![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/4.2016\/1-F-2887-4-1500x.jpg\")
<\/p>\n
J\u00f3zef Green (w \u015brodku, w bia\u0142ej koszuli i w szelkach) i Molly Picon (siedzi obok Greena) z ekip\u0105 filmu Jude\u0142 gra na skrzypcach, <\/i>\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototoeka FN<\/span><\/p>\n Nie by\u0142 pierwszym, kt\u00f3ry w latach 30. wprowadzi\u0142 na ekrany film w j\u0119zyku jidysz wyprodukowany w ca\u0142o\u015bci w Polsce. Sp\u00f3\u017ani\u0142 si\u0119 o prawie p\u00f3\u0142 roku z premier\u0105 swojego debiutu \u2013 filmu Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/i> \u2013 wyprzedzony przez braci Goskind, prowadz\u0105cych firm\u0119 Kinor, i ich film Za grzechy<\/i> (At Chejt<\/i>, 1936). To jednak on wyznacza\u0142 kierunek dzia\u0142ania pozosta\u0142ych producent\u00f3w, wywieraj\u0105c wp\u0142yw r\u00f3wnie\u017c na \u017cydowski przemys\u0142 filmowy w USA. Sta\u0142o si\u0119 tak dlatego, \u017ce sformu\u0142owa\u0142, przedstawi\u0142, a przede wszystkim wprowadzi\u0142 w \u017cycie za\u0142o\u017cenia kina \u017cydowskiego o wysokiej jako\u015bci artystycznej. Stworzona przez niego formu\u0142a, dzi\u0119ki kt\u00f3rej odni\u00f3s\u0142 sukces \u2013 kt\u00f3rego nikt przed nim nie odni\u00f3s\u0142, a nikt po nim nie powt\u00f3rzy\u0142 \u2013 mo\u017ce by\u0107 inspiracj\u0105 dla producent\u00f3w tak\u017ce dzi\u015b.<\/p>\n Z teatru do kina<\/b><\/p>\n Droga J\u00f3zefa Greena do kinematografii by\u0142a jednak okr\u0119\u017cna. Zacz\u0105\u0142 karier\u0119 w teatrze, kt\u00f3ry wraz z Wilner Trupe zaprowadzi\u0142 go za ocean. Po raz pierwszy zawodowo zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z kinem w\u0142a\u015bnie w Stanach Zjednoczonych i to spotkanie zadecydowa\u0142o o ca\u0142ej jego przysz\u0142o\u015bci. Green mia\u0142 szcz\u0119\u015bcie poznawa\u0107 \u015brodowisko filmowe w okresie, gdy film z wielkiego niemowy<\/i> stawa\u0142 si\u0119 \u015bpiewaj\u0105cym gadu\u0142\u0105<\/i>. Jego pierwszym zaj\u0119ciem by\u0142o wtedy aktorstwo, ale wolny czas sp\u0119dza\u0142 w studiach filmowych i salach kinowych, ogl\u0105daj\u0105c wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u00f3wczesnego repertuaru. Uczestniczy\u0142 te\u017c mi\u0119dzy innymi w jednym z najwa\u017cniejszych wydarze\u0144 w historii kinematografii \u2013 jako statysta stan\u0105\u0142, w scenie w synagodze, na planie \u015apiewaka jazzbandu<\/i> (1929)<\/a>[2]<\/a>. Cho\u0107 jego rola zaj\u0119\u0142a ledwie dwa dni zdj\u0119ciowe, sp\u0119dzi\u0142 na planie dziewi\u0119\u0107 tygodni<\/a>[3]<\/a>. Wspomina\u0142, \u017ce w\u00f3wczas, kiedy by\u0142 \u015bwiadkiem rozm\u00f3w ekipy na planach filmowych i cz\u0119\u015bciej s\u0142ysza\u0142 j\u0119zyk jidysz ni\u017c angielski, zrodzi\u0142o si\u0119 jego marzenie o stworzeniu \u017cydowskiego filmu d\u017awi\u0119kowego<\/a>[4]<\/a>.<\/p>\n Prze\u0142omowy w karierze Greena okaza\u0142 si\u0119 rok 1932. Powr\u00f3ci\u0142 w\u00f3wczas do Nowego Jorku i zosta\u0142 zatrudniony jako autor dialog\u00f3w i lektor przy \u015bcie\u017cce d\u017awi\u0119kowej w j\u0119zyku jidysz do niemego w\u0142oskiego filmu Yoysef in Mitstraim<\/i>. Tak zwane filmy kompilowane \u2013 pierwotnie nieme z dogranym d\u017awi\u0119kiem \u2013 cieszy\u0142y si\u0119 powodzeniem w\u015br\u00f3d publiczno\u015bci, zapewniaj\u0105c zysk osobom wykonuj\u0105cym ud\u017awi\u0119kowienia. Jako wynagrodzenie za wykonan\u0105 prac\u0119 Green otrzyma\u0142 kopi\u0119 filmu<\/a>[5]<\/a>, dzi\u0119ki czemu m\u00f3g\u0142 spr\u00f3bowa\u0107 swoich si\u0142 jako dystrybutor. O skali zapotrzebowania widowni na filmy ze \u015bcie\u017ck\u0105 d\u017awi\u0119kow\u0105 w j\u0119zyku jidysz po raz pierwszy Green przekona\u0142 si\u0119, zabieraj\u0105c kopi\u0119 Yoysefa<\/i> w tourn\u00e9e po Kanadzie. Film, wy\u015bwietlany na ekranach Toronto i Montrealu, by\u0142 pierwszym d\u017awi\u0119kowym filmem \u017cydowskim prezentowanym kanadyjskim widzom. Premiera odby\u0142a si\u0119 w \u015bwi\u0119to Rosz Haszana, a film cieszy\u0142 si\u0119 powodzeniem tak du\u017cym, \u017ce przynosi\u0142 tygodniowo 4000 dolar\u00f3w zysku. Dla Greena, kt\u00f3ry jako nie\u017ale zarabiaj\u0105cy m\u0142ody aktor otrzymywa\u0142 w\u00f3wczas tygodniowo wynagrodzenie w wysoko\u015bci 150 dolar\u00f3w<\/a>[6]<\/a>, by\u0142a to kwota niewyobra\u017calna. Ten sukces utwierdzi\u0142 go w decyzji, \u017ce to, czym chce si\u0119 zajmowa\u0107 w \u017cyciu, jest film<\/a>[7]<\/a>.<\/p>\n W 1933 powr\u00f3ci\u0142 do Polski, zabieraj\u0105c ze sob\u0105 kopi\u0119 zdubbingowanego filmu. Yoysef in Mitstraim<\/i> by\u0142 pierwszym filmem d\u017awi\u0119kowym w j\u0119zyku jidysz wy\u015bwietlanym w Polsce. Zarobi\u0142em tyle pieni\u0119dzy, \u017ce nie wiedzia\u0142em, co z nimi zrobi\u0107<\/i>, zwierza\u0142 si\u0119 Green we wspomnieniach<\/a>[8]<\/a>. Wiele ryzykowa\u0142, wprowadzaj\u0105c na rynek nowy produkt, ale odnosi\u0142 sukcesy mi\u0119dzy innymi dlatego, \u017ce by\u0142 pierwszy. Powr\u00f3ci\u0142 na sta\u0142e do Polski, gdzie za\u0142o\u017cy\u0142 w\u0142asn\u0105 firm\u0119, w kt\u00f3rej dzia\u0142aj\u0105c, w p\u00f3\u017aniejszych latach, a\u017c do wybuchu II wojny \u015bwiatowej, zajmowa\u0142 si\u0119 dystrybucj\u0105, a potem, co wa\u017cniejsze, produkcj\u0105 filmow\u0105, r\u00f3wnolegle na rynkach polskim i ameryka\u0144skim. Biuro Kinematograficzne Green-Film z siedzib\u0105 przy ulicy Jasnej 24 w Warszawie posiada\u0142o sw\u00f3j, zajmuj\u0105cy si\u0119 dystrybucj\u0105, oddzia\u0142 za oceanem \u2013 firm\u0119 Sphinx Films Corp., z siedzib\u0105 w budynku Paramountu (1501 Broadway Street, Nowy Jork)<\/a>[9]<\/a>.