{"id":172,"date":"2016-04-03T00:00:00","date_gmt":"2016-04-02T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2016\/04\/03\/tworczosc-filmowa-komus-musi-na-niej-zalezec-z-edwardem-zajickiem-rozmawia-monika-talarczyk-gubala\/"},"modified":"2021-06-25T14:33:41","modified_gmt":"2021-06-25T13:33:41","slug":"tworczosc-filmowa-komus-musi-na-niej-zalezec-z-edwardem-zajickiem-rozmawia-monika-talarczyk-gubala","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/tworczosc-filmowa-komus-musi-na-niej-zalezec-z-edwardem-zajickiem-rozmawia-monika-talarczyk-gubala\/","title":{"rendered":"Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 filmowa\u2026 komu\u015b musi na niej zale\u017ce\u0107. Z Edwardem Zaji\u010dkiem rozmawia Monika Talarczyk-Guba\u0142a"},"content":{"rendered":"

Panie Profesorze, rozmawiamy z okazji drugiego wydania Pa\u0144skiej ksi\u0105\u017cki Zarys historii gospodarczej kinematografii polskiej,<\/i> kapitalnie wzbogaconej unikatowymi zdj\u0119ciami. Na ok\u0142adce nak\u0142adaj\u0105 si\u0119 na siebie obrazy \u015alizgawki w \u0142azienkach <\/i>(1894) Kazimierza Pr\u00f3szy\u0144skiego i Sportowca mimo woli<\/i> (1939) \u2013 obejmuj\u0105c epok\u0119 polskiego kina od samych pocz\u0105tk\u00f3w do drugiej wojny \u015bwiatowej.<\/i><\/b><\/p>\n

<\/b><\/p>\n

Urozmaicenie drugiego wydania ksi\u0105\u017cki niepublikowanymi, unikatowymi fotografiami jest zas\u0142ug\u0105 pani dr Anny Wr\u00f3blewskiej, z kt\u00f3r\u0105 wsp\u00f3lnie prowadz\u0119 zaj\u0119cia z historii gospodarczej kinematografii w Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szkole Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej w \u0141odzi.<\/p>\n

Szalenie ceni\u0119 jednak fakt, \u017ce z pe\u0142n\u0105 wiedz\u0105 o tej epoce odsy\u0142a nas Pan niekiedy do wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Na przyk\u0142ad pisz\u0105c o obowi\u0105zku wspierania teatr\u00f3w przez iluzjony, niezale\u017cnie od podatk\u00f3w do skarbu pa\u0144stwa, zwraca Pan uwag\u0119 na obowi\u0105zuj\u0105ce dzi\u015b \u015bwiadczenia telewizji na rzecz filmu. W innym miejscu przypomina Pan o tym, \u017ce nie znano jeszcze kolumny samochodowej filmu i w razie potrzeby korzystano dora\u017anie z publicznych \u015brodk\u00f3w transportu \u2013 jak dzi\u015b w produkcjach niskobud\u017cetowych. \u201eWszystko lepiej wiedz\u0105cy\u201d dystrybutorzy chyba i dzi\u015b wiedz\u0105 lepiej. Got\u00f3wka nadal ma wysok\u0105 cen\u0119, ale ukryta jest ju\u017c w przelewach i kredytach, a nie wekslach i podpisach \u017cyrant\u00f3w. Jakie jeszcze analogie mo\u017cemy przeprowadzi\u0107 mi\u0119dzy tamtymi czasami, wolnorynkowej kinematografii mi\u0119dzywojnia, a pocz\u0105tkiem XXI wieku? Czy mo\u017cemy si\u0119 czego\u015b nauczy\u0107, studiuj\u0105c burzliwe dzieje kszta\u0142towania si\u0119 naszej kinematografii? <\/i><\/b><\/p>\n

Analogii mi\u0119dzy kinematografi\u0105 wolnorynkow\u0105 mi\u0119dzywojnia a pocz\u0105tkiem XXI wieku jest tak wiele, \u017ce trudno je zliczy\u0107. Nie si\u0119gaj\u0105c daleko po przyk\u0142ady, ogranicz\u0119 si\u0119 do jednego, do\u015b\u0107 istotnego. Gdyby\u015bmy nie korzystali z wiedzy o dziejach polskiego filmu, to by\u0107 mo\u017ce na pocz\u0105tku XXI wieku ulegliby\u015bmy sugestiom ekonomist\u00f3w dogmatyk\u00f3w twierdz\u0105cych, \u017ce po transformacji ustrojowej nic tak dobrze i swobodnie nie poprowadzi kamer i projektor\u00f3w filmowych, jak niewidoczna r\u0119ka rynku. Na dow\u00f3d przytaczali losy naszej przedwojennej kinematografii. Zdana jakoby na sam\u0105 siebie, pozbawiona pomocy oboj\u0119tnego pa\u0144stwa, nie tylko nie\u017ale radzi\u0142a sobie z przeciwno\u015bciami, ale pod koniec dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego w sezonie filmowym niemal co tydzie\u0144 prezentowa\u0142a w kinach nowy polski tytu\u0142. Nadal w\u0105tpi\u0105cych przekonywali, \u017ce kinematografia hollywoodzka zawdzi\u0119cza swoj\u0105 \u015bwiatow\u0105 pozycj\u0119 temu, \u017ce nigdy nie korzysta\u0142a i nie korzysta z pomocy pa\u0144stwa.<\/p>\n

