele tych dw\u00f3ch \u201eostatnio\u015bci\u201d dzia\u0142a tak, jakby by\u0142o nieprzypadkowe. Pomy\u015bla\u0142em wi\u0119c, \u017ce warto przyjrze\u0107 si\u0119 filmowi z tej ostatecznej perspektywy. Tym bardziej, \u017ce filmowy Kosmos <\/i>nadspodziewanie mi si\u0119 spodoba\u0142. Inaczej ni\u017c po dw\u00f3ch poprzednich filmach re\u017cysera, Szamance <\/i>(1996) i Wierno\u015bci <\/i>(La Fid\u00e9lit\u00e9, <\/i>2000), po seansie natychmiast mia\u0142em ochot\u0119 obejrze\u0107 go na nowo.<\/p>\n Kosmos <\/i><\/b>Gombrowicza: <\/i>po\u0142\u0105czenie pocz\u0105tku z ko\u0144cem <\/b><\/p>\n W\u0142a\u015bnie radykalizm do\u015bwiadczenia pisarskiego, jakim Kosmos <\/i>by\u0142 dla Gombrowicza, sta\u0142 zapewne u podstaw wyboru tej akurat ksi\u0105\u017cki pisarza do adaptacji. Bo przecie\u017c nie zadecydowa\u0142o tylko to, \u017ce to ju\u017c ostatnia \u2013 po Ferdydurke <\/i>i Pornografii <\/i>\u2013 z czterech wielkich Gombrowiczowskich powie\u015bci, kt\u00f3ra zosta\u0142a do sfilmowania (czwarty, Trans-Atlantyk, <\/i>jest dla kina najtrudniejszy, cho\u0107 i nim pewnie zajmie si\u0119 w przysz\u0142o\u015bci jaki\u015b filmowiec). Ani nawet renoma utworu, kt\u00f3ry z wszystkich dzie\u0142 pisarza budzi ostatnio najwi\u0119ksze zainteresowanie interpretator\u00f3w<\/i><\/a>[2]<\/a>. Przypuszczam, \u017ce dla \u017bu\u0142awskiego decyduj\u0105cy by\u0142 rozmach pisarskiego przedsi\u0119wzi\u0119cia, sygnalizowany ju\u017c przez tytu\u0142 \u2013 pokaza\u0107 cz\u0142owieka wobec bezmiaru, zda\u0107 spraw\u0119, z jak nieograniczon\u0105 liczb\u0105 mo\u017cliwo\u015bci zderza si\u0119 ten, kto pr\u00f3buje zrozumie\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107, wychodz\u0105c od najprostszych spostrze\u017ce\u0144.<\/p>\n Erudyta \u017bu\u0142awski zacz\u0105\u0142 zapewne swoje poszukiwania od przypomnienia sobie s\u0142awnego autokomentarza pisarza:<\/p>\n W \u201eKosmosie\u201d, \u017ceby dalej nie szuka\u0107, m\u00f3j bohater zauwa\u017ca szereg anomalii, drobnych, mglistych, z kt\u00f3rych ka\u017cda nic prawie nie znaczy, ale wszystkie razem jakby co\u015b chcia\u0142y wyrazi\u0107\u2026 Wr\u00f3bel powieszony na drucie, patyk powieszony na nitce, co\u015b jak strza\u0142ki na suficie, wskazuj\u0105ce kierunek, dyszel, kt\u00f3ry te\u017c jakby co\u015b wskazywa\u0142\u2026 I to co\u015b<\/b>, zasilone innymi prze\u017cyciami mego bohatera, jego fataln\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105 do Leny, poczyna przybiera\u0107 charakter coraz gwa\u0142towniejszej insynuacji wieszania\u2026 powieszenia\u2026 Leny? W pewnym momencie m\u00f3j bohater, jakby w niecierpliwo\u015bci, spragniony dopowiedzenia szarady, do \u0142a\u0144cucha wiesza\u0144 do\u0142\u0105cza jedno w\u0142asne: wiesza na haku kota, kt\u00f3rego zadusi\u0142. To akt nielojalny i perwersyjny, bo stanowi przeskok ze \u015bwiata wewn\u0119trznego w zewn\u0119trzny, to jakby osaczenie siebie samego. Ale jest w tym jaka\u015b g\u0142\u0119boka konieczno\u015b\u0107 duchowa. [\u2026] <\/i><\/p>\n W moim zamierzeniu to mia\u0142 by\u0107 utw\u00f3r bardzo dramatyczny i my\u015bl\u0119, \u017ce w przysz\u0142o\u015bci takim si\u0119 stanie\u2026 gdy mianowicie bezpo\u015brednie wyczucie Formy, jako si\u0142y stwarzaj\u0105cej, stanie si\u0119 w nas silniejsze. Wtedy pojmiemy jej groz\u0119. [\u2026]<\/i><\/p>\n W \u201eKosmosie\u201d nie tylko mog\u0119 \u2013 za pomoc\u0105 s\u0142owa \u2013 da\u0107 rozpad \u015bwiata na elementy formy. Mog\u0119 r\u00f3wnie\u017c odtworzy\u0107 reakcj\u0119 cz\u0142owieka, najzwyklejszego, na taki proces rozk\u0142adowy, jego l\u0119k, rozpacz, przypu\u015b\u0107my, i w ten spos\u00f3b znowu cz\u0142owiek, a nie forma, staj\u0105 si\u0119 moim centrum. U mnie forma mo\u017ce jeszcze by\u0107 piek\u0142em lub rajem<\/i><\/a>[3]<\/a>.<\/p>\n Szukaj\u0105c sposobu przeniesienia tego intelektualnego stanowiska na j\u0119zyk dzia\u0142a\u0144 i obraz\u00f3w (w kinie nie spos\u00f3b bezpo\u015brednio unaoczni\u0107 Formy ani nawet formy), \u017bu\u0142awski skupi\u0142 si\u0119 na motywie, o kt\u00f3rym pisarz w tych autokomentarzach nie wspomnia\u0142<\/a>[4]<\/a>. Ot\u00f3\u017c swoim bohaterem, kt\u00f3ry w jego imieniu, kierowany jak\u0105\u015b g\u0142\u0119bok\u0105 konieczno\u015bci\u0105 duchow\u0105<\/i>, przeprowadza ca\u0142y eksperyment, przekraczaj\u0105cy w\u0142a\u015bnie sze\u015b\u0107dziesi\u0105tk\u0119 pisarz (a do\u017cyje tylko 65 lat) uczyni m\u0142okosa, studenta, wyje\u017cd\u017caj\u0105cego latem z Warszawy do Zakopanego, \u017ceby odwali\u0107 przynajmniej jeden egzamin<\/i>, lecz w gruncie rzeczy \u2013 \u017ceby uciec od nieporozumie\u0144 z rodzicami<\/a>[5]<\/a>. Oto wi\u0119c ukryty \u2013 ale tu\u017c pod narracyjn\u0105 powierzchni\u0105 \u2013 temat Kosmosu<\/i>: najk\u0142opotliwsze<\/i> spotkanie starzej\u0105cego si\u0119 artysty z sob\u0105 m\u0142odym.<\/p>\n Jonathan Gen\u00eat<\/span><\/p>\n Nie przypadkiem jednak w rozmowach z Dominikiem de Roux wspomnia\u0142 pisarz o piekle i raju. Jedn\u0105 z ksi\u0105\u017cek, z kt\u00f3rych lektur\u0105 zmaga\u0142 si\u0119 i mierzy\u0142 Gombrowicz w tym samym okresie (jego esej o Dantem do\u0142\u0105czony zosta\u0142 do po\u015bmiertnego wydania Dziennika 1961\u20131966<\/i>), by\u0142a Boska komedia. <\/i>Z\u0142o\u015bci\u0142 si\u0119 na Dantego (czytanego w przek\u0142adzie Edwarda Por\u0119bowicza), \u017ce chowa\u0142 si\u0119 za retoryk\u0105, \u017ce recytowa\u0142 swoj\u0105 epok\u0119<\/i>. I rywalizowa\u0142 z nim: \u201eSm\u0119tna kraina\u201d on pisze\u2026 O piekle? Nic lepszego nie m\u00f3g\u0142 wymy\u015bli\u0107?