<\/p>\n Nale\u017cy przede wszystkim pami\u0119ta\u0107, \u017ce Green na tym etapie kariery by\u0142 biznesmenem, a nie filmowcem, i taki by\u0142 jego punkt wyj\u015bcia do w\u0142asnej produkcji. Wybieraj\u0105c filmy do swojej oferty dystrybucyjnej, z zasady stawia\u0142 na obrazy \u201eetniczne\u201d, kt\u00f3re pozwala\u0142y mu wyr\u00f3\u017cni\u0107 si\u0119 na tle innych dystrybutor\u00f3w. Oferta dystrybucyjna Greena w 1936 roku, gdy zaj\u0105\u0142 si\u0119 produkcj\u0105, by\u0142a bardzo szeroka. Warto podkre\u015bli\u0107, a ma to zn\u00f3w zwi\u0105zek tak\u017ce z p\u00f3\u017aniejszym kszta\u0142towaniem przez niego w\u0142asnej produkcji fabularnej, \u017ce ju\u017c wtedy nie zajmowa\u0142 si\u0119 dystrybucj\u0105 jedynie film\u00f3w \u017cydowskich. W\u015br\u00f3d dystrybuowanych przez niego dzie\u0142 mo\u017cna znale\u017a\u0107 tak\u017ce te kierowane do widowni polskiej, a m\u00f3wi\u0105c \u015bci\u015ble \u2013 katolickiej. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 Noc cud\u00f3w<\/i> oraz p\u00f3\u017aniejszy Don Bosco<\/i> wy\u015bwietlany w czasie, na kt\u00f3ry przypad\u0142a premiera pierwszego z samodzielnie wyprodukowanych przez Greena film\u00f3w w j\u0119zyku jidysz<\/a>[10]<\/a>. Green ju\u017c wcze\u015bniej mia\u0142 dobre kontakty z duchownymi katolickimi. W trakcie wy\u015bwietlania filmu Bar-Micwe<\/i>, kolejnego po Yoysefie<\/i> ameryka\u0144skiego filmu, kt\u00f3ry powt\u00f3rzy\u0142 jego komercyjny sukces, odby\u0142a si\u0119 nawet specjalna nocna projekcja dla dwustu ksi\u0119\u017cy.<\/p>\n \u201ePostawili\u015bmy sobie zadanie zrobienia dobrego filmu\u201d<\/b><\/p>\n W 1936 roku Green by\u0142 got\u00f3w zrealizowa\u0107 swoje marzenie z plan\u00f3w filmowych Hollywood. Nie porzucaj\u0105c pracy dystrybutora, postanowi\u0142 wyprodukowa\u0107 w\u0142asny film. W sumie w latach 1936\u20131939 stworzy\u0142 ich cztery: Jude\u0142 gra na skrzypcach <\/i>(Yidl mitn fidl<\/i>), B\u0142azen purymowy <\/i>(Der Purimspiler<\/i>), Mateczka<\/i> (Mamele<\/i>) i List do matki <\/i>(A brivele der mamen<\/i>). Green nie chcia\u0142 jednak jedynie inwestowa\u0107 zarobionych pieni\u0119dzy. Postanowi\u0142 kontrolowa\u0107 r\u00f3wnie\u017c artystyczne aspekty produkcji. Poniewa\u017c mia\u0142 du\u017ce do\u015bwiadczenie i wiedz\u0119 o rynku zdobywan\u0105 w trakcie pracy dystrybutora, nadzorowa\u0142 ca\u0142o\u015b\u0107 procesu tw\u00f3rczego \u2013 od pomys\u0142u przez zdj\u0119cia po monta\u017c. Czuwa\u0142 tak\u017ce nad dystrybucj\u0105 i promocj\u0105. Nie m\u00f3g\u0142 pozwoli\u0107 sobie na ryzyko, \u017ce w wyniku tw\u00f3rczej brawury film nie spe\u0142ni jego oczekiwa\u0144, czyli nie przyniesie po\u017c\u0105danego wyniku frekwencyjnego.<\/p>\n Molly Picon i Symcha Fostel w filmie Jude\u0142 gra na skrzypcach,<\/i> \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototoeka FN<\/span><\/p>\n Stworzy\u0142 zatem w\u0142asn\u0105 unikatow\u0105 formu\u0142\u0119 produkcji \u2013 zbudowa\u0142 most \u0142\u0105cz\u0105cy rozwijaj\u0105cy si\u0119 polski przemys\u0142 filmowy z kadr\u0105 artystyczn\u0105 i widowni\u0105 ameryka\u0144sk\u0105. Zasady by\u0142y proste. Przyje\u017cd\u017caj\u0105c do Polski i dystrybuuj\u0105c zagraniczne filmy, na kt\u00f3rych zarabia\u0142 niema\u0142e pieni\u0105dze, Green m\u00f3g\u0142 przyci\u0105ga\u0107 do siebie najlepszych tw\u00f3rc\u00f3w \u2013 zar\u00f3wno za spraw\u0105 presti\u017cu, jak i oferowanego wynagrodzenia. Jako przybysz z odleg\u0142ej i wy\u015bnionej Ameryki stawa\u0142 si\u0119 szanowan\u0105 person\u0105. Korzysta\u0142 z kadr tw\u00f3rczych i aktorskich, a tak\u017ce zaplecza technicznego i plener\u00f3w, jakie dawa\u0142a mu realizacja zdj\u0119\u0107 na terenach II Rzeczypospolitej. Znacznie obni\u017ca\u0142o to tak\u017ce koszty produkcji. W 1935 roku \u015bredni ca\u0142kowity koszt produkcji ameryka\u0144skiego pe\u0142nometra\u017cowego filmu fabularnego wynosi\u0142 209 tysi\u0119cy USD<\/a>[11]<\/a>. W Polsce wyprodukowanie takiego filmu by\u0142o dla producenta wydatkiem rz\u0119du 140 tysi\u0119cy z\u0142<\/a>[12]<\/a>, co \u2013bior\u0105c pod uwag\u0119 kurs dolara wynosz\u0105cy 5,3 z\u0142<\/a>[13]<\/a> \u2013 stanowi\u0142o kwot\u0119 niemal dziesi\u0119\u0107 razy ni\u017csz\u0105. Nawet ameryka\u0144skie filmy niskobud\u017cetowe, kt\u00f3rych koszt Green ocenia\u0142 na oko\u0142o 100 tysi\u0119cy USD, by\u0142y prawie czterokrotnie dro\u017csze od produkcji w Polsce<\/a>[14]<\/a>. Warto zatem by\u0142o zrobi\u0107 film w Polsce, a nast\u0119pnie sprzeda\u0107 go kinom ameryka\u0144skim. Kart\u0105 przetargow\u0105 Greena przy sprzeda\u017cy, poza jako\u015bci\u0105, by\u0142o powodzenie filmu w\u015br\u00f3d \u017cydowskiej publiczno\u015bci na Starym Kontynencie. Prac\u0119 u\u0142atwia\u0142 mu oczywi\u015bcie wsp\u00f3lny j\u0119zyk u\u017cywany przez ameryka\u0144skich i polskich \u017byd\u00f3w. T\u0119 sprzyjaj\u0105c\u0105 sytuacj\u0119 wykorzystywa\u0142, zapraszaj\u0105c do wsp\u00f3\u0142pracy znanych \u017cydowskich tw\u00f3rc\u00f3w i aktor\u00f3w zza oceanu, zapewniaj\u0105c sobie tym zar\u00f3wno wzrost zainteresowania widz\u00f3w w Polsce, jak i powodzenie na ekranach zagranicznych. Na koniec, dba\u0142 o d\u0142ug\u0105 i wyrazist\u0105 promocj\u0119, wprowadzaj\u0105c filmy na ekrany ameryka\u0144skie w nied\u0142ugim odst\u0119pie w stosunku do premiery polskiej.<\/p>\n W 1936 roku, podczas pracy nad Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/i>, J\u00f3zef Green udzieli\u0142 wywiadu, kt\u00f3ry zosta\u0142 opublikowany w czasopi\u015bmie \u201eLiterarisze Bleter\u201d. By\u0142 w\u00f3wczas jeszcze przed premier\u0105 swego producenckiego debiutu; z jego wypowiedzi wy\u0142ania si\u0119 wizerunek zorientowanego w zasadach dzia\u0142ania rynku i potrzebach publiczno\u015bci profesjonalisty. Jako w pe\u0142ni ukszta\u0142towany i gotowy na sukces tw\u00f3rca przedstawi\u0142 sw\u00f3j program artystyczny i powi\u0105zany z nim aspekt ekonomiczny produkcji. Po latach wspomina\u0142, \u017ce jego \u00f3wczesn\u0105 ambicj\u0105 by\u0142o stworzenie \u017cydowskiego przemys\u0142u filmowego dla \u015bwiata<\/i>, a nie dla zamkni\u0119tych spo\u0142eczno\u015bci<\/a>[15]<\/a>. W 1936 roku J\u00f3zef Green tak definiowa\u0142 cztery podstawowe cechy, jakie jego zdaniem powinien mie\u0107 film \u017cydowski:<\/p>\n W film ten zainwestowano du\u017co pieni\u0119dzy, poniewa\u017c postawili\u015bmy sobie zadanie zrobienia dobrego filmu. Jednocze\u015bnie nale\u017ca\u0142o liczy\u0107 si\u0119 ze stron\u0105 komercjaln\u0105 i dlatego byli\u015bmy zmuszeni wyprodukowa\u0107 film odpowiadaj\u0105cy szerokim warstwom publiczno\u015bci. Przy filmie \u017cydowskim nale\u017cy uwzgl\u0119dni\u0107 liczb\u0119 widz\u00f3w raczej ograniczon\u0105, wzi\u0105\u0142em wi\u0119c pod uwag\u0119 r\u00f3wnie\u017c publiczno\u015b\u0107 nie\u017cydowsk\u0105. Wytyczy\u0142em sobie nast\u0119puj\u0105ce cele:<\/i><\/p>\n Analizuj\u0105c czynniki, kt\u00f3re zadecydowa\u0142y o mi\u0119dzynarodowym sukcesie film\u00f3w wyprodukowanych przez J\u00f3zefa Greena, nale\u017cy jako punkt wyj\u015bcia potraktowa\u0107 w\u0142a\u015bnie te postulaty. Zacznijmy od warstwy fabularnej.