W rzeczywisto\u015bci, w przedwojennej Polsce, podobnie jak w wi\u0119kszo\u015bci \u00f3wczesnych pa\u0144stw europejskich, z Francj\u0105, Wielk\u0105 Brytani\u0105 i W\u0142ochami na czele, produkcja filmowa by\u0142a strukturalnie nierentowna i teoretycznie bior\u0105c, w warunkach wolnej konkurencyjnej gospodarki powinna albo nie istnie\u0107, albo z trudem wegetowa\u0107. To, \u017ce kinematografie te funkcjonowa\u0142y i odnosi\u0142y sukcesy, trzeba zawdzi\u0119cza\u0107 nie tylko talentowi tw\u00f3rc\u00f3w, ale tak\u017ce efektywnej pomocy pa\u0144stwowej i sponsorowania rodzimego przemys\u0142y filmowego. W dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym w Polsce powsta\u0142o ponad 300 pe\u0142noprogramowych film\u00f3w fabularnych, w Bu\u0142garii \u2013 30, w Jugos\u0142awii w tym czasie \u2013 7, w Portugalii \u2013 27, w Rumunii \u2013 33. Analogie by\u0142y takie, \u017ce kolejne polskie rz\u0105dy wspomaga\u0142y rodzim\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 filmow\u0105. Natomiast w pozosta\u0142ych krajach by\u0142a ona zdana na \u0142askaw\u0105 r\u0119k\u0119 rynku. Najwymowniejszym potwierdzeniem s\u0105 tutaj dwa akty prawne: datowana na 13 marca 1934 roku Ustawa o filmach i ich wy\u015bwietlaniu i druga \u2013 Ustawa o kinematografii z 30 lipca 2005 roku.<\/p>\n

Cho\u0107 przyznaje Pan, \u017ce rynek filmowy w II RP by\u0142 wolny, nie jest dzi\u015b powszechnie wiadomo, ile inicjatyw podejmowano, by znacjonalizowa\u0107 kinematografi\u0119 lub obj\u0105\u0107 pa\u0144stwow\u0105 ochron\u0105 i w jakim stopniu podlega\u0142a ona cenzurze Ministerstwa Spraw Wewn\u0119trznych. Jednym z powracaj\u0105cych bohater\u00f3w Pana ksi\u0105\u017cki \u2013 i w tek\u015bcie, i na zdj\u0119ciach \u2013 jest J\u00f3zef Relidzy\u0144ski. <\/i><\/b><\/p>\n

Zaczn\u0119 od pr\u00f3b nacjonalizacji kinematografii. Natkn\u0105\u0142em si\u0119 na dwie takie ustawowe inicjatywy. Obie podj\u0119te u progu niepodleg\u0142o\u015bci w toku dyskusji nad kszta\u0142tem ustroju II RP. 3 pa\u017adziernika 1919 roku w Sejmie Ustawodawczym II RP pose\u0142 Edward Dubanowicz ze Stronnictwa Ludowego w formie \u201enag\u0142ego wniosku\u201d zaproponowa\u0142 upa\u0144stwowienie przemys\u0142u filmowego oraz utworzenie urz\u0119du kinematograficznego. \u201eNag\u0142o\u015b\u0107\u201d pose\u0142 uzasadnia\u0142: szybk\u0105 konieczno\u015bci\u0105 wyeliminowania spekulant\u00f3w ci\u0105gn\u0105cych nadmierne zyski z przedsi\u0119biorstw kinematograficznych, rozsadnik\u00f3w zbrodniczo\u015bci i zepsucia<\/i>. Niezra\u017cony odrzuceniem wniosku poprzednika, nast\u0119pny \u2013 po pewnym czasie \u2013 pr\u00f3bowa\u0142 przeforsowa\u0107 pose\u0142 Franciszek W\u00f3jcik, argumentuj\u0105c tym razem, \u017ce: w\u0142a\u015bciciele iluzjon\u00f3w czerpi\u0105 z nich wielkie zyski, a bud\u017cet pa\u0144stwa ma deficyt<\/i>.<\/p>\n