<\/i><\/a>[6]<\/a>. Domaga\u0142 si\u0119 od klasyka tego, czego oczekiwa\u0142 te\u017c i od siebie: \u017ceby w poszukiwaniu istoty zda\u0142 spraw\u0119 z obecno\u015bci cz\u0142owieka zwyczajnego, takiego, jakim go mamy w codziennym naszym do\u015bwiadczeniu i codziennym naszym odczuwaniu [\u2026]. Gdyby jednak chciano ode mnie najg\u0142\u0119bszej i najtrudniejszej definicji tego kogo\u015b<\/b>, o kim m\u00f3wi\u0119, \u017ce powinien zamieszka\u0107 w tych tam strukturach i konstrukcjach, powiedzia\u0142bym po prostu, \u017ce ten kto\u015b to B\u00f3l. Albowiem rzeczywisto\u015b\u0107 to to, co stawia op\u00f3r; czyli to, co boli. A cz\u0142owiek rzeczywisty to taki, kt\u00f3rego boli<\/i><\/a>[7]<\/a>. <\/i><\/p>\n Kosmos <\/i>Gombrowicza, uzupe\u0142niony o rozdzia\u0142 o Dantem z Dziennika, <\/i>by\u0142by wi\u0119c p\u00f3\u017an\u0105, postmodernistyczn\u0105 konfrontacj\u0105 z Bosk\u0105 komedi\u0105<\/i>? Tak w\u0142a\u015bnie odczytuje powie\u015b\u0107 bodaj najwnikliwszy z jej interpretator\u00f3w, Micha\u0142 Legierski. W jego uj\u0119ciu Tatry, po kt\u00f3rych w\u0119dr\u00f3wk\u0105 utw\u00f3r si\u0119 ko\u0144czy, s\u0142u\u017c\u0105 \u2013 podobnej jak we w\u0142oskim arcydziele o ca\u0142o\u015bci bytu \u2013 konfrontacji g\u00f3ry z do\u0142em.<\/p>\n Oniryczna aura \u201eKosmosu\u201d, fabularna fantasmagoria sw\u0105 atmosfer\u0105 odsy\u0142a do koszmaru, do przyt\u0142aczaj\u0105cego snu \u2013 nie lepszego od \u015bmierci z \u201eBoskiej komedii\u201d. Na pocz\u0105tku ukazany jest bohater, kt\u00f3ry zb\u0142\u0105dzi\u0142 w lesie i widzi przed sob\u0105 zbocze g\u00f3ry. Bohaterowie, tak w dziele Dantego, jak i Gombrowicza, wst\u0119puj\u0105 na zawi\u0142e \u015bcie\u017cki nad przepa\u015bciami, ko\u0142o spadzistych \u015bcian. W \u201eBoskiej komedii\u201d bohater snuje opowie\u015b\u0107 o tym, co widzi, oprowadzany po krainie cieni przez Wergiliusza. W powie\u015bci Gombrowicza przewodnikiem bohatera-narratora jest Leon, kt\u00f3ry wtajemnicza i wprowadza swego podopiecznego do bytowania w pustce zdegradowanego cz\u0142owiecze\u0144stwa, pozbawionego nadziei<\/i><\/a>[8]<\/a>.<\/p>\n Gombrowicz jako pisarz potrzebuje bowiem kontaktu z innymi dzie\u0142ami. Jego styl, operuj\u0105cy sta\u0142ymi powt\u00f3rzeniami, wyra\u017ca po\u0142\u0105czenie pocz\u0105tku z ko\u0144cem, jak w Pi\u015bmie \u015awi\u0119tym, jak w Apokalipsie \u015bw. Jana<\/a>[9]<\/a>, od cytatu z kt\u00f3rej zaczyna\u0142 si\u0119 zreszt\u0105 debiutancki film Andrzeja \u017bu\u0142awskiego. Innym wyrazem tego d\u0105\u017cenia jest interpretacyjny koncept Leona Wojtysa jako (sparodiowanego) Wergilego (a wi\u0119c i \u201ebembergowania\u201d jako zdegradowanego przewodnictwa). Nie przypadkiem jednak ta posta\u0107 emerytowanego urz\u0119dnika, budz\u0105ca pocz\u0105tkowo politowanie, wywo\u0142uje w czytelniku rosn\u0105c\u0105 sympati\u0119. W planie pisarskim to przecie\u017c stary Gombrowicz, wracaj\u0105cy do Europy, na spotkanie z sob\u0105-studentem, przygotowuj\u0105cym si\u0119 dopiero do literackiego startu. I nie przypadkiem jego g\u00f3rski pensjonat nosi cechy szlacheckiego dworku<\/a>[10]<\/a>. Po buncie przeciw domowemu \u015bwiatu w Ferdydurke, <\/i>po rozprawie z polsko\u015bci\u0105 w Trans-Atlantyku <\/i>w swojej ostatniej powie\u015bci Gombrowicz jedna si\u0119 ze swoim dzieci\u0144stwem. Jak zwyk\u0142 czyni\u0107 artysta w obliczu \u015bmierci.<\/p>\n Witold Gombrowicz, fot. SIPA PRESS, <\/span>\u017ar\u00f3d\u0142o: East News<\/span><\/p>\n Od Dziennika <\/i>do Kosmosu <\/i>przez Nocnik<\/i><\/b><\/p>\n Zrozumia\u0142e wi\u0119c, \u017ce Kosmos <\/i>\u017bu\u0142awskiego zaczyna si\u0119 od cytatu otwieraj\u0105cego Bosk\u0105 komedi\u0119<\/i>: W \u017cycia w\u0119dr\u00f3wce, na po\u0142owie czasu \/ Straciwszy z oczu szlak niemylnej drogi \/ W g\u0142\u0119bi ciemnego znalaz\u0142em si\u0119 lasu<\/i> (w filmie we francuskim przek\u0142adzie). Ten cytat pe\u0142ni podw\u00f3jn\u0105 funkcj\u0119: \u015bwietnie oddaje maksymalizm celu narratora \u2013 m\u0142odego pisarza Witolda, kt\u00f3ry zaczynaj\u0105c opowie\u015b\u0107 w pierwszej osobie, uderza od razu w ton Dantego, zarazem \u2013 jest sygna\u0142em wysy\u0142anym przez autora filmu, \u017ce on wszystko czyta\u0142 i zdaje sobie spraw\u0119 z powinowactw powie\u015bci Gombrowicza z Bosk\u0105 komedi\u0105. <\/i>Przypomnia\u0142 te\u017c sobie zapewne, \u017ce autorski tytu\u0142 dzie\u0142a Dantego brzmia\u0142 Komedia <\/i>(\u201ebosko\u015b\u0107\u201d dodano potem<\/a>[11]<\/a>), co mog\u0142o dodatkowo zach\u0119ci\u0107 do wzmocnienia komediowej strony filmu. Ale r\u00f3wnocze\u015bnie ta natychmiast manifestowana sk\u0142onno\u015b\u0107 do cytat\u00f3w i aluzji literackich pochodzi z nowego okresu tw\u00f3rczo\u015bci \u017bu\u0142awskiego, kt\u00f3ry w mi\u0119dzyczasie zmieni\u0142 warsztat.<\/p>\n Radykalny charakter tej zmiany najlepiej okre\u015blaj\u0105 liczby. Ot\u00f3\u017c w ci\u0105gu dw\u00f3ch intensywnych tw\u00f3rczych dekad mi\u0119dzy rokiem 1971 (kiedy zadebiutowa\u0142 Trzeci\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 nocy<\/i>) a 1990 \u017bu\u0142awski nakr\u0119ci\u0142 dziewi\u0119\u0107 film\u00f3w, kt\u00f3re przynios\u0142y mu \u015bwiatow\u0105 s\u0142aw\u0119. By\u0142a to kariera dramatycznie meandryczna, znaczona przez polityczne i obyczajowe skandale, chciane i niechciane przemieszczania si\u0119 mi\u0119dzy Polsk\u0105 a Zachodem, jej dramatyzm za\u015b powi\u0119kszany by\u0142 jeszcze przez stylistyczn\u0105 niezwyk\u0142o\u015b\u0107 dzie\u0142. Sama liczba jednak \u2013 dziewi\u0119\u0107 film\u00f3w w ci\u0105gu dwudziestu lat \u2013 by\u0142a bliska normy. To by\u0142a zatem \u2013 ekscentryczna i niecodzienna, ale \u2013 typowa droga re\u017cysera filmowego, tw\u00f3rcy kina artystycznego. Zapewne zwraca\u0142o uwag\u0119 jego literackie nachylenie \u2013 \u017bu\u0142awski by\u0142 autorem lub wsp\u00f3\u0142autorem scenariuszy wszystkich tych dziewi\u0119ciu film\u00f3w, z kt\u00f3rych sze\u015b\u0107 by\u0142o adaptacjami lub transpozycjami wcze\u015bniejszych utwor\u00f3w pi\u015bmienniczych; owszem, s\u0142ysza\u0142o si\u0119 o jego literackich pocz\u0105tkach, o niewydanej m\u0142odzie\u0144czej powie\u015bci Kino<\/i>, ale i to nie odbiega\u0142o od wyobra\u017cenia \u201epocz\u0105tk\u00f3w artysty kinowego\u201d. \u017badnej ksi\u0105\u017cki w tym okresie nie wyda\u0142.