{"id":174,"date":"2016-04-03T00:00:00","date_gmt":"2016-04-02T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2016\/04\/03\/aleksandra-slaska-nie-tylko-zimna-krolowa\/"},"modified":"2021-06-25T14:33:53","modified_gmt":"2021-06-25T13:33:53","slug":"aleksandra-slaska-nie-tylko-zimna-krolowa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/aleksandra-slaska-nie-tylko-zimna-krolowa\/","title":{"rendered":"Aleksandra \u015al\u0105ska \u2013 nie tylko \u201ezimna\u201d kr\u00f3lowa"},"content":{"rendered":"

<\/strong><\/p>\n

Aleksandra \u015al\u0105ska, fot. Edward Hartwig, \u017ar\u00f3d\u0142o: Narodowe Archiwum Cyfrowe <\/span><\/p>\n

No, to b\u0119dziesz \u015al\u0105ska. To lepsze na afisz<\/a><\/i>[1]<\/a> \u2013 takie s\u0142owa od swojego profesora, Wies\u0142awa G\u00f3reckiego, us\u0142ysza\u0142a 21-letnia adeptka sztuki aktorskiej. Aleksandra W\u0105sik, c\u00f3rka Edmunda i Heleny W\u0105sik\u00f3w, <\/i>przyby\u0142a do krakowskiej Szko\u0142y Dramatycznej przy Teatrze im. S\u0142owackiego prosto z Katowic, swojego rodzinnego miasta. Przyj\u0119ty w 1946 roku pseudonim artystyczny pasowa\u0142 do niej jak ula\u0142. Przez lata nazwisko \u015al\u0105ska kojarzy\u0142o si\u0119 z wysokim poziomem aktorstwa, pocz\u0105wszy od teatru, przez s\u0142uchowiska radiowe i dubbing, po film i telewizj\u0119. Jednak, jak wielu innych koleg\u00f3w po fachu, niezale\u017cnie od czas\u00f3w, w jakich przysz\u0142o im pracowa\u0107, uto\u017csamiana by\u0142a (i wci\u0105\u017c jest) z pewnymi typami r\u00f3l. W jej przypadku by\u0142y to Niemki oraz arystokratki. Przy szerokim wachlarzu skrajnie odmiennych kreacji taka stereotypizacja mo\u017ce budzi\u0107 zdziwienie, poniewa\u017c ju\u017c sam wykaz adaptacji z udzia\u0142em \u015al\u0105skiej ka\u017ce pochyli\u0107 si\u0119 d\u0142u\u017cej nad jej osi\u0105gni\u0119ciami oraz sk\u0142ania po ponownego zdefiniowania \u017ar\u00f3de\u0142 fenomenu aktorki. Mimo \u017ce uderza tu r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 kreacji z repertuaru klasycznego i wsp\u00f3\u0142czesnego, to niemal wszystkie one maj\u0105 jeden wsp\u00f3lny mianownik, stanowi\u0105cy kryterium wyboru tej, a nie innej roli. Postacie \u015al\u0105skiej charakteryzuje swoista z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 psychologiczna, umo\u017cliwiaj\u0105ca wykonawcy stworzenie pe\u0142nowymiarowej, niejednoznacznej postaci. Niezale\u017cnie od tego, czy by\u0142a to rola pierwszo- czy drugoplanowa, \u015al\u0105ska dokonywa\u0142a przed odbiorcami pog\u0142\u0119bionej wiwisekcji natury kobiecej, prezentuj\u0105c przy tym odmienne typy kobieco\u015bci \u2013 uwik\u0142ane w rozmaite uwarunkowania spo\u0142eczne lub historyczne. Warto w tym kontek\u015bcie zastanowi\u0107 si\u0119, dlaczego w \u015bwiadomo\u015bci widz\u00f3w \u015al\u0105ska jawi\u0142a si\u0119 jako zimna, nieprzyst\u0119pna i wynios\u0142a kobieta.<\/p>\n

Aby m\u00f3wi\u0107 o ca\u0142okszta\u0142cie dokona\u0144 danego wykonawcy, niezb\u0119dne zdaje si\u0119 zbadanie jego artystycznych korzeni. W przypadku \u015al\u0105skiej owe pocz\u0105tki mia\u0142y niebagatelne znaczenie dla rozwoju drogi zawodowej i podejmowanych przez ni\u0105 wybor\u00f3w. Je\u015bli aktorsko dorasta si\u0119 pod okiem tak wielkich osobowo\u015bci, jak Juliusz Osterwa, Aleksander Zelwerowicz, Ludwik Solski, Zofia Jaroszewska czy Karol Frycz, nie spos\u00f3b nie nasi\u0105kn\u0105\u0107 ich ideami oraz stosunkiem do sztuki aktorskiej. Od swoich mistrz\u00f3w \u015al\u0105ska przej\u0119\u0142a i kultywowa\u0142a do ko\u0144ca \u017cycia etos pracy, sprowadzaj\u0105cy si\u0119 do ca\u0142kowitego oddania teatrowi oraz rzetelnego opracowywania ka\u017cdej roli. Szczeg\u00f3ln\u0105 estym\u0105 darzy\u0142a zw\u0142aszcza Osterw\u0119 \u2013 by\u0142a jego ostatni\u0105 uczennic\u0105, nie tylko podpatrywa\u0142a rzemios\u0142o tw\u00f3rcy Reduty, ale tak\u017ce by\u0142a \u015bwiadkiem spalania si\u0119 na scenie \u015bmiertelnie ju\u017c chorego, do\u017cywaj\u0105cego swych ostatnich dni aktora. Podziwowi dla jego po\u015bwi\u0119cenia towarzyszy\u0142a wdzi\u0119czno\u015b\u0107, jak\u0105 sobie zaskarbi\u0142 podczas przygotowa\u0144 do Fantazego <\/i>(1946) <\/i>wed\u0142ug dramatu Juliusza S\u0142owackiego. \u015al\u0105ska w roli Stelki partnerowa\u0142a w\u00f3wczas Osterwie wcielaj\u0105cemu si\u0119 w tytu\u0142owego bohatera. W pami\u0119\u0107 zapad\u0142a jej zw\u0142aszcza pierwsza pr\u00f3ba sytuacyjna, kiedy ustawia\u0142 scen\u0119 z ni\u0105 i Zdzis\u0142awem Mro\u017cewskim. Ogarniaj\u0105ce j\u0105 emocje por\u00f3wnywa\u0142a do stanu bliskiego hipnozie, wywo\u0142anego emanuj\u0105cym od Osterwy czarem. Po wielu latach aktorka takimi s\u0142owami przywo\u0142ywa\u0142a moment, kiedy mistrz pom\u00f3g\u0142 jej zrozumie\u0107 odtwarzan\u0105 posta\u0107: Nic wtedy nie umia\u0142am. Czu\u0142am si\u0119 bezradna. Pami\u0119tam pr\u00f3b\u0119. Podszed\u0142 Osterwa i powiedzia\u0142: \u201eChod\u017a. Ja b\u0119d\u0119 ci\u0119 prowadzi\u0107 po scenie\u201d. Do dzi\u015b nie pojmuj\u0119, co si\u0119 wtedy sta\u0142o. Chodz\u0105c za nim, zacz\u0119\u0142am nagle rozumie\u0107, kim ta Stelka jest i co ja mam z ni\u0105 robi\u0107. On mnie zaczarowa\u0142<\/a><\/i>[2]<\/a>. \u015al\u0105ska darzy\u0142a Osterw\u0119 szacunkiem, uwa\u017caj\u0105c go za wysokiej klasy rzemie\u015blnika teatru, dla kt\u00f3rego sztuka oznacza ofiarno\u015b\u0107 oraz dyscyplin\u0119 pracy.<\/p>\n