Co do cenzury, to w ksi\u0105\u017cce pisa\u0142em mi\u0119dzy innymi, \u017ce w Drugiej Rzeczpospolitej urz\u0119dem w\u0142a\u015bciwym do spraw kinematografii i praktycznie nadzoruj\u0105cym jej dzia\u0142alno\u015b\u0107 by\u0142o Ministerstwo Spraw Wewn\u0119trznych, a konkretnie usytuowane w IV Departamencie \u2013 Biuro Filmowe. Zakres dzia\u0142a\u0144 Biura nie ogranicza\u0142 si\u0119 do cenzurowania gotowych film\u00f3w i udzielania zezwole\u0144 na ich publiczne wy\u015bwietlanie. W praktyce, jako jedyna instytucja wyspecjalizowana w sprawach X Muzy, obejmowa\u0142 ca\u0142okszta\u0142t spraw kinematografii, \u0142\u0105cznie z wymiarem opodatkowania kin. Prowadzenie polityki fiskalnej, w tym podejmowanie decyzji i wydawanie rozporz\u0105dze\u0144 o obci\u0105\u017ceniach i stawkach podatkowych oraz op\u0142atach skarbowych i innych tego rodzaju sprawach, decyduj\u0105cych o gospodarczej kondycji kinematografii, nale\u017ca\u0142o bowiem do kompetencji ministra spraw wewn\u0119trznych.<\/p>\n

\u00d3wczesne statystyki, kt\u00f3rych rzetelno\u015bci nikt nie kwestionowa\u0142, dawa\u0142y niemal idylliczny obraz praktyk cenzuralnych, czyli jak to enigmatycznie formu\u0142owa\u0142y przepisy \u2013 rozpatrywania film\u00f3w i wystawiania legitymacji filmowych<\/i> przez Biuro Filmowe. Wed\u0142ug oficjalnych danych liczba negatywnych decyzji w stosunku do zg\u0142aszanych wniosk\u00f3w stanowi\u0142a zaledwie u\u0142amek procenta. A bywa\u0142y lata, \u017ce radcy Biura nie zdyskwalifikowali ani jednego filmu zagranicznego. W bran\u017cy t\u0142umaczono to autocenzur\u0105 importer\u00f3w \u2013 czyli Biur Wynajmu. Przegl\u0105dy w MSW by\u0142y bowiem p\u0142atne, a cenzorzy skrupulatni, dra\u017cliwi i czujni. Natomiast kryteria niezmiernie rozci\u0105gliwe. Film nie musia\u0142 zagra\u017ca\u0107 \u017cywotnym interesom Rzeczypospolitej<\/i>, aby nie zosta\u0107 dopuszczony do rozpowszechniania. Wystarczy\u0142o, \u017ce cenzor odni\u00f3s\u0142 wra\u017cenie, i\u017c ogl\u0105dany obraz: mo\u017ce wp\u0142ywa\u0107 na zdziczenie obyczaj\u00f3w u widz\u00f3w lub demoralizuj\u0105co na nich dzia\u0142a\u0107<\/i>, a kilkaset z\u0142otych oraz par\u0119 dni biurokratycznej mitr\u0119gi sz\u0142o na marne.<\/p>\n

Je\u017celi ryzyko utraty kilkuset z\u0142otych wystarcza\u0142o do pobudzenia odruch\u00f3w autocenzuralnych u w\u0142a\u015bcicieli Biur Wynajmu, to perspektywa utraty kilku lub kilkunastu tysi\u0119cy z\u0142otych musia\u0142a dzia\u0142a\u0107 wielokrotnie skuteczniej na tych, kt\u00f3rzy w celach zarobkowych finansowali produkcj\u0119 polskich film\u00f3w, czyli przede wszystkim na w\u0142a\u015bcicieli \u015br\u00f3dmiejskich kin zero-ekranowych (premierowych). Kontraktuj\u0105c i inwestuj\u0105c w proponowany im przez producenta projekt filmowy, we w\u0142asnym interesie musieli ocenia\u0107 stopie\u0144 ryzyka: czy przypadkiem nie inwestuj\u0105 tysi\u0119cy z\u0142otych w przedsi\u0119wzi\u0119cie, kt\u00f3re w wyniku \u201ekomisyjnego badania\u201d w MSW, zamiast na ekrany kin, trafi (po odsrebrzeniu) na rynek galanteryjny w postaci\u2026 grzebieni lub klamerek do w\u0142os\u00f3w. W tym kontek\u015bcie trudno przes\u0105dza\u0107, czy incydentalno\u015b\u0107 odmownych decyzji \u015bwiadczy\u0142a o niebywa\u0142ej tolerancji radc\u00f3w Biura Filmowego, czy te\u017c o rezygnacji producent\u00f3w z prezentowania cenzurze gotowych ju\u017c dzie\u0142. Bardziej prawdopodobna jest inna teza. A mianowicie: mo\u017cna s\u0105dzi\u0107, \u017ce podobnie jak to by\u0142o z filmami zagranicznymi w odniesieniu do Biur Wynajmu, tak w przypadku film\u00f3w polskich by\u0142 to efekt prewencyjnej autocenzury w\u0142a\u015bcicieli kin.<\/p>\n