<\/p>\n W wywiadzie udzielonym ponad p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej \u2013 w roku 1991 \u2013 J\u00f3zef Green potwierdza\u0142 swoje s\u0142owa z 1936 roku: Pierwszy film, kt\u00f3ry postanowi\u0142em zrobi\u0107, zdecydowa\u0142em si\u0119 zrobi\u0107 pe\u0142en folkloru, tradycji, muzyki, \u015bpiewu i humoru. Gdy przyjecha\u0142em do Polski, znalaz\u0142em wszystkie te elementy pomi\u0119dzy lud\u017ami. By\u0142y tam i tylko czeka\u0142y, \u017ceby je wzi\u0105\u0107 i co\u015b z tym zrobi\u0107. \u017bycie tam by\u0142o tak kolorowe, jak tylko mo\u017cna sobie wyobrazi\u0107<\/a><\/i>[17]<\/a>.<\/i> Ta ulotna i trudna do scharakteryzowania atmosfera by\u0142a dla Greena podstawowym elementem, \u0142\u0105cz\u0105cym si\u0119 z kwestiami ekonomicznymi, decyduj\u0105cym o wyborze miejsca realizacji film\u00f3w. Ameryka\u0144ska publiczno\u015b\u0107 \u017cydowska, sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z przybysz\u00f3w z Europy, by\u0142a st\u0119skniona za \u017cyciem, kt\u00f3rego pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 za oceanem, a kt\u00f3re t\u0119tni\u0142o na ulicach i drogach II Rzeczypospolitej. Green musia\u0142 je tylko sfilmowa\u0107. Si\u0142\u0105 Greena by\u0142o to, \u017ce nie pokazywa\u0142 tylko krajobraz\u00f3w, ale i rozgrywaj\u0105ce si\u0119 na ich tle codzienne \u017cycie \u2013 pozwala\u0142 poczu\u0107 atmosfer\u0119 miejsc, kt\u00f3re widz ogl\u0105da\u0142 na ekranie. Dzi\u0119ki produkcjom Green-Filmu ameryka\u0144ska publiczno\u015b\u0107 mog\u0142a zobaczy\u0107 sw\u00f3j dawny \u015bwiat ponownie, a tak\u017ce pokaza\u0107 go swoim dzieciom i wnukom. By\u0142a to warto\u015b\u0107 du\u017co wi\u0119ksza ni\u017c cena biletu do kina. Aktorka Molly Picon wspomina\u0142a, \u017ce podczas projekcji filmu Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/i> w nowojorskim Ambasador Theatre us\u0142ysza\u0142a westchnienie leciwego m\u0119\u017cczyzny siedz\u0105cego za ni\u0105: Prawdziwe pola kukurydzy. Od czterdziestu lat nie widzia\u0142em p\u00f3l kukurydzy, poza tym, gdzie mo\u017cna zobaczy\u0107 tak\u0105 kukurydz\u0119 w Ameryce?<\/a><\/i>[18]<\/a>.<\/p>\n W Polsce takich przywo\u0142uj\u0105cych wspomnienia plener\u00f3w, i to za darmo, Green mia\u0142 a\u017c nadto. Pr\u00f3by zainscenizowania podobnej atmosfery w Ameryce by\u0142y wielokrotnie podejmowane przez ameryka\u0144skich producent\u00f3w, ale okaza\u0142y si\u0119 kosztowne i w efekcie skazane na fiasko. Produkuj\u0105c w Polsce i zarabiaj\u0105c w Stanach Zjednoczonych, Green m\u00f3g\u0142 pozwoli\u0107 sobie na dzia\u0142anie z rozmachem. Wysy\u0142a\u0142 ekip\u0119 na drogie zdj\u0119cia plenerowe. Kr\u0119ci\u0142 w Kazimierzu, Krakowie, \u0141odzi, Ciechocinku, a gdy to mu nie wystarcza\u0142o, nie waha\u0142 si\u0119 zbudowa\u0107 na warszawskim Grochowie kompleksu dekoracji odwzorowuj\u0105cego \u017cydowskie miasteczko. Ekipy pracowa\u0142y w najlepiej wyposa\u017conych warszawskich atelier, z legendarn\u0105 Falang\u0105 na czele. Green nie oszcz\u0119dza\u0142. Obsady jego film\u00f3w liczy\u0142y po 100\u2013120 aktor\u00f3w<\/a>[19]<\/a>, \u015bcie\u017ck\u0119 d\u017awi\u0119kow\u0105 Listu do matki<\/i> nagrywa\u0142a orkiestra licz\u0105ca sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu muzyk\u00f3w, do B\u0142azna purymowego<\/i> zatrudni\u0142 ca\u0142y cyrk.<\/p>\n Green bardzo du\u017c\u0105 wag\u0119 przywi\u0105zywa\u0142 do prac scenariuszowych, w kt\u00f3rych czynnie uczestniczy\u0142. Poszczeg\u00f3lne sceny mia\u0142y tworzy\u0107 zamkni\u0119t\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 realizowan\u0105 nast\u0119pnie na planie zdj\u0119ciowym. Chc\u0105c mie\u0107 ca\u0142kowit\u0105 kontrol\u0119 nad finalnym efektem ekranowym, producent by\u0142 przeciwnikiem improwizacji, wyj\u0105tek czyni\u0105c tylko dla sceny wesela z filmu Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/i>. Greenowi tak bardzo zale\u017ca\u0142o na realizmie przedstawionego obrz\u0119du, \u017ce w charakterze go\u015bci do specjalnie wynaj\u0119tej sali zaproszono biednych mieszka\u0144c\u00f3w miasta<\/a>[20]<\/a>. Kazimierzanie garn\u0119li si\u0119 do wsp\u00f3\u0142pracy z filmowcami, widz\u0105c w niej szans\u0119 na zarobek. Ca\u0142y Kazimierz nie tylko pomaga\u0142 przy filmie \u201eJude\u0142 gra na skrzypcach\u201d, ale praktycznie go re\u017cyserowa\u0142: gdy rozesz\u0142a si\u0119 informacja, \u017ce poszukiwanych jest stu statyst\u00f3w po dwa z\u0142ote za dzie\u0144, zwr\u00f3cili si\u0119 do nas wszyscy ch\u0142opi z okolicy, kt\u00f3rzy widzieli w nas wielkich producent\u00f3w z Hollywood. Interesy w miasteczku usta\u0142y, gdy\u017c dwa z\u0142ote dziennie to by\u0142o du\u017co wi\u0119cej, ni\u017c mo\u017cna by\u0142o normalnie zarobi\u0107<\/a><\/i>[21]<\/a> \u2013 pisa\u0142a w relacji z planu Molly Picon, odtwarzaj\u0105ca w filmie g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119. Wn\u0119trzu sali weselnej starano si\u0119 nada\u0107 mo\u017cliwie najbardziej autentyczny charakter. Zadbano zar\u00f3wno o opraw\u0119 uroczysto\u015bci, jak i dekoracje. Wynaj\u0119to oryginalne, u\u017cywane przy organizacji wesel sto\u0142y, obrusy i zastaw\u0119, a do przygotowania jedzenia zatrudniono okolicznego kucharza, kt\u00f3ry na co dzie\u0144 zajmowa\u0142 si\u0119 przygotowywaniem potraw weselnych<\/a>[22]<\/a>. Molly Picon opowiada\u0142a po latach, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 zebranych na weselu nie mia\u0142a poj\u0119cia, w czym tak naprawd\u0119 uczestniczy. Go\u015bcie tak wczuli si\u0119 w weselny klimat, \u017ce zabawa \u2013 czyli realizacja sceny \u2013 trwa\u0142a a\u017c 28 godzin, daj\u0105c w efekcie niezwykle przekonuj\u0105cy obraz na ekranie.