<\/p>\n Tymczasem bilans artystyczny kolejnych dwudziestu pi\u0119ciu lat, mi\u0119dzy 1991 a 2015 rokiem, przedstawia si\u0119 zupe\u0142nie inaczej. W tym okresie wesz\u0142y na ekrany cztery nowe filmy re\u017cysera i ukaza\u0142o si\u0119 dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 jego ksi\u0105\u017cek. \u015arednio jedna rocznie! Zwa\u017cywszy na bogactwo biografii jej autora w tym okresie \u2013 narodziny dziecka, \u015bmier\u0107 rodzic\u00f3w, rozstanie z kobiet\u0105 \u017cycia, nowe zwi\u0105zki, wielka przeprowadzka, budowa domu \u2013 liczba doprawdy szokuj\u0105ca. Dowodz\u0105ca swoistej pisarskiej bulimii, ale i \u2013 je\u015bli spojrze\u0107 na to z drugiej strony \u2013 spe\u0142niania si\u0119 w p\u00f3\u017ano odkrytym powo\u0142aniu. Nowo\u015b\u0107 tej sytuacji szczeg\u00f3lnie drastycznie przedstawia si\u0119 w bilansie minionego pi\u0119tnastolecia: mi\u0119dzy dwunastym w jego dorobku (i przedostatnim, jak mia\u0142o si\u0119 okaza\u0107) filmem Wierno\u015b\u0107 <\/i>(2000) a ostatnim, Kosmosem <\/i>(2015). W tym okresie bez film\u00f3w \u017bu\u0142awski wyda\u0142 dwana\u015bcie nowych ksi\u0105\u017cek. W wywiadach t\u0142umaczy\u0142 to zwykle rozstaniem z Sophie Marceau. Nie by\u0142em got\u00f3w do nowego spotkania z aktorkami<\/i><\/a>[12]<\/a> \u2013 m\u00f3wi\u0142. Ale ten nowy rytm wynika\u0142 przecie\u017c z samotniczego trybu \u017cycia, kt\u00f3ry dobrowolnie wybra\u0142. Dopowiedzmy: by\u0142 to tryb \u017cycia pisarza, kt\u00f3rym zosta\u0142.<\/p>\n Realizacji Kosmosu <\/i>podj\u0105\u0142 si\u0119 wi\u0119c autor, kt\u00f3ry wypracowa\u0142 sobie nowy status. Wierno\u015b\u0107 <\/i>robi\u0142 jeszcze re\u017cyser, kt\u00f3ry zosta\u0142 tak\u017ce pisarzem. Autorem Kosmosu <\/i>by\u0142 ju\u017c pisarz, kt\u00f3ry porzuci\u0142 re\u017cyserowanie. I to pisarz o osobliwej pozycji, z jednej strony maj\u0105cy poczucie artystycznego spe\u0142niania si\u0119, z drugiej \u2013 podw\u00f3jnie rozgoryczony, najpierw niechcian\u0105 samotno\u015bci\u0105, potem brakiem odzewu na swoj\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 literack\u0105, drastycznie r\u00f3\u017cnym od wcze\u015bniejszej s\u0142awy film\u00f3w. To zreszt\u0105 osobny temat; dla szkicu o filmowym spotkaniu \u017bu\u0142awskiego z Gombrowiczem istotna jest \u015bwiadomo\u015b\u0107, kto si\u0119 w tej adaptacji z autorem Dziennika <\/i>spotka\u0142: ot\u00f3\u017c spotka\u0142 si\u0119 inny pisarz. Pisarz-rywal, ale i pisarz-adept. Gombrowicz by\u0142 bodaj jedynym pisarzem, do pobierania nauk u kt\u00f3rego \u017bu\u0142awski got\u00f3w by\u0142 si\u0119 przyzna\u0107.<\/p>\n Nie czuj\u0119 si\u0119 wprawdzie przygotowany do om\u00f3wienia pe\u0142nego prozatorskiego dorobku \u017bu\u0142awskiego (ca\u0142o\u015b\u0107 zna chyba tylko jego wierna wydawczyni Katarzyna Merta). Znaj\u0105c jednak jego wi\u0119kszo\u015b\u0107, zaryzykuj\u0119 taki oto podzia\u0142 w jego obr\u0119bie. Niezale\u017cnie od tom\u00f3w o odmiennym charakterze, gromadz\u0105cych teksty wcze\u015bniejsze \u2013 scenariusze (jak Piekielnicy, <\/i>1994) albo felietony (jak Bilet miesi\u0119czny, <\/i>2004) \u2013 ksi\u0105\u017cki te mo\u017cna z grubsza podzieli\u0107 na dwa rodzaje. Do pierwszego nale\u017c\u0105 utwory prozatorskie wyros\u0142e z pnia fabularnego, a wi\u0119c z pnia zmy\u015blenia, ale mocno zakorzenione w dokumentacji rzeczywisto\u015bci, cz\u0119sto operuj\u0105ce \u0142atwo rozpoznawalnymi zdarzeniami i postaciami, \u015bwiadomie jednak myl\u0105ce tropy. Sam pisarz okre\u015bla\u0142 je jako autopowie\u015bci<\/a>[13]<\/a>. Modelowym utworem tej grupy by\u0142 b\u0142yskotliwy debiut prozatorski Lity b\u00f3r <\/i>(1991), oparty na pomy\u015ble opowiedzenia o tym, jak zamordowa\u0142em syna Boles\u0142awa Piaseckiego<\/i>. Najbardziej szokuj\u0105ce w tym koncepcie by\u0142o przy tym ujednolicenie narracji fantastycznej z wiarygodnie realistyczn\u0105: ten, kto bra\u0142 na siebie jedn\u0105 z najbardziej mrocznych zbrodni Polski epoki Pa\u017adziernika, by\u0142 t\u0105 sam\u0105 osob\u0105, kt\u00f3ra wprowadza\u0142a czytelnika na salony PRL-u i opowiada\u0142a o swojej asystenturze u Andrzeja Wajdy, wi\u0119c \u0142atwo uto\u017csamian\u0105 z autorem. Do drugiego rodzaju nale\u017c\u0105 prozy wyros\u0142e z pnia eseistycznego, tak\u017ce opartego na autobiografii i cz\u0119\u015bciowo tylko fabularyzowanej. Tu dzie\u0142em modelowym by\u0142 Zau\u0142ek pokory <\/i>(2000), autokomentarz autora do ca\u0142ej tw\u00f3rczo\u015bci.<\/p>\n To jest podzia\u0142 umowny, ale zauwa\u017calny. Mo\u017cna tu wskaza\u0107 na dwie ksi\u0105\u017cki napisane pod rz\u0105d, z tego samego rozbiegu, dla r\u00f3\u017cnych wydawc\u00f3w (lecz redagowanych przez t\u0119 sam\u0105 \u201ewydawczyni\u0119\u201d) i opublikowanych w tym samym 2003 roku. Pierwsza, O niej, <\/i>pochodzi z pnia fabularnego: to <\/i>szalona opowie\u015b\u0107, oparta na typowej dla autora kontaminacji znanych postaci \u017cycia artystycznego z onirycznymi fantomami. W centrum rozga\u0142\u0119zionej fabu\u0142y mie\u015bci si\u0119 projekt filmowej adaptacji Hamleta, <\/i>przygotowywany w Pary\u017cu przez s\u0142ynnego re\u017cysera teatralnego Gustawa (kt\u00f3ry ma biogram Konrada Swinarskiego) wed\u0142ug scenariusza re\u017cysera i pisarza \u017bubrowskiego (oczywista maska autora). Produkcja zostaje wstrzymana w wyniku samob\u00f3jstwa \u017bubrowskiego z rozpaczy