{"id":178,"date":"2016-03-02T00:00:00","date_gmt":"2016-03-01T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2016\/03\/02\/recenzja-dekalog-slon-i-bol-zeba-interdyscyplinarne-spojrzenie-na-kieslowskiego-recenzja-ksiazki-of-elephants-and-toothaches-ethics-politics-and-religion-in-krzysztof-kieslowskis\/"},"modified":"2021-06-25T12:25:59","modified_gmt":"2021-06-25T11:25:59","slug":"recenzja-dekalog-slon-i-bol-zeba-interdyscyplinarne-spojrzenie-na-kieslowskiego-recenzja-ksiazki-of-elephants-and-toothaches-ethics-politics-and-religion-in-krzysztof-kieslowskis","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/recenzja-dekalog-slon-i-bol-zeba-interdyscyplinarne-spojrzenie-na-kieslowskiego-recenzja-ksiazki-of-elephants-and-toothaches-ethics-politics-and-religion-in-krzysztof-kieslowskis\/","title":{"rendered":"Dekalog, s\u0142o\u0144 i b\u00f3l z\u0119ba: interdyscyplinarne spojrzenie na Kie\u015blowskiego – recenzja ksi\u0105\u017cki „Of Elephants and Toothaches: Ethics, Politics, and Religion in Krzysztof Kie\u015blowski\u2019s \u2018Decalogue\u2019”, red. Eva Badowska, Francesca Parmeggiani"},"content":{"rendered":"

\u201ePleograf. Kwartalnik Akademii Polskiego Filmu\u201d, nr 3\/2016<\/span><\/b><\/p>\n


\n<\/b><\/b><\/p>\n

Dekalog, s\u0142o\u0144 i b\u00f3l z\u0119ba: interdyscyplinarne spojrzenie na Kie\u015blowskiego<\/b><\/span><\/p>\n

ks. Marek Lis<\/b><\/p>\n


\n<\/b><\/b><\/p>\n

Of Elephants and Toothaches: Ethics, Politics, and Religion in Krzysztof Kie\u015blowski\u2019s \u2018Decalogue\u2019<\/i>, red. Eva Badowska, Francesca Parmeggiani, Fordham University Press, New York 2016<\/p>\n


\nPublikacja zbiorowego opracowania po\u015bwi\u0119conego telewizyjnemu cyklowi <\/span>Dekalog<\/i>, re\u017cyserowanemu przez Krzysztofa Kie\u015blowskiego, zbiega si\u0119 w czasie z wydaniem w listopadzie 2015 roku przez TVP oraz z ameryka\u0144sk\u0105 premier\u0105 jesieni\u0105 2016 roku odnowionego cyfrowo <\/span>Dekalogu<\/i> w wysokiej rozdzielczo\u015bci.<\/span><\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka redagowana przez Ev\u0119 Badowsk\u0105 i Francesc\u0119 Parmeggiani jest jednak owocem dzie\u0142a podj\u0119tego znacznie wcze\u015bniej: by\u0142o to seminarium zorganizowane przez Philipa Sickera na nowojorskim Fordham University w roku akademickim 2004\/2005. To ono wywo\u0142a\u0142o dalsze dyskusje w\u015br\u00f3d student\u00f3w i wyk\u0142adowc\u00f3w, doprowadzi\u0142o do spotka\u0144 przedstawicieli r\u00f3\u017cnych dyscyplin naukowych, wreszcie do decyzji o przygotowaniu publikacji, kt\u00f3rej cech\u0105 charakterystyczn\u0105 (cho\u0107 nie wyj\u0105tkow\u0105) jest wielodyscyplinarno\u015b\u0107 podej\u015bcia do dziesi\u0119ciu film\u00f3w Kie\u015blowskiego. Autorki we Wst\u0119pie<\/i> ksi\u0105\u017cki sytuuj\u0105 \u2013 zgodnie z dawn\u0105 metodologiczn\u0105 zasad\u0105, by przedstawi\u0107 tzw. status quaestionis<\/i> (czyli stan wiedzy, bada\u0144 nad okre\u015blonym zagadnieniem) \u2013 redagowan\u0105 przez siebie publikacj\u0119, przypominaj\u0105c, jakie ksi\u0105\u017cki wcze\u015bniej po\u015bwi\u0119cono cyklowi Kie\u015blowskiego. Jak dot\u0105d \u2013 co wydaje si\u0119 niewiarygodne! \u2013 zaledwie jedna monografia Dekalogu<\/i> zosta\u0142a wydana w j\u0119zyku angielskim<\/a>[1]<\/a>; autorkom uda\u0142o si\u0119 w literaturze \u015bwiatowej zlokalizowa\u0107 w sumie dziesi\u0119\u0107 ksi\u0105\u017cek \u2013 dwa opracowania zbiorowe oraz osiem monografii w ca\u0142o\u015bci dotycz\u0105cych Dekalogu<\/i>: cztery z nich zosta\u0142y wydane po w\u0142osku, po dwie po niemiecku i francusku, jedna \u2013 po polsku<\/a>[2]<\/a>. Zabrak\u0142o jednak na tej li\u015bcie opracowania w swym zamy\u015ble, strukturze i r\u00f3\u017cnorodno\u015bci autor\u00f3w (filmoznawcy, publicy\u015bci, teolodzy) przypominaj\u0105cego omawian\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, czyli wydanego w 2014 roku zbiorowego tomu Kie\u015blowski czyta Dekalog<\/i><\/a>[3]<\/a>. Autorki opr\u00f3cz tego wspominaj\u0105 kilka ksi\u0105\u017cek, kt\u00f3rych istotne rozdzia\u0142y zatrzymuj\u0105 si\u0119 nad Dekalogiem<\/i>: nie jest to do ko\u0144ca sprawiedliwe dla przywo\u0142anych autor\u00f3w, gdy\u017c np. obszerny rozdzia\u0142 The Decalogue <\/i>w monografii Josepha G. Kickasoli sw\u0105 obj\u0119to\u015bci\u0105 niemal dor\u00f3wnuje ksi\u0105\u017cce Garbowskiego<\/a>[4]<\/a>, umieszczaj\u0105c dziesi\u0119\u0107 telewizyjnych film\u00f3w w szerokim kontek\u015bcie tw\u00f3rczo\u015bci re\u017cysera.<\/p>\n