<\/p>\n Scena wesela z filmu Jude\u0142 gra na skrzypcach,<\/i> \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototoeka FN<\/span><\/p>\n \u017bydowska religijno\u015b\u0107 i obyczajowo\u015b\u0107, \u201eetniczno\u015b\u0107\u201d by\u0142a bardzo wa\u017cnym elementem recepty Greena na kino w j\u0119zyku jidysz, kt\u00f3re mia\u0142oby odnie\u015b\u0107 sukces w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w diaspory na \u015bwiecie, ale tak\u017ce widz\u00f3w spoza kr\u0119gu kultury \u017cydowskiej. W wywiadzie udzielonym w 1936 roku Mieczys\u0142awowi Sztycerowi na \u0142amach \u201eFilmu\u201d producent podkre\u015bla\u0142, \u017ce wprowadzenie europejskiej produkcji na ameryka\u0144skie ekrany mo\u017ce zako\u0144czy\u0107 si\u0119 sukcesem kasowym tylko pod warunkiem, \u017ce \u2013 poza walorami artystycznymi \u2013 b\u0119dzie j\u0105 cechowa\u0142a oryginalno\u015b\u0107 i odmienno\u015b\u0107 tematu. Musi si\u0119 ona wyr\u00f3\u017cnia\u0107 na tle rodzimej produkcji ameryka\u0144skiej. Je\u015bli bowiem b\u0119dzie to film o temacie og\u00f3lnym, nie wytrzyma on konkurencji obraz\u00f3w ameryka\u0144skich i innych europejskich. Przeci\u0119tnego widza ameryka\u0144skiego poci\u0105ga egzotyka obcych mu narodowo\u015bci i ch\u0119tnie takie filmy ogl\u0105da<\/i> \u2013 m\u00f3wi\u0142 Green. \u2013 Film \u017cydowski nie ma na og\u00f3\u0142 wi\u0119kszych widok\u00f3w powodzenia ni\u017c inne obrazy europejskie. Je\u015bli ma jednak zainteresowa\u0107 szersze rzesze publiczno\u015bci ameryka\u0144skiej, musi spe\u0142nia\u0107 te specjalne warunki<\/a><\/i>[23]<\/a>. Green zatem, cho\u0107 z jednej strony d\u0105\u017cy\u0142 do uniwersalizmu i dopasowania tematyki swoich film\u00f3w do gustu szerokiej, r\u00f3wnie\u017c nie\u017cydowskiej, publiczno\u015bci, historie bohater\u00f3w i czas akcji film\u00f3w umieszcza\u0142 na tle \u015bwi\u0105t i obrz\u0119d\u00f3w \u2013 w\u0142a\u015bnie dla odr\u00f3\u017cnienia si\u0119 od innych producent\u00f3w. Dla widza \u017cydowskiego by\u0142y to elementy w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci i dziedzictwa, a dla pozosta\u0142ej widowni \u2013 to\u017csamo\u015bci odmiennej, nawet egzotycznej; w obu przypadkach elementy czyni\u0105ce film prawdziwie \u201e\u017cydowskim\u201d mog\u0142y zach\u0119ca\u0107 do odwiedzenia kina.<\/p>\n Co wi\u0119cej, wpisywa\u0142o si\u0119 to w nowy Kulturdrang<\/i>, kt\u00f3rego pojawienie si\u0119 opisa\u0142 w roku 1936 J.M. Neuman, warszawski korespondent dziennika \u201eMenorah Journal\u201d, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 zreszt\u0105 p\u00f3\u017aniej funkcj\u0119 kierownika literackiego na planie Mateczki<\/i> wyprodukowanej przez Green- Film. Jego zdaniem dokonuj\u0105ce si\u0119 przemiany mia\u0142y cechowa\u0107 si\u0119 powrotem do prawdziwego \u017cycia \u017byd\u00f3w i porzucenia stara\u0144 o asymilacj\u0119<\/i> oraz nami\u0119tnym poszukiwaniem \u017cydowskich warto\u015bci<\/a><\/i>[24]<\/a>. St\u0105d, kolejno, w Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/i> elementem tradycji \u017cydowskiej jest opisana scena wesela. Akcja B\u0142azna purymowego<\/i>, co sygnalizuje sam tytu\u0142, nierozerwalnie zwi\u0105zana jest z obchodami \u015bwi\u0119ta Purim. Mateczka<\/i> prezentuje zwyczaje dotycz\u0105ce \u015bwi\u0119ta Sukkot, a w ostatnim z wyprodukowanych przez Greena film\u00f3w, Li\u015bcie do matki<\/i>, pokazane jest Pesach.<\/p>\n Elementy te nie tworz\u0105 g\u0142\u00f3wnej osi akcji, ale daj\u0105 barwne t\u0142o dla relacji pomi\u0119dzy bohaterami \u2013 kt\u00f3re z kolei nie odbiega\u0142y od tego, co mog\u0142y zaproponowa\u0107 widzowi \u00f3wczesne produkcje polskoj\u0119zyczne, czerpi\u0105ce z uniwersum kultury popularnej. Konstrukcja filmu Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/i> opiera si\u0119 na cz\u0119stym w scenariuszach z dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego motywie ukrywania si\u0119 pod przebraniem innej p\u0142ci lub klasy spo\u0142ecznej. Jude\u0142, chodz\u0105cy po \u015bwiecie ze skrzypkami, ma w swojej postawie, kostiumie i mimice co\u015b z ducha, szalenie w\u00f3wczas popularnego, r\u00f3wnie\u017c w\u015br\u00f3d publiczno\u015bci \u017cydowskiej, Charliego Chaplina… Tak\u017ce Zygmunt Turkow w tytu\u0142owej roli purymowego b\u0142azna \u2013 tu\u0142acza aktualizuje chaplinowski motyw w\u0142\u00f3cz\u0119gi. W Mateczce<\/i>, historii biednej dziewczyny, kt\u00f3ra znajduje w ko\u0144cu szcz\u0119\u015bcie, recenzenci dopatrywali si\u0119 inspiracji ba\u015bni\u0105 o Kopciuszku. List do matki<\/i>, jedyny \u201esmutny\u201d film Greena, zrealizowany w przedwojennej atmosferze napi\u0119cia, to klasyczny melodramat o roz\u0142\u0105ce i poszukiwaniu lepszego \u017cycia.<\/p>\n Te zabiegi fabularne pozwala\u0142y adresowa\u0107 film do szerokiej publiczno\u015bci, ale Green dba\u0142 tak\u017ce o elementy, kt\u00f3re u\u0142atwi\u0105 eksploatacj\u0119 po obu stronach oceanu. Konsekwentnie wplata\u0142 w fabu\u0142\u0119 w\u0105tki ameryka\u0144skie. Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/i> ko\u0144czy si\u0119 spotkaniem g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w na statku do Ameryki. W filmie B\u0142azen purymowy<\/i> \u017cycie biednego szewca zmienia na lepsze spadek otrzymany od rodziny mieszkaj\u0105cej w Stanach Zjednoczonych. W obu przypadkach Ameryka rysuje si\u0119 jako kraina szcz\u0119\u015bcia i stanowi kontrast wzgl\u0119dem \u017cycia w Europie. W przypadku Listu do matki<\/i> Green poszed\u0142 dalej: w\u0105tek ameryka\u0144ski zosta\u0142 zdecydowanie rozbudowany, stanowi\u0105c podstaw\u0119 akcji filmu.