Pochlebne recenzje po inscenizacji Fantazego<\/i>, podobnie jak pozosta\u0142e kreacje na deskach Miejskich Teatr\u00f3w Dramatycznych<\/a>[3]<\/a>, stanowi\u0142y zapowied\u017a rozwoju nowego aktorskiego talentu. Zreszt\u0105 c\u00f3rka Edmunda W\u0105sika szybko da\u0142a si\u0119 pozna\u0107 jako uzdolniona artystka \u2013 jeszcze na studiach debiutowa\u0142a w roli R\u00f3zi w Bartoszu G\u0142owackim <\/i>Wandy Wasilewskiej. Kreacja ta nie umkn\u0119\u0142a uwagi krakowskiej krytyki, jednog\u0142o\u015bnie orzekaj\u0105cej, \u017ce objawi\u0142 si\u0119 nowy, \u015bwietny, pe\u0142ny talent, narodzi\u0142a si\u0119 aktorka, kt\u00f3ra ju\u017c t\u0105 pierwsz\u0105 rol\u0105 stan\u0119\u0142a mocno na scenie i kt\u00f3rej przeznaczeniem jest doda\u0107 tej scenie m\u0142odzie\u0144czego i fascynuj\u0105cego blasku<\/a><\/i>[4]<\/a>.<\/i> Co ciekawe, by\u0142 to w pewnym sensie start przypadkowy, gdy\u017c m\u0142oda studentka pe\u0142ni\u0142a zast\u0119pstwo za starsz\u0105 kole\u017cank\u0119. \u015al\u0105ska, wraz z debiutuj\u0105cymi mniej wi\u0119cej w tym samym czasie Tadeuszem \u0141omnickim, Halin\u0105 Miko\u0142ajsk\u0105 i Gustawem Holoubkiem, nale\u017ca\u0142a do aktor\u00f3w, z kt\u00f3rymi wi\u0105zano spore nadzieje. W drugiej po\u0142owie lat 40. polskie sceny, borykaj\u0105ce si\u0119 z problemami finansowymi, nie dysponowa\u0142y imponuj\u0105cym zapleczem, ale dla artyst\u00f3w \u2013 zw\u0142aszcza tych najm\u0142odszych \u2013 liczy\u0142 si\u0119 przede wszystkim rodz\u0105cy si\u0119 ferment tw\u00f3rczy. Funkcjonowali oni w atmosferze sprzyjaj\u0105cej rozwojowi talentu. \u015al\u0105ska ze swoj\u0105 oryginaln\u0105 urod\u0105, wewn\u0119trzn\u0105 powag\u0105 oraz powa\u017cnym podej\u015bciem do zawodu idealnie wpisywa\u0142a si\u0119 w oczekiwania stawiane adeptom sceny i srebrnego ekranu. Jako jedyna absolwentka Szko\u0142y Dramatycznej (rocznik 1947) otrzyma\u0142a etat w Teatrze im. S\u0142owackiego, gdzie gra\u0142a du\u017co i z powodzeniem. Jedn\u0105 z jej g\u0142o\u015bniejszych kreacji w tym czasie by\u0142a Amelia w Mazepie <\/i>(1949) w re\u017cyserii J\u00f3zefa Karbowskiego, w kt\u00f3rej partnerowa\u0142a Tadeuszowi \u0141omnickiemu graj\u0105cemu rol\u0119 tytu\u0142ow\u0105. Wspomina\u0142 on potem: Cz\u0119sto zastanawiali\u015bmy si\u0119 razem nad r\u00f3\u017cnymi scenami \u201eMazepy\u201d, udzielali\u015bmy sobie wzajemnie rad, razem pr\u00f3bowali\u015bmy poza godzinami pr\u00f3b w teatrze, poniewa\u017c by\u0142o to dla nas trudne zadanie i obydwoje chcieli\u015bmy je spe\u0142ni\u0107 jak najlepiej<\/i>.<\/a>[5]<\/a><\/p>\n

Dzi\u015b powszechne zdziwienie mo\u017ce budzi\u0107 fakt, i\u017c ch\u0119tnie obsadzano j\u0105 w rolach delikatnych panienek czy naiwnych podlotk\u00f3w. To nie tak dobrze znane oblicze artystki pozostaje w zdecydowanej kontrze do kreacji powierzanych jej po przenosinach do stolicy. Gra\u0142a mi\u0119dzy innymi Krysi\u0119 w Znajdzie<\/i> (wed\u0142ug Romana Niewiarowicza, re\u017c. J\u00f3zef Karbowski, 1946), Mariann\u0119 w \u015awi\u0119toszku <\/i>(wed\u0142ug Moliera, re\u017c. Karol Frycz, 1946), Zosi\u0119 w Weselu <\/i>(wed\u0142ug Stanis\u0142awa Wyspia\u0144skiego, re\u017c. Tadeusz Bia\u0142kowski, 1946), Helenk\u0119 w Panu Damazym <\/i>(wed\u0142ug Aleksandra Fredry, re\u017c. Wac\u0142aw Nowakowski, 1947) czy Zuzi\u0119 w Romansie <\/i>(wed\u0142ug Edwarda Sheldona, re\u017c. Roman Niewiarowicz, 1947). W tym w\u0142a\u015bnie czasie my\u015bla\u0142a o sobie jako o aktorce komediowej: Jednak<\/i>, niestety, nigdy nie mia\u0142am okazji wypr\u00f3bowa\u0107 swych si\u0142 na estradzie. \u017ba\u0142uj\u0119, bo kiedy\u015b mia\u0142am wielk\u0105 ochot\u0119 i na wieczorkach urz\u0105dzanych jeszcze podczas studi\u00f3w gra\u0142am kr\u00f3tkie kabaretowe black-outy<\/a><\/i>[6]<\/a>.<\/i><\/p>\n

<\/i><\/p>\n

Aleksandra \u015al\u0105ska w filmie Ostatni etap, <\/i>fot. Wojciech Urbanowicz, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Objawi\u0142a si\u0119 jako urzekaj\u0105ce, pi\u0119kne i wzruszaj\u0105ce zjawisko krakowskiego teatru<\/a><\/i>[7]<\/a>. <\/i>Nic zatem zaskakuj\u0105cego, \u017ce stosunkowo wcze\u015bnie upomnia\u0142 si\u0119 o ni\u0105 film. Ostatni etap <\/i>Wandy Jakubowskiej, opowiadaj\u0105cy o losie wi\u0119\u017aniarek obozu koncentracyjnego w O\u015bwi\u0119cimiu, okaza\u0142 si\u0119 punktem prze\u0142omowym w jej drodze artystycznej. Bior\u0105c pod uwag\u0119 wcze\u015bniejszy repertuar, rola bezwzgl\u0119dnej Oberaufseherin by\u0142a wy\u0142omem, pozwalaj\u0105cym wyj\u015b\u0107 \u015al\u0105skiej poza dotychczasowe emploi oraz si\u0119ga\u0107 po odmienne \u015brodki wyrazu. Wychowanka Osterwy wykaza\u0142a si\u0119 nie lada odwag\u0105, wcielaj\u0105c si\u0119, zaledwie dwa lata po zako\u0144czeniu wojny, w posta\u0107 nadzorczyni obozu, wykonawczyni\u0119 dyrektyw nazistowskiego systemu. Gra\u0142a rol\u0119, kt\u00f3ra ju\u017c z za\u0142o\u017cenia powinna budzi\u0107 niech\u0119\u0107, je\u015bli nie odraz\u0119, co mog\u0142o k\u0142a\u015b\u0107 si\u0119 cieniem na jej aktorskim wizerunku. Wychodz\u0105c zwyci\u0119sko z tej pr\u00f3by, stworzy\u0142a posta\u0107 zaskakuj\u0105co wieloznaczn\u0105. Przyjecha\u0142a na plan Ostatniego etapu <\/i>z zamiarem zagrania jednej z wi\u0119\u017aniarek \u2013 tak\u0105 rol\u0119 przydzieli\u0142 jej asystent Jakubowskiej, Jan Rybkowski. A towarzysz\u0105ca jej Barbara Drapi\u0144ska mia\u0142a wcieli\u0107 si\u0119 w rol\u0119 nadzorczyni. Jakubowska podj\u0119\u0142a jednak inn\u0105 decyzj\u0119. Po spojrzeniu w zimne, lekko zezowate oko Ole\u0144ki <\/a><\/i>[8]<\/a>, ubraniu jej w esesma\u0144ski mundur i podaniu do r\u0105k pejcza wiedzia\u0142a, \u017ce musi zagra\u0107 Oberaufseherin.<\/p>\n