Of Elephants and Toothaches<\/i> ma jednak t\u0119 zalet\u0119, \u017ce powierza spojrzenie na ka\u017cdy z dziesi\u0119ciu film\u00f3w jednemu autorowi. Przypomina to nieco metod\u0119 przyj\u0119t\u0105 przez Kie\u015blowskiego, kt\u00f3ry kolejne filmy Dekalogu<\/i> realizowa\u0142 z innymi operatorami (poza cz\u0119\u015bci\u0105 trzeci\u0105 i dziewi\u0105t\u0105, filmowan\u0105 przez Piotra Soboci\u0144skiego). W\u015br\u00f3d autor\u00f3w ksi\u0105\u017cki dominuj\u0105 filolodzy i literaturoznawcy (Eva Badowska, Moshe Gold, Francesca Parmeggiani, Philip Sicker, Regina Small, Eva M. Stadler), s\u0105 filozofowie z zaci\u0119ciem teologicznym (Michael Baur, William Jaworski, Joseph W. Koterski), filmoznawcy (Joseph G. Kickasola, Emma Wilson) oraz psychoanalityk (Gabriella Ripa di Meana). Ich analizy wybranych cz\u0119\u015bci Dekalogu<\/i> nie s\u0105 zatem artyku\u0142ami filmoznawczymi, lecz niejednokrotnie osobistymi, osadzonymi we w\u0142asnej dyscyplinie naukowej, refleksjami na temat filmu, jego tre\u015bci czy formy, co przecie\u017c znajduje swoje uzasadnienie ju\u017c w tytule ksi\u0105\u017cki: chodzi o etyk\u0119, polityk\u0119 i religi\u0119 w \u201eDekalogu\u201d<\/i>.<\/p>\n

Spojrzenia na kolejne filmy Dekalogu<\/i> s\u0105 w najnowszym ameryka\u0144skim opracowaniu poprzedzone a\u017c trzema artyku\u0142ami wprowadzaj\u0105cymi. Nie jest to rozwi\u0105zanie typowe, ale okazuje si\u0119 przemy\u015blane i potrzebne. Pierwszy tekst Introduction: \u201eWithin unrest, there is always a question\u201d<\/i> (s. 1\u201314), autorstwa obu redaktorek tomu, jest najpierw przypomnieniem powod\u00f3w nakr\u0119cenia Dekalogu<\/i>, usytuowania go w nurcie Kina Moralnego Niepokoju (st\u0105d tytu\u0142 wprowadzenia, b\u0119d\u0105cy cytatem z Kie\u015blowskiego \u2013 W niepokoju jest zawsze jakie\u015b pytanie<\/i>) oraz motyw\u00f3w publikacji ksi\u0105\u017cki. Obie redaktorki w skr\u00f3cie opisuj\u0105, co jest tematem poszczeg\u00f3lnych esej\u00f3w sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na tom.<\/p>\n

<\/p>\n

Krzysztof Kie\u015blowski na planie Dekalogu, Pi\u0119\u0107<\/em>, fot. Andrzej Burchard, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN <\/span><\/p>\n

Dwa pierwsze rozdzia\u0142y nie s\u0105 jeszcze tekstami omawiaj\u0105cymi pojedyncze filmy, lecz rozbudowanymi wprowadzeniami do cyklu jako ca\u0142o\u015bci. W pierwszym z nich \u2013 Rules and Virtues: The Moral Insight of \u201eThe Decalogue\u201d<\/i> (s. 15\u201329) William Jaworski, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 etyczn\u0105 teori\u0105 cn\u00f3t, proponuje alternatywn\u0105 interpretacj\u0119 dziesi\u0119ciorga przykaza\u0144 jako opisu postaw i wzorc\u00f3w zachowa\u0144 oraz ich konsekwencji, a nie jako norm. Jako jeden z problem\u00f3w dotycz\u0105cych przykaza\u0144 Jaworski widzi opozycj\u0119 mi\u0119dzy ich og\u00f3lno\u015bci\u0105 a szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci\u0105, zagadnienie usprawiedliwienia (dlaczego mamy je respektowa\u0107?) oraz konsekwencji ich przestrzegania lub \u0142amania (co, je\u015bli z\u0142ami\u0119 np. pi\u0105te przykazanie? dlaczego bycie moralnym jest dobre?). To antymoralistyczne podej\u015bcie Jaworski rozpoznaje w\u0142a\u015bnie u Kie\u015blowskiego, kt\u00f3rego interesuje etyka cn\u00f3t (rozumianych jako umiej\u0119tno\u015bci, a nie normy). Dla tej etyki punktem wyj\u015bcia jest obserwacja ludzkiego \u017cycia: \u201eDekalog\u201d<\/i> pokazuje nam, co znacz\u0105 przykazania dla codziennego rytmu \u017cycia, codziennych zmaga\u0144, by dobrze \u017cy\u0107<\/i> (s. 23). Spojrzenie na ca\u0142o\u015b\u0107 telewizyjnego cyklu pozwala Jaworskiemu wyci\u0105gn\u0105\u0107 wnioski, \u017ce mimo ludzkich s\u0142abo\u015bci i ogranicze\u0144, jakich do\u015bwiadczaj\u0105 bohaterowie film\u00f3w, pozostaje pragnienie ci\u0105g\u0142ego odkrywania mi\u0142o\u015bci i wolno\u015bci, przebaczenia, kt\u00f3re sprawia, \u017ce nie zostajemy zmia\u017cd\u017ceni przez ci\u0119\u017car przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\n