<\/p>\n Warto z kolei zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na to, \u017ce \u2013 cho\u0107 J\u00f3zef Green wszystkie filmy zrealizowa\u0142 na terenie II Rzeczypospolitej \u2013 Polacy nie odgrywaj\u0105 w nich \u017cadnej istotnej roli. Je\u015bli w og\u00f3le pojawiaj\u0105 si\u0119 na ekranie, jak na przyk\u0142ad dozorca przep\u0119dzaj\u0105cy z podw\u00f3rka bliskich b\u00f3jki grajk\u00f3w w filmie Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/i>, to jedynie incydentalnie. Pokazywanie Polak\u00f3w wy\u0142\u0105cznie w tle ma zwi\u0105zek z przekrojem tematycznym realizowanych przez Greena film\u00f3w \u2013 wszystkie rozgrywaj\u0105 si\u0119 bowiem w\u015br\u00f3d rodzin, w obr\u0119bie strefy prywatnej, jak\u0105 wyznaczaj\u0105 domy bohater\u00f3w. Dom, rodzina i sfera obrz\u0119dowa to zamkni\u0119te dziedziny \u017cycia, zarezerwowane wy\u0142\u0105cznie dla cz\u0142onk\u00f3w diaspory, a co za tym idzie, pozbawione obecno\u015bci Polak\u00f3w<\/a>[25]<\/a>. Eliminacja postaci polskich mog\u0142a by\u0107 tak\u017ce podyktowana ch\u0119ci\u0105 uniwersalizacji terytorialnej miejsca akcji, kt\u00f3re mo\u017cna by\u0142o rozszerzy\u0107 do ca\u0142ej Europy Wschodniej \u2013 spo\u015br\u00f3d emigrant\u00f3w z niej rekrutowa\u0142a si\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 ameryka\u0144skiej widowni Greena. W tle film\u00f3w mo\u017cna znale\u017a\u0107 jednak elementy z szerszego kontekstu \u2013 jak cho\u0107by reklama Wedla na sklepie, uwieczniona w filmie Jude\u0142 gra na skrzypcach.<\/i><\/p>\n Kolejnym filarem, na kt\u00f3rym Green postanowi\u0142 oprze\u0107 jako\u015b\u0107 swoich film\u00f3w, by\u0142 dob\u00f3r obsady, b\u0119d\u0105cy te\u017c idealnym narz\u0119dziem dla koncepcji kina transgranicznego, mocno \u0142\u0105cz\u0105cego dwa kontynenty. Dba\u0142o\u015b\u0107 o walory artystyczne i poziom gry aktorskiej odr\u00f3\u017cnia\u0142a filmy jidysz produkcji polskiej od ameryka\u0144skich. Green, kt\u00f3ry sam by\u0142 aktorem, doskonale zna\u0142 si\u0119 na warsztacie tego zawodu. Bezpo\u015brednio wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z aktorami na planie, re\u017cyseruj\u0105c produkowane przez siebie filmy. Na jego korzy\u015b\u0107 dzia\u0142a\u0142a du\u017ca aktywno\u015b\u0107 \u017cydowskiego \u015brodowiska teatralnego: pod koniec dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego na terenie Polski dzia\u0142a\u0142o 15 teatr\u00f3w wystawiaj\u0105cych sztuki w j\u0119zyku jidysz<\/a>[26]<\/a>. M\u00f3g\u0142 zatem kompletowa\u0107 obsady spo\u015br\u00f3d ich profesjonalnych zespo\u0142\u00f3w. Jednocze\u015bnie aktorzy, b\u0119d\u0105cy \u0142\u0105cznikiem pomi\u0119dzy \u017cydowskim filmem i teatrem, przyci\u0105gali swoj\u0105 popularno\u015bci\u0105 publiczno\u015b\u0107 teatraln\u0105. M\u00f3wi\u0105c o wybitnych aktorach dzia\u0142aj\u0105cych na terenach II Rzeczypospolitej \u017cydowskich scen teatralnych, a wybranych przez J\u00f3zefa Greena do r\u00f3l w jego filmach, przede wszystkim nale\u017cy wspomnie\u0107 Zygmunta Turkowa, kt\u00f3ry otrzyma\u0142 g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 w filmie B\u0142azen purymowy<\/i>. By\u0142a to jedyna g\u0142\u00f3wna rola w produkcji Green-Filmu, w kt\u00f3rej nie wyst\u0105pi\u0142 aktor ameryka\u0144ski.<\/p>\n Green konsekwentnie internacjonalizowa\u0142 kadry aktorskie swoich film\u00f3w. Skoro wykorzystywa\u0142 polskie lokacje i zaplecze techniczne, to \u2013 by zachowa\u0107 mi\u0119dzynarodowy charakter produkcji \u2013 aktor\u00f3w i cz\u0119\u015b\u0107 tw\u00f3rc\u00f3w musia\u0142 anga\u017cowa\u0107 w Stanach Zjednoczonych. W zatrudnianiu ameryka\u0144skich aktor\u00f3w bardzo pomaga\u0142y mu kontakty nawi\u0105zane w czasie, gdy sam jako aktor pracowa\u0142 w tamtejszych teatrach. Zaczynaj\u0105c prac\u0119 nad swoim debiutem producenckim, od pocz\u0105tku wiedzia\u0142, \u017ce jego gwiazd\u0105 b\u0119dzie Molly Picon, i to z my\u015bl\u0105 o niej tworzy\u0142 scenariusz. Zatrudnianym przez siebie aktorom ameryka\u0144skim nadawa\u0142 w Europie status \u201egwiazd\u201d i powierza\u0142 g\u0142\u00f3wne role. Ameryka\u0144ska obsada by\u0142a dodatkowo motorem promocji, bardzo silnie akcentowanym w dzia\u0142aniach reklamowych Green-Filmu. By\u0142 to zabieg przemy\u015blanym tak\u017ce pod k\u0105tem eksploatacji zagranicznej. Aktorzy, b\u0119d\u0105cy si\u0142\u0105 rzeczy najbardziej rozpoznawalnymi dla widza cz\u0142onkami ekipy filmowej, mogli najmocniej zadzia\u0142a\u0107 na widowni\u0119 ameryka\u0144sk\u0105. I przeciwnie \u2013 za dodatkowy walor tych film\u00f3w uznawano tak\u017ce obecno\u015b\u0107 twarzy nieznanych wcze\u015bniej w USA \u2013 \u201estaromodne typy europejskie\u201d do pary z plenerami wywo\u0142uj\u0105cymi nostalgi\u0119 za dawnym \u017cyciem na Starym Kontynencie<\/a>[27]<\/a>. Widownia europejska z kolei spragniona by\u0142a Zachodu i ameryka\u0144skich \u201egwiazd\u201d, co z lubo\u015bci\u0105 wykorzystywano, gloryfikuj\u0105c zagraniczne osi\u0105gni\u0119cia aktor\u00f3w.