Przeobra\u017cenie si\u0119 w okrutn\u0105 Niemk\u0119 by\u0142o dla \u015al\u0105skiej skomplikowanym, wymagaj\u0105cym wysi\u0142ku zadaniem, jak r\u00f3wnie\u017c odkryciem swojej innej artystycznej natury. Opisywa\u0142a to do\u015bwiadczenie nast\u0119puj\u0105co: Przede wszystkim rola ta pozwoli\u0142a mi zda\u0107 sobie spraw\u0119 z tych mo\u017cliwo\u015bci w moim aktorstwie, kt\u00f3rych sama w sobie bym nawet nie podejrzewa\u0142a, a mianowicie, \u017ce mog\u0119 gra\u0107 kobiety zimne, twarde, o jakiej\u015b sporej sile wewn\u0119trznej. By\u0142y to dla mnie odkrycia nieoczekiwane i w rezultacie nawet niezupe\u0142nie przyjemne. Niezbyt ch\u0119tnie grywam ten rodzaj r\u00f3l, aczkolwiek wielokrotnie mi je proponowano<\/a><\/i>[9]<\/a>. Ostatni etap <\/i>okaza\u0142 si\u0119 preludium do szeregu r\u00f3l Niemek, zar\u00f3wno w teatrze, jak w filmie i radiu. A\u017c trzykrotnie wyst\u0119powa\u0142a w Niemcach <\/i>wed\u0142ug Leona Kruczkowskiego: jako Liesel na deskach Teatru Wsp\u00f3\u0142czesnego (1949) i jako Ruth w Teatrze Narodowym (1955) oraz w Teatrze Ateneum (1967). Za rol\u0119 Ingi w Pierwszym dniu wolno\u015bci <\/i>(1959, re\u017c. Erwin Axer) otrzyma\u0142a Nagrod\u0119 Pa\u0144stwow\u0105 II stopnia. D\u0142ugofalow\u0105 konsekwencj\u0105 udzia\u0142u w filmie Jakubowskiej by\u0142a nie tylko zdecydowana zmiana z l\u017cejszego teatralnego repertuaru na ostrzejszy, ale te\u017c rola w filmie Pasa\u017cerka<\/i> Andrzeja Munka<\/a>[10]<\/a>. W przypadku Lizy \u2013 cho\u0107 to posta\u0107 inna ni\u017c Oberaufseherin \u2013 \u015al\u0105ska zastosowa\u0142a zbli\u017cony klucz interpretacyjny, to znaczy unika\u0142a jednostronnego ukazania esesmanki jako pozbawionego ludzkich odruch\u00f3w cz\u0142owieka. Aktorka przemyci\u0142a ledwo uchwytne, lecz znacz\u0105ce, znamiona wra\u017cliwo\u015bci, cechy kobieco\u015bci, buduj\u0105c posta\u0107 opart\u0105 na kontrastach. Dzi\u0119ki takim niuansom widz jeszcze d\u0142ugo po seansie zastanawia\u0142 si\u0119 nad zagadkow\u0105 sympati\u0105 Lizy do wi\u0119\u017aniarki Marty. W kontek\u015bcie wszystkich r\u00f3l Niemek nie spos\u00f3b pomin\u0105\u0107 nie\u0142atwej do opanowania umiej\u0119tno\u015bci \u015al\u0105skiej, polegaj\u0105cej na ukazywaniu ich po ludzku, bez przejaskrawiania, bez odwo\u0142ywania si\u0119 do zabieg\u00f3w deformacyjnych. Jej dzia\u0142ania by\u0142y nakierowane bardziej w stron\u0119 objawiania ich prawdy wewn\u0119trznej, pr\u00f3b wy\u0142uskania z nich pierwiastk\u00f3w cz\u0142owiecze\u0144stwa \u2013 lecz bez intencji usprawiedliwiania. \u015al\u0105ska dociera\u0142a do j\u0105dra ciemno\u015bci tkwi\u0105cego w tych postaciach i wydobywa\u0142a je przed oczami widza. Sugestywno\u015b\u0107, z jak\u0105 portretowa\u0142a Niemki, w po\u0142\u0105czeniu z nordyckim typem urody, skutkowa\u0142a w\u015br\u00f3d odbiorc\u00f3w szybko wytworzonym przekonaniem, \u017ce jest specjalistk\u0105 od tego typu kobiet. Znajdowa\u0142o ono odzwierciedlenie w pytaniach zadawanych przez dziennikarzy. W jednym z wywiad\u00f3w \u015al\u0105ska stanowczo odnios\u0142a si\u0119 do tych uproszcze\u0144: Prosz\u0119 pana, spos\u00f3b poruszania tematu Niemek w aktorstwie troch\u0119 mnie irytuje. To nie jest poj\u0119cie zawodowe. My nie gramy narodowo\u015bci. W filmie odtwarza\u0142am dwie Niemki (\u2026) i by\u0142y one r\u00f3\u017cne, innymi \u015brodkami rysowane, w innych utworach nios\u0105cych inne przes\u0142anie. (\u2026) W p\u00f3\u017aniejszym okresie gra\u0142am Amerykanki, Francuzki, Rosjanki, wiele postaci z repertuaru skandynawskiego, a ka\u017cdy pyta o Niemki. Magia filmu?<\/a><\/i>[11]<\/p>\n

<\/p>\n

Aleksandra \u015al\u0105ska w filmie Pasa\u017cerka<\/i> Andrzeja Munka, fot. Florian Staszewski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Poza postaciami Niemek innym typem r\u00f3l, kt\u00f3re przez wiele lat wpisywa\u0142y si\u0119 w emploi aktorki, by\u0142y arystokratki i kr\u00f3lowe. Przylgn\u0119\u0142y one do jej wizerunku na tyle mocno, \u017ce sam\u0105 aktork\u0119 okre\u015blano mianem carycy. Na ekranie jawi\u0142a si\u0119 jako: Konstancja G\u0142adkowska w M\u0142odo\u015bci Chopina<\/i> (1952) Aleksandra Forda, Maria w Mansardzie<\/i> (1963) Konrada Na\u0142\u0119ckiego, Kr\u00f3lowa w Boles\u0142awie \u015amia\u0142ym <\/i>(1972) Witolda Lesiewicza, hrabina Maria Potocka w serialu Wojciecha Solarza Wielka mi\u0142o\u015b\u0107 Balzaka <\/i>(1973). Lista tych kreacji pozwala uzasadni\u0107 decyzj\u0119 Janusza Majewskiego o obsadzeniu jej w serialu Kr\u00f3lowa Bona <\/i>(1980). R\u00f3wnie\u017c tw\u00f3rcy teatralni ch\u0119tnie powierzali \u015al\u0105skiej tego rodzaju role. Wystarczy wspomnie\u0107 El\u017cbiet\u0119 de Valois w Don Carlosie <\/i>Schillera (1972, re\u017c. Maciej Prus), Caryc\u0119 Katarzyn\u0119 II w Polonezie <\/i>Sity (1980, re\u017c. Janusz Warmi\u0144ski), Gertrud\u0119 w Hamlecie <\/i>Szekspira <\/i>(1982, re\u017c. Janusz Warmi\u0144ski) czy wreszcie Madame de Montreuil w Madame de Sade <\/i>(1988) w re\u017cyserii samej aktorki. Szukaj\u0105c powodu, dla kt\u00f3rego oferowano \u015al\u0105skiej role arystokratek, wypada ponownie odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do jej urody. Jej cech\u0105 charakterystyczn\u0105 by\u0142a bia\u0142a, niemal\u017ce lodowata, powa\u017cna twarz. Wobec \u015al\u0105skiej uzasadnione zdaje si\u0119 przywo\u0142anie poj\u0119cia fotogeniczno\u015bci, tak uderzaj\u0105cej, zw\u0142aszcza w zbli\u017ceniach kamery telewizyjnej, \u017ce w nawi\u0105zaniu do jej kreacji pisano o \u015bwiat\u0142oczu\u0142ej zjawiskowo\u015bci<\/a><\/i>[12]<\/a>.<\/i> Dbaj\u0105c o to, czym obdarzy\u0142a j\u0105 natura, wystrzega\u0142a si\u0119 s\u0142o\u0144ca, a do wody na pla\u017cy wchodzi\u0142a z parasolk\u0105<\/a>[13]<\/a>. Uzupe\u0142nieniem tego jasnego oblicza by\u0142o intensywne spojrzenie szarych oczu, kt\u00f3re potrafi\u0142y z wynios\u0142o\u015bci\u0105 czy napi\u0119ciem lustrowa\u0107 interlokutora, a zarazem nieobce im by\u0142o przybieranie nami\u0119tnego i uwodzicielskiego wyrazu. Bia\u0142a twarz \u015al\u0105skiej bez opor\u00f3w poddawa\u0142a si\u0119 charakteryzacji, co wida\u0107 szczeg\u00f3lnie w serialu Majewskiego, gdzie portretuje si\u0119 Bon\u0119 na przestrzeni kilkudziesi\u0119ciu lat (od 24-letniej ksi\u0119\u017cniczki Bari po opuszczon\u0105 i zdradzon\u0105 kr\u00f3low\u0105 wdow\u0119). Poza nie do ko\u0144ca zale\u017cnymi od aktorki, czysto zewn\u0119trznymi atrybutami do r\u00f3l arystokratek predestynowa\u0142a j\u0105 trudna do wyuczenia umiej\u0119tno\u015b\u0107 panowania nad ka\u017cdym gestem. Wszystkie ruchy by\u0142y wy\u0107wiczone, zaplanowane, nie zostawia\u0142a miejsca na przypadek, dzi\u0119ki czemu za ka\u017cdym razem okazywa\u0142a si\u0119 wiarygodna w rolach wytwornych dam z ich specyficznym sposobem poruszania si\u0119<\/a>[14]<\/a>. Z opanowan\u0105 gestykulacj\u0105 \u015al\u0105skiej \u015bci\u015ble koresponduje zdolno\u015b\u0107 ogrywania rekwizytu, kt\u00f3ry w zale\u017cno\u015bci od sytuacji, b\u0119d\u0105c w bezpo\u015brednim zwi\u0105zku z postaci\u0105, zostaje przez ni\u0105 niejako o\u017cywiony i staje si\u0119 znacz\u0105cym elementem kreacji. Wypada przy tym wspomnie\u0107 o lekko\u015bci oraz naturalno\u015bci, z jak\u0105 nosi\u0142a kostiumy minionych epok, co jest nie lada wyzwaniem dla wsp\u00f3\u0142czesnej aktorki. Pos\u0142u\u017cmy si\u0119 tutaj relacj\u0105 Barbary Ptak, odpowiedzialnej za projekty stroj\u00f3w do Kr\u00f3lowej Bony<\/i>: Ubieranie Oli by\u0142o przyjemno\u015bci\u0105. A\u017c rado\u015b\u0107 by\u0142o patrze\u0107, jak kostium j\u0105 niesie. Gdy mia\u0142a na sobie str\u00f3j my\u015bliwski, jej ruchy stawa\u0142y si\u0119 swobodne, a sylwetka gi\u0119tka. A gdy wk\u0142ada\u0142a kr\u00f3lewski p\u0142aszcz, dos\u0142ownie sztywnia\u0142a, przybiera\u0142a majestatyczn\u0105 poz\u0119 w\u0142adczyni<\/i>.<\/a>[15]<\/a><\/p>\n