<\/p>\n

J\u00f3zef Relidzy\u0144ski, fot. Stanis\u0142aw Brzozowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/span><\/p>\n

Nazwisko J\u00f3zefa Relidzy\u0144skiego, pi\u0142sudczyka, majora rezerwy, pojawi\u0142o si\u0119 w mojej ksi\u0105\u017cce kilkakrotnie nie z tego powodu, \u017ce by\u0142 znawc\u0105 kobiet lub \u2013 jako scenarzysta nieudanych film\u00f3w \u2013 nie odni\u00f3s\u0142 sukces\u00f3w. Tak\u017ce nie dlatego, \u017ce jako dyrektor Centralnego Biura Filmowego w MSW by\u0142 r\u00f3wnocze\u015bnie g\u0142\u00f3wnym cenzorem i nieformalnym szefem kinematografii. Moim zdaniem to jego pragmatyzm i cechy przyw\u00f3dcze sprawi\u0142y, \u017ce \u015brodowisko filmowe oraz bran\u017ca kinematograficzna zaprzesta\u0142y spor\u00f3w, skupi\u0142y si\u0119 w samorz\u0105dnej Radzie Naczelnej Przemys\u0142u Filmowego w Polsce. Nast\u0119pnie, wsp\u00f3lnie z zaktywizowanym samorz\u0105dem bran\u017cowym, kt\u00f3ry na jego wezwanie zacz\u0105\u0142 m\u00f3wi\u0107 jednym g\u0142osem, Relidzy\u0144ski doprowadzi\u0142 do uchwalenia Ustawy o kinematografii z 13 marca 1934 roku \u201eo filmach i ich wy\u015bwietlaniu\u201d. Dzia\u0142aj\u0105c nie tyle wed\u0142ug jej litery, ile w jej duchu, paroma posuni\u0119ciami fiskalnymi i organizacyjnymi wprowadzi\u0142 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 filmow\u0105 na drog\u0119 szybkiego rozwoju. Gdy w 1932 roku obejmowa\u0142 Centralne Biuro Filmowe w MSW, kina bankrutowa\u0142y, a na ekranach, jeszcze czynnych, ukaza\u0142o si\u0119 tylko 14 nowych film\u00f3w rodzimej produkcji. W nast\u0119pnym pi\u0119cioleciu otworzono ponad 100 nowych kin d\u017awi\u0119kowych. W roku 1939, gdyby nie wybuch wojny, odby\u0142oby si\u0119 ponad 30 premier polskich film\u00f3w fabularnych!<\/p>\n

Pa\u0144ska ksi\u0105\u017cka obfituje w tabele i wykresy, ale te\u017c w kapitalne anegdoty, kt\u00f3re stanowi\u0105 cenne \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy o filmowych obyczajach mi\u0119dzywojnia. Spryskiwanie widowni wod\u0105 kwiatow\u0105 przez bileterki w trakcie seans\u00f3w w celu podniesienia komfortu projekcji \u2013 to niebywa\u0142e! Jakie zmys\u0142owe wra\u017cenia zapisa\u0142y si\u0119 w Pa\u0144skiej pami\u0119ci z seans\u00f3w sprzed wojny? <\/i><\/b><\/p>\n

Wiele\u2026 Niestety, nie wszystkie cenzuralne. Poza w\u0142a\u015bnie takimi reakcje widz\u00f3w to najcz\u0119\u015bciej tradycyjnie g\u0142o\u015bne cmokanie w trakcie poca\u0142unk\u00f3w. Na widok skradaj\u0105cych si\u0119 Apacz\u00f3w rozlega\u0142y si\u0119 spontaniczne ostrze\u017cenia: Uwa\u017caj, z ty\u0142u!<\/i>, Z prawa!<\/i>, Z g\u00f3ry!<\/i>, zale\u017cnie od okoliczno\u015bci. Pu\u015b\u0107 to cia\u0142o!<\/i> \u2013 gdy bohater przytula\u0142 bohaterk\u0119. Panie, we\u017a pan te renke!!!<\/i> (pisownia fonetyczna!) \u2013 to ju\u017c niezale\u017cnie od akcji na ekranie i na og\u00f3\u0142 w chwilach, gdy napi\u0119cie na widowni s\u0142ab\u0142o lub przeciwnie \u2013 w chwili grozy panowa\u0142a \u015bmiertelna cisza.<\/p>\n