po opuszczeniu go przez francusk\u0105 gwiazd\u0119 Zuzann\u0119 Marteau, z kt\u00f3r\u0105 by\u0142 przez siedemna\u015bcie lat zwi\u0105zany. Zaniepokojony o los tej realizacji ojciec Konrada, pisarz Stanis\u0142aw Mokrad\u0142o (wierny, cho\u0107 mylny portret Tadeusza Konwickiego), wysy\u0142a do Pary\u017ca m\u0142odego narratora, kt\u00f3ry przekonuje si\u0119 na miejscu, \u017ce francuska gwiazda zgodzi\u0142a si\u0119 mimo wszystko zagra\u0107 w filmie. Tymczasem w Warszawie przedostaj\u0105cy si\u0119 kana\u0142ami Mokrad\u0142o (Konwicki, ale troch\u0119 i Miros\u0142aw \u017bu\u0142awski) zabija strza\u0142em z \u0142uku (\u0142ucznictwo \u0107wiczy\u0142 we Lwowie w przerwach karmienia wszy w Instytucie Weigla) genera\u0142a Amuzela (a w\u0142a\u015bciwie Jaruzelskiego). T\u0105 fabu\u0142\u0105 mo\u017cna by si\u0119 by\u0142o mo\u017ce przej\u0105\u0107 bardziej, gdyby stopniowo nie ust\u0119powa\u0142a ona rozwa\u017caniom pozosta\u0142ych przy \u017cyciu bohater\u00f3w i narratora nad geniuszem przedwcze\u015bnie zmar\u0142ego \u017bubrowskiego (na kt\u00f3rego pogrzeb w dodatku nikt nie przyszed\u0142), przeciwstawianego n\u0119dzy wsp\u00f3\u0142czesnych pisarzy<\/a>[14]<\/a>. Obliczona chyba na skandal ksi\u0105\u017cka nie wywo\u0142a\u0142a jednak \u017cadnego rozg\u0142osu.<\/p>\n Ksi\u0105\u017ck\u0105 drugiego typu by\u0142 eseistyczny Pan \u015amiertelny, <\/i>zaplanowany pierwotnie jako biografia Marsza\u0142ka Pi\u0142sudskiego, spe\u0142niony w rezultacie jako dziennik pisarza, pogr\u0105\u017conego w rozpaczy po porzuceniu go przez Sophie Marceau (nazywan\u0105 tu Lisic\u0105). W dzie\u0144 prowadzi samotniczy tryb \u017cycia w opustosza\u0142ym domu w Starej Mi\u0142osnej, skupiony na pracy pisarskiej; przed noc\u0105 nachodz\u0105 go r\u00f3\u017cne m\u0142ode partnerki, co tak\u017ce dok\u0142adnie relacjonuje. Owszem, jakie\u015b kawa\u0142ki biografii Marsza\u0142ka ksi\u0105\u017cka zawiera, cho\u0107 biograficzne partie dziennika s\u0142u\u017c\u0105 raczej jako materia\u0142 por\u00f3wnawczy do rozwa\u017ca\u0144 nad wp\u0142ywem odej\u015bcia wa\u017cnych kobiet na utrat\u0119 ch\u0119ci \u017cycia u starzej\u0105cych si\u0119 m\u0119\u017cczyzn, prowadzonych r\u00f3wnolegle na przyk\u0142adzie Pi\u0142sudskiego, Hemingwaya i w\u0142asnym. Obie ksi\u0105\u017cki \u0142\u0105czy: konstrukcyjnie \u2013 zami\u0142owanie do d\u0142ugich cytat\u00f3w z czytanych w\u0142a\u015bnie ksi\u0105\u017cek (w O niej <\/i>pisarzem stale przytaczanym jest Saul Bellow), a fabularnie \u2013 dominuj\u0105cy cie\u0144 tej samej kobiety, kt\u00f3ra odesz\u0142a, oraz \u015bmier\u0107 autora. Tak\u017ce w Panu \u015amiertelnym <\/i>pisarz w finale pope\u0142nia samob\u00f3jstwo, co zreszt\u0105 podwa\u017ca eseistyczn\u0105 wiarygodno\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki.<\/p>\n O ile ksi\u0105\u017cki pierwszego typu mo\u017cna by\u0142o uznawa\u0107 za literackie przed\u0142u\u017cenie tw\u00f3rczo\u015bci \u017bu\u0142awskiego-re\u017cysera, o tyle ksi\u0105\u017cki drugiego rodzaju otwiera\u0142y nowy rozdzia\u0142 dorobku pisarza intelektualisty. Kiedy ma si\u0119 do czynienia z dzie\u0142em autora, kt\u00f3ry na pytanie o lektury, kt\u00f3re go ukszta\u0142towa\u0142y, odpowiada: Boj\u0119 si\u0119, \u017ce to zabrzmi do\u015b\u0107 pretensjonalnie czy g\u0142upkowato, ale mam takie wra\u017cenie, \u017ce przeczyta\u0142em wszystko<\/i><\/a>[15]<\/a> \u2013 ryzykowne jest wskazywanie literackich patron\u00f3w. Sporo pisarzy rozwija\u0142o model autopowie\u015bci, uprawiany przez \u017bu\u0142awskiego, w\u015br\u00f3d nich i tacy, kt\u00f3rych podziwia\u0142, od Dostojewskiego po Nabokova; nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o patronach eseju autobiograficznego, od Montaigne\u2019a poczynaj\u0105c. Narzuca si\u0119 jednak my\u015bl o Gombrowiczu jako wa\u017cnym, cz\u0119sto czytanym patronie. Ferdydurke <\/i>jako model autopowie\u015bci, a Dziennik \u2013 <\/i>wiadomo\u2026<\/p>\n Prowokacyjn\u0105 rywalizacj\u0119 z najs\u0142ynniejszym z polskich Dziennik\u00f3w <\/i>mia\u0142 te\u017c pisarz zapewne na uwadze, kiedy tytu\u0142owa\u0142 ostatni\u0105 ze swych wydanych za \u017cycia ksi\u0105\u017cek Nocnik. <\/i>Sk\u0105din\u0105d ksi\u0105\u017cka to najbardziej z jego utwor\u00f3w przykra w lekturze, a jej pozaczytelnicze \u017cycie zako\u0144czy\u0142o si\u0119 wymuszonymi przez s\u0105d przeprosinami. Jak napisa\u0142a jedna z recenzentek: zbi\u00f3r pretensjonalnych, pseudointelektualnych wypocin, kt\u00f3re napisane zosta\u0142y w jednym celu: by zrani\u0107<\/i><\/a>[16]<\/a>. Skandaliczny zamiar wy\u0142o\u017cony zosta\u0142 od razu na pierwszej stronie: \u201eNocnik\u201d nie jest tytu\u0142em eksperymentalnym. Chodzi o co\u015b przeciwnego dziennikom. Te prowadz\u0105 pisarze maj\u0105cy siebie i swe pisarstwo za czcigodne. Takich jest wysypisko. Mimo na\u0142ogowych humanitari\u00f3w, czyli uog\u00f3lnie\u0144, k\u0142amstw, narcyzm\u00f3w i z\u0142otych my\u015bli, wydaj\u0105 mi si\u0119 oni g\u0142upcami<\/i><\/a>[17]<\/a>. W\u015br\u00f3d natychmiast przytoczonych przyk\u0142ad\u00f3w \u2013 Iwaszkiewicz, J\u00fcnger, D\u0105browska \u2013 Gombrowicza jednak przezornie omin\u0105\u0142. Gombrowicz na Nobla zas\u0142ugiwa\u0142 \u2013 przyznawa\u0142. Nie te Cl\u00e9zia, Saramagi, Jelinki, Pamuki, co za mia\u0142\u2026<\/i><\/a>[18]<\/a> A w toku zapisk\u00f3w, opr\u00f3cz wi\u0119kszej ni\u017c zwykle porcji niedyskrecji \u2013 jeszcze obszerniejszy zestaw notatek z lektur: od dziennik\u00f3w malarza Courbeta pierwszego dnia do Lwa To\u0142stoja w finale, a po drodze dziesi\u0105tki innych: Virginia Woolf, Czes\u0142aw Mi\u0142osz, Adolf Rudnicki, Stendhal\u2026 Tak\u017ce sporo film\u00f3w. Oto droga prowadz\u0105ca do adaptacji Kosmosu.