Scenariusz Haliny Auderskiej dostarcza\u0142 \u015al\u0105skiej obfitego materia\u0142u tekstowego, co otworzy\u0142o jej drzwi do prezentowania \u017cony Zygmunta Starego w rozmaitych odcieniach i kontrastowych barwach. Ale silnie zaznacza\u0142a sw\u0105 obecno\u015b\u0107 na ekranie r\u00f3wnie\u017c w mniej eksponowanych rolach, jak chocia\u017cby wspomniana Konstancja G\u0142adkowska, pierwsza mi\u0142o\u015b\u0107 Chopina. W Boles\u0142awie \u015amia\u0142ym<\/i> wygrywa uczucia kr\u00f3lowej najcz\u0119\u015bciej milczeniem, skrywaj\u0105c rzeczywiste emocje pod os\u0142on\u0105 ch\u0142odu i opanowania. Dla wielu \u015al\u0105ska stopi\u0142a si\u0119 niejako z osobowo\u015bciami arystokratycznych kobiet, kt\u00f3re obok przywo\u0142ywanych Niemek pozostawi\u0142y wyra\u017ane pi\u0119tno na jej artystycznym wizerunku.<\/p>\n

Tymczasem przegl\u0105d filmografii i jej scenicznego dorobku wskazuje na znacznie bardziej wszechstronne mo\u017cliwo\u015bci. Dwa lata po premierze Ostatniego etapu <\/i>zagra\u0142a <\/i>Basi\u0119 w Domu na pustkowiu <\/i>(1950) <\/i>Rybkowskiego, wra\u017cliw\u0105 dziewczyn\u0119, kt\u00f3ra zakochana w zbieg\u0142ym wi\u0119\u017aniu, anga\u017cuje si\u0119 w dzia\u0142ania konspiracyjne. Mimo \u017ce rola ta znajdowa\u0142a si\u0119 na przeciwleg\u0142ym biegunie wobec kreacji Oberaufseherin i umo\u017cliwia\u0142a si\u0119ganie po odmienne \u015brodki artystycznego wyrazu, \u015al\u0105ska krytycznie odnosi\u0142a si\u0119 do ca\u0142ego obrazu, kt\u00f3rego ide\u0119 wypaczy\u0142y wt\u0142aczane na si\u0142\u0119 pierwiastki realizmu socjalistycznego: (\u2026) film mia\u0142 kilkana\u015bcie przer\u00f3bek, a z uroczego scenariusza pi\u00f3ra Jaros\u0142awa Iwaszkiewicza (\u2026) usuwano bezlito\u015bnie wszystko, co by\u0142o otoczone jak\u0105kolwiek mgie\u0142k\u0105 sentymentu i uroku. Walczono bezwzgl\u0119dnie z \u201edrobnomieszcza\u0144skimi tkliwo\u015bciami\u201d. (\u2026) Usuwano tak\u017ce wszystko, co mia\u0142o jaki\u015b zwi\u0105zek ze z\u0142ym (w poj\u0119ciu pan\u00f3w od \u201esoc-re\u201d) patriotyzmem. Mi\u0119dzy innymi wyci\u0119to ogromn\u0105, \u015bwietnie zrobion\u0105 sekwencj\u0119 Powstania Warszawskiego<\/a><\/i>[16]<\/a>.<\/i> W kr\u0105g film\u00f3w podporz\u0105dkowanych doktrynie socrealistycznej wpisuje si\u0119 te\u017c obraz Rybkowskiego Autobus odje\u017cd\u017ca 6.20<\/i>. <\/i>Bohaterka \u015al\u0105skiej z lekcewa\u017conej przez m\u0119\u017ca fryzjerki staje si\u0119 niezale\u017cn\u0105, pewn\u0105 siebie spawaczk\u0105, przodownic\u0105 pracy. Niemniej koncentruj\u0105c si\u0119 na warstwie psychologicznej, \u015al\u0105ska zdo\u0142a\u0142a subtelnymi barwami odmalowa\u0107 przemian\u0119 Krystyny, dzi\u0119ki czemu film nabra\u0142 g\u0142\u0119bi i r\u00f3\u017cni si\u0119 od zwyk\u0142ych produkcyjniak\u00f3w. Szerokim echem odbi\u0142a si\u0119 rola Hani w Pi\u0105tce z ulicy Barskiej, <\/i>za kt\u00f3r\u0105 aktorka otrzyma\u0142a wyr\u00f3\u017cnienie na festiwalu w Cannes. Specjalnie z my\u015bl\u0105 o niej scenarzy\u015bci \u2013 w stosunku do pierwowzoru literackiego \u2013 znacznie rozbudowali jej posta\u0107. A zagraniczni recenzenci uznali jej sceny z Tadeuszem Janczarem za najbardziej interesuj\u0105ce<\/a>[17]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

Gustaw Holoubek i Aleksandra \u015al\u0105ska w filmie P\u0119tla<\/em>, fot. Wies\u0142aw Pyda, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN <\/span><\/p>\n