<\/p>\n W\u0142a\u015bnie dlatego nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o tw\u00f3rczo\u015bci J\u00f3zefa Greena, nie m\u00f3wi\u0105c o Molly Picon \u2013 filigranowej gwie\u017adzie \u017cydowskiej sceny w USA, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 jego paszportem do kariery. Molly Picon, poza ogromnym talentem, kt\u00f3ry przywioz\u0142a do Polski na zdj\u0119cia do Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/i>, by\u0142a ju\u017c w\u00f3wczas znana na ca\u0142ym \u015bwiecie<\/a>[28]<\/a>. Wyst\u0119powa\u0142a na scenie od dziecka, zyska\u0142a popularno\u015b\u0107, mia\u0142a na swoim koncie rol\u0119 w filmie East and West<\/i>, a w 1931 roku stworzy\u0142a nawet scen\u0119 pod w\u0142asnym nazwiskiem<\/a>[29]<\/a>. Niezwyk\u0142y talent wokalny, taneczny i komediowy uczyni\u0142 j\u0105 idealn\u0105 odtw\u00f3rczyni\u0105 g\u0142\u00f3wnej roli w pierwszym filmie Greena, w za\u0142o\u017ceniu maj\u0105cym by\u0107 komedi\u0105 muzyczn\u0105. Wiedzia\u0142 on, \u017ce Picon jest gwarantem powodzenia jego filmu, wi\u0119c nie waha\u0142 si\u0119 zaproponowa\u0107 jej stawki znacznie przekraczaj\u0105cej wynagrodzenia w polskim przemy\u015ble filmowym. Ga\u017ca, jak\u0105 zaproponowa\u0142 jej Green za udzia\u0142 w filmie Jude\u0142 gra na skrzypcach,<\/i> wynios\u0142a oko\u0142o 10 tysi\u0119cy dolar\u00f3w (a w p\u00f3\u017aniejszym czasie tak\u017ce udzia\u0142 w zyskach)<\/a>[30]<\/a>, co stanowi\u0142o 20 procent ca\u0142ego bud\u017cetu filmu. Wed\u0142ug \u00f3wczesnego kursu by\u0142o to 53 tysi\u0105ce z\u0142otych<\/a>[31]<\/a>. Dla por\u00f3wnania, b\u0119d\u0105cy wtedy u szczytu s\u0142awy gwiazdor Adolf Dymsza za g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 musia\u0142 zadowoli\u0107 si\u0119 kwot\u0105 10 tysi\u0119cy z\u0142otych<\/a>[32]<\/a>. Inwestycja si\u0119 op\u0142aci\u0142a, bo publiczno\u015b\u0107 oszala\u0142a na punkcie aktorki. W zachwyt wpadli tak\u017ce krytycy. Picon wyst\u0105pi\u0142a p\u00f3\u017aniej jeszcze w Mateczce<\/i>, po raz kolejny dowodz\u0105c nie tylko swojego talentu komediowego, ale tak\u017ce zdolno\u015bci wokalnych, i zbieraj\u0105c wspania\u0142e recenzje zar\u00f3wno w Polsce, jak i za granic\u0105.<\/p>\n Green nie poprzesta\u0142 na Molly Picon i \u201eimportowa\u0142\u201d ze Stan\u00f3w Zjednoczonych gwiazdy tak\u017ce do swoich pozosta\u0142ych dw\u00f3ch film\u00f3w. W 1937 roku przed rozpocz\u0119ciem zdj\u0119\u0107 do B\u0142azna purymowego<\/i> powr\u00f3ci\u0142 do kraju w towarzystwie Miriam Kressyn i Hymie Jacobsona, aktor\u00f3w wyst\u0119puj\u0105cych w \u017cydowskim teatrze przy Drugiej Alei w Nowym Jorku<\/a>[33]<\/a>. W kampanii promocyjnej przedstawieni zostali oni polskiej publiczno\u015bci jako Fred Astaire i Ginger Rogers sceny \u017cydowskiej<\/i>. Znani aktorzy ameryka\u0144scy ch\u0119tnie brali udzia\u0142 w przedsi\u0119wzi\u0119ciach Greena, kt\u00f3rego nazwisko po Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/i> by\u0142o obietnic\u0105 wysokiego poziomu artystycznego. Ju\u017c sama mo\u017cliwo\u015b\u0107 wykonania piosenek duetu Manzer \u2013 Brodszky by\u0142a dla Miriam Kressyn wystarczaj\u0105c\u0105 zach\u0119t\u0105 do przyjazdu do Europy<\/a>[34]<\/a>. Do udzia\u0142u w realizowanym r\u00f3wnolegle z Mateczk\u0105<\/i> filmie List do matki<\/i> Green zaprosi\u0142 Lucy i Misch\u0119 Gehrman\u00f3w, ma\u0142\u017ce\u0144stwo aktor\u00f3w wyst\u0119puj\u0105cych na deskach r\u00f3\u017cnych teatr\u00f3w ameryka\u0144skich. Wybiera\u0142 zatem znakomitych artyst\u00f3w, co nie oznacza, \u017ce dawa\u0142 im pe\u0142n\u0105 swobod\u0119 interpretacji. Ca\u0142y czas czuwa\u0142 nad efektem ko\u0144cowym. Potwierdza to anegdota na temat realizacji sceny, w kt\u00f3rej grana przez Lucy Gehrman bohaterka dowiaduje si\u0119 o \u015bmierci m\u0119\u017ca. Aktorka upiera\u0142a si\u0119 przy swojej interpretacji. Green, widz\u0105c, \u017ce nie uda mu si\u0119 jej przekona\u0107, po prostu pozwoli\u0142 jej spr\u00f3bowa\u0107. Gdy obejrza\u0142a potem \u201ewykrzyczan\u0105\u201d przez siebie scen\u0119, powiedzia\u0142a: To jest straszne<\/i>. \u2013 To prawda<\/i> \u2013 odpowiedzia\u0142 Green, rozwi\u0105zuj\u0105c tym samym re\u017cyserski problem<\/a>[35]<\/a>.<\/p>\n Tw\u00f3rcy \u201ewszech\u015bwiatowej s\u0142awy\u201d<\/b><\/p>\n Swoich znakomitych aktor\u00f3w J\u00f3zef Green otacza\u0142 r\u00f3wnie\u017c najlepszymi wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rcami. Inaczej ni\u017c w przypadku aktor\u00f3w, kt\u00f3rych udzia\u0142 w filmie wymaga\u0142 znajomo\u015bci jidysz, w przypadku realizator\u00f3w i autor\u00f3w nie istnia\u0142 podzia\u0142 na pracuj\u0105cych dla kinematografii polsko- i \u017cydowskoj\u0119zycznej. Green korzysta\u0142 zatem z tej samej infrastruktury i kadr \u2013 w du\u017cym stopniu z\u0142o\u017conych zreszt\u0105 ze zasymilowanych os\u00f3b pochodzenia \u017cydowskiego \u2013 co producenci film\u00f3w w j\u0119zyku polskim. Sam wsp\u00f3\u0142re\u017cyserowa\u0142 wszystkie swoje filmy, ale skupia\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na kwestiach aktorskich, a do spraw \u201etechnicznych\u201d dobiera\u0142 sobie pomocnik\u00f3w z powodzeniem realizuj\u0105cych filmy polskoj\u0119zyczne \u2013 Jana Nowin\u0119-Przybylskiego, Konrada Toma i Leona Trystana. W\u015br\u00f3d tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3rych zatrudnia\u0142, znale\u017ali si\u0119 tak\u017ce mi\u0119dzy innymi najlepszy polski operator okresu mi\u0119dzywojennego Seweryn Steinwurtzel, scenografowie Jacek Rotmil i Stefan Norris oraz poeta i scenarzysta Anatol Stern.<\/p>\n Ogromn\u0105 wag\u0119, co podkre\u015bla\u0142, Green przywi\u0105zywa\u0142 do muzyki, a zatem do wyboru kompozytora. Kompozycj\u0119 konsekwentnie powierza\u0142 znakomitym tw\u00f3rcom zagranicznym. Odpowiedzialny za \u015bcie\u017ck\u0119 d\u017awi\u0119kow\u0105 film\u00f3w Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/i>, Mateczka<\/i> i List do matki<\/i> by\u0142 m\u0142ody kompozytor ameryka\u0144ski Abraham Ellstein, nale\u017c\u0105cy do \u201ewielkiej czw\u00f3rki\u201d komponuj\u0105cej w\u00f3wczas dla nowojorskich teatr\u00f3w \u017cydowskich<\/a>[36]<\/a>. Pomimo pozornie tradycyjnego brzemienia ludowego muzyk\u0119 stanowi\u0142y utwory oryginalne<\/a>[37]<\/a>. Do pracy przy \u015bcie\u017cce d\u017awi\u0119kowej B\u0142azna purymowego<\/i> Green zatrudni\u0142 przebywaj\u0105cego w\u00f3wczas w Wiedniu \u201ewszech\u015bwiatowej s\u0142awy\u201d Nicholasa Brodszky\u2019ego. Intuicj\u0119 producenta przy doborze wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w potwierdza dalsza kariera Brodszky\u2019ego, kt\u00f3ry nied\u0142ugo potem wyjecha\u0142 do Stan\u00f3w Zjednoczonych i rozpocz\u0105\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z MGM.