Przybli\u017cy\u0142 Pan etapy ud\u017awi\u0119kowienia filmu, ale te\u017c obyczaje, dot\u0105d niebrane nale\u017cycie pod uwag\u0119, jakie wi\u0105za\u0142y si\u0119 z tym prze\u0142omem. Widzowie zacz\u0119li ubiera\u0107 si\u0119 od\u015bwi\u0119tnie i nie tolerowano sp\u00f3\u017anie\u0144 na seanse \u2013 jak w teatrze. Z drugiej strony wycofano si\u0119 z utrzymywania lo\u017cy, kanap i mi\u0119kkich siedze\u0144 w celu \u201eochrony moralno\u015bci\u201d. W kontek\u015bcie procesu ud\u017awi\u0119kowienia ciekawa jest te\u017c rywalizuj\u0105ca z oficjaln\u0105 histori\u0105 wersja, jakoby pierwszym filmem d\u017awi\u0119kowym by\u0142 kr\u00f3tkometra\u017cowy Szkoda twoich \u0142ez, dziewczyno<\/i> Eugeniusza C\u0119kalskiego, pokazywany podczas pokaz\u00f3w prywatnych. Czy mo\u017ce przychyla si\u0119 Pan raczej do pierwsze\u0144stwa Dzikich p\u00f3l<\/i> J\u00f3zefa Lejtesa?  <\/b><\/p>\n

Lo\u017ce w kinach wysokich kategorii cz\u0119\u015bciowo ocala\u0142y. Zgodnie z restrykcyjnymi rozporz\u0105dzeniami nie instalowano ju\u017c jednak zasuwanych kotar od strony ekranu.<\/p>\n

Co do premiery pierwszego polskiego filmu m\u00f3wionego, kt\u00f3ra odby\u0142a si\u0119 w Warszawie 29 marca 1930 roku, to prymat Moralno\u015bci pani Dulskiej<\/i> z d\u017awi\u0119kiem nagranym na p\u0142ytach gramofonowych w warszawskim studiu \u201eSyrena\u201d nie jest kwestionowany. A tak naprawd\u0119 m\u00f3g\u0142by by\u0107. W 1929 roku powsta\u0142 bowiem w Wiedniu, w koprodukcji polsko-austriackiej, film m\u00f3wiony Kult cia\u0142a<\/i> w re\u017cyserii Micha\u0142a Waszy\u0144skiego. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, rok p\u00f3\u017aniej odznaczony w Nicei z\u0142otym medalem na tamtejszym festiwalu. Premiera odby\u0142a si\u0119 w Warszawie 18 stycznia 1930 roku, czyli przesz\u0142o dwa miesi\u0105ce wcze\u015bniej ni\u017c Moralno\u015b\u0107<\/i>\u2026.  Rzecz w tym, \u017ce producent \u201eDom Handlowy \u2013 Zagrodzki Juliusz\u201d nie zadba\u0142 o wykonanie polskiej wersji d\u017awi\u0119kowej i na premierze przedstawiono go jako\u2026 film niemy. Natomiast Dzikie pola<\/i> J\u00f3zefa Lejtesa z d\u017awi\u0119kiem nagranym (to by\u0142o owo pierwsze\u0144stwo) na ta\u015bmie filmowej wesz\u0142y na ekrany dwa lata p\u00f3\u017aniej, 18 marca 1932 roku.<\/p>\n

<\/p>\n

Fotos z filmu Moralno\u015b\u0107 pani Dulskiej<\/em>, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Wracamy dzi\u015b do przedwojennej epoki kina nie tylko dzi\u0119ki ksi\u0105\u017ckom, ale i telewizji. Serial TVP Bodo<\/i> obudzi\u0142 w szerokiej widowni zainteresowanie \u017cyciem ludzi kina, rewii i kabaretu w II RP. Czy ogl\u0105da\u0142 Pan serial i jak przedstawione tam realia maj\u0105 si\u0119, Pana zdaniem, do rzeczywistych ?  <\/i><\/b><\/p>\n

Niestety, nie ogl\u0105da\u0142em tego serialu. Widzia\u0142em Eugeniusza Bodo przed wojn\u0105 na scenie rewiowej i na ekranie. Z opowiada\u0144 przedwojennych filmowc\u00f3w, kt\u00f3rzy z nim wsp\u00f3\u0142pracowali, znam ich opinie o Bodo jako cz\u0142owieku, aktorze, scenarzy\u015bcie, re\u017cyserze, producencie (kierowa\u0142 dwoma o\u015brodkami produkcyjnymi, wyprodukowa\u0142 9 pe\u0142noprogramowych film\u00f3w fabularnych, w tym tak\u017ce Szpiega<\/i>, kt\u00f3ry tak fatalnie przyczyni\u0142 si\u0119 do jego tragicznej \u015bmierci). Jedne opinie by\u0142y pozytywne, a inne, jak to bywa w \u017cyciu \u2013 krzywdz\u0105ce. Serial jest jeszcze przede mn\u0105 na VOD i ch\u0119tnie si\u0119 z Pani\u0105 Profesor podziel\u0119 wra\u017ceniami.<\/p>\n