Na uwag\u0119 zas\u0142uguj\u0105 jej role w kameralnych dramatach psychologicznych, P\u0119tli <\/i>(1958) <\/i>Wojciecha Jerzego Hasa czy Spotkaniu w bajce <\/i>(1962) Rybkowskiego. U Hasa pojawia si\u0119 zaledwie na chwil\u0119, lecz z tej kr\u00f3tkiej obecno\u015bci u boku walcz\u0105cego z na\u0142ogiem Kuby (Gustaw Holoubek) bije malowana stonowanymi barwami rozpacz i bezradno\u015b\u0107. Na tym mi\u0119dzy innymi polega\u0142a si\u0142a oddzia\u0142ywania aktorstwa \u015al\u0105skiej \u2013 nie potrzebowa\u0142a sta\u0142ej bytno\u015bci na ekranie, by przekaza\u0107 widzom prawd\u0119 i wykreowa\u0107 posta\u0107 sk\u0142aniaj\u0105c\u0105 do refleksji. Natomiast w filmie Rybkowskiego jako Teresa wraz z Gustawem Holoubkiem (Pawe\u0142)  oraz Andrzejem \u0141apickim (Wiktor) tworzy intryguj\u0105cy tr\u00f3jk\u0105t mi\u0142osny, w aurze intymnego nastroju oddaj\u0105cy charakter skomplikowanych relacji mi\u0119dzyludzkich. Uderzaj\u0105 sw\u0105 prostot\u0105, a zarazem pog\u0142\u0119bion\u0105 warstw\u0105 psychologiczn\u0105 filmy telewizyjne: Czarna suknia <\/i>(1967) Majewskiego oraz Wyspy szcz\u0119\u015bliwe <\/i>(1972) Stanis\u0142awa Brejdyganta. Duet Ida Kami\u0144ska \u2013 Aleksandra \u015al\u0105ska ukazuje destrukcyjne dzia\u0142anie narastaj\u0105cej spirali k\u0142amstw, kt\u00f3rych intencje, osadzone w powojennej rzeczywisto\u015bci, wynikaj\u0105 z troski o drugiego cz\u0142owieka. Natomiast w parze z Holoubkiem aktorka przedstawia drobny urywek z \u017cycia pogr\u0105\u017conego w marazmie ma\u0142\u017ce\u0144stwa, kt\u00f3rego poza mieszkaniem i stabilizacj\u0105 \u017cyciow\u0105 nie \u0142\u0105czy ju\u017c nic. Z beznami\u0119tnych rozm\u00f3w doktora i jego \u017cony bije rozczarowanie wsp\u00f3ln\u0105 egzystencj\u0105, utracone nadzieje oraz niemo\u017cno\u015b\u0107 odnalezienia szcz\u0119\u015bcia we wzajemnych stosunkach. Widzom srebrnego ekranu \u015al\u0105ska da\u0142a si\u0119 pozna\u0107 w jeszcze innej ods\u0142onie, z lekkim rysem komediowym \u2013 mowa o obrazie Aleksandra \u015acibora-Rylskiego Ich dzie\u0144 powszedni <\/i>(1962). Ponownie mamy tu do czynienia z uczuciowym tr\u00f3jk\u0105tem (tym razem w wykonaniu \u015al\u0105skiej, Zbigniewa Cybulskiego oraz Poli Raksy), ale odmiennej natury. Atmosfer\u0119 ma\u0142omiasteczkowej nostalgii, podszytej tragicznymi do\u015bwiadczeniami wojennymi, zast\u0119puje mocno osadzony w realiach wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, z pewnym dystansem i ironi\u0105 potraktowany obraz ma\u0142\u017ce\u0144skiej zdrady. Nitka w wykonaniu \u015al\u0105skiej, kobieta oszukiwana przez m\u0119\u017ca, mo\u017ce zaskakiwa\u0107 spokojem, z jakim pr\u00f3buje odnale\u017a\u0107 si\u0119 w zaistnia\u0142ej sytuacji. Lecz jest to spok\u00f3j pozorny, pod mask\u0105 oboj\u0119tno\u015bci, opanowania i momentami k\u0105\u015bliwego humoru taj\u0105cy prawdziwe uczucia bohaterki. Cho\u0107 widz\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli okazj\u0119 obserwowa\u0107 aktork\u0119 na deskach teatralnych, taka interpretacja zapewne nie dziwi\u0142a \u2013 by\u0142a to bowiem strategia znamienna dla wielu jej scenicznych wciele\u0144. Jednak, jak wynika z relacji aktorki, praca na planie kosztowa\u0142a j\u0105 sporo wysi\u0142ku: A wi\u0119c temat obyczajowy, bohaterka tzw. \u017cyciowa, a ca\u0142o\u015b\u0107 w konsekwencji okaza\u0142a si\u0119 niezwykle trudna do zrealizowania, mimo \u017ce w moje r\u00f3wie\u015bniczki wciela\u0142am si\u0119 nieraz. Trudna, poniewa\u017c ca\u0142y czas zdawa\u0142am sobie spraw\u0119 z ogromnej ci\u0105\u017c\u0105cej na mnie odpowiedzialno\u015bci. Ka\u017cdy z nas doskonale zna takie kobiety i widz, patrz\u0105c na ekran, nieustannie konfrontuje je z w\u0142asn\u0105 praktyk\u0105, z w\u0142asnymi wyobra\u017ceniami. Nieprawd\u0119 jest wykry\u0107 \u0142atwiej: najmniejszy fa\u0142sz staje si\u0119 potwornym zgrzytem. Doprawdy praca nad tak\u0105 rol\u0105 jest ogromnie m\u0119cz\u0105ca, \u017cmudna i w ko\u0144cu nie najwdzi\u0119czniejsza. (\u2026) A przecie\u017c tego typu produkcja filmowa \u2013 wsp\u00f3\u0142czesne dramaty obyczajowe czy nawet melodramaty \u2013 odpowiada na bardzo \u017cywotne zapotrzebowanie spo\u0142eczne. (\u2026) St\u0105d moja wr\u0119cz wyj\u0105tkowa trema<\/a><\/i>[18]<\/a>.<\/p>\n

Aleksandra \u015al\u0105ska by\u0142a jedn\u0105 z najbardziej aktywnych aktorek filmowych powojennego dwudziestolecia. W po\u0142owie lat 60. mia\u0142a za sob\u0105 udzia\u0142 w a\u017c 15 produkcjach. Potem \u2013 w zasadzie do ko\u0144ca \u017cycia \u2013 go\u015bci\u0142a na ekranie coraz rzadziej, pracuj\u0105c w warszawskim Teatrze Ateneum. Jakie by\u0142y przyczyny wieloletniej nieobecno\u015bci aktorki w krajobrazie polskiej kinematografii? Po pierwsze, \u00f3wczesne kino nie mia\u0142o jej wiele do zaoferowania. Propozycje, owszem, pojawia\u0142y si\u0119, ale \u015al\u0105ska starannie je selekcjonowa\u0142a, przyjmuj\u0105c tylko te, kt\u00f3re stanowi\u0142y frapuj\u0105cy pod wzgl\u0119dem interpretacyjnym materia\u0142. Swym zainteresowaniem obdarza\u0142a bohaterki wieloznaczne pod wzgl\u0119dem charakterologicznym, wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce si\u0119 bogatym wn\u0119trzem, skrywaj\u0105ce tajemnic\u0119 i co najwa\u017cniejsze, zmuszaj\u0105ce j\u0105 do ci\u0105g\u0142ego doskonalenia aktorskiego rzemios\u0142a. \u015al\u0105ska otwarcie przyznawa\u0142a, \u017ce z biegiem lat sta\u0142a si\u0119 bardziej wybredna, a wi\u0105za\u0142o si\u0119 to z pragnieniem portretowania kobiet pe\u0142nowymiarowych. Kino nie by\u0142o w stanie sprosta\u0107 tym wymaganiom, o czym m\u00f3wi\u0142a ju\u017c w 1964 roku: (\u2026) nie mia\u0142am szcz\u0119\u015bcia do kobiet ciekawych psychologicznie, nieokre\u015blonych zbyt jednoznacznie, nios\u0105cych mo\u017cliwo\u015b\u0107 stworzenia wielkiej kreacji. Wyj\u0105tek stanowi \u201ePasa\u017cerka\u201d, kt\u00f3ra zafrapowa\u0142a mnie przede wszystkim cz\u0119\u015bci\u0105 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 (\u2026)<\/a><\/i>[19]<\/a>.<\/i><\/p>\n