Po spojrzeniu etycznym drugi rozdzia\u0142 \u2013 Tablets of Stone, Tablets of Flesh: Synesthetic Appeal in \u201eThe Decalogue\u201d<\/i> (s. 30\u201350), autorstwa Josepha G. Kickasoli, znawcy tw\u00f3rczo\u015bci re\u017cysera i autora po\u015bwi\u0119conej mu ksi\u0105\u017cki, tak\u017ce wprowadzaj\u0105cy do ca\u0142ego Dekalogu<\/i>, koncentruje si\u0119 na estetyce filmu. Kickasola twierdzi, \u017ce Kie\u015blowski by\u0142 zainteresowany nie tyle ekspozycj\u0105 dziesi\u0119ciorga przykaza\u0107, ile ich zmys\u0142ow\u0105 i dynamiczn\u0105 si\u0142\u0105 w naszym wsp\u00f3\u0142czesnym \u017cyciu<\/i> (s. 31). Autor, u\u017cywaj\u0105c poj\u0119cia synestezji, a wi\u0119c do\u015bwiadczenia, w kt\u00f3rym percepcja za pomoc\u0105 jednego zmys\u0142u wywo\u0142uje reakcj\u0119 innych zmys\u0142\u00f3w, aplikuje teorie m.in. Maurice\u2019a Merleau-Ponty\u2019ego i Vivian Sobchack do analizy film\u00f3w Kie\u015blowskiego. Wskazuje w ten spos\u00f3b np. po\u0142\u0105czenie do\u015bwiadczenia, emocji i moralno\u015bci w scenie Dekalogu, jeden<\/i>, w kt\u00f3rej Pawe\u0142 stawia metafizyczne pytanie: I kim On [B\u00f3g] jest?<\/i>, a odpowiedzi\u0105 Ireny staj\u0105 si\u0119 ju\u017c nie s\u0142owa, lecz przytulenie ch\u0142opca, do\u015bwiadczenie relacji i mi\u0142o\u015bci. R\u00f3wnie\u017c spos\u00f3b, w jaki Kie\u015blowski rozpoczyna wiele film\u00f3w cyklu bez dialogu: nie s\u0142owa, lecz spojrzenie widza ma wywo\u0142a\u0107 emocje. Kickasola zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce w kr\u00f3tkim artykule nie jest w stanie wskaza\u0107 wszystkich przejaw\u00f3w synestezji, wskazuje wi\u0119c wa\u017cniejsze. Ameryka\u0144ski krytyk domaga si\u0119 te\u017c zwr\u00f3cenia uwagi na koncepcje teologiczne u Kie\u015blowskiego, obecne i w temacie, i w strukturze film\u00f3w, ignorowane jednak przez cz\u0119\u015b\u0107 pisz\u0105cych o Dekalogu<\/i>. Ciekawym przyk\u0142adem jest tu nawi\u0105zanie do teologii cia\u0142a<\/i> Karola Wojty\u0142y, z kt\u00f3rym \u2013 jak argumentuje Kickasola \u2013 Kie\u015blowski, zmagaj\u0105cy si\u0119 z zagadnieniem duchowo\u015bci, dzieli\u0142 przekonanie, \u017ce \u017cycia i prawdy nie mo\u017cna zmierzy\u0107 wy\u0142\u0105cznie w naukowy, matematyczny, racjonalistyczny spos\u00f3b<\/i> (s. 45).<\/p>\n

Od nast\u0119pnego rozdzia\u0142u ksi\u0105\u017cka oferuje monograficzne analizy kolejnych cz\u0119\u015bci Dekalogu<\/i>. Trzeci rozdzia\u0142 jest jednym z najbardziej zaskakuj\u0105cych, a zarazem nieoczekiwanie oczywistych: jego autor Moshe Gold ukazuje bowiem niespotykan\u0105 dot\u0105d, bo judaistyczn\u0105, perspektyw\u0119 spojrzenia na pierwszy film cyklu \u2013 \u201e<\/i>Decalogue One\u201d: Witnessing a Responsible Ethics of Response from a Jewish Perspective<\/i> (s. 51\u201379). Dotychczasowe publikacje przyjmowa\u0142y albo chrze\u015bcija\u0144ski \u2013 katolicki, prawos\u0142awny czy protestancki (a przynajmniej post-chrze\u015bcija\u0144ski) \u2013 albo laicki (np. w wielu publikacjach francuskich) punkt widzenia, cho\u0107 przecie\u017c Kie\u015blowski we fragmencie Autobiografii <\/i>po\u015bwi\u0119conym Dekalogowi <\/i>wyra\u017anie stwierdza\u0142: Je\u017celi my\u015bl\u0119 o Bogu, to du\u017co cz\u0119\u015bciej i w\u0142a\u015bciwie bardziej podoba mi si\u0119 B\u00f3g ze Starego Testamentu<\/i><\/a>[5]<\/a>! Moshe Gold w najbardziej obszernym rozdziale ksi\u0105\u017cki podejmuje si\u0119 wysi\u0142ku skomentowania egzystencjalnego i etycznego znaczenia filmu z punktu widzenia j\u0119zyka i etosu tekstu biblijnego<\/i> (s. 52). Czytelnik obeznany przynajmniej z grubsza z chrze\u015bcija\u0144stwem odnajdzie w tym eseju \u2013 komentarzu do dw\u00f3ch werset\u00f3w Ksi\u0119gi Wyj\u015bcia (Wj 20,1-2), odwo\u0142uj\u0105cym si\u0119 do literatury rabinicznej (R. Soloveitchik i in.) \u2013 sformu\u0142owania odkrywcze, ukazuj\u0105ce inne rozumienie Prawa Starego Testamentu. Wniosek, do jakiego Gold prowadzi czytelnika, ukazuje Kie\u015blowskiego jako jednego z najwa\u017cniejszych filmowc\u00f3w religijnych, szukaj\u0105cego pog\u0142\u0119bienia problem\u00f3w \u017cycia i tego, co do\u015bwiadczamy jako niezrozumia\u0142e<\/i> (s. 74).<\/p>\n

<\/p>\n

Jerzy Fedorowicz <\/span>i Krystyna Janda w filmie Dekalog<\/em>, Dwa<\/em>, fot. Andrzej Burchard, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Czwarty rozdzia\u0142, napisany przez Ev\u0119 M. Stadler \u2013 Visual Reverberations: \u201eDecalogue Two\u201d and \u201eDecalogue Eight\u201d<\/i> (s. 80\u201394), odnosi si\u0119 do dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci cyklu (drugiej i \u00f3smej), na przyk\u0142adzie kt\u00f3rych autorka analizuje, w jaki spos\u00f3b re\u017cyser, za spraw\u0105 inscenizacji, organizacji uj\u0119\u0107, monta\u017cu i o\u015bwietlenia, prowadzi dialog z widzem. Do\u015b\u0107 szczeg\u00f3\u0142owe streszczenie film\u00f3w, tematycznie po\u0142\u0105czonych (motyw umieraj\u0105cego m\u0119\u017ca ci\u0119\u017carnej kobiety), pozwala czytelnikowi na rozpoznanie przedstawianych scen. W przeciwie\u0144stwie do wcze\u015bniejszych (i kilku nast\u0119pnych) esej\u00f3w, kt\u00f3rych autorzy odnosz\u0105 omawiany film do \u017ar\u00f3de\u0142 pozafilmowych, Eva Stadler dokonuje opisu czysto filmoznawczego.<\/p>\n