Studenci produkcji pytaj\u0105 po wyk\u0142adach z historii kina polskiego, sk\u0105d w\u0142a\u015bciwie startowcy \u2013 studenci polonistyki, historii sztuki, prawa \u2013 brali sprz\u0119t i pieni\u0105dze na film? Czy to nie w\u0142a\u015bnie Stanis\u0142aw Wohl, absolwent paryskiej szko\u0142y filmowej, jako w\u0142a\u015bciciel profesjonalnej kamery, kt\u00f3ry mia\u0142 dost\u0119p do ko\u0144c\u00f3wek pozostaj\u0105cych w kasetach po filmach pe\u0142nometra\u017cowych i kontakt z przedstawicielstwami Agfy lub Kodaka, by\u0142 pod tym wzgl\u0119dem postaci\u0105 kluczow\u0105?<\/b><\/i><\/b><\/p>\n

To nie by\u0142o a\u017c takie trudne. W przeciwie\u0144stwie do tego, co by\u0142o w PRL i jak jest dzisiaj, polski film kr\u00f3tkometra\u017cowy \u2013 dokumentalny i pozosta\u0142e jego odmiany \u2013 by\u0142 w II RP nie tylko masowo produkowany. By\u0142 tak\u017ce spontanicznie poszukiwany na rynku i wy\u015bwietlany w kinach przed ka\u017cdym seansem. Trudno to sobie dzisiaj wyobrazi\u0107, ale tak by\u0142o. Sprawi\u0142 to ca\u0142y system preferencji, wynikaj\u0105cy przede wszystkim z doceniania przez \u00f3wczesne w\u0142adze pa\u0144stwowe politycznych, propagandowych i kulturowych zalet X Muzy, tak\u017ce tej pozafabularnej. Jednocze\u015bnie m\u0142odzi filmowcy, uprawiaj\u0105cy t\u0119 specyficzn\u0105 dziedzin\u0119 tw\u00f3rczo\u015bci, stworzyli pomys\u0142owy, oryginalny, sprawny, samorz\u0105dny i niezale\u017cny system organizacyjno-partycypacyjny, preferuj\u0105cy jako\u015bciowe, artystyczne i spo\u0142eczne walory swoich film\u00f3w. W\u015br\u00f3d kluczowych kreator\u00f3w tego uk\u0142adu nie brakowa\u0142o oczywi\u015bcie Stanis\u0142awa Wohla oraz pozosta\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w za\u0142o\u017cycieli STARTU, z jego prezesem Eugeniuszem C\u0119kalskim na czele.<\/p>\n

Mam wra\u017cenie, \u017ce w \u0141odzi nie utrwalamy nale\u017cycie pami\u0119ci o pokoleniu tzw. pierwszego kina, czyli o przedwojennych startowcach, kt\u00f3rzy po wojnie zak\u0142adali tu kinematografi\u0119. Kiedy pierwszy raz przyjecha\u0142am do \u0141odzi, poprosi\u0142am taks\u00f3wkarza, by zawi\u00f3z\u0142 mnie na ulic\u0119 Narutowicza pod tzw. Dom Filmowc\u00f3w. Na kamienicy nie ma \u017cadnej tabliczki. W archiwum Wandy Jakubowskiej znalaz\u0142am listy nadawane raz z Narutowicza 67, raz spod numeru 90. Kto i gdzie dok\u0142adnie tam mieszka\u0142? Czy potrafi Pan zrekonstruowa\u0107 rozk\u0142ad mieszka\u0144c\u00f3w w kamienicy na rogu ulic Narutowicza i Lindleya?<\/i><\/b><\/p>\n

Ma Pani racj\u0119. S\u0105, co prawda, na Piotrkowskiej gwiazdy zas\u0142u\u017conych filmowc\u00f3w, ale to nie to samo. Podziel\u0119 si\u0119 tym, co pami\u0119tam. W marcu czy kwietniu 1945 roku gmach Narutowicza 86 zosta\u0142 adaptowany na Laboratorium Obr\u00f3bki Ta\u015bmy, przekszta\u0142cone p\u00f3\u017aniej w \u0141\u00f3dzkie Zak\u0142ady Wytw\u00f3rcze Kopii Filmowych. W latach 1945-1947 w domu pod numerem 90 mieszkali m.in. Leonard Buczkowski, Aleksander Ford z \u017con\u0105 Olg\u0105 Mi\u0144sk\u0105, Ludwik Starski z \u017con\u0105 i synkiem Alankiem \u2013 obecnie Oscaro-no\u015bcem, Jerzy Toeplitz, Jerzy Bossak, Zygmunt Szyndler, Stanis\u0142aw Wohl. Kamienic\u0119 na rogu Lindleya, czyli przy Narutowicza 67, zasiedlili, jak si\u0119 wtedy m\u00f3wi\u0142o: Juliusz Turbowicz z \u017con\u0105 Joann\u0105 Rojewsk\u0105, Ludwik Hager, Wanda Jakubowska, Anatol Radzinowicz, Oleg Samucewicz, Ludwik Perski z \u017con\u0105 Ludmi\u0142\u0105 Niekrasow\u0105. W suterynie Boles\u0142aw Uroda mia\u0142 warsztat i serwis kamer filmowych. Pod numerem 69 mie\u015bci\u0142y si\u0119 biura: Dyrekcja, Ksi\u0119gowo\u015b\u0107 i Wydzia\u0142 Personalny Dzia\u0142u Produkcji Film\u00f3w p.p. Film Polski oraz Redakcja PKF, Dzia\u0142 Wydawniczy, a tak\u017ce \u2013 sto\u0142\u00f3wka pracownicza.<\/p>\n