<\/i><\/p>\n Potrawka w sosie w\u0142asnym<\/b><\/p>\n Warto zauwa\u017cy\u0107<\/i> \u2013 pisze autor najnowszej monografii artysty \u2013 \u017ce \u017bu\u0142awski, czego nie robi\u0142 w \u017cadnym ze swoich wcze\u015bniejszych film\u00f3w, w \u201eKosmosie\u201d zawar\u0142 legion cytat\u00f3w kinematograficznych, od Oph\u00fclsa do Spielberga, przechodz\u0105c nawet przez \u201eNajwa\u017cniejsze to kocha\u0107\u201d<\/i><\/a>[19]<\/a>. <\/i>To sk\u0105din\u0105d pierwsze spostrze\u017cenie po seansie \u2013 ta liczba \u017cartobliwych na og\u00f3\u0142 aluzji i nawi\u0105za\u0144, niezwyk\u0142a w filmie, normalna w prozie, tej zw\u0142aszcza, kt\u00f3r\u0105 re\u017cyser tak nawykowo w ostatnich latach \u017cycia uprawia\u0142, \u017ce wesz\u0142a mu w krew. Wiadomo, \u017ce Gombrowicz kinem si\u0119 nie pasjonowa\u0142 i nawet gdy do kina chodzi\u0142, to \u2013 wzorem przedwojennych intelektualist\u00f3w \u2013 tego si\u0119 wstydzi\u0142, wi\u0119c o tym nie wspomina\u0142. Nie trzeba wi\u0119c wielkiej odbiorczej kompetencji, by rozpozna\u0107, \u017ce wszystkie podobne, filmowe, ale te\u017c literackie i muzyczne, \u017carty, smaczki, nawi\u0105zania nie od autora pierwowzoru pochodz\u0105, a od adaptatora, bez wzgl\u0119du na to, czy mo\u017cna by by\u0142o je sobie w prozie Gombrowicza wyobrazi\u0107 \u2013 ma\u0142o takich: Czerwone i czarne <\/i>Stendhala, Md\u0142o\u015bci <\/i>Sartre\u2019a, czy te\u017c by\u0142yby u niego niemo\u017cliwe \u2013 na czele tych ostatnich mie\u015bci si\u0119 wizyta w kinie Katasi (czy raczej Catherette, jak zaproponowa\u0142 \u017bu\u0142awski za \u015bwietnym t\u0142umaczem Kosmosu<\/i><\/a>[20]<\/a>) na ostatnim epizodzie Gwiezdnych wojen, <\/i>bo ten ostatni epizod wszed\u0142 na ekrany w okresie realizacji filmu, czyli p\u00f3\u0142 wieku po ukazaniu si\u0119 powie\u015bci. Ca\u0142y ten zestaw aluzji, obecnych zw\u0142aszcza w dialogach Witolda z Fuksem, ale i z Leonem, \u015bwietnie za to zdaje spraw\u0119 z literacko-filmowych zami\u0142owa\u0144 \u017bu\u0142awskiego. Przyk\u0142ad znale\u017a\u0107 mo\u017cna w poprawce, wprowadzonej przez Witolda po kwestii Leona, \u017ce Marina Vlady by\u0142a wspania\u0142a we Wszyscy jeste\u015bmy mordercami<\/i>: Ale\u017c ona tam nie gra\u0142a!. <\/i>Pomy\u0142ka wzi\u0119\u0142a si\u0119 st\u0105d, \u017ce Marina Vlady jako wschodz\u0105ca gwiazda pojawi\u0142a si\u0119, owszem, u Andr\u00e9 Cayatte\u2019a, ale w jego nast\u0119pnym filmie, Przed potopem. <\/i>Oba filmy by\u0142y \u2013 zapomnianymi dzi\u015b \u2013 przebojami z pierwszej po\u0142owy lat 50., czyli z okresu kszta\u0142tuj\u0105cej si\u0119 kinofilii kilkunastoletniego \u017bu\u0142awskiego, kt\u00f3ry w Pary\u017cu zamiast do szko\u0142y chodzi\u0142 do kina<\/i><\/a>[21]<\/a>.<\/p>\n Gdyby kto\u015b chcia\u0142 zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce przecie\u017c bohaterowie Gombrowicza <\/i>nie dyskutuj\u0105 o Cayatcie, \u017bu\u0142awski m\u00f3g\u0142by strawestowa\u0107 najpi\u0119kniejsz\u0105 wskaz\u00f3wk\u0119 dla adaptator\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 zawar\u0142 Alberto Moravia w dialogu z Pogardy, <\/i>a wyg\u0142osi\u0142 z przekonaniem sam Andrzej Wajda obsadzony przez Andrzeja \u0141apickiego jako re\u017cyser w telewizyjnej adaptacji tej powie\u015bci: Nie zajmujemy si\u0119 \u201eOdysej\u0105\u201d\u2026 [\u2026] Robimy film, panie Molteni\u2026 \u201eOdyseja\u201d ju\u017c zosta\u0142a napisana, a film trzeba dopiero zrobi\u0107<\/i><\/a>[22]<\/a>. \u017bu\u0142awski pami\u0119ta\u0142 dobrze, \u017ce Kosmos <\/i>ju\u017c zosta\u0142 napisany, i to zosta\u0142 napisany przez najzdolniejszego spo\u015br\u00f3d pisarzy<\/i>, kt\u00f3ry jednakowo\u017c, jak wszyscy zdolni pisarze, by\u0142 w zasadzie zap\u0119tlony na sobie, skoncentrowany, w szponach w\u0142asnej ja\u017ani, w\u0142asnej egomanii<\/i><\/a>[23]<\/a>. Tote\u017c adaptator, owszem, wzi\u0105\u0142 z powie\u015bci zarys fabu\u0142y, zostawi\u0142 bohaterowi \u2013 cho\u0107 to oczywi\u015bcie wsp\u00f3\u0142czesny m\u0142ody Francuz \u2013 polskie imi\u0119 Witold (To dlatego, \u017ce moja mama uwielbia\u0142a Gombrowicza<\/i> \u2013 m\u00f3wi w filmie do Madame Wojtys)\u2026 Rozumia\u0142 jednak doskonale, \u017ce skoro trzeba zrobi\u0107 film<\/i>, a film robi inny pisarz zap\u0119tlony w szponach w\u0142asnej egomanii<\/i>, to t\u0119 potrawk\u0119 trzeba przyrz\u0105dzi\u0107 w sosie jak najbardziej w\u0142asnym<\/i><\/a>[24]<\/a>.<\/p>\n Jest wi\u0119c w filmie zatem ca\u0142y Gombrowiczowski szyfr dramatycznej pr\u00f3by zrozumienia na nowo \u015bwiata \u2013 \u00f3w ci\u0105g wr\u00f3bel powieszony na drucie<\/i> (wydobyty na pierwszy plan na plakacie filmu), patyk na nitce, uduszony kot \u2013 ale dramatyzm tej pr\u00f3by ukryty jest g\u0142\u0119biej ni\u017c w powie\u015bci. Tam zawiera\u0142 si\u0119 on g\u0142\u00f3wnie w napi\u0119ciu mi\u0119dzy obsesj\u0105 Formy, kt\u00f3r\u0105 ogarni\u0119ty by\u0142 stary pisarz, a pozorn\u0105 beztrosk\u0105 zabaw m\u0142odego podczas wypadu w g\u00f3ry, w okresie warszawskich studi\u00f3w. W filmie schowany jest pod barwn\u0105 powierzchni\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnego portugalskiego uzdrowiska nad oceanem, pensjonatu z telewizorami nadaj\u0105cymi zatrwa\u017caj\u0105ce relacje, kt\u00f3rych nikt nie ogl\u0105da \u2013 schowany, ale jest.