Rozdzia\u0142 dotycz\u0105cy trzeciego filmu \u2013 Remember the Sabbath Day, to Keep It Holy: \u201eDecalogue Three\u201d<\/i> (s. 95\u2013107), Joseph W. Koterski, jezuita, rozpoczyna od dowcipu (o 15 przykazaniach i rozbitej przez Moj\u017cesza tablicy), by nast\u0119pnie na trzech stronach wyja\u015bni\u0107 r\u00f3\u017cnice w numeracji i sformu\u0142owaniach kolejnych przykaza\u0144 Dekalogu oraz chrze\u015bcija\u0144skiej interpretacji trzeciego z nich, w kt\u00f3rej miejsce szabatu, si\u00f3dmego dnia tygodnia, zaj\u0105\u0142 Dzie\u0144 Pa\u0144ski. W filmoznawczej cz\u0119\u015bci artyku\u0142u Koterski do\u015b\u0107 szczeg\u00f3\u0142owo (i w\u0142a\u015bciwie bez pos\u0142ugiwania si\u0119 przypisami i odniesieniami do innych autor\u00f3w) omawia filmowe wydarzenia, by doj\u015b\u0107 do wniosk\u00f3w, w kt\u00f3rych rozbrzmiewaj\u0105 nieco moralizatorskie oceny i kaznodziejski ton, podobne do ju\u017c wielokrotnie wyra\u017canych przez pisz\u0105cych o Dekalogu<\/i>: Kie\u015blowski m\u0105drze odrzuca ton moralizatorski, lecz stawia pytania moralne<\/i> (s. 106).<\/p>\n

Zupe\u0142nie inny charakter ma rozdzia\u0142 sz\u00f3sty, w kt\u00f3rym Gabriella Ripa di Meana dokonuje analizy Dekalogu, cztery<\/i> z perspektywy psychoanalizy \u2013 \u201e<\/i>Decalogue Four\u201d: The Mother up in Smoke, or \u201cHonor Thy Father and Thy Mother\u201d<\/i> <\/b>(s. 108\u2013121). Autorka najpierw dwukrotnie przedstawia streszczenie filmu, drugiemu z nich nadaj\u0105c tytu\u0142 Pu\u0142apka Edypa<\/i>. Ripa di Meana komentuje wybrane fragmenty filmu w \u015bwietle psychoanalizy: w oryginalny spos\u00f3b dotyka zagadnie\u0144 ojcostwa, macierzy\u0144stwa i bycia dzieckiem (angielski rzeczownik \u201efiliation\u201d, synostwo, okazuje si\u0119 tu nieprzet\u0142umaczalny w odniesieniu do c\u00f3rki). Trzeba jednak dostrzec, \u017ce niekt\u00f3re z wniosk\u00f3w, b\u0119d\u0105cych odpowiedzi\u0105 na tre\u015b\u0107 przykazania (\u201eCzcij ojca i matk\u0119\u201d), s\u0105 do\u015b\u0107 ryzykowne \u2013 uzasadnione zapewne psychoanalitycznie, lecz czy w zgodzie z autorskim zamys\u0142em Kie\u015blowskiego i Piesiewicza, autor\u00f3w scenariusza? Czy naprawd\u0119 Anka nosi w sobie pod\u015bwiadome pragnienie \u015bmierci ojca<\/i> (s. 116), a list od umieraj\u0105cej matki Anki mia\u0142by by\u0107 aktem jej zemsty na c\u00f3rce za w\u0142asne umieranie (s. 120)? Przebieg analizy zak\u0142\u00f3caj\u0105 niestety b\u0142\u0119dy faktograficzne (by\u0107 mo\u017ce wynikaj\u0105ce z nieprecyzyjnego t\u0142umaczenia z j\u0119zyka w\u0142oskiego?): w filmie nie pojawia si\u0119 \u017caden list zawieraj\u0105cy inny list<\/i> (s. 111), lecz podpisana przez ojca koperta zawieraj\u0105ca kopert\u0119 adresowan\u0105 do Anki przez jej umieraj\u0105c\u0105 matk\u0119.<\/p>\n

<\/p>\n

Jan Tesarz i Miros\u0142aw Baka w filmie Dekalog<\/em>, Pi\u0119\u0107<\/em>, fot. Jacek Cichecki, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Michael Baur (\u201eDecalogue Five\u201d: A Short Film about Killing, Sin, and Community<\/i>, s. 122\u2013139) w swej analizie r\u00f3wnie\u017c streszcza filmow\u0105 narracj\u0119, wyra\u017caj\u0105c przy tym swoje os\u0105dy na temat bohater\u00f3w (m.in. niejednoznaczno\u015b\u0107 oceny Jacka i Waldemara\/Mariana), szukaj\u0105c wyja\u015bnienia ich postaw i zachowa\u0144. O ile np. Tadeusz Lubelski dostrzeg\u0142 tu rozwi\u0105zanie wewn\u0105trzfilmowe (nierozwi\u0105zane poczucie winy Jacka za tragiczn\u0105 \u015bmier\u0107 siostry<\/a>[6]<\/a>), o tyle autor eseju, zdaj\u0105c sobie spraw\u0119 z problematyczno\u015bci przypisywania Kie\u015blowskiemu my\u015blenia teologicznego, proponuje jako klucz interpretacyjny poj\u0119cie grzechu pierworodnego, pod pretekstem, \u017ce mechanizm ten jest obecny w tradycji rzymskokatolickiej, b\u0119d\u0105cej wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 tradycji ojczystej dla Kie\u015blowskiego Polski<\/i> (s. 125). Ta koncepcja teologiczna \u2013 pod wzgl\u0119dem teologicznym wyabstrahowana jednak od jeszcze wa\u017cniejszego poj\u0119cia odkupienia, jakie dokonuje si\u0119 za spraw\u0105 \u015bmierci Chrystusa na krzy\u017cu, oraz od znaczenia sakramentu chrztu \u2013 mia\u0142aby wyja\u015bni\u0107 z\u0142o w \u017cyciu negatywnych bohater\u00f3w filmu. Nieprzypadkowo przecie\u017c \u2013 co Baur dostrzega (s. 137) \u2013 mordowany taks\u00f3wkarz upodobniony jest do krzy\u017cowanego Chrystusa. To niekompletne odczytywanie tradycji chrze\u015bcija\u0144skiej \u0142\u0105czone z niepewno\u015bci\u0105 co do zwi\u0105zku Kie\u015blowskiego z t\u0105 tradycj\u0105 os\u0142abia si\u0142\u0119 przekonywania tego artyku\u0142u.<\/p>\n