<\/p>\n Zza oceanu pochodzili tak\u017ce wsp\u00f3\u0142scenarzy\u015bci film\u00f3w Greena.<\/p>\n Co na to widownia?<\/b><\/p>\n Po zako\u0144czeniu produkcji Green sam odpowiada\u0142 za dystrybucj\u0119 oraz promocj\u0119. By\u0142a ona prowadzona konsekwentnie i d\u0142ugo. Filmy starano si\u0119 utrzymywa\u0107 w polu zainteresowania widz\u00f3w od zapowiedzi przybycia zagranicznych tw\u00f3rc\u00f3w na zdj\u0119cia po informacje o znakomitych wynikach eksploatacji. Reklama opiera\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na ameryka\u0144skich \u201egwiazdach\u201d i tw\u00f3rcach zaanga\u017cowanych w produkcj\u0119, co nie znaczy oczywi\u015bcie, \u017ce pomijano w niej artyst\u00f3w z Polski. Wykorzystywano jako atut tak\u017ce miejsce realizacji zdj\u0119\u0107. Dziennikarze odwiedzali plan, pojawia\u0142y si\u0119 te\u017c \u201eprzypadkowe\u201d wywiady z tw\u00f3rcami.<\/p>\n Ukoronowaniem dzia\u0142a\u0144 promocyjnych by\u0142y uroczyste premiery. Na ich miejsce J\u00f3zef Green wybra\u0142 presti\u017cowe kino Sfinks, zlokalizowane przy ulicy Senatorskiej 29 w Galerii Luxemburga. Jedno z najwi\u0119kszych w Europie, nowoczesne, mog\u0142o pomie\u015bci\u0107 do 1500 widz\u00f3w<\/a>[38]<\/a>. Zlokalizowane by\u0142o w centrum miasta, ale w jego cz\u0119\u015bci s\u0105siaduj\u0105cej z dzielnic\u0105 \u017cydowsk\u0105. Ten wyb\u00f3r kin zlokalizowanych \u201ena granicy\u201d polskich i \u017cydowskich dzielnic powtarza\u0142 si\u0119 w innych miastach premier, na przyk\u0142ad w Krakowie czy Lwowie. Premiera B\u0142azna purymowego<\/i> odby\u0142a si\u0119 w mniej reprezentacyjnym, ale du\u017cym, maj\u0105cym 900 miejsc<\/a>[39]<\/a>, kinie Fama, w kt\u00f3rym wcze\u015bniej wy\u015bwietlano z sukcesem film Yoysef in Mitstraim<\/i>. Tak\u017ce to kino znajdowa\u0142o si\u0119 na pograniczu \u201edzielnicy nalewkowskiej\u201d, b\u0119d\u0105cej centrum \u017cydowskiego \u017cycia stolicy. Green konsekwentnie wybiera\u0142 tak\u017ce daty premier, w s\u0105siedztwie wa\u017cnych \u015bwi\u0105t \u017cydowskich. Mo\u017cliwo\u015bci eksploatacyjne produkcji Green-Filmu zwi\u0119ksza\u0142o wy\u015bwietlanie ich z polskimi napisami.<\/p>\n Jacobson Hymie w filmie B\u0142azen purymowy<\/em>, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototoeka FN<\/span><\/p>\n I tak, Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/i> zosta\u0142 przyj\u0119ty entuzjastycznie przez warszawsk\u0105 publiczno\u015b\u0107, kt\u00f3ra mog\u0142a ogl\u0105da\u0107 go przez 25 tygodni<\/a>[40]<\/a>, prawdopodobnie na ekranach r\u00f3\u017cnych kin. Zdaniem Jerzego Toeplitza film znalaz\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d trzech najpopularniejszych dzie\u0142 wy\u015bwietlanych w Polsce w 1936 roku<\/a>[41]<\/a>. Poniewa\u017c J\u00f3zef Green ju\u017c na etapie produkcji zak\u0142ada\u0142, \u017ce jego filmy b\u0119d\u0105 przeznaczone zar\u00f3wno na rynek europejski, jak i ameryka\u0144ski, bezpo\u015brednio po eksploatacji krajowej wyje\u017cd\u017ca\u0142 do Stan\u00f3w Zjednoczonych i rozpoczyna\u0142 dystrybucj\u0119 za oceanem. Ju\u017c jednak eksploatacja na rynku polskim zwraca\u0142a mu koszty produkcji<\/a>[42]<\/a>. R\u00f3\u017cnica czasu pomi\u0119dzy polsk\u0105 a ameryka\u0144sk\u0105 premier\u0105 wynosi\u0142a w przypadku pierwszych trzech film\u00f3w trzy miesi\u0105ce, a p\u00f3\u0142 roku w przypadku Listu do matki<\/i>. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 J\u00f3zefa Greena na rynku ameryka\u0144skim wyr\u00f3\u017cnia\u0142a go na tle innych producent\u00f3w filmowych w Polsce \u2013 wyprodukowane tu filmy nie go\u015bci\u0142y cz\u0119sto na ameryka\u0144skich ekranach. W 1936 roku stanowi\u0142y zaledwie 2,25 procent importowanych film\u00f3w zagranicznych<\/a>[43]<\/a>.<\/p>\n Green dokona\u0142 tak\u017ce swoistej rewolucji w ameryka\u0144skiej eksploatacji film\u00f3w w j\u0119zyku jidysz. Do premiery Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/i> filmy \u017cydowskie z zasady prezentowane by\u0142y w kinach specjalizuj\u0105cych si\u0119 w repertuarze \u201eetnicznym\u201d \u2013 znajduj\u0105cych si\u0119 w rejonach zamieszkiwanych przez mniejszo\u015bci. Tymczasem Green wybra\u0142 nowojorskie kino Ambasador znajduj\u0105ce si\u0119 w samym centrum dzielnicy teatralnej na Broadwayu<\/a>[44]<\/a>. By\u0142 to pierwszy film w j\u0119zyku jidysz wy\u015bwietlany w tej dzielnicy. Film, pocz\u0105tkowo zakontraktowany na dwa tygodnie<\/a>[45]<\/a>, z powodzeniem utrzymywa\u0142 si\u0119 na ekranie przez sze\u015b\u0107<\/a>[46]<\/a>. Wszystkie filmy Greena odnosi\u0142y sukcesy na ekranach ameryka\u0144skich, podobnie jak w Polsce, ciesz\u0105c si\u0119 powodzeniem zar\u00f3wno w\u015br\u00f3d widowni, jak i krytyk\u00f3w. Wy\u015bwietlane by\u0142y nast\u0119pnie na ca\u0142ym \u015bwiecie \u2013 wsz\u0119dzie tam, gdzie znajdowa\u0142y si\u0119 \u017cydowskie diaspory.<\/p>\n J\u00f3zef Green mia\u0142 plany, kt\u00f3re przekre\u015bli\u0142 wybuch II wojny \u015bwiatowej. Mia\u0142 wiele pomys\u0142\u00f3w na filmy w j\u0119zyku jidysz, mi\u0119dzy innymi na musical Grine Felder<\/i> \u2013 na podstawie dramatu Peretza Hirschbeina i jego filmowej adaptacji ameryka\u0144skiej<\/a>[47]<\/a>. Zosta\u0142 te\u017c poproszony przez polskie Ministerstwo Kultury<\/a>[48]<\/a> o nakr\u0119cenie filmu w j\u0119zyku polskim, kt\u00f3ry mia\u0142by potencja\u0142 eksploatacyjny r\u00f3wnie\u017c za oceanem. Wcze\u015bniej Green prze\u017cy\u0142 jedynie malutki epizod w kinie polskoj\u0119zycznym jako konsultant przy Panu Tadeuszu<\/i> (1928) Ryszarda Ordy\u0144skiego. Producent naby\u0142 zatem prawa do ekranizacji bestsellerowej powie\u015bci Dzikuska<\/i> Ireny Zarzyckiej<\/a>[49]<\/a>. Wojna uniemo\u017cliwi\u0142a te plany, a w jej efekcie \u015brodkowoeuropejski \u015bwiat \u017byd\u00f3w uleg\u0142 unicestwieniu. Po 1939 roku J\u00f3zef Green nie wyprodukowa\u0142 ju\u017c \u017cadnego filmu. Po wojnie nie wr\u00f3ci\u0142 do Polski, cho\u0107 powr\u00f3ci\u0142 do zawodowych korzeni. Jego firma Globe Pictures zajmowa\u0142a si\u0119 dystrybucj\u0105 zagranicznych film\u00f3w na rynku ameryka\u0144skim<\/a>[50]<\/a>. Zmar\u0142 w 1996 roku, do ko\u0144ca \u017cycia b\u0119d\u0105c bardzo dumnym z czterech film\u00f3w, kt\u00f3re wyprodukowa\u0142 <\/a>[51]<\/a>.