Na kartach ksi\u0105\u017cki znalaz\u0142am rozproszone informacje o aktywno\u015bci kobiet w przedwojennej bran\u017cy. Wi\u0119cej ukrytych mi\u0119dzy wierszami ciekawostek o sposobach wykorzystywania kobiet, od intymnych kolacyjek samozwa\u0144czych producent\u00f3w ze znanymi aktorkami po kr\u0119cenie filmu z dziewcz\u0119tami za pomoc\u0105\u2026 m\u0142ynka do kawy! Majka Hirszbajn, Maria D\u0105browska (nie pisarka), Nina Niovilla. Jak okre\u015bli\u0142by Pan ich pozycj\u0119? Raczkuj\u0105ca emancypacja? Czy Jakubowska by\u0142a w\u00f3wczas absolutnym wyj\u0105tkiem? <\/i><\/b><\/p>\n

<\/b><\/p>\n

Wanda Jakubowska w 1930 roku, \u017ar\u00f3d\u0142o: cyfroteka.pl<\/span><\/p>\n

Trafnie to Pani okre\u015bli\u0142a mianem raczkuj\u0105cej emancypacji. Jakubowska by\u0142a wyj\u0105tkiem, mo\u017ce niezupe\u0142nie absolutnym. Opr\u00f3cz niej i Niny Niovilli na listach re\u017cyser\u00f3w ponad 300 film\u00f3w fabularnych wyprodukowanych w II RP s\u0105 jeszcze tylko dwa imiona i nazwiska kobiece \u2013 Marty Flantz, aktorki, re\u017cyserki komedii Kochaj tylko mnie <\/i>(1935), oraz Stanis\u0142awy Perzanowskiej, re\u017cyserki teatralnej, kt\u00f3ra wsp\u00f3lnie z Mieczys\u0142awem Krawiczem wyre\u017cyserowa\u0142a melodramat Jego wielka mi\u0142o\u015b\u0107<\/i> (1936).<\/p>\n

Podzieli\u0142 si\u0119 Pan ze mn\u0105 informacj\u0105 o tym, \u017ce ju\u017c w latach 60. pod Pana opiek\u0105 powstawa\u0142y w PWSFTviT prace dyplomowe o kobietach w r\u00f3\u017cnych zawodach filmowych. Wiemy, \u017ce wychodz\u0105 dzi\u015b na prowadzenie jako producentki i kierowniczki produkcji. Chcia\u0142abym zapyta\u0107, co Pan s\u0105dzi o d\u0105\u017ceniu kobiet do r\u00f3wnouprawnienia w zawodzie re\u017cysera? <\/i><\/b><\/p>\n

S\u0105dz\u0119, \u017ce s\u0105 to d\u0105\u017cenia w pe\u0142ni uprawnione, podobnie jak w innych dziedzinach, sztukach, zawodach czy sportach. W kontek\u015bcie tego, o czym przed chwil\u0105 m\u00f3wili\u015bmy, to w PRL-u by\u0142o nieco lepiej. Wydzia\u0142 Re\u017cyserii \u0141\u00f3dzkiej Szko\u0142y Filmowej uko\u0144czy\u0142o stosunkowo du\u017co bardzo utalentowanych kobiet. W filmie fabularnym zmieni\u0142o to jednak niewiele. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 absolwentek wybra\u0142a kr\u00f3tki metra\u017c: film dokumentalny, o\u015bwiatowy, animowany. Tak jest te\u017c obecnie. I to nie tylko u nas. W Hollywood, Pary\u017cu i Moskwie jest podobnie. Musz\u0105 istnie\u0107 jakie\u015b istotne wzgl\u0119dy obiektywne i subiektywne, kt\u00f3re niezale\u017cnie od tak zwanych \u201edobrych ch\u0119ci\u201d uporczywie blokuj\u0105 \u201eparytet\u201d w sercu kinematografii \u2013 pe\u0142noprogramowej fabule kinowej. <\/i>Nawi\u0105zuj\u0105c do analogii mi\u0119dzy kinem mi\u0119dzywojennym a wsp\u00f3\u0142czesnym, my\u015bl\u0119, \u017ce w tej kwestii \u2013 emancypacji kobiet w zawodzie re\u017cysera pe\u0142nometra\u017cowych fabu\u0142 \u2013 jeste\u015bmy jednak ju\u017c dalej ni\u017c wtedy, kiedy Jakubowska stawa\u0142a do swojego debiutu Nad Niemnem<\/i> z koleg\u0105 Karolem Szo\u0142owskim.<\/p>\n