Eva Badowska, wsp\u00f3\u0142redaktorka tomu, analizuje Dekalog, sze\u015b\u0107<\/i> (States of Exception: Politics and Poetics in \u201eDecalogue Six\u201d<\/i>, s. 140\u2013164). Punktem wyj\u015bcia jest dla niej stan wyj\u0105tkowy<\/i> (stan wojenny), og\u0142oszony w Polsce w 1981 roku, podczas kt\u00f3rego Kie\u015blowski pr\u00f3bowa\u0142 realizowa\u0107 filmy dokumentuj\u0105ce procesy opozycjonist\u00f3w (autorka wraca tak\u017ce do do\u015bwiadczenia re\u017cysera jako dokumentalisty i dostrzega zbie\u017cno\u015bci mi\u0119dzy Dekalogiem<\/i> a filmami dokumentalnymi, m.in. Urz\u0105d<\/i>). Znajomo\u015b\u0107 j\u0119zyka polskiego (co jest cenne przy pracy z orygina\u0142em) pozwala jej na krytyczne spojrzenie m.in. na teksty Slavoja \u017di\u017eka, poczynaj\u0105c od semantycznego przerysowania (zamierzonego?) w tytule jego ksi\u0105\u017cki The Fright of Real Tears: Krzysztof Kie\u015blowski between Theory and Post-Theory<\/i> (2001). Mi\u0119dzy Boj\u0119 si\u0119 tych prawdziwych \u0142ez<\/i><\/a>[7]<\/a> a jestem \u201eprzera\u017cony\u201d (\u201efrightened\u201d) \u0142zami jest znacz\u0105ca r\u00f3\u017cnica (s. 143). Nie jest to zreszt\u0105 jedyne nadu\u017cycie interpretacyjne s\u0142owe\u0144skiego filmoznawcy. Badowska pog\u0142\u0119bia w swej refleksji w\u0105tek intymno\u015bci, (zbyt) bliskiego dystansu do filmowanego cz\u0142owieka, jego prywatno\u015bci: namys\u0142 ten, o charakterze etycznym, doprowadzi\u0142 w pewnym momencie kariery Kie\u015blowskiego do porzucenia dokument\u00f3w. Ale przecie\u017c o prywatno\u015bci i intymno\u015bci opowiada Dekalog, sze\u015b\u0107<\/i>: podgl\u0105daj\u0105 bohaterowie oraz kamera.<\/p>\n

Wszystkie ksi\u0105\u017cki i filmy m\u00f3wi\u0105 o mi\u0142o\u015bci<\/i> \u2013 cytatem z Kie\u015blowskiego Francesca Parmeggiani rozpoczyna dziewi\u0105ty artyku\u0142 ksi\u0105\u017cki \u201eDecalogue Seven\u201d: A Tale of Love, Failing Words, and Moving Images<\/i> (s. 165\u2013180), spodziewaj\u0105c si\u0119, \u017ce si\u00f3dmy film Dekalogu<\/i> nie b\u0119dzie wyj\u0105tkiem. Rzeczywi\u015bcie, film o walce Ewy i Majki o Ani\u0119 prowadzi widza w g\u0142\u0119bi\u0119 relacji mi\u0119dzy bohaterkami (m\u0119\u017cczy\u017ani pozostaj\u0105 tu na drugim planie). Autorka, z du\u017c\u0105 wra\u017cliwo\u015bci\u0105 wskazuj\u0105c zastosowane elementy j\u0119zyka filmowego, precyzyjnie sytuuje postacie w filmie, kt\u00f3rego narracja pocz\u0105tkowo jest rozbita, co r\u00f3wnie\u017c za spraw\u0105 stosowanych zbli\u017ce\u0144 podkre\u015bla izolacj\u0119, oddzielenie i dystans postaci<\/i> (s. 167), zamkni\u0119tych w okre\u015blonej, wsp\u00f3\u0142dzielonej przez nie przestrzeni. Opowie\u015b\u0107 staje si\u0119 coraz bardziej linearna, lecz \u2013 jak podkre\u015bla Parmeggiani \u2013 Kino Kie\u015blowskiego stawia pytania, lecz nie daje odpowiedzi; pokazuje napi\u0119cie, nie rozwi\u0105zania<\/i>\u201d (s. 175). Taki jest mi\u0119dzy innymi fina\u0142 Dekalogu, siedem<\/i>, kt\u00f3ry co prawda nie daje spe\u0142nionej konkluzji, lecz nie pozostawia widza oboj\u0119tnym.<\/p>\n

<\/p>\n

\n
Katarzyna Piwowarczyk i Maja Bare\u0142kowska w filmie Dekalog<\/em>, Siedem<\/em>,
\n<\/span>fot. Roman<\/span> <\/span>Sumik, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/span><\/div>\n<\/div>\n