<\/p>\n Gdy we wrze\u015bniu 1939 roku na ameryka\u0144skich ekranach go\u015bci\u0142o ostatnie z wyprodukowanych przez Green-Film dzie\u0142, Polska pr\u00f3bowa\u0142a odeprze\u0107 inwazj\u0119 wojsk niemieckich. \u015awiat, kt\u00f3ry swoim kolorem zachwyci\u0142 przed laty i zainspirowa\u0142 J\u00f3zefa Greena do utrwalenia go na ta\u015bmie filmowej, zosta\u0142 bezpowrotnie zniszczony. Filmy wyprodukowane przez niego stanowi\u0105 jednak bezcenn\u0105 pami\u0105tk\u0119 \u017cydowskiego \u017cycia, kt\u00f3re kwit\u0142o na terenach II Rzeczypospolitej. S\u0105 tak\u017ce \u015bwiadectwem pracy cz\u0142owieka niezwyk\u0142ego \u2013 ich producenta, re\u017cysera i dystrybutora, kt\u00f3ry doskonale zarz\u0105dza\u0142 zar\u00f3wno finansow\u0105, jak i artystyczn\u0105 stron\u0105 produkcji. By\u0142 g\u0142\u00f3wnym tw\u00f3rc\u0105 swoich czterech film\u00f3w \u2013 od prac nad scenariuszem i obsad\u0105 przez re\u017cyseri\u0119 po planowanie promocji i dystrybucji. Stworzy\u0142 wyj\u0105tkowy system produkcji, z za\u0142o\u017cenia \u0142\u0105cz\u0105cej rynek polski i ameryka\u0144ski; w tym celu zatrudnia\u0142 zagranicznych aktor\u00f3w i tw\u00f3rc\u00f3w, a fabu\u0142y konstruowa\u0142 tak, by by\u0142y interesuj\u0105ce zar\u00f3wno dla widowni europejskiej, jak i ameryka\u0144skiej \u2013 \u017cydowskiej oraz nie\u017cydowskiej. Dzi\u0119ki temu J\u00f3zef Green odni\u00f3s\u0142 sukces, jakiego nie uda\u0142o si\u0119 powt\u00f3rzy\u0107 nikomu w historii polskiej kinematografii.<\/p>\n <\/a>[1] Ch. Pavner, Joseph Green. The Visionary of The Golden Age<\/i>, [w:] When Joseph Met Molly. Reader on Yiddish Films<\/i>, red. S. Paskin, Five Leaves Publications, Nottingham 1999. Wszystkie t\u0142umaczenia w artykule \u2013 A.W. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[2] J. Hoberman, Bridge of Light. Yiddish <\/i>F<\/i>ilm between <\/i>T<\/i>wo <\/i>W<\/i>orlds<\/i>, <\/i>Museum of Modern Art \u2013 Schocken Books, New York 1991, s. 236.\u2028 [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[3] R. Elliott, Joseph Green. Preserving <\/i>t<\/i>he Polish Shtetl On Film<\/i>, \u201eBaltimore Jewish Times\u201d 1985, nr 22 (November).\u2028 [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[4] G. Wigoder, Wywiad z J\u00f3zefem Greenem<\/i>, The Hebrew University of Jerusalem, Oral History Division, 1979. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[5] J. Hoberman, dz. cyt., s. 236.\u2028 [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[6] Tam\u017ce, s. 237 (w wywiadzie udzielonym Goldmanowi podaje 125 USD; por. E.A. Goldman, Visions, Images and Dreams. Yiddish Film Past and Present,<\/i> Holmes and Meier Publishers, Teaneck 2011, s. 173). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[7] Tam\u017ce.\u2028 [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[8] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[9] J.N. Goldberg, Laughter through Tears. The Yiddish Cinema<\/i>, Associated University Presses \u2013 Fairleigh Dickinson University Press, London\u2013Madison 1983, s.104\u2013105. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[10] Materia\u0142y reklamowe Green-Filmu<\/i>, \u201eFilm\u201d 1936, nr 17, s. 17. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[11] E. Zajic\u030cek, Zarys historii gospodarczej kinematografii polskiej. Kinematografia wolnorynkowa w latach 1896\u20131939, t. 1<\/i>, PWSFTviT, \u0141\u00f3d\u017a 2008, s. 36.\u2028 [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[12] Tam\u017ce, s. 337. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[13] \u201eNowy Dziennik\u201d 1936, nr 105, s. 12. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[14] E.A. Goldman, dz. cyt., s. 185. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[15] Wywiad udzielony w filmie dokumentalnym The Yiddish Cinema<\/i>, re\u017c. Rich Pontius, USA 1991. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[16] \u201eLiterarisze Bleter\u201d 1936, nr 39, s. 91. Cyt. za: N. Gross, Film \u017cydowski w Polsce<\/i>, Rabid, Krak\u00f3w 2002, s. 75.\u2028 [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[17] The Yiddish Cinema<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[18] M. Picon, Fiddling in Old Kazmierz, <\/i>\u201eThe New York Times\u201d 1937, nr 10, s. 5.\u2028 [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[19] G. Wigoder, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[20] J.N. Goldberg,\u2028dz. cyt., s. 106. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[21] M. Picon, dz. cyt., s. 5. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[22] E.A. Goldman, dz. cyt., s. 184. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[23] Mo\u017cliwo\u015bci filmu polskiego w U.S.A. Rozmowa z dyr. <\/i>J\u00f3zefem Greenem, <\/i>\u201eFilm\u201d 1936, nr 16, s. 4. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[24] S. Blumenfeld, Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry chcia\u0142 by\u0107 ksi\u0119ciem, <\/i>t\u0142um. M. \u017burowska, \u015awiat Ksi\u0105\u017cki, Warszawa 2008, s. 49.\u2028 [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[25] O. Soba\u0144ski, Wi\u0119cej ni\u017c fascynacja, <\/i>\u201eFilm\u201d 1988, nr 27, s. 17.\u2028 [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/4.2016\/1-F-2887-2-1500x.jpg\")
<\/p>\n\n
![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/4.2016\/1-F-2887-1-1500x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/4.2016\/1-F-2883-3-1500x.jpg\")
<\/p>\n
<\/p>\n
\n