<\/i><\/p>\n

Aleksandra \u015al\u0105ska w filmie Pasa\u017cerka<\/i> <\/i>Andrzeja Munka, fot. Florian Staszewski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Aktorka nie ukrywa\u0142a te\u017c, \u017ce po \u015bmierci Andrzeja Munka odesz\u0142a jej ochota do wyst\u0119p\u00f3w w filmie<\/a>[20]<\/a>. Ceni\u0142a bardzo jego spos\u00f3b pracy z aktorem \u2013 dawa\u0142 jej do zrozumienia, \u017ce docenia jej prac\u0119. Ona z kolei ufa\u0142a w s\u0142uszno\u015b\u0107 tego, czego od niej oczekiwa\u0142, poniewa\u017c wierzy\u0142a, \u017ce to r\u00f3wnie\u017c jej jest potrzebne. Ten specyficzny typ wsp\u00f3\u0142porozumienia trudno by\u0142o powt\u00f3rzy\u0107 w innej konfiguracji i warunkach. Stan ten trwa\u0142 do 1980 roku, kiedy objawi\u0142a si\u0119 widzom w roli Bony Sforzy. Po latach s\u0142ycha\u0107 by\u0142o g\u0142osy, \u017ce szkoda by\u0142o talentu i potencja\u0142u \u015al\u0105skiej dla kina. To, czego nie dawa\u0142 jej film, odnajdywa\u0142a w teatrze, kt\u00f3ry dla artystki kszta\u0142conej przez mistrz\u00f3w sceny by\u0142 absolutn\u0105 baz\u0105, najwa\u017cniejsz\u0105 dziedzin\u0105 sztuki aktorskiej. Film, telewizj\u0119 i radio traktowa\u0142a jako dodatki stwarzaj\u0105ce okazje do wzbogacania warsztatu, ale by\u0142a przekonana, \u017ce tylko w Ateneum mia\u0142a szans\u0119 pokaza\u0107 ca\u0142e spektrum swych artystycznych mo\u017cliwo\u015bci. By\u0142a nie tylko gwiazd\u0105 tej sceny, obsadzan\u0105 w tzw. wielkim repertuarze, ale tak\u017ce dyrektorow\u0105. Dyskretnie, niejako z ukrycia rz\u0105dzi\u0142a teatrem u boku m\u0119\u017ca Janusza Warmi\u0144skiego, s\u0142uchaj\u0105cego jej rad, cho\u0107 potrafi\u0105cego r\u00f3wnie\u017c postawi\u0107 na swoim. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce mia\u0142a realny wp\u0142yw na profil artystyczny, kszta\u0142t bie\u017c\u0105cego repertuaru oraz obsad\u0119 spektakli. Ich duet, \u017cartobliwie nazywany zag\u0142\u0119biem \u015bl\u0105sko-warmi\u0144skim, przez ponad 30 lat decydowa\u0142 o poziomie i stylu tej sceny. Na takie wp\u0142ywy nie mog\u0142a liczy\u0107 w bran\u017cy filmowej \u2013 niewykluczone, \u017ce r\u00f3wnie\u017c z tego powodu w pewnym momencie postanowi\u0142a zarzuci\u0107 prac\u0119 w kinie i prawie ca\u0142\u0105 sw\u0105 uwag\u0119 skoncentrowa\u0107 na rozwoju scenicznym w teatrze, kt\u00f3ry nie ogranicza\u0142 jej emploi do w\u0105skich ram.<\/p>\n

R\u00f3wnocze\u015bnie anga\u017cowa\u0142a si\u0119 w wyst\u0119py w Teatrze Telewizji, kt\u00f3ry okaza\u0142 si\u0119 dla niej \u0142askawszy ni\u017c sztuka filmowa, poniewa\u017c oferowa\u0142 skrajnie odmienne role z repertuaru klasycznego oraz wsp\u00f3\u0142czesnego, od rozhisteryzowanej pani Stevenson ze spektaklu Jerzego Gruzy Pomy\u0142ka, prosz\u0119 si\u0119 wy\u0142\u0105czy\u0107<\/i>, przez ch\u0142odn\u0105 Hedd\u0119 Gabler z dramatu Henryka Ibsena, w inscenizacji Jana \u015awiderskiego, po kreacje komediowe w \u0141otrzycach <\/i>(re\u017c. Romuald Szejd, 1976) oraz Kabarecie Starszych Pan\u00f3w. W teatrze poszukiwa\u0142a r\u00f3\u017cnorodno\u015bci. Da\u0142a si\u0119 pozna\u0107 w rolach kobiet perwersyjno-demonicznych. Opieraj\u0105c si\u0119 na tek\u015bcie, wnika\u0142a w umys\u0142y swoich bohaterek, by wydoby\u0107 z nich ich znerwicowanie, nadmiern\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107 oraz skomplikowan\u0105 i niejednokrotnie patologiczn\u0105 osobowo\u015b\u0107. Specyfika pracy w teatrze oraz bogaty materia\u0142 dramaturgiczny pozwala\u0142y \u015al\u0105skiej na wnikliw\u0105, niespieszn\u0105 analiz\u0119 kobiecej natury. Do\u015b\u0107 wymieni\u0107 takie kreacje, jak: Blanche w Tramwaju zwanym po\u017c\u0105daniem <\/i>(1957), Temple Stevens w Requiem dla zakonnicy<\/i> (1960), Matka Joanna od Anio\u0142\u00f3w w Demonach <\/i>(1962), Charlotte Corday w M\u0119cze\u0144stwie i \u015bmierci Jean Paul Marata <\/i>(1966). O roli w Demonach <\/i>Maria Czanerle pisa\u0142a: \u015al\u0105ska dosz\u0142a do jakiej\u015b granicy aktorskiej elegancji i umiaru. Pokaza\u0142a, \u017ce mo\u017cna jednocze\u015bnie gra\u0107 osob\u0119 op\u0119tan\u0105 cia\u0142em i dusz\u0105 i nie zostawi\u0107 widowni \u017cadnej w tej sprawie w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce przecie to tylko \u015al\u0105ska tak sugestywnie miota si\u0119 w transie \u2013 jak to okre\u015bli\u0107 \u2013 metafizyczno-seksualnym<\/a><\/i>[21]<\/a>. <\/i> Bohaterki te nie mia\u0142y w sobie nic z dystyngowanych dam czy okrutnych esesmanek, dlatego otwiera\u0142y przed \u015al\u0105sk\u0105 nowe perspektywy. Ka\u017cda z nich pomaga\u0142a aktorce prze\u0142amywa\u0107 typowo\u015b\u0107, kt\u00f3ra zd\u0105\u017cy\u0142a si\u0119 ju\u017c zapisa\u0107 w \u015bwiadomo\u015bci widz\u00f3w. Niebanalne pod wzgl\u0119dem charakterologicznym oraz intelektualnym by\u0142y natomiast kobiety z Antoniego Czechowa, Helena z Wujaszka Wani <\/i>(1968), Arkadina z Mewy <\/i>(1977) oraz Raniewska z Wi\u015bniowego sadu <\/i>(1985). Czechow by\u0142 zreszt\u0105 ulubionym autorem \u015al\u0105skiej: Dramaty Czechowa s\u0105 niezwykle sceniczne, maj\u0105 cudown\u0105 atmosfer\u0119 t\u0119sknoty, wznios\u0142o\u015bci, a jednocze\u015bnie poruszaj\u0105 zawsze aktualne problemy sensu \u017cycia, s\u0105 ponadto znakomitym materia\u0142em do pracy aktorskiej, mo\u017cna je wzbogaca\u0107 o w\u0142asne do\u015bwiadczenia, wype\u0142ni\u0107 w\u0142asn\u0105 osobowo\u015bci\u0105<\/a><\/i>[22]<\/a>.<\/i> \u015al\u0105ska docenia\u0142a zdolno\u015b\u0107 rosyjskiego pisarza do rysowania atrakcyjnych kobiecych portret\u00f3w i ubolewa\u0142a jednocze\u015bnie nad post\u0119puj\u0105cym zanikiem tego rodzaju r\u00f3l zar\u00f3wno we wsp\u00f3\u0142czesnym teatrze, jak i filmie. Zastanawia\u0142a si\u0119 z lekkim przek\u0105sem, dlaczego pisarze i scenarzy\u015bci upodobali sobie bohater\u00f3w m\u0119skich, zapominaj\u0105c o kobietach: W\u0142a\u015bnie dzisiejsza rzeczywisto\u015b\u0107 wyeksponowa\u0142a kobiety pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem. Zdobywaj\u0105 wysokie wykszta\u0142cenie, zajmuj\u0105 coraz bardziej odpowiedzialne stanowiska, tworz\u0105 i buduj\u0105, b\u0119d\u0105c jednocze\u015bnie \u017conami, matkami i paniami domu. Dramaturdzy jednak wci\u0105\u017c nie chc\u0105 uwierzy\u0107, \u017ce potrafi\u0105 my\u015ble\u0107, \u017ce s\u0105 nosicielkami wcale nieb\u0142ahych problem\u00f3w i konflikt\u00f3w. A mo\u017ce s\u0105 po prostu zbyt skomplikowane?<\/a><\/i>[23]<\/a> Rozczarowana stanem wsp\u00f3\u0142czesnej dramaturgii, wyszukiwa\u0142a i t\u0142umaczy\u0142a pod pseudonimem obcoj\u0119zyczne sztuki, a tak\u017ce podj\u0119\u0142a si\u0119 realizacji trzech zwie\u0144czonych sukcesem prac re\u017cyserskich, z kt\u00f3rych zw\u0142aszcza dwie stwarza\u0142y szanse na ciekawe role kobiece. By\u0142y to Rozmowa w domu pa\u0144stwa Stein o nieobecnym panu von Goethe <\/i>(1978) oraz Madame de Sade<\/i> (1988)<\/a>[24]<\/a>. Na podstawie sztuki Petera Hacksa zbudowa\u0142a sw\u00f3j pierwszy monodram, gdzie jako porzucona kochanka Goethego usi\u0142uje pomniejszy\u0107 jego warto\u015b\u0107 w swoich oczach. Pr\u00f3by te okazuj\u0105 si\u0119 daremne, poniewa\u017c nie spos\u00f3b od razu wyzwoli\u0107 si\u0119 z side\u0142 mi\u0142o\u015bci.<\/p>\n