\n<\/span><\/div>\n

Dekalog, osiem<\/i> jest jedynym filmem, kt\u00f3remu w ksi\u0105\u017cce zosta\u0142y po\u015bwi\u0119cone dwa artyku\u0142y: sygnalizowany wcze\u015bniej tekst Evy Stadler oraz esej Emmy Wilson \u201e<\/i>Decalogue Eight\u201d: Childhood, Emotion, and the Shoah<\/i> (s. 181\u2013196). Autorka w do\u015b\u0107 zaskakuj\u0105cy \u2013 a przede wszystkim anachroniczny \u2013 spos\u00f3b \u0142\u0105czy opowie\u015b\u0107 Kie\u015blowskiego o Holokau\u015bcie z p\u00f3\u017aniejszymi fotograficznymi instalacjami Christiana Boltanskiego ukazuj\u0105cymi przedwojenne fotografie \u017cydowskich dzieci, \u015bwiat, kt\u00f3ry uleg\u0142 Zag\u0142adzie. Pomys\u0142 autorki jest do\u015b\u0107 ryzykowny, bo nak\u0142ada na film Kie\u015blowskiego do\u015bwiadczenie estetyczne i etyczne nieistniej\u0105ce w czasie, gdy film powstawa\u0142, cho\u0107 mo\u017cliwe dla widza, kt\u00f3ry przed obejrzeniem filmu zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z tamtymi fotografiami. Autorka jednak precyzyjnie omawia filmowe wydarzenia \u2013 poranek Zofii, jej spotkanie z El\u017cbiet\u0105, z narastaj\u0105cym dramatyzmem uniwersyteckiego wyk\u0142adu, rozmowy na korytarzu i zaproszenia do domu, gdzie dochodzi do konfrontacji z przesz\u0142o\u015bci\u0105. Mimo wracaj\u0105cych u Wilson w\u0105tpliwo\u015bci co do statusu El\u017cbiety (ocala\u0142a czy duch?<\/i>, s. 195) mi\u0119dzy kobietami dochodzi do pojednania wyra\u017conego przez gesty czu\u0142o\u015bci.<\/p>\n

W jedenastym rozdziale ksi\u0105\u017cki \u2013 Divine Possession: Metaphysical Covetousness in \u201eDecalogue Nine\u201d<\/i> (s. 197\u2013215) Philip Sicker przywo\u0142uje detektywistyczn\u0105 metod\u0119 Kie\u015blowskiego, przygl\u0105daj\u0105cego si\u0119 \u017cyciu ludzi, odkrywaj\u0105cego w Dekalogu<\/i> ich sekrety. Jest to szczeg\u00f3lnie widoczne w Dekalogu, dziewi\u0119\u0107<\/i> (a wcze\u015bniej w Dekalogu, sze\u015b\u0107<\/i>), gdzie re\u017cyser stosuje zbli\u017cenia, by sugerowa\u0107 z\u0142o\u017cone procesy my\u015blowe, skonfliktowane uczucia, niespe\u0142nione pragnienia<\/i>, co \u2013 zgodnie z opini\u0105 cytowanego Josepha G. Kickasoli \u2013 prowadzi do odczucia wszechwiedz\u0105cego oka Boga<\/i> (s. 199). W tek\u015bcie Sickera powraca w\u0105tek nie\u0142atwej relacji Kie\u015blowskiego i Boga \u2013 Starego i Nowego Testamentu, o kt\u00f3rej re\u017cyser m\u00f3wi\u0142 w Autobiografii<\/i>. Dziewi\u0105ty film cyklu, stawiaj\u0105cy w centrum zazdro\u015b\u0107 i nieufno\u015b\u0107 ma\u0142\u017conk\u00f3w, Sicker przedstawia w\u0142a\u015bnie jako medytacj\u0119 nad koncepcj\u0105 boskiej wszechwiedzy i zaborczego pragnienia wyra\u017conego m.in. w \u017c\u0105dzy Romana posiadania (aseksualnego, ze wzgl\u0119du na jego impotencj\u0119) swej \u017cony. Interesuj\u0105ca jest konkluzja artyku\u0142u, wynikaj\u0105ca z rozr\u00f3\u017cnienia Boga Starego Testamentu i Boga Nowego Testamentu<\/i> (s. 211): od perwersyjnego, nieprzebaczaj\u0105cego przygl\u0105dania si\u0119 Romana przechodzimy przez wsp\u00f3\u0142czuj\u0105ce, mi\u0142osierne spojrzenie Artura Barcisia, anio\u0142a chroni\u0105cego przed \u015bmierci\u0105, wys\u0142annika mi\u0142osiernego Boga, a\u017c do immanentnego odkrycia mi\u0142o\u015bci (Hanka nie wie, lecz odczuwa<\/i>, \u017ce co\u015b si\u0119 dzieje) i fina\u0142owe wyznanie: Bo\u017ce, jeste\u015b<\/i>. Sicker konkluduje, \u017ce w Dekalogu, dziewi\u0119\u0107<\/i> w spos\u00f3b niedopowiedziany, w niejednoznaczno\u015bciach i sprzeczno\u015bciach, B\u00f3g staje si\u0119 obecny, a w Romanie wskazuje wr\u0119cz z\u0142amanego, lecz przywr\u00f3conego do \u017cycia Chrystusa.<\/p>\n