<\/p>\n Johan Lib\u00e9reau<\/span><\/p>\n By zda\u0107 spraw\u0119 z natury tego nowego dramatyzmu, wyjd\u0119 od analizy postaci, kt\u00f3ra w filmie wyda\u0142a mi si\u0119 szczeg\u00f3lnie frapuj\u0105ca, bo najbardziej r\u00f3\u017cni si\u0119 od pierwowzoru. To Fuks \u2013 tam nielubiany kolega, przypadkiem spotkany na Krup\u00f3wkach ju\u017c w scenie otwarcia, o kt\u00f3rym wiadomo tylko, \u017ce uciek\u0142 w g\u00f3ry przed nieznosz\u0105cym go szefem z biura, tak jak bohater umkn\u0105\u0142 przed awantur\u0105 z rodzicami. Posta\u0107 powie\u015bciowa bez zaplecza, ograniczona do spe\u0142niania funkcji przewidzianych dla niej w fabule. W filmie inaczej: Fuks (a w\u0142a\u015bciwie Fuchs) intryguje, najpierw przez kreacj\u0119 m\u0142odego aktora Johana Lib\u00e9reau, kt\u00f3rego re\u017cyser obsady, a mo\u017ce sam \u017bu\u0142awski, ogl\u0105daj\u0105cy przecie\u017c mn\u00f3stwo film\u00f3w, wypatrzy\u0142 w podobnej homoerotycznej roli w \u015awiadkach <\/i>(Les t\u00e9moins, <\/i>2007) Andr\u00e9 T\u00e9chin\u00e9. Odpowiednikiem powie\u015bciowego konfliktu w biurze jest rozgoryczenie Fuksa niedocenianiem go przez szef\u00f3w firmy modowej Ralph i Lang, w kt\u00f3rej jest zatrudniony, cho\u0107 s\u0105dz\u0105c po samochodzie, jakim zaje\u017cd\u017ca nad ocean, na swoj\u0105 prac\u0119 nie powinien zanadto narzeka\u0107. Problem filmowego Fuksa jest inny, nie do ko\u0144ca jasny, sugerowany jedynie przez intensywn\u0105 obecno\u015b\u0107 aktora, w ka\u017cdej ze scen, w kt\u00f3rych si\u0119 pojawia. Cz\u0119\u015b\u0107 tego problemu wi\u0105\u017ce si\u0119 z urazem z utraconego dzieci\u0144stwa, z t\u0119sknot\u0105 za domem, inna, chyba istotniejsza \u2013 z homoerotyzmem. Coraz powa\u017cniejsze obra\u017cenia cielesne, widoczne na twarzy Fuksa po jego rannych powrotach z nocnych eskapad, podpowiadaj\u0105, \u017ce jego fascynacja osob\u0105 Pasoliniego ma g\u0142\u0119bsze pod\u0142o\u017ce ni\u017c sama pami\u0119\u0107 filmu Teoremat <\/i>(1969), <\/i>kt\u00f3ry opowiada Witoldowi, jakby w rewan\u017cu za znacznie liczniejsze lekcje kultury pobierane u niego.<\/p>\n \u017beby zrozumie\u0107 funkcj\u0119, jak\u0105 \u017bu\u0142awski przeznaczy\u0142 tej postaci, warto przypomnie\u0107 pewien fragment Zau\u0142ka pokory <\/i>po\u015bwi\u0119cony autorowi Kosmosu<\/i>: Pami\u0119tam poruszaj\u0105c\u0105 relacj\u0119 Ernesto Sabato, jak w sieni, w cieniu ostatniego mieszkania Gombrowicza w Vence namawia\u0142 pana Witolda do przyznania si\u0119, do spisania swej pederastii. Nie mog\u0119, zaj\u0119cza\u0142 umieraj\u0105cy Gombrowicz, bo dusz\u0119 mia\u0142 z tamtego dworku, tamtej Jako\u015bci, tamtej kawiarni<\/i><\/a>[25]<\/a>. \u017bu\u0142awski, zwolennik skrajnej szczero\u015bci i przekraczania granic wstydu, uwa\u017ca\u0142, \u017ce obowi\u0105zkiem pisarza jest zdanie sprawy z w\u0142asnej seksualno\u015bci. Adaptuj\u0105c Kosmos<\/i>, <\/i>spr\u00f3bowa\u0142 wi\u0119c zrobi\u0107 to za pisarza. Filmowy Fuks, uganiaj\u0105cy si\u0119 po pla\u017cy za ch\u0142opcami, to cz\u0105stkowy portret Gombrowicza z czas\u00f3w jego sp\u00f3\u017anionej m\u0142odo\u015bci w pierwszej dekadzie argenty\u0144skiego okresu: obola\u0142ego z samotno\u015bci, a jednocze\u015bnie wyzwolonego, podekscytowanego erotycznymi wycieczkami do zakazanej dzielnicy Retiro.<\/p>\n Jako przyk\u0142ad cz\u0142owieka rzeczywistego \u2013 takiego, kt\u00f3rego boli<\/i>, jest on jednak uzupe\u0142niany przez dwu innych m\u0119skich protagonist\u00f3w. Posta\u0107 Witolda \u2013 narratora, inicjatora badawczego eksperymentu a zarazem pisarza przygotowuj\u0105cego si\u0119 do artystycznego startu \u2013 \u017bu\u0142awski, uwa\u017caj\u0105cy sw\u00f3j autorski status za oczywisto\u015b\u0107, zarezerwowa\u0142 dla siebie. Niedawno chwali\u0142 Romana Pola\u0144skiego, \u017ce \u2013 realizuj\u0105c Wenus w futrze <\/i>(2013) \u2013 <\/i>zdecydowa\u0142 si\u0119 na potraktowanie m\u0119skiego bohatera jako alter ego, <\/i>znajduj\u0105c w\u0142asnego sobowt\u00f3ra w osobie Mathieu Amalrica<\/a>[26]<\/a>. Teraz sam obsadzi\u0142 w g\u0142\u00f3wnej roli wysokiego, szczup\u0142ego, pi\u0119knego, d\u0142ugow\u0142osego Jonathana Geneta, uznawszy najwyra\u017aniej, \u017ce do z\u0142udzenia przypomina jego samego z m\u0142odo\u015bci. Filmowy Witold ogarni\u0119ty jest podw\u00f3jn\u0105 pasj\u0105 \u2013 erotyczn\u0105, ale przede wszystkim artystyczn\u0105. Ta pierwsza podporz\u0105dkowana jest tu drugiej: napi\u0119cie erotyczne jest bohaterowi niezb\u0119dne, \u017ceby podsyca\u0107 inwencj\u0119 tw\u00f3rcz\u0105. O ile konflikt z ojcem Witolda powie\u015bciowego wynika\u0142 zapewne z jego sk\u0142onno\u015bci homoseksualnych, o tyle temu filmowemu szkodz\u0105 nieuporz\u0105dkowane kontakty z kobietami. Ten bohater wy\u017cywa si\u0119 w pisaniu, jak \u017bu\u0142awski znany nam z jego dziennikowych ksi\u0105\u017cek, niezaznaj\u0105cy spokoju, p\u00f3ki nie wykona dziennej normy. On sam pisa\u0142 wy\u0142\u0105cznie atramentem w specjalnie do ka\u017cdego projektu kupowanych eleganckich zeszytach. Ale zdawa\u0142 sobie oczywi\u015bcie spraw\u0119, \u017ce gdyby urodzi\u0142 si\u0119 p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej, u\u017cywa\u0142by komputera. Tote\u017c filmowy Witold, kiedy tylko zaznaje kolejnej erotycznej emocji, otwiera swojego maca, by zapisa\u0107 nowe doznania.<\/p>\n To tryb pracy, do kt\u00f3rego przywyk\u0142 artysta. Oto jak zwierza\u0142 si\u0119 autorom ksi\u0105\u017cki o sobie z tworzenia swego najs\u0142ynniejszego filmu:<\/p>\n \u201eOp\u0119tanie\u201d to by\u0142o moje do\u015bwiadczenie, i robi\u0119 z tym, co chc\u0119, nikomu nie pozwol\u0119 si\u0119 do tego przyczepi\u0107. Poza tym ka\u017cde takie do\u015bwiadczenie \u2013 zw\u0142aszcza dotycz\u0105ce kobiety i m\u0119\u017cczyzny, czyli j\u0105dra, wszystkiego tego, co nas w ko\u0144cu tak najbardziej interesuje, czyli tak zwanej mi\u0142o\u015bci \u2013 to jest spektakl, tylko trzeba chcie\u0107 to zobaczy\u0107 nie jako prze\u017cycie w\u0142asne, ale jako spektakl. Stan\u0105\u0107 z boku, postawi\u0107 kamer\u0119 i zobaczy\u0107, jak to wygl\u0105da. Do tego stopnia, \u017ce niekt\u00f3re sceny, zw\u0142aszcza te sceny domowe, kuchenne, to jest dialog \u017cywcem przepisany z rzeczywisto\u015bci. Bo prze\u017cywaj\u0105c, jednocze\u015bnie to spisywa\u0142em, \u017ceby nie zapomnie\u0107, co mi zosta\u0142o powiedziane, \u017ceby nie zapomnie\u0107, \u017ce jak palant si\u0119 zachowa\u0142em w tym momencie. To by\u0142o zapisane i oddane momentami jak jeden do jednego<\/i><\/a>[27]<\/a>.