\u015al\u0105ska spe\u0142nia\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w tzw. kreacjach g\u0142osowych. Jej najs\u0142ynniejsz\u0105 w tej dziedzinie rol\u0105 by\u0142 dubbing kr\u00f3lowej El\u017cbiety II, odtwarzanej przez Glend\u0119 Jackson w brytyjskim serialu Elisabeth R<\/i>. Lecz \u015al\u0105ska opr\u00f3cz tego anga\u017cowa\u0142a si\u0119 w inne projekty dubbingowe oraz wzi\u0119\u0142a udzia\u0142 w 150 s\u0142uchowiskach. Na przypomnienie zas\u0142uguje na pewno kreacja Marty \u2013 \u015al\u0105ska dubbingowa\u0142a Elisabeth Taylor w g\u0142o\u015bnym filmie Mike\u2019a Nicolsa Kto si\u0119 boi Virginii Woolf <\/i>(1966). Stan\u0119\u0142a przed nie lada wyzwaniem, z tego wzgl\u0119du, \u017ce kreacja hollywoodzkiej gwiazdy by\u0142a do\u015b\u0107 ekspresyjna i odzwierciedla\u0142a ca\u0142\u0105 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 usposobienia oraz los\u00f3w Marty. \u015al\u0105ska dokona\u0142a czego\u015b wi\u0119cej ni\u017c umiej\u0119tne dopasowanie d\u017awi\u0119ku do warstwy wizualnej. Posz\u0142a o krok dalej, tworz\u0105c wy\u0142\u0105cznie za pomoc\u0105 g\u0142osu swoj\u0105 w\u0142asn\u0105, odr\u0119bn\u0105 kreacj\u0119. Dzi\u0119ki tej zdolno\u015bci radzi\u0142a sobie z rolami w s\u0142uchowiskach dostarczaj\u0105cych jej ca\u0142ego kalejdoskopu ludzkich charakter\u00f3w. I tak oscylowa\u0142a mi\u0119dzy najrozmaitszymi rolami klasycznymi (Hrabina Cosel w s\u0142uchowisku Janusza Warneckiego, Ma\u0142gorzata Gautier w Damie kameliowej <\/i>Jerzego Markuszewskiego, Joanna w Domu kobiet<\/i> Wojciecha Maciejewskiego) a rolami wsp\u00f3\u0142czesnymi o akcentowanym pod\u0142o\u017cu psychologicznym (Anna w Cenie szcz\u0119\u015bcia <\/i>Edwarda P\u0142aczka, Fayne Doyle w Miss Lonelyhearts <\/i>Zbigniewa Kopalki) b\u0105d\u017a kryminalnym (Avice w Posadzie na Malajach <\/i>P\u0142aczka, Bo\u017cena w Alibi, czyli igraszki rodzinne <\/i>Kopalki). Poniewa\u017c \u015al\u0105ska uwielbia\u0142a s\u0142owo i by\u0142a jego znawczyni\u0105, ch\u0119tnie przyjmowa\u0142a role w Teatrze Polskiego Radia. Jej g\u0142os mia\u0142 moc przejawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 w wyrazisto\u015bci o szerokiej skali oraz bogatej palecie ton\u00f3w i barw. Wiarygodnie wypada\u0142a w skrajnie odmiennych kreacjach, gdy\u017c przy u\u017cyciu g\u0142osu by\u0142a w stanie odda\u0107 szeroki wachlarz emocji i uczu\u0107. Nawet w obr\u0119bie jednej roli potrafi\u0142a zawrze\u0107 ca\u0142\u0105 gam\u0119 kontrast\u00f3w, od ciep\u0142a i serdeczno\u015bci po zaskakuj\u0105c\u0105 surowo\u015b\u0107, przewrotno\u015b\u0107 czy ob\u0142ud\u0119.<\/p>\n

W czym tkwi\u0142 fenomen Aleksandry \u015al\u0105skiej? Zdaje si\u0119, \u017ce przede wszystkim w jej powa\u017cnym podej\u015bciu do pracy aktora, kt\u00f3r\u0105 postrzega\u0142a nie jako zaw\u00f3d, lecz powo\u0142anie i konieczne do bezb\u0142\u0119dnego opanowania rzemios\u0142o. Z tym wi\u0105za\u0142a si\u0119 jej metoda tw\u00f3rcza, konsekwentnie realizowana w najrozmaitszych wcieleniach. Przez ca\u0142\u0105 sw\u0105 artystyczn\u0105 drog\u0119 pr\u00f3bowa\u0142a dotrze\u0107 do zakamark\u00f3w ludzkiej duszy, docieka\u0107 z\u0142o\u017cono\u015bci psychologicznej postaci. Dlatego punktem wyj\u015bcia by\u0142o dla niej zawsze wielokrotne czytanie tekstu oraz staranne badanie ka\u017cdego zdania, przy jednoczesnym tropieniu rozmaitych sens\u00f3w w wy\u0142uskiwaniu przykrytych s\u0142owem podtekst\u00f3w. Podczas pracy nad rol\u0105 ta zdyscyplinowana gwiazda stawa\u0142a si\u0119 detektywem usi\u0142uj\u0105cym drog\u0105 wnikliwej, niekiedy \u017cmudnej analizy intelektualnej przenikn\u0105\u0107 umys\u0142 drugiego cz\u0142owieka. Odkrywa\u0142a posta\u0107 stopniowo, badaj\u0105c jej psychik\u0119 oraz motywacje post\u0119powania, by nast\u0119pnie przetransponowa\u0107 swoje przemy\u015blenia na konkretne emanacje filmowe i sceniczne. Strategia ta sprawdza\u0142a si\u0119 we wszystkich przypadkach, poniewa\u017c \u015al\u0105ska dysponowa\u0142a doskona\u0142\u0105 technik\u0105 aktorsk\u0105, perfekcjonizmem, cyzelatorsk\u0105 dok\u0142adno\u015bci\u0105 oraz inteligencj\u0105 tw\u00f3rcz\u0105. Wiedzia\u0142a, jak wystrzega\u0107 si\u0119 fa\u0142szu w kontakcie z kamer\u0105 czy bezpo\u015bredniej styczno\u015bci z widzem, dzi\u0119ki czemu bez opor\u00f3w konfrontowa\u0142a si\u0119 z r\u00f3\u017cnego rodzaju typami kobieco\u015bci, z rolami klasycznymi, wsp\u00f3\u0142czesnymi, tragicznymi czy komediowymi. Wszystkie te kobiety pod pozorami ch\u0142odu skrywa\u0142y uczucia oraz sk\u0142\u00f3cenie ze \u015bwiatem. Celne zatem wydaje si\u0119 podsumowanie jej emploi: podczas gdy dla wielu \u015al\u0105ska jest jedn\u0105 z \u201enajzimniejszych\u201d i najbardziej pow\u015bci\u0105gliwych naszych aktorek, wedle innych okazuje si\u0119 najbardziej nami\u0119tn\u0105<\/a><\/i>[25]<\/a>.<\/i><\/p>\n