<\/p>\n

Ewa B\u0142aszczyk w filmie Dekalog<\/em>, Dziewi\u0119\u0107<\/em>, fot. Andrzej Burchard, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Dziesi\u0105ty film Dekalogu<\/i>, co podkre\u015bla w ostatnim rozdziale Regina Small (Laughter Makes Good Neighbors: Sociability and the Comic in \u201eDecalogue Ten\u201d<\/i>, s. 216\u2013230), r\u00f3\u017cni si\u0119 zasadniczo od pozosta\u0142ych cz\u0119\u015bci cyklu, przede wszystkim dzi\u0119ki zastosowaniu element\u00f3w czarnego humoru. Kluczem przyj\u0119tym do odczytania tego filmu s\u0105 zatem dla autorki eseju odniesienia do teorii komedii, opracowanych m.in. przez Henri Bergsona i Jana Hokensona. \u015arodkiem korekcyjnym jest \u015bmiech<\/i> maj\u0105cy zasadniczo charakter spo\u0142eczny (s. 220): w Dekalogu, dziesi\u0119\u0107<\/i> tego \u015brodka nie brakuje, najpierw gdy obaj bracia wy\u015bmiewaj\u0105 paranoidalny l\u0119k ich nie\u017cyj\u0105cego ju\u017c ojca o kolekcj\u0119 znaczk\u00f3w, a potem sami zaczynaj\u0105 wpada\u0107 w podobn\u0105 paranoj\u0119. Small krok po kroku analizuje film, odnosz\u0105c si\u0119 do Bergsona: podkre\u015bla m.in. rol\u0119 powt\u00f3rze\u0144 w zachowaniach braci, co kontrastuje ze zmiennym strumieniem \u017cycia<\/i>, gdy\u017c fiksacja na jednej idei (obawa o bycie okradzionym) prowadzi do zatrza\u015bni\u0119cia bohater\u00f3w w pu\u0142apce powtarzaj\u0105cych si\u0119 cykli. Innym charakterystycznym dla komedii elementem jest inwersja, kt\u00f3rej szczytem jest tu fina\u0142owa sytuacja Artura i Jerzego: zamiast posiadania cennej kolekcji bez wiedzy o jej ogromnej warto\u015bci, teraz s\u0105 jej \u015bwiadomi, lecz trac\u0105 wszystkie znaczki. Gdy bracia potrafi\u0105 nareszcie wy\u015bmia\u0107 swoje fiksacje, powracaj\u0105 do w\u0142a\u015bciwej samo\u015bwiadomo\u015bci, tworz\u0105c na nowo wi\u0119zi, co zdaniem Reginy Small staje si\u0119 w\u0142a\u015bciwym zako\u0144czeniem filmu oraz ca\u0142ego cyklu: chodzi o pierwsze\u0144stwo wzajemnych ludzkich wi\u0119zi.<\/p>\n

Bezsprzeczn\u0105 zalet\u0105 ksi\u0105\u017cki jest si\u0119gni\u0119cie do zr\u00f3\u017cnicowanych metodologii, odczytywanie film\u00f3w z perspektywy r\u00f3\u017cnych dyscyplin naukowych, co stanowi dla czytelnika pewne wyzwanie. Rodzi jednak r\u00f3wnie\u017c niedosyt wynikaj\u0105cy z koniecznej w tej sytuacji fragmentaryczno\u015bci opis\u00f3w: Dekalog<\/i> to przecie\u017c nie oderwane od siebie filmy, lecz sp\u00f3jny projekt, w kt\u00f3rym filmy \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 na r\u00f3\u017cne sposoby. Czy\u017c nie budzi ciekawo\u015bci, jak Dekalog, osiem<\/i> \u2013 film o Holokau\u015bcie \u2013 zosta\u0142by odczytany przez Moshe Golda albo Dekalog, pi\u0119\u0107<\/i> z perspektywy psychoanalizy? Poziom poszczeg\u00f3lnych esej\u00f3w jest nier\u00f3wny: niekt\u00f3re wydaj\u0105 si\u0119 napisane zbyt pobie\u017cnie, inne, gubi\u0105c si\u0119 w meandrach przyj\u0119tej perspektywy, trac\u0105 z oczu sam film i jego znaczenie. Ksi\u0105\u017cka, cho\u0107 wydana starannie, wyposa\u017cona w u\u017cyteczny wsp\u00f3lny indeks nazwisk, tytu\u0142\u00f3w i poj\u0119\u0107 (s. 237\u2013243), nie jest wolna od usterek: brakuje m.in. zestawionej bibliografii (do\u015b\u0107 k\u0142opotliwe jest wyszukiwanie tytu\u0142\u00f3w z przypisach, umieszczanych po ka\u017cdym artykule), zdarzaj\u0105 si\u0119 te\u017c nie\u015bcis\u0142o\u015bci: to nie Zbigniew Zapasiewicz gra rol\u0119 kata w Dekalogu, pi\u0119\u0107<\/i>, jak b\u0142\u0119dnie pisze William Jaworski (s. 25), akceptacja ojcostwa przez Andrzeja w Dekalogu, dwa<\/i> nie wynika z jego niewiedzy co do ci\u0105\u017cy \u017cony (s. 27). Moshe Gold powtarza wracaj\u0105cy czasem w literaturze motyw roztopienia lodu na jeziorku w Dekalogu, jeden<\/i> z powodu czyjego\u015b zamierzonego dzia\u0142ania (s. 55); o wodzie z elektrociep\u0142owni wspomina scenariusz<\/a>[8]<\/a>, ale nie film. Czy rzeczywi\u015bcie amnezja ojca<\/i> (s. 109), jak twierdzi Gabriella Ripa di Meana, by\u0142a powodem zostawienia koperty adresowanej do Anki, bohaterki Dekalogu, cztery<\/i>? Komentarz Michaela Baura, dotycz\u0105cy w\u0105tpliwo\u015bci Jacka co do mo\u017cliwo\u015bci pochowania jego cia\u0142a w rodzinnym grobie (s. 135), nie uwzgl\u0119dnia sytuacji prawnej skaza\u0144ca pozbawionego praw publicznych: Ko\u015bci\u00f3\u0142 w tej sytuacji nie odmawia pogrzebu. Zapewne przej\u0119zyczeniem jest sformu\u0142owanie Philipa Sickera \u201eLutheran Poland\u201d (s. 199): Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski w Polsce liczy zaledwie kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy wyznawc\u00f3w. Szkoda te\u017c, \u017ce autorzy \u2013 poza kilkoma wzmiankami \u2013 nie dostrzegli roli Artura Barcisia, postaci wa\u017cnej nie tylko dlatego, \u017ce zapewnia wi\u0119\u017a pomi\u0119dzy filmami, ale z powodu znaczenia jego obecno\u015bci w kluczowych przecie\u017c scenach film\u00f3w (\u0142\u0105cznie z fina\u0142em si\u00f3dmego, co zauwa\u017ca Francesca Parmeggiani, s. 171, a<\/st1_metricconverter> neguje Michael Baur, s. 135).<\/p>\n

<\/p>\n

Artur Barci\u015b w Kr\u00f3tkim filmie o zabijaniu,<\/em> fot. Andrzej Burchard, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Dwunasta na \u015bwiecie \u2013 wed\u0142ug uzupe\u0142nionych danych redaktorek tomu \u2013 ksi\u0105\u017cka o Dekalogu<\/i> z p<\/span><\/span>ewno\u015bci\u0105 stanowi interesuj\u0105cy przyczynek do dalszych analiz dzie\u0142a filmowego, kt\u00f3re \u2013 co pokazuj\u0105 m.in. jego odnawiane cyfrowo wydania \u2013 nie przestaje zaciekawia\u0107 nowych pokole\u0144 widz\u00f3w i krytyk\u00f3w.<\/p>\n