<\/p>\n Podobnie bohater filmu, prze\u017cywaj\u0105c, jednocze\u015bnie spisuje<\/i>, tyle \u017ce nie dialogi i sceny, a swoje wra\u017cenia, bo uk\u0142adane zdania wydaj\u0105 mu si\u0119 najwa\u017cniejsze. Powie\u015b\u0107, z kt\u00f3rej planu zwierza\u0142 si\u0119 Fuksowi, mia\u0142a by\u0107 gombrowiczowska z ducha: Les Envo\u00fbt\u00e9s<\/i> to przecie\u017c francuski tytu\u0142 ksi\u0105\u017cki Op\u0119tani <\/i>(1939), parodii gotyckiej powie\u015bci grozy, z kt\u00f3rej napisania \u2013 przed sam\u0105 wojn\u0105, pod pseudonimem Zdzis\u0142aw Niewieski \u2013 Gombrowicz zwierzy\u0142 si\u0119 dopiero przed \u015bmierci\u0105. <\/i>Tak\u017ce jej intryga zaczyna\u0142a si\u0119 od r\u0119cznika<\/i>, nie ko\u0144czy\u0142a si\u0119 jednak zabiciem syna przez ojca, jak planuje tutaj bohater. Dopiero pod wp\u0142ywem gry erotycznej z Len\u0105 filmowy Witold zmienia plan \u2013 \u017ceby stworzy\u0107 spektakl, kt\u00f3ry nas w ko\u0144cu tak najbardziej interesuje<\/i>. Ale kobiety (cho\u0107 to one potem czytaj\u0105) nie s\u0105 tym zainteresowane. Kobiety \u2013 pi\u0119kne, podniecaj\u0105ce \u2013 uczestnicz\u0105 w grze \u017cycia, bior\u0105 za ni\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107, wywo\u0142uj\u0105 emocje, nie dbaj\u0105 jednak o niepowtarzalno\u015b\u0107. Sprawiaj\u0105 wra\u017cenie postaci seryjnych: c\u00f3rka w chwilach kryzysu wzorem matki wali w co popadnie. S\u0142u\u017c\u0105ca Katasia i Lulusia, przyjaci\u00f3\u0142ka Leny przybywaj\u0105ca na \u015bwi\u0119to Leona ze \u015bwie\u017co po\u015blubionym m\u0119\u017cem, wygl\u0105daj\u0105 niemal tak samo, bo gra je ta sama aktorka, Catherine Pons. Zapewne \u017ceby wzmocni\u0107 symetryczno\u015b\u0107 odmiennych skaz urody ka\u017cdej z postaci.<\/p>\n Jean-Fran\u00e7ois Balmer<\/span><\/p>\n Tw\u00f3rczo\u015bci Witolda sprzyja oczywi\u015bcie Fuks. A przede wszystkim Leon \u2013 jego starcze alter ego, <\/i>\u017ca\u0142osny i imponuj\u0105cy zarazem kr\u00f3l \u017cycia. Mistrzowska kreacja Jeana-Fran\u00e7ois Balmera sprzyja ewolucji filmowego wizerunku tej postaci, analogicznej do tej z powie\u015bci. Leon, najpierw budz\u0105cy politowanie swoimi \u015bmiesznymi maniami, stopniowo wywo\u0142uje coraz wi\u0119ksze zrozumienie widza. O ile posta\u0107 \u201em\u0142odego Gombrowicza\u201d adaptator stworzy\u0142 na nowo, jakby chcia\u0142 mu da\u0107 lekcj\u0119 prawdom\u00f3wnego zdania sprawy z w\u0142asnej seksualno\u015bci, o tyle tworz\u0105c posta\u0107 starego \u2013 poszed\u0142 jego \u015bladem, mo\u017ce w akcie zrozumienia dla si\u0142y szlacheckiej tradycji. Siedemdziesi\u0119ciopi\u0119cioletni re\u017cyser dawno zapewne zrozumia\u0142, \u017ce staro\u015b\u0107 zawsze zostaje z pustymi r\u0119kami, nie pozosta\u0142o mu wi\u0119c nic innego, jak zainscenizowa\u0107 gotowy spektakl sparodiowanego Prospera, kt\u00f3ry \u2013 odegrawszy swoje blu\u017aniercze \u015bwi\u0119to \u2013 musi przyzna\u0107 si\u0119 sobie m\u0142odemu, \u017ce i tak zostaje nic, bo nic<\/b> to jest w\u0142a\u015bnie to co\u015b, co si\u0119 robi przez ca\u0142e \u017cycie<\/i><\/a>[28]<\/a>.<\/p>\n Sam fina\u0142 jednak \u2013 pozostawiwszy w napisie s\u0142ynne ostatnie zdanie powie\u015bci: Dzi\u015b na obiad by\u0142a potrawka z kury<\/i> \u2013 rozegra\u0142 \u017bu\u0142awski ca\u0142kowicie na swoich prawach. W jego fabule Lena (Vict\u00f3ria Guerra, zachwycaj\u0105ca niczym m\u0142oda Sophie Marceau) nie znika bynajmniej z \u017cycia Witolda po nag\u0142ym ataku anginy (zreszt\u0105 powie\u015bciowa Lena wydawa\u0142a si\u0119 zupe\u0142nie nim niezainteresowana), ale \u2013 owdowiawszy \u2013 daje si\u0119 uwie\u015b\u0107 Witoldowi (bo w filmie od pocz\u0105tku podejmuje jego gr\u0119) i odchodzi z nim, w nadziei \u017ce on zrobi z niej aktork\u0119<\/i>. Dla domkni\u0119cia tego w\u0105tku re\u017cyser wprowadza do filmu obsesyjny temat swoich ostatnich ksi\u0105\u017cek: portret kobiety swojego \u017cycia, kt\u00f3r\u0105 najpierw zdoby\u0142 i ukszta\u0142towa\u0142, a kt\u00f3ra potem go porzuci\u0142a (dla nico\u015bci<\/i>). A zarazem sw\u00f3j sta\u0142y chwyt, stosowany od debiutu \u2013 podwojenie. Raz Lena wchodzi za bohaterem do jego tajemniczego dworzyszcza, na kt\u00f3rego bramie \u2013 jak w sennej, przedfina\u0142owej scenie Trzeciej cz\u0119\u015bci nocy \u2013 <\/i>widnieje wpisane w tr\u00f3jk\u0105t oko opatrzno\u015bci, symbol dawnego porz\u0105dku \u015bwiata, w kt\u00f3rym B\u00f3g nas pilnuje. Ale za moment wszystko okazuje si\u0119 u\u0142ud\u0105, ca\u0142uj\u0105ce si\u0119 usta to papierowe rekwizyty, bohater s\u0142yszy tylko: Nic nie m\u00f3w, pisz<\/i>. Potwierdzeniem wra\u017cenia sztuczno\u015bci spektaklu jest ko\u0144cowe ods\u0142oni\u0119cie planu filmowego, z domykaj\u0105c\u0105 film kwesti\u0105: Innych widok\u00f3w nie b\u0119dzie<\/i>, jakby zrezygnowany Leon ostatecznie potwierdza\u0142: Ja tylko bembergowa\u0142em<\/i>.