<\/p>\n
\n
\n

<\/a>[1] K. Bielas, Ja ci zagram m\u0142odo\u015b\u0107<\/i>, \u201eWysokie Obcasy\u201d <\/i>(dodatek do \u201eGazety Wyborczej\u201d) 1999, nr 219, s. 4. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] Teatr Stary oraz Teatr im. Juliusza S\u0142owackiego by\u0142y w\u00f3wczas po\u0142\u0105czone i stanowi\u0142y jedn\u0105 instytucj\u0119 o nazwie Miejskie Teatry Dramatyczne. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] <\/span>Nowe spotkanie: Aleksandra \u015al\u0105ska<\/i>, \u201eDziennik Polski\u201d 1965, nr 73. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] A. Podsiad\u0142o, Aleksandra \u015al\u0105ska (1925-1989)<\/i>, Wydawca: Urz\u0105d Miasta Katowice, Katowice 2008, s. 4. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] J. Zdanowicz, Przybli\u017cy\u0107 ludzi. Rozmowa \u2013 bez pyta\u0144 \u2013 z Aleksandr\u0105 \u015al\u0105sk\u0105<\/i>, \u201ePolityka\u201d 1964, nr 37. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] Nowe spotkanie: Aleksandra \u015al\u0105ska<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] Audycja radiowa Aleksandra \u015al\u0105ska \u2013 w roli g\u0142\u00f3wnej<\/i>. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] J. Zdanowicz, Przybli\u017cy\u0107 ludzi<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] \u015al\u0105ska wcieli\u0142a si\u0119 w rol\u0119 Lizy r\u00f3wnie\u017c wcze\u015bniej \u2013 w s\u0142uchowisku radiowym Pasa\u017cerka <\/i>Zofii Posmysz. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] D. Doma\u0144ski, Ostatnia rozmowa z Aleksandr\u0105 \u015al\u0105sk\u0105<\/i>, \u201e\u017bycie Literackie\u201d 1989, nr 49, s. 3. [powr\u00f3t]<\/a>  <\/i><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] W. Cybulski, Kr\u00f3lowa \u015al\u0105ska<\/i>, \u201eDziennik Polski\u201d 1989, nr 243. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13] Zwyczaj ten nasuwa analogi\u0119 do zachowania XIX-wiecznych dam, kt\u00f3re chroni\u0142y twarz przed promieniami s\u0142onecznymi przy u\u017cyciu eleganckich parasolek. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] Niewykluczone, \u017ce przeobra\u017caj\u0105c si\u0119 w kobiety wysoko urodzone, czerpa\u0142a r\u00f3wnie\u017c z w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144. Jako m\u0142oda dziewczyna cz\u0119\u015b\u0107 okupacji sp\u0119dzi\u0142a w Wiedniu, gdzie pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 damy do towarzystwa austriackiej arystokratki. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] H. Wach-Malicka, Nasza kr\u00f3lowa Aleksandra<\/i>, \u201ePolska Dziennik Zachodni\u201d 2008, nr 213. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16] B. Wachowicz, M. Langda, Z wizyt\u0105 u Aleksandry \u015al\u0105skiej<\/i>, \u201eEkran\u201d 1957, nr 22, s. 4. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[17] Por. M. Palka, Kr\u00f3lewski ch\u0142\u00f3d. O aktorstwie Aleksandry \u015al\u0105skiej<\/i>, \u201eKino\u201d 2006, nr 2, s. 53. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18] J. Zdanowicz, Przybli\u017cy\u0107 ludzi<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] J. Zdanowicz, Aleksandra \u015al\u0105ska. Suma do\u015bwiadcze\u0144<\/i>, \u201eEkran\u201d 1964, nr 47, s. 4. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20] Por. C\u0119kalski, Bohdziewicz, Munk<\/i>, re\u017c. W\u0142adys\u0142aw Wasilewski, 1978. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] M. Czanerle, Paradoksy Aleksandry \u015al\u0105skiej<\/i>, <\/i>[w:] tej\u017ce, Panie i panowie teatru<\/i>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1977, s. 36. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22] M. Garlicka, Ci\u0105gle odkrywa\u0107 nowe doznania<\/i>, \u201eZwierciad\u0142o\u201d 1978, nr 1, s. 5. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23] J. Zdanowicz, Aleksandra \u015al\u0105ska<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[24] Trzecia to Lato <\/i>(1987) wed\u0142ug Tadeusza Rittnera \u2013 spektakl dyplomowy z udzia\u0142em student\u00f3w \u015al\u0105skiej z warszawskiej PWST. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[25] B. Kazimierczyk, \u015al\u0105ska, czyli: tragiczno\u015b\u0107 i wina<\/i>, \u201eKierunki\u201d 1989, nr 42. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

Marta Cebera<\/b> \u2013 tytu\u0142 magistra filologii polskiej uzyska\u0142a na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Gda\u0144skiego (2011) na podstawie rozprawy Sztuka aktorska Romana Wilhelmiego: telewizja, film, teatr<\/i>; obecnie s\u0142uchaczka Filologicznych Studi\u00f3w Doktoranckich na macierzystej uczelni; cz\u0142onkini Interdyscyplinarnego Ko\u0142a Naukowego Doktorant\u00f3w FSD UG; wsp\u00f3\u0142pracuje z Kwartalnikiem Artystycznym \u201eBliza\u201d.<\/p>\n

Aleksandra \u015al\u0105ska \u2013 nie tylko \u201ezimna\u201d kr\u00f3lowa<\/b><\/b><\/p>\n

Autorka koncentruje si\u0119 w swym tek\u015bcie na r\u00f3\u017cnych aspektach sztuki aktorskiej Aleksandry \u015al\u0105skiej. W artykule zosta\u0142y przedstawione korzenie artystyczne wychowanki Juliusza Osterwy determinuj\u0105ce jej kolejne wybory zawodowe. Odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do wybranych r\u00f3l filmowych, teatralnych, telewizyjnych i radiowych, Cebera pr\u00f3buje udowodni\u0107, \u017ce uto\u017csamianie artystki wy\u0142\u0105cznie z kreacjami bezwzgl\u0119dnych Niemek i kr\u00f3lowych jest zbyt daleko id\u0105cym uproszczeniem. Jako przyk\u0142ad wszechstronnego talentu \u015al\u0105skiej autorka podaje mi\u0119dzy innymi jej kreacje kobiet demoniczno-perwersyjnych, przeobra\u017cenia czechowowskie czy role komediowe. W tek\u015bcie nie zabrak\u0142o r\u00f3wnie\u017c om\u00f3wienia artystycznych upodoba\u0144 aktorki, kt\u00f3r\u0105 interesowa\u0142y wy\u0142\u0105cznie postacie niejednoznaczne oraz bogate wewn\u0119trznie. Wa\u017cnym elementem artyku\u0142u jest pr\u00f3ba nakre\u015blenia metody tw\u00f3rczej, kt\u00f3r\u0105 \u015al\u0105ska stosowa\u0142a przez ca\u0142y okres swej dzia\u0142alno\u015bci artystycznej. <\/p>\n

Aleksandra<\/b> \u015al\u0105ska \u2013 not only \u201ecold\u201d queen<\/b><\/b><\/p>\n

The author focuses on various aspects of acting art by Aleksandra \u015al\u0105ska. She presents artistic roots of Juliusz Osterwa\u2019s student that determined further career choices of the actrees. By referring to selected film, theatre, television and radio roles the author tries to prove that identifying the actress only with ruthless Germans and queens is overmuch simplifying. As an example of \u015al\u0105ska\u2019s versatile talent the author gives her creations of demonic and perverse women, roles in plays by Chekhov and her comic transformations. Cebera also described artistic preferences of \u015al\u0105ska who was interested only in ambiguous, complex characters. The presentation of artistic method used by Aleksandra \u015al\u0105ska in her different roles is the important part of the article.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe: <\/b>Aleksandra \u015al\u0105ska, kr\u00f3lowa, aktorstwo, rola, Juliusz Osterwa, film, teatr, dubbing, s\u0142uchowisko radiowe, Teatr Telewizji, Teatr Ateneum<\/p>\n

Keywords:<\/b> Aleksandra \u015al\u0105ska, queen, acting, role, Juliusz Osterwa, film, theatre, dubbing, radio play, Theatre of Television, Ateneum Theatre<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Aleksandra \u015al\u0105ska, fot. Edward Hartwig, \u017ar\u00f3d\u0142o: Narodowe Archiwum Cyfrowe  No, to b\u0119dziesz \u015al\u0105ska. To lepsze na afisz[1] \u2013 takie s\u0142owa od swojego profesora, Wies\u0142awa G\u00f3reckiego, us\u0142ysza\u0142a 21-letnia adeptka sztuki aktorskiej. Aleksandra W\u0105sik, c\u00f3rka Edmunda i Heleny W\u0105sik\u00f3w, przyby\u0142a do krakowskiej Szko\u0142y Dramatycznej przy Teatrze im. S\u0142owackiego prosto z Katowic, swojego rodzinnego miasta. Przyj\u0119ty w 1946… Czytaj wi\u0119cej »Aleksandra \u015al\u0105ska \u2013 nie tylko \u201ezimna\u201d kr\u00f3lowa<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":621,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[5],"tags":[22,23,24,25,6,35,26,27,28,29,30],"ppma_author":[31],"class_list":["post-174","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-4-2016","tag-aktorka","tag-aktorstwo","tag-aleksandra-slaska","tag-dubbing","tag-film","tag-gwiazda-filmowa","tag-juliusz-osterwa","tag-sluchowisko-radiowe","tag-teatr","tag-teatr-ateneum","tag-teatr-telewizji"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t