\n


<\/p>\n
\n
\n

<\/a>[1] C. Garbowski, Krzysztof Kieslowski\u2019s Decalogue Series: The Problem of the Protagonists and Their Self-Transcendence<\/i>, New York<\/st1_state> 1996 [oraz Lublin<\/st1_place><\/st1_city> 1997]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] Odnotowana polska monografia Dekalogu<\/i> to ksi\u0105\u017cka M. Lisa, Figury Chrystusa w Dekalogu Krzysztofa Kie\u015blowskiego<\/i>, Opole 2007 [w 2013 ukaza\u0142o si\u0119 jej rozszerzone wydanie]. Szczeg\u00f3\u0142owy wykaz publikacji w: Of Elephants and Toothaches: Ethics, Politics, and Religion in Krzysztof Kie\u015blowski\u2019s \u2018Decalogue\u2019<\/i>, red. E. Badowska, F. Parmeggiani, New York 2016, s. 13n. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] Kie\u015blowski czyta Dekalog<\/i>, red. M. Lis, M. Legan, Opole 2014. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] Zob. J.G. Kickasola, The Films of Krzysztof Kie\u015blowski. <\/i>The Liminal Image<\/i>, New York 2004, s. 161\u2013241. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] K. Kie\u015blowski, Autobiografia<\/i>, red. D. Stok, Krak\u00f3w 2012, s. 121. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] T. Lubelski, Z\u0142o w kinie wsp\u00f3\u0142czesnym<\/i>, <\/i>\u201eKino\u201d 2002, nr 10, s. 12\u201316. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] K. Kie\u015blowski, dz. cyt., s. 121. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] Ciep\u0142\u0105 wod\u0119 pu\u015bcili w nocy z elektrociep\u0142owni<\/i>, K. Kie\u015blowski, K. Piesiewicz, Dekalog<\/i>, Warszawa 1996, s. 25. [powr\u00f3t]<\/a><\/span><\/p>\n

\n

ks. Marek Lis<\/b> \u2013 dr hab., profesor Uniwersytetu Opolskiego, teolog-filmoznawca. Opublikowa\u0142 m.in. Audiowizualny przek\u0142ad Biblii<\/i> (2002), 100 film\u00f3w biblijnych. Leksykon<\/i> (2005), Figury Chrystusa w \u201eDekalogu\u201d Krzysztofa Kie<\/i>\u015b<\/i>lowskiego<\/i> (2007, 2013), Krzysztof Zanussi. Przewodnik teologiczny<\/i> (2015). Redaktor m.in. Ukrytej religijno<\/i>\u015b<\/i>ci kina<\/i> (2002), \u015a<\/i>wiatowej encyklopedii filmu religijnego<\/i> (z A. Garbiczem, 2007), Cinematic Transformations of the Gospel<\/i> (2013), Kie\u015blowski czyta Dekalog<\/i> (z M. Leganem, 2014), SIGNIS and Cinema. Looking for God Behind the Screen<\/i> (2016). Nale\u017cy do Polskiego Towarzystwa Bada\u0144 nad Filmem i Mediami. Cz\u0142onek jury ekumenicznego na mi\u0119dzynarodowych festiwalach filmowych, m.in. w Erywaniu, Warszawie (2010), Fryburgu (2011) i Cannes (2013).<\/p>\n

Dekalog, s\u0142o\u0144 i b\u00f3l z\u0119ba: interdyscyplinarne spojrzenie na Kie\u015blowskiego<\/b><\/p>\n

Recenzja pracy zbiorowej Of elephants and toothaches: ethics, politics, and religion in Krzysztof Kie\u015blowski\u2019s \u201eDecalogue\u201d<\/i>, red. Eva Badowska, Francesca Parmeggiani, Fordham<\/st1_placename> University<\/st1_placetype><\/st1_place> Press, New York 2016.<\/p>\n

Decalogue, elephant and toothache: an interdisciplinary gaze at Kie\u015blowski<\/b><\/p>\n

Review of the volume Of elephants and toothaches: ethics, politics, and religion in Krzysztof Kie\u015blowski\u2019s \u201eDecalogue\u201d<\/i>, ed. Eva Badowska, Francesca Parmeggiani, Fordham<\/st1_placename> University<\/st1_placetype><\/st1_place> Press, New York 2016.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe:<\/b> Krzysztof Kie\u015blowski, Dekalog<\/i>, kino polskie<\/p>\n

Keywords:<\/b> Krzysztof Kie\u015blowski, Decalogue<\/i>, Polish cinema<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u201ePleograf. Kwartalnik Akademii Polskiego Filmu\u201d, nr 3\/2016 Dekalog, s\u0142o\u0144 i b\u00f3l z\u0119ba: interdyscyplinarne spojrzenie na Kie\u015blowskiego ks. Marek Lis Of Elephants and Toothaches: Ethics, Politics, and Religion in Krzysztof Kie\u015blowski\u2019s \u2018Decalogue\u2019, red. Eva Badowska, Francesca Parmeggiani, Fordham University Press, New York 2016 Publikacja zbiorowego opracowania po\u015bwi\u0119conego telewizyjnemu cyklowi Dekalog, re\u017cyserowanemu przez Krzysztofa Kie\u015blowskiego, zbiega si\u0119… Czytaj wi\u0119cej »Dekalog, s\u0142o\u0144 i b\u00f3l z\u0119ba: interdyscyplinarne spojrzenie na Kie\u015blowskiego – recenzja ksi\u0105\u017cki „Of Elephants and Toothaches: Ethics, Politics, and Religion in Krzysztof Kie\u015blowski\u2019s \u2018Decalogue\u2019”, red. Eva Badowska, Francesca Parmeggiani<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1682,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[54,11],"tags":[58,55,38,56],"ppma_author":[57],"class_list":["post-178","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-3-2016","category-recenzja","tag-andrzej-zulawski","tag-dekalog","tag-kino-polskie","tag-krzysztof-kieslowski"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t