<\/p>\n Warto jednak zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce z ko\u0144cowego obrazu filmu wynika jeszcze jedno podwojenie: Ludwik, kt\u00f3ry przed chwil\u0105 si\u0119 powiesi\u0142, na powr\u00f3t \u017cyje; wida\u0107, \u017ce to aktor. Aktor zreszt\u0105 \u015bwiadomie obsadzony; najs\u0142ynniejsza rola w dotychczasowym dorobku Andy\u2019ego Gilleta to tytu\u0142owy Celadon w ostatnim filmie Erica Rohmera Astrea i Celadon <\/i>(2006), <\/i>uosobienie niewinno\u015bci. Tak\u0105 posta\u0107 Gillet gra te\u017c u \u017bu\u0142awskiego: niewinn\u0105 ofiar\u0119. W filmie samob\u00f3jstwo Ludwika ma jednak inny sens ni\u017c w powie\u015bci. Owszem, tak\u017ce czytelnik Kosmosu <\/i>Gombrowicza m\u00f3g\u0142 doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce m\u0105\u017c Leny powiesi\u0142 si\u0119 z winy bohatera-narratora<\/a>[29]<\/a>. Ale t\u0105 win\u0105 by\u0142o samo wprawienie w ruch Formy; w \u015bwiecie przedstawionym powie\u015bci nic si\u0119 mi\u0119dzy Witoldem a Len\u0105 nie zawi\u0105zywa\u0142o, nawet \u015blad romansu. Inaczej w filmie, gdzie ich wzajemna gra mia\u0142a jednoznaczne cechy erotycznego uwodzenia. Witold uruchomi\u0142 seri\u0119 dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3ra musia\u0142a si\u0119 \u017ale sko\u0144czy\u0107. Tote\u017c Andy Gillet\/Ludwik odci\u0119ty od rzekomego sznura wcale nie wydaje si\u0119 przywr\u00f3cony \u017cyciu. Granice spektaklu zosta\u0142y przekroczone; niewinno\u015b\u0107 zosta\u0142a zraniona naprawd\u0119.<\/p>\n Pozornie i tu, i tu chodzi\u0142o o uwiedzenie. Jaka\u015b istotna r\u00f3\u017cnica mie\u015bci si\u0119 jednak mi\u0119dzy zaw\u0142adni\u0119ciem innym cz\u0142owiekiem w rozumieniu Gombrowicza<\/a>[30]<\/a> a tym, kt\u00f3re wy\u0142ania si\u0119 z prozy autora Zau\u0142ka pokory<\/i>. Pe\u0142ne wy\u017cszo\u015bci, przedmiotowe traktowanie kobiet rzuca si\u0119 w oczy czytelnikowi p\u00f3\u017anych ksi\u0105\u017cek \u017bu\u0142awskiego, najbole\u015bniej \u2013 przy lekturze Nocnika. <\/i>Kreuj\u0105c swego porte-parole, <\/i>doprowadzaj\u0105cego w tw\u00f3rczym amoku do z\u0142ych skutk\u00f3w, jakich nie przewidywa\u0142, \u017bu\u0142awski \u2013 adaptator Kosmosu <\/i>bierze na siebie cz\u0105stk\u0119 winy. Jakby poczu\u0142, \u017ce to on sam, cho\u0107 w cz\u0119\u015bci, spowodowa\u0142 to samotne \u017cycie w pustym domu, kt\u00f3re tak dotkliwie go w ostatnich latach uwiera\u0142o. \u017begna si\u0119 z nami tym wyznaniem.<\/p>\n \n <\/a>[1] Podobno syn re\u017cysera Xawery ma realizowa\u0107 ostatni, znaleziony w papierach scenariusz ojca. Por. T. Sobolewski, Jasna Polana \u017bu\u0142awskiego, <\/i>\u201eGazeta Wyborcza\u201d, 30.06.2016, s. 18. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[2] J. Jarz\u0119bski, Gombrowicz, <\/i>Wydawnictwo Dolno\u015bl\u0105skie, <\/i>Wroc\u0142aw 2004, s. 164. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[3] Dominique de Roux, Rozmowy z Gombrowiczem, <\/i>Instytut Literacki, Pary\u017c 1969, s. 52\u201353, 54, 126. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[4] Ale wspomnia\u0142 w Dzienniku, <\/i>pisanym r\u00f3wnocze\u015bnie. Tak si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce praca nad Kosmosem, <\/i>rozpocz\u0119ta w 1962 roku jeszcze w Argentynie, zbieg\u0142a si\u0119 z decyduj\u0105cym momentem biografii pisarza: powrotem do Europy wiosn\u0105 1963, po dwudziestu czterech latach. O tym powrocie pisa\u0142: Ze wszystkich spotka\u0144, jakie mnie oczekiwa\u0142y, jedno by\u0142o najk\u0142opotliwsze\u2026 [\u2026] wiedzia\u0142em, \u017ce spotka\u0107 si\u0119 musz\u0119 z owym Gombrowiczem, p\u0142yn\u0105cym do Ameryki, ja, Gombrowicz, dzi\u015b odp\u0142ywaj\u0105cy z Ameryki<\/i>. W. Gombrowicz, Dziennik 1961\u20131966, <\/i>Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1989, s. 93. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[5] W. Gombrowicz, Kosmos, <\/i>Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1988, s. 5. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[6] W. Gombrowicz, Dziennik 1961\u20131966, <\/i>dz. cyt., s. 239, 227. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[7] Tam\u017ce, s. 232\u2013233. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[8] M. Legierski, Modernizm Witolda Gombrowicza, <\/i>Instytut Bada\u0144 Literackich PAN, Warszawa 1999, s. 185\u2013186. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[9] Tam\u017ce, s. 182\u2013183. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[10] W uj\u0119ciu Legierskiego reprezentuje on obyczajowo\u015b\u0107 ziemia\u0144sk\u0105, kt\u00f3ra wesz\u0142a w stadium sklerotycznego zdziecinnienia<\/i>. Tam\u017ce, s. 191. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[11] Por. J. Heistein, Historia literatury w\u0142oskiej. Zarys, <\/i>Ossolineum, Wroc\u0142aw 1979, s. 33. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[12] Por. J. d\u2019Estais, Andrzej Zulawski. <\/i>Sur le fil, <\/i>LettMotif, La Madeleine 2015, s. 55. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[13] Por. P. Kletowski, P. Marecki, \u017bu\u0142awski. Przewodnik Krytyki Politycznej [wywiad<\/i>–<\/i>rzeka]<\/i>, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2008, s. 14\u201315. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[14] Pr\u00f3bka: Ich<\/i> (to znaczy czo\u0142owych pisarzy PRL-u \u2013 dop. T.L.) dzie\u0142a zrzucaj\u0105 z p\u00f3\u0142ek epigoni w kategoriach p\u00f3z i nijako\u015bci, niepotrzebni, Tokarczuk, Stasiuk, \u0141ysiak dziecinny, urz\u0119dnicy prozy, teatru i poezji, drugorz\u0119dni R\u00f3\u017cewicz czy Odojewski. Nie m\u00f3wi\u0105c o czepiaj\u0105cym si\u0119 Ho\u0142uju, Henie, My\u015bliwskim, Terleckim, kt\u00f3ry nudniej, zje\u0142czalej, bardziej usypiaj\u0105co, kijem po bandzie?<\/i>. A. \u017bu\u0142awski, O niej, <\/i>s\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2003, s. 203\u2013204. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/3.2016\/z18588853VKadr-z-filmu--Kosmos--Andrzeja-Zulawskiego.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/3.2016\/gombrowicz_witold_portret_east_news_6921590.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/3.2016\/nocnik-andrzej-zulawski.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/3.2016\/007034.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/3.2016\/036512.jpg\")
<\/p>\n
<\/p>\n
\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n