Bardzo dzi\u0119kuj\u0119 za rozmow\u0119!<\/b><\/p>\n


\n<\/b><\/b><\/p>\n

\n
\n
\n

<\/a>[1] Edward Zaji\u010dek, Zarys historii gospodarczej kinematografii polskiej. Tom 1. Kinematografia wolnorynkowa w latach 1896-1939<\/i>, wydanie drugie uzupe\u0142nione, Wydawnictwo Biblioteki Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szko\u0142y Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej, \u0141\u00f3d\u017a 2016, s. 306. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

Monika Talarczyk-Guba\u0142a<\/b> \u2013 dr hab., prof. PWSFTviT i AHE w \u0141odzi, historyczka kina, badaczka kina kobiet. Autorka ksi\u0105\u017cek: PRL si\u0119 \u015bmieje! Polska komedia filmowa <\/i>1945-1989 (Warszawa 2007), Wszystko o Ewie. Filmy Barbary Sass a kino kobiet w II po\u0142owie XX wieku<\/i> (Szczecin 2013), Bia\u0142y mazur. Kino kobiet w polskiej kinematografii <\/i>(Pozna\u0144 2013), Wanda Jakubowska. Od nowa<\/i> (Warszawa 2015). Wyk\u0142adowczyni Akademii Filmu Polskiego (Warszawa, \u0141\u00f3d\u017a, Wroc\u0142aw, Krak\u00f3w), Akademii Filmu \u015awiatowego oraz Polish Cinema for Beginners (Wroc\u0142aw). Laureatka Nagrody PISF (2014) i Nagrody im. Krzysztofa M\u0119traka (2003), dwukrotnie nominowana do Nagrody im. Boles\u0142awa Micha\u0142ka. Cz\u0142onkini Stowarzyszenia Kobiet Filmowc\u00f3w, wsp\u00f3\u0142pracowniczka Krytyki Politycznej.<\/p>\n

Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 filmowa\u2026 komu\u015b musi na niej zale\u017ce\u0107<\/i>. Z Edwardem Zaji\u010dkiem rozmawia Monika Talarczyk-Guba\u0142a<\/b><\/p>\n

Wywiad z profesorem Edwardem Zaji\u010dkiem, do\u015bwiadczonym kierownikiem produkcji i profesorem Szko\u0142y Filmowej w \u0141odzi. Rozmowa wok\u00f3\u0142 zagadnie\u0144 z dziedziny historii produkcji filmowej poruszanych w nowym wydaniu ksi\u0105\u017cki Zarys historii gospodarczej kinematografii <\/i>(\u0141\u00f3d\u017a 2016), z nawi\u0105zaniami do wsp\u00f3\u0142czesnych reali\u00f3w kultury produkcji i przemys\u0142u filmowego w Polsce.<\/p>\n

Cinematic creativity… somebody has to care about it<\/i><\/b>. Edward Zaji\u010dek in conversation with Monika Talarczyk-Guba\u0142a<\/b><\/p>\n

An interview with Edward Zaji\u010dek, the experienced production manager of film units in Polish national cinematography, professor of the School Film in \u0141\u00f3d\u017a. The interview considers selected issues of history of film production, included in the new edition of Zajicek\u2019s book Zarys historii gospodarczej kinematografii <\/i>(\u0141\u00f3d\u017a 2016), with a few references to the current realities of film production culture and industry in Poland<\/st1_place><\/st1_country-region>.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe<\/b>: Produkcja filmowa, przemys\u0142 filmowy, historia filmu<\/p>\n

Keywords<\/b>: Film production, film industry, film history<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Panie Profesorze, rozmawiamy z okazji drugiego wydania Pa\u0144skiej ksi\u0105\u017cki Zarys historii gospodarczej kinematografii polskiej, kapitalnie wzbogaconej unikatowymi zdj\u0119ciami. Na ok\u0142adce nak\u0142adaj\u0105 si\u0119 na siebie obrazy \u015alizgawki w \u0142azienkach (1894) Kazimierza Pr\u00f3szy\u0144skiego i Sportowca mimo woli (1939) \u2013 obejmuj\u0105c epok\u0119 polskiego kina od samych pocz\u0105tk\u00f3w do drugiej wojny \u015bwiatowej. Urozmaicenie drugiego wydania ksi\u0105\u017cki niepublikowanymi, unikatowymi fotografiami… Czytaj wi\u0119cej »Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 filmowa\u2026 komu\u015b musi na niej zale\u017ce\u0107. Z Edwardem Zaji\u010dkiem rozmawia Monika Talarczyk-Guba\u0142a<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":624,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[5],"tags":[15,35,7,16,17],"ppma_author":[18],"class_list":["post-172","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-4-2016","tag-edward-zajicek","tag-gwiazda-filmowa","tag-historia-filmu","tag-produkcja-filmowa","tag-przemysl-filmowy"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t